Binûn

"Kıyâme" Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ}: يعنى ببرقِ البصر الموتَ، وبروقُ البصرِ هي الساعةُ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan rivayet etti; onun: {فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ} “Göz dehşetle kamaştığı zaman” kavli hakkında şöyle dedi: Gözün dehşetle kamaşmasından kastı ölümdür; gözün dehşetle kamaşması ise kıyamet vaktidir .

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {بَرِقَ الْبَصَرُ}. [قال: عند الموتِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebu Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {بَرِقَ الْبَصَرُ} “Göz dehşetle kamaştı” kavli hakkında: [“Ölüm anında” dediğini .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ}]: شَخَص البصرُ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin: {فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ} “Göz dehşetle kamaştığı zaman”] kavli hakkında: Göz dikilip kalır (donakalır) [dediğini rivayet etti].

وقولُه: {وَخَسَفَ الْقَمَرُ}. يقولُ: ذهَب ضوء القمر.

Ve O'nun: {وَخَسَفَ الْقَمَرُ} “Ve ay tutulduğu [ışığı söndüğü] zaman” kavli. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Ayın ışığı gitti.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَخَسَفَ الْقَمَرُ}. [يقولُ: وذهب ضوء القمر] فلا ضوءَ له.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَخَسَفَ الْقَمَرُ} “Ve ay tutulduğu zaman” kavli hakkında: [“[Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Ayın ışığı gitti] , artık onun bir ışığı kalmadı” dediğini rivayet etti.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، عن الحسن: {وَخَسَفَ الْقَمَرُ}: [هو ضوءُه] ، يقولُ: ذهَب ضوءُه .

Bize İbn Abdil'a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den, o da Hasan'dan: {وَخَسَفَ الْقَمَرُ} “Ve ay tutulduğu zaman” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Tutulan] onun ışığıdır] , yani ışığı gitti .”

وقوله: {وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ}. يقول تعالى ذكرُه: وجمع بينَ الشمسِ والقمر في ذهاب الضوء، فلا ضوءَ لواحدٍ منهما. وهى في قراءة عبدِ اللهِ فيما ذُكِر لى: (وجُمِع بينَ الشمس والقمر). وقيل: إنهما يُجمعان ثم يكوَّران، كما قال جلَّ ثناؤه: {إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ} [التكوير: ١]. وإنما قيل: {وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ}. لما ذكرت من أن معناه: جُمع بينهما، وكان بعضُ نحويِّى الكوفة يقولُ: إنما قيل: {وَجُمِعَ}. على مذهبِ: وجمع النُّوران، كأنه قيل: وجُمع الضياءان. وهذا قولُ الكِسائيِّ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ} “Güneş ile ay bir araya getirildiği zaman” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Işığın gitmesi hususunda güneş ile ay arası birleştirilir, artık ikisinden hiçbirinin ışığı kalmaz. Bana zikredildiğine göre bu [ayet], Abdullah'ın kıraatinde: (وجُمِع بينَ الشمس والقمر) “[Güneş ile ayın arası bir araya getirildiği zaman]” şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: İkisi bir araya toplanır, sonra da -şan-ı yüce olan [Allah'ın]: {إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ} “Güneş dürüldüğü zaman” [et-Tekvîr: 1] buyurduğu gibi- dürülüp söndürülür. {وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ} [şeklinde müzekker sîga ile] buyrulması ise, zikrettiğim üzere manasının "ikisinin arası bir araya getirildi" oluşundandır. Kûfe nahivcilerinden bazısı şöyle diyordu: {وَجُمِعَ} buyrulması, sanki "iki ziya bir araya getirildi" denilmişçesine "iki nur bir araya getirildi" mezhebine (yaklaşımına) göredir. Bu da el-Kisâî'nin görüşüdür.

وبنحوٍ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنى محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ}. قال: كُوِّرا يومَ القيامةِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebu Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ} “Güneş ve ay bir araya getirildiği zaman” kavli hakkında: “Kıyamet günü ikisi dürülüp söndürülür ” dediğini rivayet etti.

حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيد في قوله: {وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ}. قال: جُمِعا فرُمي بهما في الأرضِ. وقرَأ : {إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ}. قال: كوِّرت في الأرض والقمرُ معها .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ} “Güneş ve ay bir araya getirildiği zaman” kavli hakkında şöyle demiştir: “İkisi bir araya toplanır da yeryüzüne atılırlar.” Ve : {إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ} “Güneş dürüldüğü zaman” ayetini okudu ve şöyle dedi: “Güneş, ay da onunla beraber olmak üzere yeryüzünde dürülüp söndürülür .”

