حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ (١٤) وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ}: ولو جادل عنها، فهو بصيرةٌ عليها .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: {عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ (١٤) وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ} “Kendi aleyhine bir şahittir; mazeretlerini ortaya koysa bile” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onu [kendini] savunsa bile, yine de bizzat kendi aleyhine bir şahittir .”
حدَّثنى يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن عمرانَ بن حُدَيْرٍ، قال: سألتُ عكرمةَ، عن قوله: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ (١٤) وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ}. قال: فسكت. قال: فقلتُ له: إنَّ الحسن يقولُ: ابن آدمَ، عملُك أولى بك. قال: صدَق .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İmrân b. Hudeyr'den nakletti; o şöyle demiştir: İkrime'ye Cenâb-ı Hakk'ın: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ (١٤) وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ} “Doğrusu insan, kendi aleyhine bir şahittir; mazeretlerini ortaya koysa bile” kavlini sordum. O sustu. Ben de ona: “Hasan: ‘Ey Âdemoğlu! Amelin sana herkesten daha yakındır/bağlıdır’ diyor” dedim. O da: “Doğru söylemiş ” dedi.
حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ}. قال: معاذيرُهم التي يعتذرون بها يوم القيامة، فلا ينتَفِعون بها. قال: قومٌ لا يُؤذنُ لهم فيعتذرون، وقومٌ يُؤذنُ لهم فيعتذرون، فلا ينفَعُهم، ويعتذرون بالكذبِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ} “Mazeretlerini ortaya koysa bile” kavli hakkında şöyle dedi: [Bu,] onların kıyamet günü ileri sürecekleri fakat kendilerine hiçbir fayda sağlamayacak olan mazeretleridir. [İbn Zeyd] dedi ki: Bir topluluğa izin verilmez ki özür dilesinler; diğer bir topluluğa ise izin verilir de özür dilerler, fakat [bu da] onlara fayda vermez ve yalanla mazeret beyan ederler.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: [بل للإنسان] على نفسه من نفسه بصيرةٌ ولو تَجرَّد.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; 'Üzerindeki elbiseyi çıkarsa bile [insanın] bizzat kendi aleyhine kendi nefsinden bir şahit vardır' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنى نصرُ بنُ عليٍّ الجَهْضَمِيُّ، قال: ثنى أبى، عن خالد بن قيس، عن قتادةً، عن زُرَارَةَ بن أَوْفَى، عن ابن عباسٍ في قوله: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ}. قال: لو تجرَّد .
Bana Nasr b. Alî el-Cehdamî anlattı, dedi ki: Bana babam, Hâlid b. Kays'tan, o Katâde'den, o Zürâre b. Evfâ'dan, o da İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ} “Mazeretlerini ortaya koysa bile” kavli hakkında: “Soyunup dökülse bile ” dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ولو أَرْخى السُّتُور، وأَغْلق الأبواب.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; 'Perdeleri çekip kapıları kapatsa bile' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنى محمدُ بن خلفٍ العسقلانيُّ، قال: ثنا رَوَّادٌ، عن أبي حمزةَ، عن السديِّ في قوله: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ}: ولو أَرْخى السُّتُورَ، وأَغْلَق الأبواب .
Bana Muhammed b. Halef el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Ravvâd, Ebû Hamza'dan, o da es-Süddî'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ} “Mazeretlerini ortaya koysa bile” kavli hakkında: “Perdeleri çekip kapıları kapatsa bile ” dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: بل معنى ذلك {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ} لم تُقْبَلْ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ} “Mazeretlerini ortaya koysa bile” [o mazeretler] kabul edilmez demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا نصرُ بنُ عليٍّ، قال: ثني أبي، عن خالد بن قيسٍ، عن قتادةَ، عن الحسنِ في قوله: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ}: لم تُقْبَلْ معاذيرُه .
Bize Nasr b. Alî anlattı, dedi ki: Bana babam, Hâlid b. Kays'tan, o Katâde'den, o da el-Hasan'dan Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ} “Mazeretlerini ortaya koysa bile” kavli hakkında: “Mazeretleri kabul edilmez ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ}، قال: لو اعتذَر [يومئذ بباطل ما قُبل منه يوم القيامة .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ} “Mazeretlerini ortaya koysa bile” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[O gün] bâtıl bir mazeret beyan etse bile kıyamet günü bu kendisinden kabul edilmez.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ}. قال: ولو اعتذر .
Bize İbnü'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ} “Mazeretlerini ortaya koysa bile” kavli hakkında: “Mazeret beyan etse bile ” dediğini rivayet etti.
