فبأيَّتهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقد اختلَف أهلُ العلمِ بكلامِ العربِ في ذلك؛ فقال بعضُ الكوفيِّين: هما لغتان، يقالُ: دَبَرَ النهارُ [وأَدْبَر] ، ودَبَرَ الصيفُ وأَدْبَر . وكذلك: قَبَل وأَقْبَل. فإذا قالوا: أَقْبَل الراكبُ وأَدْبَر. لم يقولوه إلا بالألفِ. وقال بعضُ البصريِّين: (واللَّيْلِ إِذَا دَبَرَ). يعنى: إذا دبَر النهارَ وكان في آخرِه، قال: ويقالُ: دبَرنى. إذا جاء خَلْفِى، وأَدْبَر. إذا ولَّى.
Arap dili âlimleri bu hususta ihtilaf etmişlerdir; Kûfelilerden bazıları: "Bunlar iki ayrı lehçedir; gündüz geçip gitti anlamında 'debera'n-nehâr' [ve 'edbera'] , yaz geçip gitti anlamında 'debera's-sayf' ve 'edbera' denilir . Aynı şekilde: 'kabele' ve 'akbele' (geldi) denir. Ancak süvari geldi ve gitti dediklerinde bunu sadece hemze ile 'akbele'r-râkibu ve edbera' şeklinde söylerler" demişlerdir. Basralılardan bazıları da: (واللَّيْلِ إِذَا دَبَرَ) ifadesi; gündüzün ardı sıra gelip onun sonunda olduğu zaman demektir, demiş ve: 'Deberenî', arkamdan geldiği zaman; 'edbera' ise dönüp gittiği zaman söylenir, demiştir.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أنهما لغتان بمعنًى؛ وذلك أنه مَحْكِيٌّ عن العربِ: قَبَح الله ما قَبَل منه وما دَبَر. وأخرى أنَّ أهل التفسيرِ لم يُمَيِّزوا في تفسيرِهم بينَ القراءتين، وذلك دليل [على أنَّهم] فعَلوا ذلك كذلك؛ لأنهما بمعنًى واحدٍ.
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: Bunlar aynı manada iki ayrı lehçedir. Zira Araplardan: 'Allah onun önden gelenini de arkadan gidenini de (kabele ve debera) çirkin kılsın' dedikleri nakledilmiştir. Diğer bir husus da tefsir ehlinin kendi tefsirlerinde bu iki kıraat arasında bir ayrım yapmamış olmalarıdır; bu da onların bunu böyle yapmalarının nedeninin [bu iki kıraatin] tek bir manada olmasından kaynaklandığının delilidir.
وقوله: {وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: والصبحِ إذا أضاء.
{وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ} “Ağardığı zaman sabaha” buyruğuna gelince: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Aydınlandığı zaman sabaha [andolsun].
[كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ}: إذا أَضاء] وأقبل .
[Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ} “Ağardığı zaman sabaha” (buyruğu hakkında): Aydınlandığı] ve yönelip geldiği zaman, dediğini rivayet etti .
{إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ جهنمَ لإحْدَى الكُبَرِ، يعنى.
{إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ} “Kuşkusuz o, en büyüklerden biridir”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz cehennem en büyüklerden biridir; yani
الأمورَ العِظامَ.
büyük işlerden [biridir].
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ}. [يعنى: جهنمَ] .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ} “O elbette en büyük [belalar]dan biridir” [buyruğu hakkında]: [Yani: Cehennemdir] , dediğini aktardı.
[حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ}. يعني: جهنمَ] .
[Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ} “O elbette en büyük [belalar]dan biridir” (buyruğu hakkında): Yani cehennemdir, dediğini aktardı] .
حدَّثنا أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن إسماعيلَ بن سُميع، عن أبى رَزِينٍ: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ}. قال: جهنمَ .
Bize Ebu's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâil b. Semî'den, o Ebû Rezîn'den: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ} “O elbette en büyük [belalar]dan biridir” [buyruğu hakkında]: Cehennemdir , dediğini rivayet etti.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ}. قال: هذه النارُ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ} “O elbette en büyük [belalar]dan biridir” buyruğu hakkında: Bu ateştir, dedi.
حدَّثنا ابنُ عبد الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ}. قال: هي النارُ.
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den O'nun: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ} “O elbette en büyük [belalar]dan biridir” buyruğu hakkında: O ateştir, dediğini rivayet etti.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ}. يعنى: جهنمَ .
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet etti, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ} “O elbette en büyük [belalar]dan biridir” buyruğu hakkında: Yani cehennemdir , dediğini işittim.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ}. يعنى: جهنمَ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ} “O elbette en büyük [belalar]dan biridir” [buyruğu hakkında]: Yani cehennemdir , dediğini aktardı.
وقولُه: {نَذِيرًا لِلْبَشَرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ النارَ لإحْدَى الكُبَرِ، نذيرًا لبنى آدمَ.
{نَذِيرًا لِلْبَشَرِ} “İnsan için bir uyarıcıdır” buyruğuna gelince: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Muhakkak ki ateş, Âdemoğulları için bir uyarıcı olarak en büyük [belalar]dan biridir.
واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {نَذِيرًا لِلْبَشَرِ}، وما الموصوفُ بذلك؛ فقال بعضُهم: عُنى بذلك النارُ، وقالوا: هي صفةٌ للهاءِ التي في قولِه: {إِنَّهَا}، وقالوا: هي النذيرُ، فعلى قولِ هؤلاءِ "النذير" نُصِب على القطعِ من "إحدى الكُبَرِ"؛ لأنَّ إحْدَى الكُبَرِ" معرفةٌ، وقوله: {نَذِيرًا} نكرةٌ، والكلامُ قد يَحْسُنُ الوقوفُ عليه دونَه.
Tevil ehli {نَذِيرًا لِلْبَشَرِ} “İnsan için bir uyarıcıdır” buyruğunun anlamı ve bununla neyin nitelendirildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı: Bununla ateş kastedilmiştir, demişler ve şöyle söylemişlerdir: O, {إِنَّهَا} buyruğundaki zamirin (hâ) sıfatıdır; uyarıcı olan odur (ateştir). Bu kimselerin görüşüne göre "en-nezîr" (نَذِيرًا), "ihde'l-küber"den (إِحْدَى الْكُبَرِ) kat' (sıfatlıktan koparılıp hâl yapılma) yoluyla mansub olmuştur; zira "ihde'l-küber" marifedir, {نَذِيرًا} ise nekredir ve sözün bundan önce durması (vakıf) da uygundur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: قال الحسنُ: والله ما أُنْذِرَ الناسُ بشيءٍ أَدهى منها، أو بداهيةٍ هي أَدْهى منها .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; dedi ki: Hasan şöyle dedi: Vallahi insanlar ondan daha korkunç bir şeyle veya ondan daha dehşetli bir felaketle uyarılmamışlardır .
وقال آخرون: بل هي مِن صفةِ اللهِ تعالى ذكرُه، وهو خبرٌ مِن الله جلَّ ثناؤُه عن نفسِه، أنه نذيرٌ لخَلْقِه، وعلى هذا القولِ، يَجِبُ أن يكونَ نَصْبُ قوله: {نَذِيرًا} على الخروجِ مِن جملةِ الكلامِ المتقدَّمِ، فيكونُ معنى الكلامِ: وما جعَلْنا أصحابَ
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bu, zikri yüce olan Allah'ın bir sıfatıdır ve senâsı yüce olan Allah'ın, yaratılmışlarına bir uyarıcı olduğuna dair bizzat kendisinden verdiği bir haberdir. Bu görüşe göre O'nun: {نَذِيرًا} “[bir] uyarıcı olarak” buyruğunun nasb olması, önceki söz dizisinden bağımsız kabul edilmesi yoluyla gerekli olur. Bu durumda sözün anlamı şöyle olur: 'Biz ateşin ashabını [
النارِ إلا ملائكة نذيرًا للبشر، يعنى: إنذارًا لهم، فيكونُ قولُه: {نَذِيرًا} . بمعنى: إنذارًا ، كما قال: [{فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ}] [الملك: ١٧]. بمعنى إنذارِى، ويكونُ أيضًا بمعنى: إنَّها لإحْدَى الكُبَرِ، صيَّرنا ذلك كذلك نذيرًا، فيكونُ قولُه: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ} مؤدِّيًا عن معنى صَيَّرنا ذلك كذلك، وهذا المعنى قَصْدُ مَن قال ذلك إن شاء اللهُ.
bekçilerini sadece insanlar için bir uyarıcı -yani onlara bir inzar- olsunlar diye melekler kıldık' şeklinde olur. Böylece O'nun: {نَذِيرًا} buyruğu, O'nun: [{فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ}] [el-Mülk: 17] “Benim uyarmam (inzârım) nasılmış yakında bileceksiniz” buyruğunda olduğu gibi inzar (uyarma) manasında olur. Ayrıca şu manada da olabilir: 'O [cehennem] elbette en büyük [belalar]dan biridir; bunu bir uyarıcı olsun diye böyle kıldık'. Bu takdirde O'nun: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ} buyruğu, 'bunu böyle kıldık' manasını ifade etmiş olur. İnşallah bunu söyleyen kimsenin kastı da bu manadır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن إسماعيلَ، عن أبي رَزِينِ: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ}. قال: جهنمَ، {نَذِيرًا لِلْبَشَرِ}. يقولُ اللهُ جلَّ ثناؤُه: أنا لكم منها نذيرٌ، فاتَّقُوها
Bana Ebu's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâil'den, o Ebû Rezîn'den: {إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ} “O elbette en büyük [belalar]dan biridir” [buyruğu hakkında]: Cehennemdir, {نَذِيرًا لِلْبَشَرِ} “İnsan için bir uyarıcıdır” [buyruğu hakkında ise]: Senası yüce olan Allah: 'Ben size ondan [sakındıran] bir uyarıcıyım, öyleyse ondan sakının' buyurmaktadır , dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: بل ذلك مِن صفةِ رسولِ اللهِ ﷺ، وقالوا: نُصِب "نذيرا" على الحالِ، مما في قولِه: {قُمْ}. وقالوا: معنى الكلامِ: قُم نذيرًا للبشرِ فَأَنْذِرْ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bu, Resûlullah'ın ﷺ sıfatıdır. Onlar: "Nezîrâ" (نَذِيرًا) kelimesi, O'nun: {قُمْ} “Kalk” buyruğundaki [öznenin] hâli olarak mansub kılınmıştır, demişler ve: Sözün anlamı, 'İnsanlar için bir uyarıcı olarak kalk ve uyar' demektir, şeklinde açıklamışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يُونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {نَذِيرًا لِلْبَشَرِ}. قال: الخلْقِ، قال: بنو آدمَ البشرُ، فقيل له: محمدٌ النذيرُ؟ قال: نعم يُنْذِرُهم .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {نَذِيرًا لِلْبَشَرِ} “İnsan için bir uyarıcıdır” buyruğu hakkında: Yaratılmışlar [için], dedi ve: Beşer, Âdemoğullarıdır, dedi. Kendisine: "Uyarıcı Muhammed midir?" diye sorulduğunda: Evet, onları uyarmaktadır , dedi.