حدَّثنى يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرني سعيدُ [بنُ أبى] أيوب، عن أبى شيبةَ الكوفيِّ، عن زيدِ بن أسلمَ، عن عطاءِ بن يسارٍ، أنه تلا هذه الآية يومًا: {وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ}. قال: يُجمعان يوم القيامةِ، ثم يُقْذَفان في البحرِ، فيكونُ نارُ الله الكبرى .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Saîd [b. Ebî] Eyyûb, Ebu Şeybe el-Kûfî'den, o Zeyd b. Eslem'den, o da Atâ b. Yesâr'dan rivayet etti ki; o bir gün şu: {وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ} “Güneş ve ay bir araya getirildiği zaman” ayetini okudu ve şöyle dedi: “Kıyamet günü ikisi bir araya toplanır, sonra denize atılırlar da Allah'ın en büyük ateşi olurlar .”

وقولُه: {يَقُولُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ}. و بفتح الفاءِ قرأ ذلك قرَأَةُ الأمصارِ، لأن العينَ منه في "يفعل" مكسورةٌ، وإذا كانت العينُ من "يَفْعَلُ" مكسورةً،

Allah Teâlâ'nın: {يَقُولُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ} “O gün insan: 'Kaçacak yer neresi?' der.” kavli[ne gelince]; ve beldelerin kurrâsı bunu fâ harfinin fethasıyla okumuştur. Çünkü bunun "yef'al" kalıbındaki ayn harfi kesrelidir. "Yef'al" kalıbındaki ayn harfi kesreli olduğu zaman,

فإن العربَ تَفْتَحُها في المصدر منه، إذا نطقت به على "يَفْعِلُ" ، فتقولُ: فرَّ يَفِرُّ مَفَرًّا . [بمعنى: فرارًا] ، كما قال الشاعرُ :

Araplar, eğer fiili "yef‘ilu" şeklinde söylerlerse masdarında ayn harfini fethalarlar; nitekim [kaçma manasında] : ferra yefirru meferran derler. Şairin dediği gibi:

يا لَبَكرٍ أنشروا لى كُلَيبا … يا لبكرٍ أين أينَ الفِرارُ

Ey Bekr oğulları! Kuleyb'i diriltin bana… Ey Bekr oğulları! Nerede, kaçış nerede?

[فإذا أُريد بهذا] ، هذا المعنى من مفعل قالوا: أين المفرُّ؟ بفتح الفاء، وكذلك المدَبُّ من دبَّ يَدِبُّ، كما قال بعضُهم .

[Eğer bu vezinle] 'mef‘al'den bu mana kastedilirse fâ harfinin fethasıyla: 'Eyne'l-meferr' (kaçış nerede?) derler. Tıpkı debbe-yedibbu fiilinden türeyen 'el-medebb' (yavaşça yürüyüş/emekleyiş) gibi. Nitekim bazılarının dediği gibi:

كأن بقايا الأَثر فوقَ متونِه … مَدَبُّ الدَّبَى فوقَ النقَا وهو سارحُ

Sanki [kılıcın] sırtındaki harenin kalıntıları… kum tepesi üzerinde yayılan çekirge yavrularının yürüyüş izidir.

وقد يُنْشَدُ بكسرِ الدالِ، والفتحُ فيها أكثرُ، وقد تَنْطِقُ العربُ بذلك، وهو مصدرٌ بكسر العين وزعَم الفرَّاءُ أنهما لغتان، وأنه سمع: جاء على مَدَبِّ السيل ، ومَدِبِّ السيلِ ، وما في قميصِه مَصَحٌّ ومَصِحٌّ.

Bazen dâl harfinin kesresiyle de okunur, fakat fetha onda daha yaygındır. Araplar bunu masdar olduğu halde ayn harfinin kesresiyle de telaffuz ederler. Ferrâ bunların iki ayrı lügat olduğunu ve kendisinin: 'Sel yatağı / akıntısı boyunca geldi' anlamında 'câe alâ medebbi's-seyl' ve 'medibbi's-seyl' ile 'gömleğinde sağlam bir yer kalmadı' manasında 'mâ fî kamîsihî mesahhün ve mesıhhün' ifadelerini işittiğini ileri sürmüştür.

فأما البصريون فإنهم في المصدرِ يَفْتَحون العين من "مَفْعَل" إذا كان الفعلُ على يَفْعِل، وإنما يُجيزون كسرها إذا أريد بالمفعل المكانُ الذي يُفَرُّ إليه، وكذلك

Basralılara gelince; onlar, fiil 'yef'ilu' (يَفْعِل) vezninde olduğunda, masdarda 'mef'al' (مَفْعَل) vezninin aynü'l-fiilini fethalı okurlar; 'mef'al' ile kaçılacak/sığınılacak yer kastedildiğinde ise [aynü'l-fiilin] kesreli okunmasına cevaz verirler. Aynı şekilde...

