Binûn

"Kıyâme" Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ السديِّ ، عن أبي مالكٍ: {وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ}. قال: هما ساقاه إذا ضُمَّت إحداهما بالأخرى.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o İsmâîl es-Süddî’den , o Ebû Mâlik’ten Cenâb-ı Hakk’ın: {وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ} “Ve bacak bacağa dolaştığında” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Biri diğerine bitiştirildiği zamanki iki bacağıdır.”

حدَّثنا ابنُ بشارٍ وابنُ المثنى، قالا: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن قتادةَ: {وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ}. قال قتادةُ: أما رأَيْتَه إذا ضرَب برجلِه رجلَه الأخرى؟

Bize İbn Beşşâr ve İbnü’l-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Katâde’den Cenâb-ı Hakk’ın: {وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ} “Ve bacak bacağa dolaştığında” kavli hakkında rivayet etti; Katâde şöyle dedi: “Ayağını diğer ayağına vurduğu zamanı görmedin mi? ”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ}: ماتت رجلاه فلا يَحْمِلانه إلى شيءٍ، فقد كان عليهما جوَّالًا.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den Cenâb-ı Hakk’ın: {وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ} “Ve bacak bacağa dolaştığında” kavli hakkında rivayet etti; [Katâde] şöyle dedi: “İki ayağı ölmüştür [artık hissizleşmiştir], bundan dolayı onu hiçbir şeye taşıyamazlar; oysa vaktiyle onların üzerinde durmaksızın gezip dolaşan biriydi.”

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن السديِّ، عن أبي مالكٍ: {وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ}. قال: ساقاه عندَ الموت.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî’den, o Ebû Mâlik’ten Cenâb-ı Hakk’ın: {وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ} “Ve bacak bacağa dolaştığında” kavli hakkında: “Ölüm anında iki bacağıdır” dediğini rivayet etti.

وقال آخرون: عُنى بذلك يُبْسُهما عندَ الموتِ.

Başkaları da şöyle dediler: Bununla ölüm anında ikisinin kuruması (hareketsiz kalması) kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن السديِّ، عن أبي مالكٍ: {وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ}. قال: يُبْسُهما عندَ الموتِ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân’dan, o es-Süddî’den, o Ebû Mâlik’ten Cenâb-ı Hakk’ın: {وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ} “Ve bacak bacağa dolaştığında” kavli hakkında: “Ölüm anında ikisinin kurumasıdır” dediğini rivayet etti.

حدَّثنا أبو هشامٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن سفيانَ ، عن السديِّ مثلَه.

Bize Ebû Hişâm anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân’dan , o es-Süddî’den benzerini rivayet etti.

وقال آخرون: معنى ذلك: والتَفَّ أمرٌ بأمرٍ.

Başkaları da şöyle dediler: Bunun anlamı, bir işin diğer bir işe dolanmasıdır (durumun çetinleşmesidir).

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا أبو كريبٍ وأبو هشامٍ، قالا: ثنا وكيعٌ، قال: ثنا ابنُ أبى خالدٍ، عن أبي عيسى: {وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ}. قال: الأمرُ بالأمرِ.

Bize Ebû Küreyb ve Ebû Hişâm anlattılar, dediler ki: Bize Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Hâlid, Ebû Îsâ’dan Cenâb-ı Hakk’ın: {وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ} “Ve bacak bacağa dolaştığında” kavli hakkında: “İşin işe [dolanmasıdır]” dediğini rivayet etti.

وقال آخرون: بل عُنِى بذلك: والْتَفَّ بلاءٌ ببلاءٍ.

Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis bununla belanın belaya dolaşması kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا أبو هشامٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي يحيى: عن مجاهدٍ، قال: بلاءٌ ببلاءٍ.

Bize Ebû Hişâm anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Yahyâ’dan, [o da] Mücâhid’den anlattı; [Mücâhid] şöyle dedi: [Bu,] belanın belaya [dolaşmasıdır].