وقوله: {لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: نذيرًا للبشرِ، لمن شاء منكم أيُّها الناسُ أنْ يتقدَّمَ في طاعةِ اللهِ، أو يتأخَّرَ في معصيةِ اللهِ.
O'nun: {لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ} “Sizden öne geçmek yahut geride kalmak isteyen kimse için” buyruğu hakkında Yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Bu Kur'an veya peygamber,] ey insanlar, sizden Allah'a itaatte öne geçmek yahut Allah'a isyanda geride kalmak isteyen kimseler için insanlığa bir uyarıcıdır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ}. قال: مَن شَاء اتَّبَع طاعةَ اللهِ، ومَن شاء تأخَّر عنها .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ} “Sizden öne geçmek veya geri kalmak isteyen kimse için” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Dileyen Allah'a itaate uyar, dileyen de ondan geri kalır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ}: يتقدَّمَ في طاعةِ اللهِ، أو يتأخَّرَ في معصيتِه .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ} “Sizden öne geçmek veya geri kalmak isteyen kimse için” [buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti]: Allah'a itaatte öne geçer veya O'na isyanda geri kalır .
القول في تأويلِ قولِه ﷿: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ (٣٩) فِي جَنَّاتٍ يَتَسَاءَلُونَ (٤٠) عَنِ الْمُجْرِمِينَ (٤١) مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (٤٢) قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (٤٣) وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (٤٤) وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ (٤٥)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun tevili hakkında söz: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ (٣٩) فِي جَنَّاتٍ يَتَسَاءَلُونَ (٤٠) عَنِ الْمُجْرِمِينَ (٤١) مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (٤٢) قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (٤٣) وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (٤٤) وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ (٤٥)} “Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir. Ancak amel defteri sağından verilenler (ashâb-ı yemîn) müstesnadır. Onlar cennetlerdedirler; birbirlerine suçluları sorarlar: 'Sizi bu yakıcı ateşe (Sekar'a) ne soktu?' Onlar derler ki: 'Biz namaz kılanlardan değildik. Yoksula da yedirmezdik. [Bâtıla] dalanlarla birlikte dalardık.'”
قال أبو جعفرٍ: يقولُ تعالى ذكرُه: كلُّ نفسٍ مأمورةٍ منهيةٍ بما عَمِلت من معصيةِ الله في الدنيا، رهينةٌ في جهنمَ،
Ebû Ca'fer dedi ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Emir ve yasaklarla] mükellef kılınmış her nefis, dünyada Allah'a isyan olarak işlediği ameller sebebiyle cehennemde rehindir (tutukludur);
{إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ}؛ فإنَّهم غيرُ مُرْتَهَنين، ولكنَّهم
{إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ} “Ancak amel defteri sağından verilenler (ashâb-ı yemîn) müstesnadır”; zira onlar rehin tutulmuş değillerdir, bilakis onlar
{فِي جَنَّاتٍ يَتَسَاءَلُونَ (٤٠) عَنِ الْمُجْرِمِينَ}.
{فِي جَنَّاتٍ يَتَسَاءَلُونَ (٤٠) عَنِ الْمُجْرِمِينَ} “Cennetlerdedirler; suçluları sorarlar.”
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, o da
أبيه، عن ابن عباسٍ: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ}. يقولُ: مأخُوذَةٌ بعملِها . حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ}. قال: غَلق الناسُ كلُّهم إلا أصحابَ اليمينِ .
babasından, o İbn Abbâs'tan: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ} “Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir” [buyruğu hakkında] şöyle dediğini aktardı: Yaptığı amelle rehin alınmıştır . Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ} “Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir. Ancak amel defteri sağından verilenler müstesnadır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Ashâb-ı yemîn hariç bütün insanların rehinleri çözülmemiştir (tutsak kalmışlardır) .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ}. قال: لا يُحاسَبون .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ} “Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir. Ancak amel defteri sağından verilenler müstesnadır” buyruğu hakkında: Onlar hesaba çekilmezler , dediğini aktardı.