المضرِبُ: المكانُ الذي يُضْرَبُ فيه، إذا كُسِرت الراءُ. ورُوى عن ابن عباسٍ أنه كان يَقْرَأُ ذلك بكسر الفاءِ، ويقولُ: إنما المفِرُّ: مَفرُّ الدابةِ حيث تَفِرُّ .

râ harfi kesrelendiğinde el-Madrib: İçinde vurulan/dövülen yerdir. İbn Abbâs'tan ise bunu fâ harfinin kesresiyle okuduğu ve: 'el-Mefir ancak binek hayvanının kaçtığı yerdir' dediği rivayet edilmiştir .

والقراءة التي لا أَسْتَجِيرُ غيرَها: الفتحُ في الفاء من: {الْمَفَرُّ}؛ لإجماع الحجة من القرأةِ عليها، وأنها اللغةُ المعروفةُ في العربِ، إذا أُريد بها الفرارُ، وهو في هذا الموضع بمعنى الفِرارِ. وتأويل الكلام: يقولُ الإنسانُ يومَ يُعايِنُ أهوال القيامة: أين الفرارُ من هول هذا الذي قد نزَل. ولا فرارَ.

Benim başkasını caiz görmediğim kıraat; kurrâ hüccetinin üzerinde icmâ etmesi ve kaçış kastedildiğinde Araplarda bilinen lügat olması sebebiyle {الْمَفَرُّ} “Kaçış” kelimesindeki fâ harfinin fethalı oluşudur; nitekim bu ayette de firar (kaçış) manasındadır. Sözün tevili şöyledir: İnsan kıyamet dehşetlerini bizzat gördüğü gün: 'Başa gelen bu şeyin dehşetinden kaçış nerede?' der. Halbuki hiçbir kaçış yoktur.

يقولُ الله جلَّ ذكرُه: {كَلَّا لَا وَزَرَ}. يقول جلَّ ثناؤه: ليس هنا فِرارٌ يَنْفَعُ صاحبه؛ لأنه لا ينجيه فرارُه، ولا شيء يَلْجَأُ إليه من حصنٍ ولا جبلٍ ولا مَعْقِلٍ من أمر الله الذي قد حضر، وهو الوزَرُ.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: {كَلَّا لَا وَزَرَ} “Hayır, sığınacak hiçbir yer yoktur!” Övgüsü yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Burada sahibine fayda verecek bir firar yoktur; çünkü firarı onu kurtaramaz ve gerçekleşmiş olan Allah'ın emrinden sığınılacak kale, dağ yahut korunak gibi hiçbir şey de yoktur; vezer (sığınak) işte budur.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنى عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قوله: {كَلَّا لَا وَزَرَ}. يقولُ: لا حِرْزَ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebu Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; onun: {كَلَّا لَا وَزَرَ} “Hayır, sığınacak hiçbir yer yoktur!” kavli hakkında: “Hiçbir sığınak/korunak yoktur ” dediğini söyledi.

حدثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {كَلَّا لَا وَزَرَ}. يعنى: لا حِصْنَ ولا مَلْجَأَ.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; onun: {كَلَّا لَا وَزَرَ} “Hayır, sığınacak hiçbir yer yoktur!” kavli hakkında şöyle dediğini söyledi: Yani: Hiçbir kale ve hiçbir sığınak yoktur.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: ثنا أدهمُ بنُ طريفٍ، قال: سمِعتُ مُطَرِّفَ بنَ الشخِّيرِ يَقْرَأُ: {لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ}، فلما أَتَى على: {كَلَّا لَا وَزَرَ}. قال: هو الجبَلُ، إن الناسَ إذا فرُّوا قالوا: عليك بالوزرِ .

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Edhem b. Turayf anlattı, dedi ki: Mutarrif b. eş-Şıhhîr'i: {لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet gününe yemin ederim” [suresini] okurken işittim; sıra: {كَلَّا لَا وَزَرَ} “Hayır, sığınacak hiçbir yer yoktur!” ayetine geldiğinde şöyle dedi: “O dağdır; nitekim insanlar kaçtıklarında: 'Dağa/sığınağa sığın!' derler .”

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن بنُ مهديٍّ، عن شعبة ، عن أدهم، قال: سمعتُ مطرِّفًا يقولُ: {كَلَّا لَا وَزَرَ}. قال: كلَّا لَا جَبَلَ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî, Şu‘be'den , o Edhem'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Mutarrif'in: {كَلَّا لَا وَزَرَ} “Hayır, sığınacak hiçbir yer yoktur!” ayeti hakkında: “Hayır, hiçbir dağ yoktur” dediğini işittim.