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصحةِ عندى قولُ مَن قال: معنى ذلك: ذلك: والْتَفَّتْ ساقُ الدنيا بساقِ الآخرة، وذلك شدَّةُ كربِ الموتِ، بشدَّةِ هَوْلِ المَطْلَعِ، والذي يَدُلُّ على أنَّ ذلك تأويلهُ، قوله: {إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَسَاقُ}. والعرب تقولُ لكلِّ أمرٍ اشتدَّ: قد شمَّر عن ساقه ، وكشَف عن ساقه. ومنه قولُ الشاعر :

Bu konuda benim nezdimde doğruluğa en layık olan görüş; bunun anlamının, dünya bacağının ahiret bacağına dolanması; bunun da ölüm sıkıntısının şiddetinin, [ahirete] çıkış yerinin korkusunun şiddetine karışması olduğunu söyleyenin görüşüdür. Bunun tefsirinin böyle olduğuna delil ise Cenâb-ı Hakk’ın: {إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَسَاقُ} “O gün sevk yeri yalnızca Rabbinedir” kavlidir. Araplar şiddetlenen her iş için: “Paçaları sıvadı / bacağını açtı ” ve “bacağını ortaya çıkardı” derler. Şairin şu sözü de bundandır:

فإِذ شَمَّرَتْ لكَ عَن سَاقِها … فَوَيْهًا رَبِيعَ ولا تَسْأَمِ

“O [savaş] sana bacağını sıvadığında (bütün şiddetiyle başladığında) / Haydi davran ey Rebî‘, sakın bıkkınlık gösterme!”

وعنى بقوله: {وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ}: الْتَصَقَت إحدى الشدَّتين بالأخرى، كما يقالُ للمرأة إذا الْتَصَقَت إحدى فَخِذَيْها بالأخرى: لفَّاءٌ.

Cenâb-ı Hak: {وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ} “Ve bacak bacağa dolaştığında” kavliyle, iki şiddetten birinin diğerine yapışmasını kastetmiştir; nitekim bir uyluğu diğerine yapışık olan kadına leffâ’ (لفَّاء) dendiği gibi.

وقولُه: {إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَسَاقُ}. يقول: إلى ربِّك يا محمدُ يومَ التفافِ الساقِ بالساقِ مساقُه.

Cenâb-ı Hakk’ın: {إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَسَاقُ} “O gün sevk yeri yalnızca Rabbinedir” kavli şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bacağın bacağa dolaştığı o gün onun sevk edilişi yalnızca Rabbinedir.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى (٣١) وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٣٢) ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى (٣٣) أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٥) أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى (٣٦)}.

Yüce Allah’ın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى (٣١) وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٣٢) ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى (٣٣) أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٥) أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى (٣٦)} “O, ne tasdik etti ne de namaz kıldı. Fakat yalanladı ve yüz çevirdi. Sonra da çalım satarak ailesine gitti. Yazıklar olsun sana, yazıklar olsun! Sonra yazıklar olsun sana, yazıklar olsun! İnsan, başıboş bırakılacağını mı sanır?”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: فلم يُصَدِّقُ بكتابِ اللهِ، ولم يُصلِّ له صلاةٌ، ولكنه كذَّب بكتابِ اللهِ، وتولَّى فَأَدْبَر عن طاعةِ اللهِ.

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Şânı Yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: O Allah’ın Kitabı’nı tasdik etmedi, O’nun için namaz kılmadı; aksine Allah’ın Kitabı’nı yalanladı ve Allah’a itaatten yüz çevirip arkasını döndü.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda görüş belirtmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى}: لا صدَّق بكتابِ اللهِ، ولا صلَّى للهِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den Cenâb-ı Hakk’ın: {فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى} “O, ne tasdik etti ne de namaz kıldı” kavli hakkında: “Ne Allah’ın Kitabı’nı tasdik etti ne de Allah için namaz kıldı” dediğini rivayet etti.

{وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى}: كذَّب بكتابِ اللهِ، وتولَّى عن طاعةِ اللهِ .

{وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى} “Fakat yalanladı ve yüz çevirdi”: “Allah’ın Kitabı’nı yalanladı ve Allah’a itaatten yüz çevirdi .”

وقولُه: {ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى}. يقولُ تعالى ذكرُه: ثم مضَى إلى أهلِه مُنصَرفًا إليهم، يَتَبَخْتَرُ في مِشْيَتِهِ.

Cenâb-ı Hakk’ın: {ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى} “Sonra da çalım satarak ailesine gitti” kavli şöyle buyurmaktadır: Sonra ailesine dönüp onlara doğru yürüdü; yürüyüşünde çalım satıyor, kibirleniyordu.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى}. أي: يَتَبَخْتَرُ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den Cenâb-ı Hakk’ın: {ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى} “Sonra da çalım satarak ailesine gitti” kavli hakkında: “Yani çalım satarak, böbürlenerek [gitti]” dediğini rivayet etti.