حدَّثني يُونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قولِ اللهِ جلَّ ثناؤه: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ}. قال: أصحابُ اليمينِ لا يُرْتَهَنُون بذنوبهم، ولكنْ يَغْفِرُها اللهُ لهم. وقرَأ قول اللهِ جلَّ ثناؤُه: {إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} [الصافات: ٤٠] قال: لا يُؤاخِذُهم اللهُ بسَيِّئ أعمالِهم، ولكنْ يَغْفِرُها لهم، ويتجاوزُها عنهم كما وعَدهم.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Senası yüce olan Allah'ın: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ} “Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir. Ancak amel defteri sağından verilenler müstesnadır” buyruğu hakkında şöyle dedi: Ashâb-ı yemîn günahları sebebiyle rehin tutulmazlar, bilakis Allah onları bağışlar. Ve Senası yüce olan Allah'ın: {إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} [es-Sâffât: 40] “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesnadır” buyruğunu okudu ve: Allah onları kötü amelleriyle muaheze etmez, bilakis onlara vadettiği üzere onları kendilerine bağışlar ve onları affeder, dedi.
حُدِّثتُ عن الحسين، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ}. قال: كلُّ نفسٍ سبَقَتْ
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet etti, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ} “Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: Aleyhine geçmiş her bir nefsi...
لها كلمةُ العذاب، يَرْتَهنُها اللهُ في النارِ، لا يَرْتَهِنُ الله أحدًا من أهلِ الجنةِ، ألم تَسْمَعْ أنه قال: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ}. يقولُ: ليسوا رهينةً، {فِي جَنَّاتٍ يَتَسَاءَلُونَ} .
Allah ateşte rehin tutar ; Allah cennet ehlinden hiçbir kimseyi rehin tutmaz. O'nun: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ} “Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir. Ancak amel defteri sağından verilenler müstesnadır” buyurduğunu işitmedin mi? Şöyle demektedir: Onlar rehin değillerdir, {فِي جَنَّاتٍ يَتَسَاءَلُونَ} “Cennetlerdedirler; birbirlerine sorarlar” .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ}. قال: إن كان أحدهم سبقَتْ له كلمة العذابِ جُعِل مَنْزله في النارِ، يكونُ فيها رَهْنًا، وليس يُرْتَهِنُ أحدٌ مِن أهلِ الجنةِ، هم في جناتٍ يتساءلون.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ} “Ancak amel defteri sağından verilenler müstesnadır” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Onlardan birinin aleyhine azap sözü geçmiş ise onun durağı ateşte kılınır ve orada rehin olur; cennet ehlinden ise hiç kimse rehin tutulmaz, onlar cennetlerdedirler, birbirlerine sorarlar.
واختلَف أهلُ التأويلِ في أصحابِ اليمينِ الذين ذكرَهم اللهُ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: هم أطفالُ المسلمين.
Tevil ehli, Allah'ın bu makamda zikrettiği ashâb-ı yemîn hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı: Onlar Müslümanların çocuklarıdır, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني واصلُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ فُضَيل، عن الأعمشِ، [عن عثمانَ] ، عن زاذانَ، عن عليٍّ ﵁ في هذه الآيةِ: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ}. قال: هم الولدانُ.
Bana Vâsıl b. Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Fudayl, A'meş'ten, [o Osmân'dan] , o Zâzân'dan, o Ali'den radıyallâhu anh bu ayet: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ} “Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir. Ancak amel defteri sağından verilenler müstesnadır” hakkında: Onlar çocuklardır (vildan), dediğini rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا مؤملٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن عثمانَ أبي اليقظانِ، عن زاذانَ أبى عمرَ، عن عليٍّ في قولِه: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ} إلَّا أَصْحَب اليمين. قال: أطفال المسلمين.
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ebü'l-Yakzân Osmân'dan, o Ebû Amr Zâzân'dan, o Ali'den {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ} “Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir. Ancak amel defteri sağından verilenler müstesnadır” ayeti [hakkında] rivayet ettiğine göre [Ali], “Ancak amel defteri sağından verilenler müstesnadır” [kavli] hakkında: “Müslümanların çocuklarıdır” dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن عثمانَ بن عميرٍ أبى اليقظانِ، عن زاذانَ أبى عمرَ، عن عليٍّ ﵁: {إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ}. قال: أولادَ المسلمين .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o A'meş'ten, o Ebü'l-Yakzân Osmân b. Umeyr'den, o Ebû Amr Zâzân'dan, o Ali radıyallâhu anh'tan: {إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ} “Ancak amel defteri sağından verilenler müstesnadır” hakkında: Müslümanların çocuklarıdır, dediğini rivayet etti .
[حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن أبى اليقظانِ، عن زاذانَ، عن عليٍّ، ﵁: {إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ}. قال: هم الولدانُ] .
[Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Ebü'l-Yakzân'dan, o Zâzân'dan, o Ali radıyallâhu anh'tan: {إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ} “Ancak amel defteri sağından verilenler müstesnadır” hakkında: Onlar çocuklardır (vildan), dediğini rivayet etti] .