حدَّثنا نصرُ بنُ عليٍّ الجهضَمِيُّ، قال: ثني أبى، عن خالدِ بن قيسٍ، عن قتادة، عن الحسن: {كَلَّا لَا وَزَرَ}. قال: لا جبَلَ .

Bize Nasr b. Alî el-Cehdamî anlattı, dedi ki: Bana babam, Hâlid b. Kays'tan, o Katâde'den, o da Hasan'dan: {كَلَّا لَا وَزَرَ} “Hayır, sığınacak hiçbir yer yoktur!” kavli hakkında: “Hiçbir dağ yoktur ” dediğini rivayet etti.

حدَّثنى يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ علية ، عن أبى رجاءٍ، عن الحسن في قوله: {كَلَّا لَا وَزَر}. قال: كانت العربُ تُخِيفُ بعضها بعضًا، قال: كان الرجلان يَكُونان في ماشيتِهما فلا يَشْعُرَان بشيءٍ، حتى تَأْتِيهما الخيلُ، فيقولُ أحدُهما لصاحبه: يا فلان، الوزَرَ الوزَرَ. الجبَلَ الجبَلَ .

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye , Ebu Recâ'dan, o da Hasan'dan: {كَلَّا لَا وَزَر} “Hayır, sığınacak hiçbir yer yoktur!” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Araplar birbirlerini korkuturlardı. İki adam davarlarının başında dururken hiçbir şeyden habersiz olurlardı; derken atlılar üzerlerine gelirdi de biri arkadaşına: 'Ey filan! Sığınağa, sığınağa! Dağa, dağa!' derdi .”

حدَّثنى أبو حفصٍ الجُبَيريُّ ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا أبو مودودٍ، عن الحسنِ في قوله: {كَلَّا لَا وَزَر}. قال: لا جبَلَ.

Bana Ebu Hafs el-Cübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Ebu Mevdûd, Hasan'dan: {كَلَّا لَا وَزَر} “Hayır, sığınacak hiçbir yer yoktur!” kavli hakkında: “Hiçbir dağ yoktur” dediğini rivayet etti.

حدثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ،

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı,

عن أبي مودود، قال: سمعتُ الحسنَ. فذكَر نحوَه.

Ebu Mevdûd'dan rivayet etti, o şöyle demiştir: Hasan'ı işittim; deyip benzerini zikretti.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {لَا وَزَرَ}: مَلْجَأَ ولَا جبَلَ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebu Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {لَا وَزَرَ} “Sığınacak yer yoktur” kavli hakkında: “Hiçbir sığınak ve hiçbir dağ yoktur ” dediğini rivayet etti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {كَلَّا لَا وَزَرَ}: لا جبَلَ ولا حِرْزَ ولا مَنْجَى. قال الحسنُ: كانت العربُ في الجاهليةِ إذا خَشُوا عدوًّا قالوا: عليكم الوزرَ. أي: عليكم الجبلَ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {كَلَّا لَا وَزَرَ} “Hayır, sığınacak hiçbir yer yoktur!”: Ne bir dağ, ne bir sığınak, ne de bir kurtuluş yeri vardır. Hasan dedi ki: Araplar Cahiliye döneminde bir düşmandan korktuklarında: 'Sığınağa sığının!' yani 'Dağa sığının!' derlerdi.

حدَّثنا محمدُ بن عبيد [النَّحاسُ المحاربيُّ] ، قال: ثنا ابنُ المباركِ، عن سفيانَ، عن سليمانَ التيميِّ، عن شبيبٍ ، عن أبى قلابةَ في قوله: {كَلَّا لَا وَزَرَ}، قال: لا حِصنَ .

Bize Muhammed b. Ubeyd [en-Nehhâs el-Muhâribî] anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, Süfyân'dan, o Süleyman et-Teymî'den, o Şebîb'den , o da Ebu Kılâbe'den: {كَلَّا لَا وَزَرَ} “Hayır, sığınacak hiçbir yer yoktur!” kavli hakkında: “Hiçbir kale yoktur ” dediğini rivayet etti.

حدَّثنا أحمدُ بن هشامٍ، قال: ثنا عبيد الله، قال: أخبرنا سفيان، عن سليمانَ التيميِّ، عن شبيبٍ، عن أبى قلابةَ بمثلِه.