وأولى الأقوال في ذلك عندنا بالصواب قولُ مَن قال: معناه: ولو اعتذر؛ لأنَّ ذلك أشبهُ المعانى بظاهر التنزيل؛ وذلك أنَّ الله جلَّ ثناؤه أخبر عن الإنسانِ أَنَّ عليه شاهدًا من نفسه بقوله: {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ}. فكان الذي هو أَوْلى أن يَتبع ذلك: ولو جادَل عنها بالباطلِ، واعتذَر بغير الحقِّ. فشهادةُ نفسه عليه به أحقُّ وأولى من اعتذاره بالباطل.
Bu hususta bize göre doğruya en yakın olan görüş, bunun anlamının 'Mazeret beyan etse bile' olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira bu mana, vahyolunan metnin zâhirine en uygun olanıdır. Şöyle ki Allah -celle senâuhu-, {بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ} “Doğrusu insan, kendi aleyhine bir şahittir” kavliyle insanın aleyhine bizzat kendi nefsinden bir şahit bulunduğunu haber vermiştir. Dolayısıyla bunun ardından gelmeye en uygun olan anlam: 'Batıl ile savunma yapsa ve haksız yere mazeret ileri sürse bile' şeklinde olandır. Zira kendi nefsinin aleyhindeki şahitliği, onun batıl mazeretler ileri sürmesinden daha hak ve daha evladır.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (١٦) إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ (١٧) فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ (١٨) ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ (١٩)}.
Yüce Allah'ın: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (١٦) إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ (١٧) فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ (١٨) ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ (١٩)} “Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma. Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir. Biz onu okuduğumuz zaman, onun okunuşunu takip et. Sonra onu açıklamak da şüphesiz bize aittir” kavlinin tefsiri.
قال أبو جعفر ﵀: يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: لا تُحرِّك يا محمدُ بالقرآنِ لسانَك لِتَعْجَلَ به.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Aceleyle kavramak için Kur'an'ı dilinle tekrarlayıp durma.
واختلف أهل التأويل في السبب الذي من أجله قيل له: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ}؛ فقال بعضُهم: قيل له ذلك لأنه كان إذا نزل عليه منه شيءٌ عَجِل به، يريدُ حفظه، من حبِّه إيَّاه، فقيل له: لا تَعْجَلْ به، فإِنَّا سَنَحْفَظُه عليك.
Tefsir ehli, kendisine: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} “Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma” buyrulmasının sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bu ona, kendisine Kur'an'dan bir şey indiğinde ona olan sevgisinden dolayı ezberlemek isteyerek acele ettiği için söylenmiştir; böylece ona: 'Onunla acele etme; şüphesiz biz onu senin için hafızanda koruyacağız' denilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أبو كريب، قال: ثنا سفيانُ بن عيينةَ، عن عمرو بن دينارٍ، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباسٍ، أن النبيَّ ﷺ كان إذا نزل عليه القرآنُ تَعَجَّل يريدُ حِفْظه،
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, üzerine Kur'an indiğinde onu ezberlemek isteyerek acele ederdi,
فقال الله تعالى ذكرُه: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (١٦) إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ}. وقال ابن عباس: هكذا. وحرَّك شَفَتَيْه .
bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (١٦) إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ} “Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma. Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir” buyurdu. İbn Abbâs: “İşte böyle” dedi ve dudaklarını kımıldattı .
حدَّثى عبيدُ بنُ إسماعيلَ الهَبَّاريُّ ويونسُ قالا: ثنا سفيانُ، عن عمرٍو، عن سعيد بن جبير، أن النبيَّ ﷺ كان إذا نزل عليه القرآنُ تَعَجَّل به، يريدُ حِفْظه، وقال يونسُ: يحرِّكُ شَفَتَيْه ليَحْفَظَه، فأنزل الله: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (١٦) إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ} .
Bana Ubeyd b. İsmâîl el-Hebbârî ve Yûnus anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, Amr'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem üzerine Kur'an indiğinde onu ezberlemek isteyerek onunla acele ederdi. Yûnus ise: “Onu ezberlemek için dudaklarını kımıldatırdı” dedi. Bunun üzerine Allah: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (١٦) إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ} “Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma. Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir” [ayetini] indirdi .
حدثني عبيدُ بن إسماعيلَ الهَبَّاريُّ ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي عائشة، سمع سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباس مثله، وقال: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ}. قال: هكذا. وحرَّك سفيانُ فاه .
Bana Ubeyd b. İsmâîl el-Hebbârî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Âişe'den nakletti; o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini işitmiştir. Dedi ki: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ} “Dilini kımıldatma” [kavli hakkında]: “İşte böyle” dedi ve Süfyân ağzını kımıldattı .
حدَّثنا سفيان بن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن موسى بن أبى عائشةَ، عن سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ في قوله: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} قال: كان النبيُّ إذا نزل عليه جبريلُ بالوحى، كان مما يحرِّكُ به لسانَه وشَفْتَيْه، فيشتدُّ عليه، فكان يُعْرَفُ ذلك، فأنزل الله هذه الآية في "لا أقسم بيوم القيامة": {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (١٦) إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ}.
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mûsâ b. Ebî Âişe'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} “Acele etmek için dilini onunla kımıldatma” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: “Cibrîl vahiy ile indiğinde Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem], dili ve dudaklarını kımıldatır ve bu durum ona ağır gelirdi. Bu durum kendisinden [dışarıdan] anlaşılırdı. Bunun üzerine Allah, 'Lâ uksimu bi-yevmi'l-kıyâme' [suresinde] şu ayeti indirdi: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (١٦) إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ} “Acele etmek için dilini onunla kımıldatma. Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir” .
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن موسى بن أبى عائشة، عن سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: كان النبيُّ ﷺ إذا نزل عليه القرآنُ، حرَّك شَفَتَيْه، فيُعْرَفُ بذلك. فحاكاه سعيدٌ، فقال: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ}. قال: لتَعْجَلَ بأَخْذِه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mûsâ b. Ebî Âişe'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kur'an indiğinde dudaklarını kımıldatırdı ve bu halinden anlaşılırdı.” Saîd bunu taklit ederek gösterdi ve Cenâb-ı Hakk'ın: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} “Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma” kavli hakkında: “Onu aceleyle alıp kavramak için” dedi.
حدَّثنا محمد بن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن موسى بن أبى عائشة، قال: سمعتُ سعيد بن جبير يقولُ: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ}. قال: كان جبريل ﵇ يَنزِلُ بالقرآنِ، فيُحرِّكُ به لسانه؛ يَسْتَعْجِلُ به، فقال: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ}.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mûsâ b. Ebî Âişe'den anlattı; o Saîd b. Cübeyr'in Cenâb-ı Hakk'ın: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} “Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma” kavli hakkında şöyle dediğini işitmiştir: “Cebrail aleyhisselâm Kur'an'ı indirirdi; o da acele ederek diliyle onu tekrarlardı. Bunun üzerine Allah: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} ‘Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma’ buyurdu.”
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا رِبْعِيُّ بنُ عليةَ، قال: ثنا داودُ بن أبى هندٍ، عن الشعبيِّ في هذه الآية: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ}. قال: كان إذا نزل عليه الوَحْىُ عَجِل يتكلَّمُ به؛ مِن حُبِّه إيَّاه، فنزل: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (١٦) إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ} .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Rib'î b. Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, eş-Şa'bî'den şu ayet hakkında: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} “Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma” şöyle dediğini rivayet etti: “Kendisine vahiy indiğinde, ona olan sevgisinden dolayı acele edip onu telaffuz ederdi. Bunun üzerine: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (١٦) إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ} ‘Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma. Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir’ [ayeti] indi .”
حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ}. قال: لا تَكلَّم بالذي أَوْحَيْنا إليك حتى يُقْضَى إليك وَحْيُه، فإذا قَضَيْنا إليك وَحْيَه فتكلَّم به.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Cenâb-ı Hakk'ın: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} “Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma” kavli hakkında şöyle dedi: “Sana vahyettiğimiz şeyi, vahyi sana tamamlanıncaya kadar telaffuz etme; vahyi sana tamamladığımızda onu telaffuz et/oku.”
حدِّثتُ عن الحسين، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمعتُ
Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: [Şöyle] işittim:
الضحاك يقولُ في قوله: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ}. قال: كان نبيُّ الله ﷺ إذا نزل عليه من القرآنِ شيءٌ حرَّك به لسانَه؛ مخافةَ أن يَنْساه .
Dahhâk'ın Cenâb-ı Hakk'ın: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} “Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma” kavli hakkında şöyle dediğini [işittim]: “Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine Kur'an'dan bir şey indiğinde onu unutma korkusuyla diliyle tekrarlardı .”
وقال آخرون: بل السبب الذي من أجله قيل له ذلك؛ أنه كان يُكْثِرُ تلاوةَ القرآن؛ مخافة نسيانه. فقيل له: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ}. إِنَّ علينا أن نَجمَعَه لك، ونُقرئكه، فلا تنسى.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun kendisine söylenmesinin sebebi; unutma korkusuyla Kur'an'ı çokça tilavet etmesiydi. Bunun üzerine ona: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} “Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma. Şüphesiz onu senin için toplamak ve onu sana okutmak bize aittir; artık unutmazsın” denildi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنى محمد بن سعد، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباس في قوله: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ}. قال: كان لا يَفْتُرُ من القرآن ؛ مخافةَ أنْ يَنْساه، فقال الله: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ}. إِنَّ علينا أنْ نَجمَعَه لك. {وَقُرْآنَهُ}: أَنْ نُقْرِئَك فلا تنسى .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} “Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Unutma endişesiyle Kur'an okumaktan hiç geri durmazdı . Bunun üzerine Allah: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} ‘Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma. Şüphesiz onu senin için toplamak bize aittir.’ {وَقُرْآنَهُ} ‘Ve onu okutmak’ [kavli ise]; ‘onu sana okutmamızdır, böylece unutmazsın’ [demektir].”
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ قوله: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ}. قال: كان يَسْتذكرُ القرآن؛ مخافة النسيان، فقال له: كَفَيْناكه يا محمدُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ} “Dilini kımıldatma” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Unutma endişesiyle Kur'an'ı hatırında tutmaya çalışıyordu; Allah ona: ‘Ey Muhammed! Biz seni bu hususta kifayetli kıldık / sana kâfi geldik ’ buyurdu.”
حدثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: أخبرنا أبو رجاءٍ، عن الحسن في قوله: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ}. قال: كان رسول الله ﷺ يُحرِّك به لسانه ليَسْتَذْكِرَه، فقال الله: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ}؛ إنا
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Ebû Recâ, el-Hasan'dan Cenâb-ı Hakk'ın: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} “Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu hatırında tutmak için diliyle tekrarlıyordu. Bunun üzerine Allah: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} ‘Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma; şüphesiz biz
سنَحْفَظه عليك
onu senin için hafızanda koruyacağız’ [buyurdu].”
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ}. قال: كان نبيُّ الله ﷺ الله يُحرِّكُ به لسانه؛ مخافةَ النسيان، فأنزل اللهُ ما تَسْمَعُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} “Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem unutma endişesiyle onu diliyle tekrarlardı. Bunun üzerine Allah işittiğiniz [ayeti] indirdi .”
حدثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ}. قال: كان رسولُ الله ﷺ يقرأُ القرآنَ فيُكْثِرُ؛ مخافةَ أنْ يَنْسى .
Bize İbnü'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: {لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} “Onu aceleyle kavramak için dilini kımıldatma” kavli hakkında: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem unutma endişesiyle Kur'an'ı çokça okurdu ” dediğini rivayet etti.
وأشبهُ القولينِ بما دلَّ عليه ظاهرُ التنزيل القولُ الذي ذُكر عن سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، وذلك أن قولَه: {إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ}. يُنْبِئُ أَنَّه إنما نُهى عن تحريكِ اللسان به مُسْتَعْجِلًا فيه قبلَ جمعِه، ومعلومٌ أنَّ دراستَه للتذكُّرِ إنما كانت تكونُ من النبيِّ ﷺ من بعدِ جمعِ اللهِ له ما يَدْرسُ مِن ذلك.
Bu iki görüşten vahyin zâhirinin delalet ettiği manaya en uygun olanı, Saîd b. Cübeyr yoluyla İbn Abbâs'tan nakledilen görüştür. Çünkü Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ} “Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir” kavli, [Peygamber'in] henüz o toplanmadan önce acele ederek dilini kımıldatmaktan nehyedildiğini haber vermektedir . Malumdur ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ezberinde tutmak için tekrarlaması, ancak Allah'ın onun okuduğu bu ayetleri kendisi için toplamasından sonra vaki olabilirdi.
وقوله: {إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ علينا جمعَ هذا القرآنِ في صَدْرِك يا محمد حتى نُثَبِّتَه فيه، {وَقُرْآنَهُ}. يقول: وقرآنَه حتى تقرَأه بعد أن جَمَعْناه في صَدْرِك.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ} “Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir” kavline gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu Kur'an'ı senin kalbinde/göğsünde sabitleştirinceye kadar toplamak bize aittir. {وَقُرْآنَهُ} “Ve onu okutmak” kavli ise; göğsünde topladıktan sonra onu sana okutmak [bize aittir] demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu hususta söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن موسى بن أبى عائشةَ، عن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Mûsâ b. Ebî Âişe’den, o da...
سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ}. قال: في صَدْرِك. {وَقُرْآنَهُ}. قال: تَقْرَؤُه بعد.
Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ} “Şüphesiz onu toplamak bize aittir” kavli hakkında: “Senin göğsünde [toplamak]” dediğini; {وَقُرْآنَهُ} “Ve okutmak” kavli hakkında da: “Daha sonra onu okumandır” dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: {إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ}: أَنْ نَجمَعَه لك، {وَقُرْآنَهُ}: أَن نُقْرِئَك فلا تَنْسى .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ} “Şüphesiz onu toplamak bize aittir” kavli hakkında: “Onu senin için toplamamızdır”; {وَقُرْآنَهُ} “Ve okutmak” kavli hakkında da: “Unutmaman için onu sana okutmamızdır ” dediğini rivayet etti.
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ}. يقولُ: علينا أن نَجْمَعَه لك حتى نُثَبِّتَه في قلبك .
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ} “Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: “Onu senin kalbinde sabitleştirinceye kadar senin için toplamak bize aittir ” demektedir.
وكان آخرون يتأوَّلون قوله: {وَقُرْآنَهُ}: وتأْليفَه. وكأن معنى الكلامِ عندَهم: إنَّ علينا جمعَه في قلبك حتى تَحْفَظَه، وتأليفَه.
Başkaları ise Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقُرْآنَهُ} “Ve okutmak” kavlini 've onu telif etmek/birbirine bağlamak' şeklinde tevil ediyorlardı. Onlara göre sözün anlamı sanki şöyledir: 'Onu ezberleyinceye kadar kalbinde toplamak ve onu bir araya getirip telif etmek bize aittir.'
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ}. يقولُ حِفْظَه وتأليفَه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ} “Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir” kavli hakkında: “[Onu] ezberletmek ve bir araya getirmektir” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمر، عن قتادةَ: {جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ}. قال: حفظه وتأليفه
Bize İbnu'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: {جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ} “Onu toplamak ve okutmak” kavli hakkında: “Onu ezberletmek ve bir araya getirmektir” dediğini rivayet etti .
وكأنَّ قتادةَ وجَّه معنى القرآنِ إلى أنه مصدرٌ، من قولِ القائلِ: قد قَرَأَتُ هذه
Sanki Katâde, [ayetteki] Kur’an lafzının anlamını, söyleyenin: “Bu [dişi deve]…” sözündeki
الناقةُ في بَطْنِها جَنِينًا. إذا ضَمَّتْ رَحِمَها على ولدٍ، كما قال عمرُو بنُ كُلثومٍ :
sözündeki masdar manasına hamletmiş gibidir. Nitekim Amr b. Kulsûm şöyle demiştir :
ذِرَاعَيْ عَيْطَلٍ أَدْمَاءَ بِكْرٍ … هِجَانِ اللَّوْنِ لَمْ تَقْرَأْ جَنِينَا
Zirâ‘ay aytelin edmâe bikrin … hecâni'l-levni lem takra' cenînâ
يعنى بقوله: "لم تقرأْ جنينا": لم تضمَّ رحمَها على ولدٍ.
Şair "lem takra' cenînâ" sözüyle: "Rahmi bir yavruyu içine alıp toplamamış" manasını kastetmektedir.
وأما ابنُ عباسٍ والضحاكُ فإنهما وجَّها ذلك إلى أنه مصدرٌ، مِن قولِ القائل: قرَأْتُ أقرَأُ قُرْآنًا وقِراءَةً.
İbn Abbâs ve Dahhâk ise bunu, söyleyenin 'kara'tü akra'u kur'ânen ve kırâeten' (okudum, okurum) sözündeki masdar manasına hamletmişlerdir.
وقوله: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ}. اختلَف أهل التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: تأويلُه: فإذا أنزَلناه إليك فاسْتَمِعْ قرآنَه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ} “Onu okuduğumuz zaman, onun okunuşunu takip et” kavline gelince; tefsir ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları: Bunun tevili, 'Onu sana indirdiğimiz zaman onun okunuşunu dinle'dir demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ قال: ثنا مِهْرَانُ، عن سفيانَ، عن موسى بن أبى عائشةَ ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ}: فإذا أنزَلناه إليك، {فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ}. قال: فاسْتَمِعْ قرآنَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mûsâ b. Ebî Âişe'den , o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ} “Onu okuduğumuz zaman”: Onu sana indirdiğimiz zaman, {فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ} “Onun okunuşunu takip et”: “Onun okunuşunu dinle” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن موسى بن أبي عائشةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ}: فإذا أنزَلناه إليك فاسْتَمِعْ له.
Bize Süfyân b. Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mûsâ b. Ebî Âişe'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ} “Onu okuduğumuz zaman, onun okunuşunu takip et” kavli hakkında: “Onu sana indirdiğimiz zaman onu dinle” dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: إذا تُلِي عليك فاتَّبِعْ ما فيه مِن الشرائعِ والأحكامِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı; sana okunduğu zaman içindeki şeriatlere ve hükümlere uy demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ}. يقولُ: إذا تُلِى عليك فاتَّبِعْ ما
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ} “Onu okuduğumuz zaman, onun okunuşunu takip et” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Sana okunduğu zaman onda bulunan şeylere...
فيه .
uy ” demektedir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ}. يقولُ: اتَّبِعْ حلالَه، واجْتَنِبْ حرامَه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ} “Onu okuduğumuz zaman, onun okunuşunu takip et” kavli hakkında: “Onun helaline uy, haramından sakın ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمر، عن قتادة: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ}. يقولُ: فاتَّبِعْ حلالَه، واجْتَنِبْ حرامَه .
İbn Abdi’l-A‘lâ bize anlattı, dedi ki: İbn Sevr bize Ma‘mer’den, [o da] Katâde’den {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ} “Biz onu okuduğumuz zaman, onun okunuşuna uy.” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “[Yani] onun helaline uy ve haramından sakın” demektedir .
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ}. يقولُ: اتَّبِعْ ما فيه .
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın Cenâb-ı Hakk'ın: {فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ} “Onun okunuşunu takip et” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: “İçindekilere uy ” demektedir.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: فإذا بيَّناه فاعْمَلْ به.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun manası; onu açıkladığımız zaman onunla amel et demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ}. [يقول: بيَّنَّاه] ، {فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ}. يقولُ: اعْمَلْ به .
Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ} “Onu okuduğumuz zaman”: [Yani: Onu açıkladığımız zaman] , {فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ} “Onun okunuşunu takip et” kavli hakkında da: “Onunla amel et ” dediğini rivayet etti.
وأولى الأقوالِ عندى بالصوابِ في ذلك قولُ من قال: فإذا تُلِى عليك فاعْمَلْ بما فيه من الأمرِ والنَّهْي، واتَّبِعْ ما أُمرت به فيه، لأنه قيل له: إنَّ علينا جمعَه في صَدْرِك وقرآنه. وقد دَللْنا على أن معنى قولِه: {قُرْآنَهُ}: وقراءَتَه، فقد بيَّن ذلك عن معنى قولِه: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ}.
Bu konuda bana göre gerçeğe en uygun olan görüş; «Sana okunduğu zaman, onda bulunan emir ve yasaklarla amel et ve onun içinde sana emredilen şeylere tâbi ol» diyenin görüşüdür. Çünkü ona: «Şüphesiz onu senin göğsünde toplamak ve onu okutmak bize aittir» denilmiştir. Biz, O'nun: {قُرْآنَهُ} kavlinin anlamının «ve onu okumak» demek olduğunu zaten delillendirmiştik; nitekim bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ} “Onu okuduğumuz zaman onun okunuşunu takip et” kavlinin anlamını açıklamaktadır.
وقوله: {ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ثم إنَّ علينا بيانَ ما فيه مِن حلالِه وحرامِه وأحكامِه لك مفصلةً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ} “Sonra onu açıklamak da şüphesiz bize aittir” kavline gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra onun helalini, haramını ve hükümlerini sana ayrıntılı olarak açıklamak da bize aittir.
واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم نحوَ الذي قلنا فيه.
Tefsir ehli bunun anlamında ihtilaf etmiştir; bazısı bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ}. يقولُ: حلالَه وحرامَه، فذلك بيانُه .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ} “Sonra onu açıklamak da şüphesiz bize aittir” kavli hakkında: “Helalini ve haramını [açıklamaktır], işte onun beyanı budur ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدُ، عن قتادةَ: {ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ}: بيانَ حلالِه، واجتنابَ حرامِه، ومعصيتَه وطاعتَه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ} “Sonra onu açıklamak da şüphesiz bize aittir” kavli hakkında: “Helalinin açıklanması, haramından sakınılması, isyanı ve itaati [açıklamaktır] ” dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ثم إن علينا تِبْيانَه بلسانِك.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun manası; sonra onu senin dilinle beyan etmek bize aittir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن موسى بن أبى عائشةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ}. قال: تِبْيانَه بلسانِك.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mûsâ b. Ebî Âişe'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ} “Sonra onu açıklamak da şüphesiz bize aittir” kavli hakkında: “Onu senin dilinle beyan etmektir” dediğini rivayet etti.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ (٢٠) وَتَذَرُونَ الْآخِرَةَ (٢١) وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ (٢٢) إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ (٢٣) وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ (٢٤) تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ (٢٥)}.
Yüce Allah'ın şu ayetlerinin tefsiri: {كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ (٢٠) وَتَذَرُونَ الْآخِرَةَ (٢١) وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ (٢٢) إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ (٢٣) وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ (٢٤) تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ (٢٥)} “Hayır! Doğrusu siz peşin olanı (dünyayı) seviyorsunuz. Ve ahireti bırakıyorsunuz. O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar. Rablerine bakarlar. O gün birtakım yüzler de asıktır. Kendilerine bel kemiklerini kıran bir felaketin yapılacağını anlarlar”.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لعبادِه المخاطَبين بهذا القرآنِ، المُؤْثِرين زينةَ الحياةِ الدنيا على الآخرةِ: ليس الأمرُ كما تقولون أيُّها الناسُ مِن أنكم لا
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] –rahimehullâh– der ki: Zikri yüce olan Allah, bu Kur’an ile kendilerine hitap edilen ve dünya hayatının süsünü ahirete tercih eden kullarına şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Durum sizin iddia ettiğiniz gibi [öldükten sonra]...
تُبْعَثُون بعدَ مماتِكم، ولا تُجازَوْن بأعمالِكم، ولكنَّ الذي دعاكم إلى قيل ذلك محبتُكم الدنيا العاجلةَ، وإيثارُكم شهواتِها، على آجلِ الآخرة ونعيمها، فأنتم تُؤْمِنون بالعاجلةِ، وتُكذِّبون بالآجلةِ.
diriltilmeyeceğinizi ve amellerinizle cezalandırılmayacağınızı / karşılık görmeyeceğinizi söylediğiniz gibi değildir. Lakin sizi bu sözü söylemeye sevk eden şey; peşin olan dünyayı sevmeniz, onun şehvetlerini erte olan ahirete ve onun nimetlerine tercih etmenizdir. Siz peşin olana inanıyor, gelecekte olanı ise yalanlıyorsunuz.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ (٢٠) وَتَذَرُونَ الْآخِرَةَ}. اختار أكثرُ الناسِ العاجلة، إلا مَن رَحِمَ اللهُ وعصَم .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: {كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ (٢٠) وَتَذَرُونَ الْآخِرَةَ} “Hayır! Doğrusu siz peşin olanı (dünyayı) seviyorsunuz. Ve ahireti bırakıyorsunuz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'ın merhamet ettiği ve koruduğu kimseler müstesna, insanların çoğu peşin olanı seçti .”
وقوله: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ}. يعني: يومَ القيامةِ، {نَاضِرَةٌ}. يقولُ: حسنةٌ جميلةٌ من النعيمِ. يقال من ذلك: نَضُر وجهُ فلانٍ. إذا حَسُن مِن النَّعْمةِ، ونضَّر الله وجْهَه. إذا حسَّنه كذلك.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar” kavline gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ} Yani kıyamet günü birtakım yüzler, {نَاضِرَةٌ} Nimetten ötürü güzeldir, hoştur. Bu anlamda bir kimse nimete erip güzelleştiğinde 'Nadura vechu fulânin' (falancanın yüzü güzelleşti), Allah onu güzelleştirdiğinde ise 'Naddarallâhu vechehû' (Allah onun yüzünü parlattı/güzelleştirdi) denilir.
واختلَف أهلُ التأويلِ في ذلك؛ فقال بعضُهم بالذي قلنا فيه.
Tefsir ehli bu hususta ihtilaf etmiştir; bazısı bizim söylediğimiz görüşü benimsemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ إسماعيلَ البُخاريُّ ، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا المباركُ، عن الحسن: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ}. قال: حسنةٌ .
Bana Muhammed b. İsmâîl el-Buhârî anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize el-Mubârek, el-Hasan'dan Cenâb-ı Hakk'ın: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar” kavli hakkında: “Güzeldir ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ}. قال: نَضْرةُ الوجوهِ: حُسْنُها.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar” kavli hakkında: “Yüzlerin nadrası (tazelik ve aydınlığı), onların güzelliğidir” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ}. قال: الناضرةُ: الناعمةُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Cenâb-ı Hakk'ın: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar” kavli hakkında şöyle demiştir: “Nâdıra: Nimet içinde olan yüzdür .”
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ}. قال: الوجوهُ الحسنةُ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar” kavli hakkında: “Güzel yüzlerdir” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ}. قال: مِن السرورِ والنعيمِ والغبطةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar” kavli hakkında: “Sevinçten, nimetten ve gıptadandır ” dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: بل معنى ذلك أنَّها مسرورةٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı; o yüzlerin sevinçli olmasıdır.
ذكر مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ}. قال: مسرورةٌ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar” kavli hakkında: “Sevinçlidir ” dediğini rivayet etti.
وقولُه: {إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ}. اختلَف أهل التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: أنَّها تَنْظُرُ إلى ربِّها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} “Rablerine bakarlar” kavline gelince; tevil ehli bunun tevili hususunda ihtilaf etmiştir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı, onların Rablerine bakacak olmalarıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ منصورٍ الطوسيُّ، وإبراهيمُ بنُ سعيدٍ الجوهريُّ، قالا: ثنا عليُّ بنُ الحسنِ بن شقيقٍ، قال: ثنا الحسينُ بنُ واقدٍ، عن يزيدَ النحويِّ، عن عكرمةَ: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ (٢٢) إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ}: قال: تَنْظُرُ إلى ربِّها نَظَرًا .
Bize Muhammed b. Mansûr et-Tûsî ve İbrâhîm b. Saîd el-Cevherî anlattılar, dediler ki: Bize Ali b. el-Hasan b. Şakîk anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Vâkıd, Yezîd en-Nahvî'den, o İkrime'den naklen Cenâb-ı Hakk'ın: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ (٢٢) إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar, Rablerine bakarlar” kavli hakkında: “Rablerine gözleriyle bizzat bakarlar ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عليِّ بن الحسنِ بن شقيقٍ، قال: سمِعتُ أبي يقول: أخبرَني الحسينُ بنُ واقدٍ في قولِه: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ}؛ مِن النعيمِ، {إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ}. قال: أخبَرني يزيدُ النحويُّ، عن عكرمةَ وإسماعيلَ بن أبي خالدٍ، وأشياخٍ مِن أهلِ الكوفةِ، قال: تَنْظُرُ إلى ربِّها نَظَرًا.
Bize Muhammed b. Ali b. el-Hasan b. Şakîk anlattı, dedi ki: Babamı şöyle derken işittim: Bana el-Hüseyin b. Vâkıd, Cenâb-ı Hakk'ın: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar”; [yani] nimetten ötürü, {إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} “Rablerine bakarlar” kavli hakkında haber verdi ve dedi ki: Bana Yezîd en-Nahvî, İkrime'den, İsmâil b. Ebî Hâlid'den ve Kûfe ehlinden bazı hocalardan onların: “Rablerine gözleriyle bizzat bakarlar” dediklerini haber verdi.
حدَّثنا محمدُ بنُ إسماعيلَ البخاريُّ ، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا المباركُ، عن الحسنِ في قولِه: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ}. قال: حسنةٌ، {إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ}. قال: تَنْظُرُ إلى الخالقِ، وحُقَّ لها أن تَنْضُرَ وهي تَنْظُرُ إلى الخالقِ.
Bize Muhammed b. İsmâîl el-Buhârî anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize el-Mubârek, el-Hasan'dan Cenâb-ı Hakk'ın: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar” kavli hakkında: “Güzeldir”, {إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} “Rablerine bakarlar” kavli hakkında ise: “Yaratıcı'ya bakarlar; Yaratıcı'ya bakarken o yüzlerin pırıl pırıl parlaması da pek yerindedir” dediğini rivayet etti.
حدَّثني سعدُ بنُ عبدِ اللهِ بن عبدِ الحكمِ، قال: ثنا خالدُ بن عبدِ الرحمنِ، قال: ثنا أبو عَرْفَجَةَ، عن عطيةَ العوفيِّ في قولِه: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ (٢٢) إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ}. قال: هم يَنْظُرون إلى اللهِ ﷿، لا تُحيطُ أبصارُهم به مِن عظمتِه، وبصرُه محيطٌ بهم، فذلك قولُه: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ (٢٢) إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} [الأنعام: ١٠٣].
Bana Sa‘d b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Arfece, Atiyye el-Avfî'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ (٢٢) إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar, Rablerine bakarlar” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Onlar Azîz ve Celîl olan Allah'a bakarlar; O'nun azameti sebebiyle gözleri O'nu ihata edemez (kuşatamaz), O'nun görmesi ise onları ihata eder. İşte Cenâb-ı Hakk'ın: {لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ} [الأنعام: ١٠٣] “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder” kavli budur.”