[وقال آخرون: هم الملائكةُ.
[Başkaları ise: Onlar meleklerdir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك]
Bunu söyleyenlerin zikri]
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن شريكٍ، عن الأعمشِ، عن أبي ظبيانَ، عن ابن عباسٍ، قال: هم الملائكةُ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Şerîk'ten, o A'meş'ten, o Ebû Zabyân'dan, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: Onlar meleklerdir, dedi .
وإنما قال من قال: أصحابُ اليمينِ في هذا الموضعِ هم الولدانُ وأطفالُ المسلمين. ومن قال: هم الملائكةُ. لأنَّ هؤلاء لم يكنْ لهم ذنوبٌ، وقالوا: لم يكونوا ليَسْأَلوا المجرمين: {مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ}، إلا أنهم لم يَقْتَرِفوا في الدنيا مأثمًا، ولو كانوا اقْتَرفوها وعرفوها، لم يكونوا ليَسْأَلوهم عما سلَكهم في
Bu yerde ashâb-ı yemînin [hizmetçi] çocuklar ve Müslümanların çocukları olduğunu söyleyen kimse ile onların melekler olduğunu söyleyen kimse, sırf bunların hiçbir günahı bulunmadığı için böyle söylemiştir. Onlar şöyle demişlerdir: [Bu kimseler] ancak dünyada bir günah işlememiş oldukları için suçlulara: {مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ} “Sizi Sakar'a ne soktu?” diye sormuşlardır; şayet günah işlemiş ve onu bilmiş olsalardı, onları sevk eden şeyi
سَقَرَ؛ لأنَّ كلَّ مَن دخل الجنةَ من بنى آدمَ ممَّن بلَغ حدَّ التكليفِ ولزِمه فرضُ الأمرِ والنَّهْي، قد علمِ أنَّ أحدًا لا يُعاقَبُ إلا على المعصيةِ.
sormazlardı. Çünkü Âdemoğullarından cennete giren mükelleflik çağına ulaşmış ve kendisine emir ile nehyin farzı terettüp etmiş herkes, bir kimsenin ancak masiyet sebebiyle cezalandırılacağını kesinlikle bilmiştir.
وقولُه: {فِي جَنَّاتٍ يَتَسَاءَلُونَ (٤٠) عَنِ الْمُجْرِمِينَ (٤١) مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ} يقولُ: أصحاب اليمينِ في بساتينَ، يتساءلون عن المجرمين الذين سُلِكوا في سَقَرَ: أيُّ شيءٍ سلَككم في سَقَرَ؟
O'nun: {فِي جَنَّاتٍ يَتَسَاءَلُونَ (٤٠) عَنِ الْمُجْرِمِينَ (٤١) مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ} “Cennetlerdedirler; birbirlerine sorarlar. Günahkârlar hakkında: 'Sizi Sakar'a (cehenneme) ne soktu?' derler” buyruğu hakkında der ki: Ashâb-ı yemîn bahçelerdedirler; Sakar'a sokulmuş olan günahkârlar hakkında: Sizi Sakar'a sokan şey nedir ? diye sorarlar.
{قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ}. يقولُ: قال المجرمون لهم: لم نَكُ في الدنيا من المصلِّين للهِ وحدَه .
{قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ} “Onlar şöyle dediler: 'Biz namaz kılanlardan değildik'”. Şöyle demektedir: Günahkârlar onlara: Biz dünyada bir olan Allah için namaz kılanlardan değildik, dediler.
{وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ} بُخْلًا بما خوَّلهم اللهُ، ومنْعًا له من حقِّه.
{وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ} “'Yoksulu da doyurmuyorduk'”; Allah'ın kendilerine bahşettiği şeylerde cimrilik ederek ve onu hakkından mahrum bırakarak.
{وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ}. يقولُ: وكنا نخوضُ في الباطلِ، وفيما يَكْرهُه اللهُ مع كلِّ مَن يخوضُ فيه.
{وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ} “'Ve bâtıla dalanlarla birlikte biz de dalıyorduk'”. Şöyle demektedir: Ve biz bâtıla ve Allah'ın hoşlanmadığı şeylere, ona dalan herkesle birlikte dalıyorduk.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ}. قال: كلما غَوَى غَاوٍ غَوَوْا معه.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ} “'Ve bâtıla dalanlarla birlikte biz de dalıyorduk'” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Ne zaman sapan biri sapacak olsa, onunla birlikte saparlardı .
حدَّثنا ابنُ عبد الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ}. قال: يقولون: كلما غَوَى غَاوٍ غَوَيْنا معه .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den O'nun: {وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ} “'Ve bâtıla dalanlarla birlikte biz de dalıyorduk'” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Şöyle derler: Ne zaman sapan biri sapacak olsa, biz de onunla birlikte sapardık .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ (٤٦) حَتَّى أَتَانَا الْيَقِينُ (٤٧) فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ (٤٨) فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ (٤٩)}.