Bize Ahmed b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Süleyman et-Teymî'den, o Şebîb'den, o da Ebu Kılâbe'den benzerini haber verdi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن سليمانَ التيميِّ، عن شبيبٍ، عن أبي قلابةَ، مثلَه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Süleyman et-Teymî'den, o Şebîb'den, o da Ebu Kılâbe'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا مسلمُ بنُ طَهمانَ، عن قتادة في قوله: {كَلَّا لَا وَزَرَ}. يقول: لا حِصْنَ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. Tahmân, Katâde'den: {كَلَّا لَا وَزَرَ} “Hayır, sığınacak hiçbir yer yoktur!” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Cenâb-ı Hak] hiçbir kale yoktur, buyuruyor .”

حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {لَا وَزَرَ}.

Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den: {لَا وَزَرَ} “[Hiçbir] sığınak yoktur” [ayeti hakkında rivayet etti].

قال: لا جبَلَ .

O: “Hiçbir dağ yoktur ” dedi.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن أبيه، عن مولًى للحسن ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {لَا وَزَرَ}: لا حِصْنَ .

Bize Ebu Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, babasından, o Hasan'ın bir azatlısından , o da Saîd b. Cübeyr'den: {لَا وَزَرَ} “Sığınacak yer yoktur” kavli hakkında: “Hiçbir kale yoktur ” dediğini rivayet etti.

[حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن سليمانَ التيميِّ، عن شبيبٍ، عن أبي قلابةَ: {لَا وَزَرَ}: لا حصن] .

[Bize Ebu Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o Süleyman et-Teymî'den, o Şebîb'den, o da Ebu Kılâbe'den: {لَا وَزَرَ} “Sığınacak yer yoktur” kavli hakkında: “Hiçbir kale yoktur” dediğini rivayet etti] .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن أبي حُجَيرٍ ، عن الضحاك: لا حصن .

Bize Ebu Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Ebu Huceyr'den , o da Dahhâk'tan: “Hiçbir kale yoktur ” dediğini rivayet etti.

حُدِّثتُ عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {كَلَّا لَا وَزَرَ}: يعنى: الجبل، بلغةِ حمير .

Hüseyin'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebu Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın: {كَلَّا لَا وَزَرَ} “Hayır, sığınacak hiçbir yer yoktur!” kavli hakkında: “Hımyer lügatinde dağ demektir ” dediğini işittim.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {كَلَّا لَا وَزَرَ}. قال: [لا مُتَغَيَّبَ يُتَغَيَّبُ] فيه من ذلك الأمر الذي لا منجَى له منه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {كَلَّا لَا وَزَرَ} “Hayır, sığınacak hiçbir yer yoktur!” kavli hakkında: “[İnsanın,] kendisinden kurtuluşu olmayan o durumdan [kaçıp] içine saklanabileceği hiçbir gizlenme yeri yoktur” dedi.

وقوله: {إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ}. يقولُ تعالى ذكره: إلى ربِّكَ أَيُّها الإنسانُ يومئذٍ الاستقرارُ، وهو الذي يُقِرُّ جميع خلقه مَقَرَّهم.

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ} “O gün varılıp durulacak yer, sadece Rabbindir” kavli hakkında; Zikri Yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insan! O gün karar kılınacak yer yalnızca Rabbinedir; bütün yarattıklarını yerleşecekleri yere yerleştirecek olan da O'dur.

واختلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم نحو الذي قلْنا فيه.

Tefsir ehli bunun tevili konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ}. قال: استقَرَّ أهلُ الجنةِ في الجنة، وأهلُ النارِ في النارِ، وقرَأ قول الله: {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} [العنكبوت: ٦٤].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ} “O gün varılıp durulacak yer, sadece Rabbindir” kavli hakkında: “Cennet ehli cennette, cehennem ehli de cehennemde karar kılmıştır” dedi ve Allah'ın şu kavlini okudu: {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ahiret yurdu ise, işte asıl hayat odur; keşke bilselerdi!” [Ankebût: 64].

وقال آخرون: عُنِى بذلك: إلى ربِّك المنتهى.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla, 'Son varış yeri Rabbinedir' anlamı kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ عن قتادةَ: {إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ}. أي: المنتهى .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ} “O gün varılıp durulacak yer, sadece Rabbindir” yani son varış yeridir .

القول في تأويل قوله ﷿: {يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ (١٣) بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ (١٤) وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ (١٥)}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavlinin tevili hakkında görüş: {يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ (١٣) بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ (١٤) وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ (١٥)} “O gün insana önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler haber verilir. Doğrusu insan, kendi aleyhine bir şahittir; mazeretlerini ortaya koysa bile.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقول تعالى ذكره: يُخَبَّرُ الإِنسانُ يومَئِذٍ، يعنى يومَ يُجْمَعُ الشمس والقمرُ، فيُكَوَّران - بما قدَّم وأخَّر.