حدَّثني سعيدُ بن عمرو السَّكونيُّ، قال: ثنا بقيةُ بنُ الوليدِ، عن مُبَشِّرِ بن عبيدٍ، عن زيدِ بن أسلمَ في قوله: {ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى}. قال: يَتَبَخْتَرُ، قال: هي مِشْيةُ بني مخزومٍ .

Bana Saîd b. Amr es-Sekûnî anlattı, dedi ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd, Mübeşşir b. Ubeyd’den, o Zeyd b. Eslem’den Cenâb-ı Hakk’ın: {ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى} “Sonra da çalım satarak ailesine gitti” kavli hakkında: “Çalım satarak [gitti]” dediğini ve şöyle eklediğini rivayet etti: “Bu, Mahzûmoğulları’nın yürüyüş tarzıydı .”

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن موسى بن عبيدةَ، عن إسماعيلَ بن أميةَ، عن مجاهدٍ: {ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى}. قال: رأى رجلًا مِن قريشٍ يَمْشِى، فقال: هكذا كان يَمْشِى كما يَمْشِي هذا، كان يَتَبَخْتَرُ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Mûsâ b. Ubeyde’den, o İsmâîl b. Ümeyye’den, o Mücâhid’den Cenâb-ı Hakk’ın: {ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى} “Sonra da çalım satarak ailesine gitti” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid] Kureyş’ten bir adamın yürüdüğünü gördü de şöyle dedi: “İşte bunun yürüdüğü gibi yürüyordu, çalım satıyordu.”

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه:

Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o Katâde’den [Cenâb-ı Hakk’ın] şu kavli hakkında rivayet etti:

{يَتَمَطَّى}. قال: يَتَبَخْتَرُ؛ وهو أبو جهلِ بن هشامٍ، كانت مِشْيَتَه .

{يَتَمَطَّى} “Çalım satarak”: Şöyle dedi: “Çalım satarak; bu kişi Ebû Cehil b. Hişâm’dır, bu onun yürüyüşüydü .”

وقيل: إنَّ هذه الآيةَ نزَلت في أبي جهلٍ.

Bu ayetin Ebû Cehil hakkında indiği de söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَتَمَطَّى}. قال: أبو جهلٍ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o Mücâhid’den Cenâb-ı Hakk’ın: {يَتَمَطَّى} “Çalım satarak” kavli hakkında: “Ebû Cehil’dir ” dediğini rivayet ettiler.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى (٣١) وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٣٢) ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى}. قال: هذا في أبي جهلٍ مُتَبَخْتِرًا.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Cenâb-ı Hakk’ın: {فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى (٣١) وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٣٢) ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى} “O, ne tasdik etti ne de namaz kıldı. Fakat yalanladı ve yüz çevirdi. Sonra da çalım satarak ailesine gitti” kavli hakkında: “Bu, çalım satıp böbürlenen Ebû Cehil hakkındadır” dedi.

وإنما عُنِى بقولِه: هو {يَتَمَطَّى}: يَلْوِى مَطَاه تَبَخْتُرًا، والمَطَا: هو الظَّهرُ، ومنه الخبرُ عن رسولِ اللهِ ﷺ: "إذا مَشَتْ أمتى المُطَيْطَاءَ "وذلك أن يُلْقِيَ الرجلُ بيدَيه ويَتَكفَّأُ .

Cenâb-ı Hakk’ın {يَتَمَطَّى} “Çalım satarak” kavliyle kastedilen; kibirlenerek sırtını esnetip bükmesidir. el-Matâ (المَطَا), sırttır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet edilen: “Ümmetim mutaytâ (المُطَيْطَاءَ) yürüyüşüyle yürüdüğü zaman...” hadisi de bundandır. Bu da kişinin kollarını sallayarak ve sağa sola salınarak yürümesidir .

وقولُه: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى}. هذا وعيدٌ مِن اللهِ ﷿ على وعيدٍ لأبي جهلٍ.