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ (٤٦) حَتَّى أَتَانَا الْيَقِينُ (٤٧) فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ (٤٨) فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ (٤٩)} “'Ve hesap gününü yalanlıyorduk. Nihayet bize kesin olan ölüm gelip çattı.' Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez. Peki onlara ne oluyor da bu öğütten yüz çeviriyorlar?”
قال أبو جعفرٍ ﵀: وقولُه:
Ebû Ca'fer rahimehullâh dedi ki: Ve O'nun buyruğu:
{وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قالوا: وكنا نكذِّبُ بيومِ المجازاةِ والثوابِ والعقابِ ، فلا نصدِّقُ بثوابٍ ولا عقابٍ ولا حسابٍ،
{وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ} “'Ve hesap gününü yalanlıyorduk'”. Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Dediler ki: Ve biz karşılık, mükâfat ve ceza gününü yalanlıyorduk; ne mükâfatı, ne cezayı, ne de hesabı tasdik ediyorduk ,
{حَتَّى أَتَانَا الْيَقِينُ}. يقولُ: قالوا : حتى أتانا الموتُ الموقَنُ به،
{حَتَّى أَتَانَا الْيَقِينُ} “'ta ki bize kesin olan ölüm gelinceye kadar'”. Şöyle demektedir: Dediler ki : Tâ ki bize kesin olan ölüm gelinceye kadar,
{فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ}. يقولُ: فما يَشْفَعُ لهم الذين شَفَّعهم اللهُ في أهلِ الذنوبِ مِن أهلِ التوحيدِ، فتنفعَهم شفاعتُهم. وفي هذه الآيةِ دَلالةٌ واضحةٌ على أنَّ الله تعالى ذكرُه مُشَفَّعٌ بعضَ خَلْقِه في بعضٍ.
{فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ} “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez”. Şöyle demektedir: Allah'ın tevhid ehlinden günahkârlar hakkında kendilerine şefaat etme izni verdiği kimseler onlara şefaat etmez ki şefaatleri onlara fayda sağlasın. Bu ayette, zikri yüce olan Allah'ın mahlûkatından bazısını bazısına şefaatçi kılacağına dair apaçık bir delil vardır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن سلمةَ بن كُهَيْلٍ، قال: ثنا أبو الزَّعراءِ، عن عبدِ اللهِ في قصةٍ ذكَرها من الشفاعةِ، قال: ثم تَشْفَعُ الملائكةُ والنبيون والشهداءُ والصالحون والمؤمنون، ويُشفِّعُهم اللهُ فيقولُ: أنا أرحمُ الراحمين. فيُخْرِجُ مِن النارِ أكثرَ مما أُخرج مِن جميعِ الخلقِ من النارِ، ثم يقولُ: أنا أرحمُ الراحمين. ثم قرَأ عبدُ اللهِ: يا أيُّها الكفارُ، {مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (٤٢) قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (٤٣) وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (٤٤) وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ (٤٥) وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ}. وعقَد بيدِه أربعًا، ثم قال: هل تَرَوْن في هؤلاء من خيرٍ؟ ألا ما يُتْركُ فيها أحدٌ فيه خيرٌ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den rivayet etti, o dedi ki: Bize Ebü'z-Za'râ, Abdullah'tan şefaate dair zikrettiği bir kıssada rivayet etti; [Abdullah] dedi ki: "Sonra melekler, peygamberler, şehitler, salihler ve müminler şefaat eder. Allah da onların şefaatini kabul eder ve: 'Ben merhametlilerin en merhametlisiyim' buyurur. Böylece bütün mahlukatın cehennemden çıkardığından daha fazlasını cehennemden çıkarır. Sonra: 'Ben merhametlilerin en merhametlisiyim' buyurur. Ardından Abdullah: 'Ey kâfirler!' dedi ve {مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (٤٢) قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (٤٣) وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (٤٤) وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ (٤٥) وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ} “Sizi Sekar'a (cehenneme) sürükleyen nedir? Onlar şöyle dediler: 'Biz namaz kılanlardan değildik. Yoksulu doyurmuyorduk. [Bâtıla] dalanlarla birlikte dalıyorduk. Ceza gününü de yalanlıyorduk'” [ayetlerini] okudu. Eliyle dört saydı, sonra: 'Bunlarda bir hayır görüyor musunuz? Dikkat edin, içinde hayır bulunan hiç kimse orada bırakılmaz' dedi."