Ebu Ca'fer rahimehullâh der ki: Zikri Yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: O gün -yani güneş ve ayın bir araya getirilip dürüldüğü gün- insana, önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler haber verilir.

واختلف أهل التأويل في تأويل قوله: {بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: بما قدَّم من عمل خير أو شرٍّ أمامه؛ مما عمله في الدنيا قبل مماته، وما أخَّر بعدَ

Ehl-i tevil (müfessirler), {بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} “Önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler” kavlinin tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun manası; [insanın] ölümünden önce dünyada yapıp önden gönderdiği hayır veya şer amel ile [ölümünden] sonra geride bıraktığı...

مماته من حسنةٍ أو سيئةٍ، فيُعْمَلُ بها من بعده.

ölümünden sonra geride bıraktığı ve kendisinden sonra tatbik edilen iyi ya da kötü çığırdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنى عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباس في قوله: {يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ}. يقولُ: ما عمِل قبلَ موتِه، وما سنَّ فعمل به بعد موته .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebu Salih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan: {يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} “O gün insana önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler haber verilir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Ölümünden önce yaptığı amelleri ve başlattığı, kendisinden sonra da amel edilen çığırları haber verilir .”

حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن عبد الكريم الجزريِّ، عن زياد بن أبي مريم، عن ابن مسعود قال: {بِمَا قَدَّمَ}: من عمله، {وَأَخَّرَ}: من سُنَّةٍ عُمل بها، من خيرٍ بعدَه أو شرٍّ .

Bize İbn Abdil'a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o Abdülkerîm el-Cezerî'den, o Ziyâd b. Ebî Meryem'den, o da İbn Mes‘ûd'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: “{بِمَا قَدَّمَ} ‘Önden gönderdiği’: Kendi amelidir; {وَأَخَّرَ} ‘geride bıraktığı’: Kendisinden sonra tatbik edilen hayır veya şer çığırlarıdır .”

وقال آخرون: بل معنى ذلك: يُنَبَّأُ الإنسان يومئذٍ بما قدَّم من المعصية، وأخَّر من الطاعة.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; o gün insana, önden işlediği günahlar ile erteleyip yapmadığı taatler haber verilir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ}. يقولُ: بما قدَّم من المعصية، وأخَّر من الطاعةِ، فَيْنبَأُ بذلك .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbas'tan O'nun: {يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} “O gün insana önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler haber verilir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İşlediği günahlar ve ertelediği taatler [kendisine haber verilir]; işte bu onun kendisine bildirilir .”

وقال آخرون: بل معنى ذلك: يُنبَّأُ بِأَوَّلِ عمله وآخره.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; amelinin ilki ve sonu kendisine haber verilir, [demektir].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مُؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصور، عن مجاهدٍ: {يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ}. قال: بأوَّلِ عملِه وآخرِه.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: {يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} “O gün insana önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler haber verilir” kavli hakkında: “Amelinin ilkiyle ve sonuncusuyla [haber verilir]” dediğini rivayet etti.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، [عن منصور] عن مجاهدٍ مثله.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, [o Mansûr'dan] , o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثله.

Bize Ebu Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

وحدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ وإبراهيم مثله .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid ve İbrâhim'den benzerini rivayet etti .

وقال آخرون: بل معنى ذلك {بِمَا قَدَّمَ} من طاعةِ اللهِ، {وَأَخَّرَ} مِن حقوقِ الله التي ضيَّعها.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; {بِمَا قَدَّمَ} Allah'a taat cinsinden önden sundukları, {وَأَخَّرَ} ise Allah'ın zayi ettiği haklarıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ}. يقولُ: بما قدَّم من طاعةِ اللهِ، وأَخَّر مما ضَيَّع مِن حقوق الله.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} “O gün insana önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler haber verilir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'a taatten önden takdim ettiği ve Allah'ın haklarından zayi ederek geriye bıraktığı şeyler [kendisine haber verilir], demektedir.”

حدثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمر، عن قتادةَ: {بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ}. قال: بما قدَّم من طاعتِه، وأَخَّر مِن حقِّ اللهِ ﷿.

Bize İbn Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, [o da] Katâde'den O'nun: {بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} “Önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “O'na [olan] taatten önden takdim ettiği ve Azîz ve Celîl olan Allah'ın hakkından geriye bıraktığı şeylerdir.”

وقال آخرون: بل معنى ذلك: بما قدَّم من خيرٍ أو شرٍّ مما عَمِله، وما أخَّر مما ترَك من عملِه من طاعةِ اللهِ ﷿.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; bizzat işlediği hayır veya şerden önden gönderdiği şeyler ile Aziz ve Celil olan Allah'a taatten amel etmeyip terk ederek geride bıraktığı şeylerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ}. قال: ما: أخَّر ما ترَك من العملِ لم يَعْمَلُه، ما ترك من طاعةِ اللهِ لم يَعْمَلْ به، وما قدَّم: ما عمل من خيرٍ أو شرٍّ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} “O gün insana önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler haber verilir” kavli hakkında şöyle demiştir: “Geride bıraktığı şeyler: Terk edip yapmadığı amel, Allah'a taatten amel etmeyip bıraktığı şeylerdir. Önden gönderdiği şeyler ise: Hayır veya şerden işlediği ameldir .”

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندنا، أنَّ ذلك خبرٌ مِنَ اللهِ أنَّ الإنسانَ يُنبأُ بكلِّ ما قدَّم أمامه، [مما عَمِل مِن خير أو شرٍّ في حياته] ، وأَخَّر بعده، مِن سُنَّةٍ حسنةٍ أو سيئةٍ مما قدَّم وأخَّر، وكذلك ما قدَّم من عملٍ عَمِله من خيرٍ أو شرٍّ، وأخَّر بعده من عملٍ كان عليه فضيَّعه، فلم يَعْمَلْه مما قدَّم وأخَّر، ولم يَخْصُص اللهُ ﷿ مِن ذلك بعضًا دونَ بعضٍ، فكلُّ ذلك مما يُنبأُ به الإنسانُ يومَ القيامةِ.

Bu hususta bize göre doğru olan görüş şudur: Bu, Allah'tan bir haber olup, insana önden gönderdiği [hayatında işlediği hayır veya şer amellerden] ve kendisinden sonra geriye bıraktığı iyi ya da kötü çığırlardan öne aldığı ve ertelediği her şeyin bildirileceğini; aynı şekilde hayır veya şerden bizzat işleyip önden sunduğu ameller ile üzerine vazife olduğu halde zayi edip yapmadığı ve ertelediği amellerin kendisine haber verileceğini ifade etmektedir. Aziz ve Celil olan Allah bunlardan bir kısmını diğerine tahsis etmemiştir; dolayısıyla bunların hepsi kıyamet gününde insana haber verilecek şeylerdendir.

وقوله: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ}. يقول جلَّ وعزَّ: بل للإنسان على نفسه من نفسه رُقَبَاءُ يَرْقُبُونه بعمله، ويَشْهَدون عليه به.

Cenâb-ı Hakk'ın: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ} “Doğrusu insan, kendi aleyhine bir şahittir” kavli hakkında; Celil ve Aziz olan Allah şöyle buyurmaktadır: Bilakis insanın kendi aleyhine bizzat kendi nefsinden gözeticiler vardır ki, amelini gözetler ve aleyhine şahitlik ederler.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنى عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ}. يقولُ: سمعُه وبصرُه ويداه ورجلاه

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, [o da] İbn Abbâs’tan [naklen] Allah Teâlâ'nın: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ} “Doğrusu insan kendi aleyhine bizzat şahittir.” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Buradaki basîra/şahit;] onun işitmesi, görmesi, iki eli ve iki ayağıdır

وجوارحُه .

ve uzuvlarıdır .”

والبصيرةُ على هذا التأويل: ما ذكره ابن عباسٍ من جوارح ابن آدم، وهى مرفوعةٌ بقوله: {عَلَى نَفْسِهِ}، والإنسان مرفوع بالعائد من ذكره في قوله: {نَفْسِهِ}.

Bu tevile göre Basîra (şahit), İbn Abbas'ın zikrettiği gibi Âdemoğlunun uzuvlarıdır ve {عَلَى نَفْسِهِ} kavli ile merfudur; 'el-İnsân' ise {نَفْسِهِ} kavlindeki kendisine dönen zamir (âid) sebebiyle merfudur.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: بل الإنسان شاهدٌ على نفسِه وحدَه، ومَن قال هذا القولَ جعَل البصيرة خبرًا للإنسان، ورفع الإنسانَ بها.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; 'İnsan bizzat tek başına kendi aleyhine bir şahittir' demektir. Bu görüşü savunanlar, 'el-Basîra' kelimesini 'el-İnsân' kelimesinin haberi yapmış ve 'el-İnsân'ı onunla merfu kılmışlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنى محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ}. يقول: الإنسانُ شاهدٌ على نفسه وحده .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbas'tan: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ} “Doğrusu insan, kendi aleyhine bir şahittir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İnsan bizzat tek başına kendi aleyhine bir şahittir .”

حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ}. قال: شاهدٌ عليها بعملها .