Cenâb-ı Hakk’ın: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى} “Yazıklar olsun sana, yazıklar olsun! Sonra yazıklar olsun sana, yazıklar olsun!” kavli, Allah Azze ve Celle’den Ebû Cehil’e tehdit üstüne tehdittir.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدُ، عن قتادةَ: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى}:

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den naklen anlattı: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى} “Yazıklar olsun sana, yazıklar olsun! Sonra yazıklar olsun sana, yazıklar olsun!” [ayeti hakkında şöyle demiştir]:

وعيدٌ على وعيدٍ، كما تَسْمعون، زعَم أَنَّ هذا أُنزِل في عدوِّ اللهِ أبي جهلٍ. ذُكر لنا أنَّ نبيَّ اللهِ ﷺ أخذ بمجامِع ثيابِه فقال: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى}. فقال عدوُّ اللهِ أبو جهلٍ: أيُوعِدُنى محمدٌ، واللهِ ما تَسْتَطِيعُ لى أنت ولا ربُّك شيئًا، واللهِ لأنا أعزُّ مَن مَشَى بين جَبَلَيْها .

“İşittiğiniz gibi, tehdit üstüne tehdittir; bunun Allah’ın düşmanı Ebû Cehil hakkında indirildiğini öne sürdü. Bize anlatıldığına göre Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem onun yakasından tuttu ve: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى} ‘Yazıklar olsun sana, yazıklar olsun! Sonra yazıklar olsun sana, yazıklar olsun!’ buyurdu. Bunun üzerine Allah düşmanı Ebû Cehil: ‘Muhammed beni tehdit mi ediyor?! Vallahi ne sen ne de Rabbin bana karşı hiçbir şey yapamazsınız. Vallahi ben bu iki dağ arasında yürüyenlerin en izzetlisiyim/en güçlüyüm!’ dedi .”

حدَّثنا ابنُ عبد الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: أَخَذ النبيُّ ﷺ بيده، يعنى بيدِ أبي جهلٍ، فقال: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى} ". فقال: يا محمدُ ما تَسْتَطِيعُ أنت وربُّك فيَّ شَيْئًا، إني لأعزُّ مَن بين جَبَلَيْها، فلما كان يومُ بدرٍ أَشْرَف عليهم، فقال: لا يُعْبَدُ اللهُ بعدَ هذا اليومِ أبدًا فضرَب الله عنقَه، وقتَله شرَّ قِتْلةٍ .

Bize İbnü’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o Katâde’den naklen anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun elinden -yani Ebû Cehil’in elinden- tuttu ve: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى} “Yazıklar olsun sana, yazıklar olsun! Sonra yazıklar olsun sana, yazıklar olsun!” buyurdu. Bunun üzerine [Ebû Cehil]: “Ey Muhammed! Sen de Rabbin de bana karşı hiçbir şey yapamazsınız; ben kesinlikle bu iki dağ arasındakilerin en izzetlisiyim” dedi. Bedir günü olunca onların karşısına çıkıp: “Bu günden sonra Allah’a asla ibadet edilmeyecektir!” dedi; bunun üzerine Allah onun boynunu vurdurdu ve onu en kötü bir ölümle öldürdü .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبِ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قولِه: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى}. قال: قال أبو جهلٍ: إِنَّ محمدًا ليُوعِدُنى، وأنا أعزُّ أهلِ مكةَ والبطحاءِ. وقرَأ: {فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ (١٧) سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ (١٨) كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ (١٩)} [العلق: ١٧ - ١٩].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Cenâb-ı Hakk’ın: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى} “Yazıklar olsun sana, yazıklar olsun! Sonra yazıklar olsun sana, yazıklar olsun!” kavli hakkında şöyle dedi: Ebû Cehil: “Muhammed beni tehdit ediyor; oysa ben Mekke ve Bathâ halkının en izzetlisiyim!” dedi. Ve: {فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ (١٧) سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ (١٨) كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ (١٩)} “O hemen meclisini (taraftarlarını) çağırsın! Biz de zebânîleri çağıracağız. Hayır! Ona uyma; secde et ve yakınlaş!” [el-Alak: 17-19] ayetlerini okudu.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن موسى بن أبى عائشةَ، قال: قلتُ لسعيدِ بن جبيرِ: أشيءٌ قاله رسولُ الله ﷺ مِن قِبْل نفسِه، أَم أَمَرَه اللهُ ﷿ به؟ قال: بل قاله مِن قِبَلِ نفِسه، ثم أنزَل اللهُ ﷿: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Mûsâ b. Ebî Âişe’den naklen anlattı; o şöyle demiştir: Saîd b. Cübeyr’e: “Bu [sözü] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendi tarafından mı söyledi, yoksa Azîz ve Celîl olan Allah mı bunu ona emretti?” diye sordum. Saîd: “Hayır, aksine onu kendi tarafından söyledi; ardından Azîz ve Celîl olan Allah: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى} “Yazıklar olsun sana, yazıklar olsun! Sonra yazıklar olsun sana, yazıklar olsun!” [ayetlerini] indirdi.” dedi.