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمِعتُ عمِّي وإسماعيلَ بنَ أبي خالدٍ، عن سلمةَ بن كُهَيْلٍ، عن أبي الزَّعراءِ، قال: قال عبدُ اللهِ: لا يَبْقى في النارِ إلا أربعةٌ، أو ذو الأربعةِ - الشكُّ مِن أبي جعفرٍ الطبريِّ - ثم يَتْلو: {مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (٤٢) قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (٤٣) وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (٤٤) وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ (٤٥) وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ}.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn İdrîs rivayet etti, dedi ki: Amcamı ve İsmâil b. Ebî Hâlid'i, Seleme b. Küheyl'den, o Ebü'z-Za'râ'dan şöyle derken işittim: Abdullah dedi ki: Cehennemde ancak dört kimse -yahut dört özelliğe sahip olanlar; şüphe Ebû Ca'fer et-Taberî'dendir- kalır. Sonra şu ayeti okudu: {مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (٤٢) قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (٤٣) وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (٤٤) وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ (٤٥) وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ} “'Sizi Sakar'a ne soktu?' Onlar şöyle dediler: 'Biz namaz kılanlardan değildik. Yoksulu da doyurmuyorduk. Ve bâtıla dalanlarla birlikte biz de dalıyorduk. Ve hesap gününü yalanlıyorduk'”.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ} تَعَلَّمَنَّ أَنَّ الله يُشَفِّعُ المؤمنين يومَ القيامةِ. ذُكر لنا أنَّ نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "إِنَّ مِنْ أمتى رجلًا يُدْخِلُ الله بشفاعتِه الجنةَ أكثرَ مِن بني تميمٍ". قال الحسنُ: أكثرُ من ربيعةَ ومضرَ، كنا نُحدَّثُ أنَّ الشهيدَ يَشْفَعُ في سبعين مِن أهلِ بيتِه .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ} “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez” buyruğu hakkında: Kesin olarak bil ki Allah kıyamet günü müminleri şefaatçi kılacaktır. Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: "Şüphesiz ümmetimden öyle bir adam vardır ki Allah onun şefaatiyle Temîmoğullarından daha çok kimseyi cennete sokacaktır." Hasan: Rebîa ve Mudar'dan daha çok kimseyi, dedi. Bize şehidin kendi ev halkından yetmiş kişiye şefaat edeceği rivayet edilirdi, dedi .
حدَّثنا ابنُ عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ}. قال: تَعَلَّمَنَّ أَنَّ الله يُشَفِّعُ بعضَهم في بعضٍ .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: {فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ} “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Kesin olarak bil ki Allah onların bazısını bazısına şefaatçi kılacaktır .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، و أخبرَني مَن سمع أنسَ بنَ مالكٍ يقولُ: إنَّ الرجلَ ليَشْفَعُ للرجلين والثلاثةِ والرجلِ .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den rivayet etti ve Enes b. Mâlik'i: "Şüphesiz bir adam iki kişiye, üç kişiye ve bir adama şefaat edecektir" derken işiten kimse bana haber verdi .
حدَّثنا ابنُ عبد الأعلى قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن أيوبَ، عن أبى
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Eyyûb'dan, o Ebû
قلابةَ، قال: يُدْخِلُ اللهُ بشفاعةِ رجلٍ مِن هذه الأمةِ الجنةَ، مثلَ بني تميمٍ. أو قال: أكثرَ مِن بني تميمٍ .
Kılâbe'den şöyle dediğini rivayet etti: Allah bu ümmetten bir adamın şefaatiyle cennete Temîmoğulları kadar -yahut şöyle dedi: Temîmoğullarından daha çok- kimseyi sokacaktır .
وقال الحسنُ: مثلُ ربيعةَ ومُضَرَ .
Hasan da: Rebîa ve Mudar kadar, demiştir .
وقولُه: {فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ}. يقولُ: فما لهؤلاء المشركين عن تذكرةِ اللهِ إيَّاهم بهذا القرآنِ مُعْرِضِين، لا يَسْتمِعون لها، فيتَّعِظوا ويَعْتَبِروا.
O'nun: {فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ} “Böyle iken onlara ne oluyor da öğütten yüz çeviriyorlar?” buyruğu hakkında der ki: Bu müşriklere ne oluyor ki Allah'ın kendilerine bu Kur'an ile verdiği öğütten yüz çeviriyorlar da ona kulak vermiyorlar ki öğüt alıp ibret alsınlar.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ} أي عن هذا القرآنِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ} “Böyle iken onlara ne oluyor da öğütten yüz çeviriyorlar?” buyruğu hakkında: Yani bu Kur'an'dan, dediğini rivayet etti .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ (٥٠) فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ (٥١) بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتَى صُحُفًا مُنَشَّرَةً (٥٢) كَلَّا بَلْ لَا يَخَافُونَ الْآخِرَةَ (٥٣)}.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ (٥٠) فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ (٥١) بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتَى صُحُفًا مُنَشَّرَةً (٥٢) كَلَّا بَلْ لَا يَخَافُونَ الْآخِرَةَ (٥٣)} “Sanki onlar aslandan (yahut avcılardan) ürküp kaçan yaban eşekleridirler. Doğrusu onlardan her biri kendisine açılmış sahifeler verilmesini ister. Hayır! Doğrusu onlar ahiretten korkmuyorlar”.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: فما لهؤلاء المشركين باللهِ عن التذكرة مُعْرِضين.
Ebû Ca'fer rahimehullâh dedi ki: Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Allah'a ortak koşan bu kimselere ne oluyor ki öğütten yüz çeviriyorlar;
مولِّين عنها توليةَ الحُمُرِ المستنفِرةِ {فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ}.
ondan {فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ} “aslandan (yahut avcılardan) kaçan” ürkmüş yaban eşeklerinin kaçıp yüz çevirişi gibi yüz çeviriyorlar.