Bize İbn Abdil'a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den rivayet etti: {عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ} “Kendi aleyhine bir şahittir” kavli hakkında: “Yaptığı amel sebebiyle kendi aleyhine şahittir ” dedi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ}: إذا شئت والله رأيته بصيرًا بعيوبِ الناسِ وذنوبِهم، غافلًا عن ذنوبه، كان يقالُ: إِنَّ في الإنجيل مكتوبًا: يا بن آدم، تُبْصِرُ القَذَاةَ في عين أخيك.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ} “Doğrusu insan, kendi aleyhine bir şahittir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Vallahi ne zaman istersen onu; insanların ayıplarını ve günahlarını çok iyi gören, kendi günahlarından ise bütünüyle gafil olan biri olarak görürsün. [Geçmişte] şöyle denilirdi: ‘Şüphesiz İncil'de şöyle yazılıdır: Ey Âdemoğlu! Kardeşinin gözündeki çöpü görürsün de

ولا تُبْصِرُ الجذلَ المعترضَ في عينك .

kendi gözüne enlemesine batan kütüğü görmezsin' .”

حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ}. قال: هو شاهدٌ على نفسِه، وقرَأ: {اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا} [الإسراء: ١٤].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ} “Doğrusu insan, kendi aleyhine bir şahittir” kavli hakkında: “O, bizzat kendi aleyhine şahittir” dedi ve şu ayeti okudu: {اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا} “Kitabını oku! Bugün sana hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter!” [İsrâ: 14].

ومن قال هذه المقالة يقولُ: أُدخلت الهاء في قوله: {بَصِيرَةٌ} وهى خيرٌ للإنسان، كما يقالُ للرجل: أنت حجةٌ على نفسِك. وهذا قولُ بعض نحويِّى البصرة. وكان بعضُهم يقولُ: أُدْخِلت هذه الهاءُ في: {بَصِيرَةٌ} وهى صفةٌ للذكَرِ، كما أُدخلت في "راويةٍ" و"علَّامة" .

Bu görüşü benimseyenler derler ki: Bir adama 'Sen kendi aleyhine bir delilsin (hüccetün)' denildiği gibi, insan için bir haber olduğu halde {بَصِيرَةٌ} kelimesine [müenneslik bildiren] 'hâ' (tâ-i te'nîs) dâhil edilmiştir. Bu, Basralı bazı dilcilerin görüşüdür. Onlardan bazıları da şöyle diyordu: Bu 'hâ', 'râviye' (çok rivayet eden) ve 'allâme' (çok bilgili) kelimelerine dâhil edildiği gibi, müzekker bir kelimenin sıfatı olduğu halde {بَصِيرَةٌ} kelimesine mübalağa amacıyla dâhil edilmiştir.

وقوله: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ}: اختلَف أهلُ التأويل في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: بل للإنسان على نفسه شهودٌ مِن نفسِه، ولو اعتذَر بالقول مما قد أتى من المأثم، ورَكِب من المعاصي، وجادَل بالباطل.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ} “Mazeretlerini ortaya koysa bile” kavli hakkında ise tefsir ehli bunun anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; 'İşlediği günahlar, irtikâp ettiği masiyetler hususunda sözle mazeretler ileri sürse ve batıl ile mücadele etse bile, bilakis insanın aleyhine bizzat kendi nefsinden şahitler vardır' demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنى محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباس: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ}. يعنى: الاعتذارَ، ألم تَسْمَعْ أنه قال: {لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ} [غافر: ٥٢]. وقال الله: {وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ} [النحل: ٨٧]. وقوله: {مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ} [النحل: ٢٨].

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [şöyle nakletti]: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ} “Mazeretlerini ortaya koysa bile” ayeti hakkında şöyle dedi: “Yani mazeret beyan etmesidir. Sen O'nun: {لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ} “O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez” [Gâfir: 52] buyurduğunu duymadın mı? Allah Teâlâ [şöyle de] buyurmuştur: {وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ} “O gün Allah'a teslimiyet arz ederler” [Nahl: 87] ve O'nun şu kavli: {مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ} “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk” [Nahl: 28].”

وقولهم: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} [الأنعام: ٢٣].

Ve onların: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} ‘Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik’ [En'âm: 23] demeleridir.”

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا سفيانُ، عن موسى بن أبى عائشةَ، عن سعيدٍ بن جُبيرٍ في قوله: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ}. قال: شاهدٌ على نفسه ولو اعتذَر .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mûsâ b. Ebî Âişe'den, o da Saîd b. Cübeyr'den Cenâb-ı Hakk'ın: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ} “Doğrusu insan, kendi aleyhine bir şahittir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Mazeret beyan etse bile bizzat kendi aleyhine şahittir .”