وقوله: {أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى}. يقولُ تعالى ذكرُه: أَيَظُنُّ هذا الإنسانُ الكافرُ باللهِ أن يُتْرَكَ هَمَلًا؛ [أي: لا] يُؤْمَرُ ولا يُنْهَى، ولا يُتَعَبَّدُ بعبادةٍ؟!

Cenâb-ı Hakk’ın: {أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى} “İnsan, başıboş bırakılacağını mı sanır?” kavli şöyle buyurmaktadır: Allah’ı inkâr eden bu insan, [kendisine] ne emredilen ne yasak konulan ne de hiçbir ibadetle mükellef tutulmayan başıboş [biri olarak] bırakılacağını mı zanneder?!

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى}. يقولُ: هَمَلًا .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o İbn Abbâs’tan naklen Cenâb-ı Hakk’ın: {أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى} “İnsan, başıboş bırakılacağını mı sanır?” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Yani] başıboş .

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى،

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı,

وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى}. قال: لا يُؤْمَرُ، ولا يُنهى .

Bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o Mücâhid’in Cenâb-ı Hakk’ın: {أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى} “İnsan, başıboş bırakılacağını mı sanır?” kavli hakkında: ‘Emredilmeyecek ve yasaklanmayacak [mı?] ’ dediğini nakletti.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى}. قال: السُّدَى؛ الذي لا يُفْتَرَضُ عليه عملٌ، ولا يَعْمَلُ

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Cenâb-ı Hakk’ın: {أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى} “İnsan, başıboş bırakılacağını mı sanır?” kavli hakkında şöyle dedi: ‘es-Südâ; kendisine hiçbir amel farz kılınmayan ve amel etmeyen kimsedir .’

القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى (٣٧) ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى (٣٨) فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى (٣٩) أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى (٤٠)}.

Cenâb-ı Hakk’ın: {أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى (٣٧) ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى (٣٨) فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى (٣٩) أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى (٤٠)} “O, [rahme] dökülen meniden bir nutfe değil miydi? Sonra bir alaka (embriyo) olmuş, derken [Allah onu] yaratıp biçimlendirmişti. Ondan da iki cinsi; erkeği ve dişiyi var etmişti. [Bütün bunları yapan Allah], ölüleri diriltmeye kâdir değil midir?” kavlinin tefsirine dair açıklama.

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ألم يكُ هذا المنكرُ قدرةَ اللهِ ﷿ على إحيائِه مِن بعدِ مماتِه، وإيجادِه من بعدِ فنائه - {نُطْفَةً}. يعني: ماءً قليلًا في صلبِ الرجلِ من مَنِيٍّ.

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Cenâb-ı Hakk’ın zikri yüce olsun, şöyle buyurmaktadır: Allah Azze ve Celle’nin, ölümünden sonra kendisini diriltmeye ve yok olduktan sonra var etmeye olan kudretini inkâr eden bu kimse {نُطْفَةً} “bir nutfe” -yani erkeğin sulbünden çıkan meniden az bir su- değil miydi?

واختلَفتِ القرأَةُ في قراءةِ قولِه: {يُمْنَى}؛ فقرَأه عامةُ قرأةِ المدينةِ والكوفةِ: (تُمنَى) بالتاءِ ، بمعنى: تُمْنَى النطفةُ، وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ مكةَ والبصرةِ: {يُمْنَى} بالياءِ، بمعنى: يُمْنَى المَنِيُّ.

Kırâat âlimleri {يُمْنَى} “dökülen” kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Medine ve Kûfe kurrâsının geneli bunu: ‘nutfe dökülür/akıtılır’ anlamında “te” harfi ile (تُمنى) şeklinde okumuştur. Mekke ve Basra kurrâsının bir kısmı ise bunu: ‘meni dökülür/akıtılır’ anlamında “ye” harfi ile {يُمْنَى} “dökülen” şeklinde okumuştur.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنهما قراءتان معروفتان صحيحتا المعنى، فبأيَّتِهما قرأ القارئ فمصيبٌ.

Bu konuda doğru olan görüş şudur: Bunlar, anlamı sahih ve meşhur iki kırâattir; okuyan kişi bu ikisinden hangisiyle okursa isabet etmiş olur.

وقوله: {ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً}. يقولُ تعالى ذكرُه: ثم كان دمًا مِن بعدِ ما كان نطفةً [من مَنِيٍّ. {فَخَلَقَ فَسَوَّى}. يقولُ تعالى ذكرُه: وخلَقه اللهُ إنسانًا من بعدِ ما كان نطفةً] ، ثم عَلَقةً، ثم سَوَّاه بشرًا سَوِيًّا ناطقًا سميعًا بصيرًا.

Cenâb-ı Hakk’ın: {ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً} “Sonra bir alaka (embriyo) oldu” kavli şöyle buyurmaktadır: Sonra [meniden] bir nutfe olduktan sonra kan pıhtısı oldu. [{فَخَلَقَ فَسَوَّى} “Yarattı ve ona düzgün bir biçim verdi.” Cenâb-ı Hakk’ın zikri yüce olsun, şöyle buyurmaktadır: Allah onu bir nutfe] , ardından bir alaka olduktan sonra bir insan olarak yarattı; sonra da onu konuşan, işiten ve gören düzgün/tam bir beşer kıldı.

{فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: فجعَل مِن هذا الإنسان بعدَ ما سَوَّاه خَلْقًا سَوِيًّا - أولادًا له؛ ذكورًا وإناثًا.

{فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى} “Ondan da iki cinsi; erkeği ve dişiyi var etti.” Cenâb-ı Hakk’ın zikri yüce olsun, şöyle buyurmaktadır: Bu insanı düzgün bir yaratılışla yarattıktan sonra, ondan kendisi için erkek ve dişi çocuklar meydana getirdi.

{أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: أليس الذي فعَل ذلك، فخلَق هذا الإنسانَ مِن نطفةٍ، ثم من علقة، حتى صيَّره إنسانًا سَوِيًّا، له أولادٌ ذكورٌ وإناثٌ - بقادرٍ على أن يُحيِيَ الموتى مِن بعدِ مماتِهم، فيُوجِدَهم كما كانوا مِن قبلِ مماتِهم؟! يقولُ: معلومٌ أَنَّ الذي قَدَر على خَلْقِ الإنسانِ مِن نطفةٍ من منيٍّ يُمْنى، حتى صيَّره بشرًا سَوِيًّا - لا يُعْجِزُه إحياءُ مِيتٍ مِن

{أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى} “Peki [bütün bunları yapan] Allah, ölüleri diriltmeye kâdir değil midir?” Cenâb-ı Hakk’ın zikri yüce olsun, şöyle buyurmaktadır: Bütün bunları yapan; yani bu insanı bir nutfeden, ardından bir alakadan (embriyodan) yaratıp nihayetinde erkek ve dişi çocukları olan düzgün bir insan haline getiren [Allah], ölüleri ölümlerinden sonra yeniden diriltmeye ve onları ölümlerinden önceki halleri gibi var etmeye kâdir değil midir?! Şöyle buyurmaktadır: İnsanı akıtılan meniden bir nutfe halinde yaratmaya ve nihayetinde onu düzgün bir beşer kılmaya güç yetiren [Allah] için bir ölüyü...

بعدِ مماتِه. وكان رسولُ اللهِ ﷺ إذا قرَأ ذلك قال: "بَلى".

ölümünden sonra diriltmekten âciz kalmayacağı malumdur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu [ayeti] okuduğu zaman: “Evet [kâdirdir]” derdi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى}: ذُكر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان إذا قرَأها قال: "سبحانك وبَلَى .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den Cenâb-ı Hakk’ın: {أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى} “Peki [bütün bunları yapan] Allah, ölüleri diriltmeye kâdir değil midir?” kavli hakkında şöyle nakletti: Bize bildirildiğine göre Allah’ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuduğu zaman: “Seni tenzih ederim, elbette [kâdirsin] ” derdi.

آخرُ تفسيرِ سورةِ القيامةِ

Kıyâme Suresi tefsirinin sonu.