واختلفتِ القرأَةُ في قراءةِ قولِه: {مُسْتَنْفِرَةٌ}؛ فقرَأ ذلك [عامةُ قرأةِ المدينة: (مُسْتَتَفَرَةٌ) بفتحِ الفاءِ، بمعنى مذعورةٌ قد ذعَرتها القسورةُ. وقرَأته] عامهُ قرأَةِ
Kurrâ, O'nun {مُسْتَنْفِرَةٌ} “ürkmüş” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir: [Medine kurrâsının geneli bunu, aslanın kendilerini ürküttüğü korkuya kapılmış [yaban eşekleri] manasında 'fâ' harfinin fethasıyla okumuştur. Bunu,] kurrâsının geneli
الكوفةِ والبصرةِ بكسرِ الفاءِ، وهى قراءةُ بعضِ المكيِّين أيضًا بمعنى نافرةٍ .
Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise 'fe' harfinin kesresiyle okumuştur ki bu, ürküp kaçan manasında Mekkelilerin bazısının da kıraatidir .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أنهما قراءتان معروفتان صحيحتا المعنى، فبأيّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ، وكان الفرَّاءُ يقولُ : الفَتْحُ والكَسْرُ في ذلك كثيران في كلامِ العربِ؛ وأنشَد:
Bu hususta bize göre doğru olan söz şudur: Bunlar manası sahih, bilinen iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Ferrâ şöyle demekteydi : Bu kelimede fetha ve kesre Arapların kelamında çokça bulunur. Ve şu beyti inşad etti:
أمْسِكْ حِمارَكَ إنه مُسْتَنْفِرٌ … في إِثْرِ أَحْمِرَةٍ عَمَدْنَ لِغُرَّب
Tut eşeğini! Şüphesiz o ürkmüştür... Gurreb'e doğru yönelen eşeklerin peşi sıra
وقولُه: {فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى القَسْوَرَةِ؛ فقال بعضُهم: هم الرماةُ.
O'nun: {فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ} “aslandan (yahut avcılardan) kaçan” buyruğuna gelince: Tevil ehli kasvere (القَسْوَرَة) kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı: Onlar okçulardır, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا حفصُ بنُ غِياثٍ، عن حجاجٍ، عن عطاءٍ، عن ابن عباس في قولِه: {فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ}. قال: الرماةِ .
Bana Ebü's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, Haccâc'dan, o Atâ'dan, o İbn Abbâs'tan O'nun: {فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ} “aslandan (yahut avcılardan) kaçan” buyruğu hakkında: Okçulardan, dediğini rivayet etti .
حدَّثني ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، وحدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن أبي ظَبْيان، عن أبي موسى: {فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ}. قال: الرماةِ .
Bana İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan rivayet etti; ve bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o A'meş'ten, o Ebû Zabyân'dan, o Ebû Mûsâ'dan: {فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ} “aslandan (yahut avcılardan) kaçan” hakkında: Okçulardan, dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصور، عن مجاهدٍ: {فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ}. قال: هي الرماةُ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Mücâhid'den: {فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ} “aslandan (yahut avcılardan) kaçan” hakkında: O, okçulardır, dediğini rivayet etti.
[قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ] ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
[Dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan] , o Mansûr'dan, o Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهد مثله.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى وحدثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {قَسْوَرَةٍ}. قال: عُصْبَةِ قُنَّاصٍ [مِن الرماةِ] . زاد الحارثُ في حديثِه قال: وقال بعضُهم في القَسْوَرَةِ: هو الأسَدُ. وبعضُهم: الرماةُ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {قَسْوَرَةٍ} “aslandan (yahut avcılardan)” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Okçulardan oluşan] bir avcılar topluluğudur. Hâris kendi rivayetinde şunu ekleyip dedi ki: Bazıları kasvere hakkında: O aslandır, demiştir; bazıları da: Okçulardır, demiştir.
حدَّثنا هنادُ بنُ السريِّ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ في قوله: {فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ}. قال: القَسْوَرَةُ الرماةُ. فقال رجلٌ لعكرمةَ: هو الأَسَدُ بلسان الحبشةِ؟ فقال عكرمة: اسمُ الأسدِ بلسانِ الحبشةِ عَنْبَسَةُ .
Bize Hennâd b. es-Serî rivayet edip dedi ki: Bize Ebü'l-Ahvas, Simâk'tan, o İkrime'den O'nun: {فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ} “aslandan (yahut avcılardan) kaçan” buyruğu hakkında: Kasvere okçulardır, dediğini rivayet etti. Bir adam İkrime'ye: Habeş dilinde aslan mıdır? dedi. İkrime de: Habeş dilinde aslanın ismi anbesedir (عَنْبَسَة), dedi .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: أخبَرنا أبو رجاءٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ}. [قال: الرماةِ] .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Recâ, İkrime'den O'nun: {فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ} “aslandan (yahut avcılardan) kaçan” buyruğu hakkında: [Okçulardan, dediğini] bildirdi.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ عن إسرائيل، عن أبي إسحاقَ،
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan rivayet etti: