Binûn

[Hel Etâ Ale'l-İnsân] Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بحقٍّ ، فأَثْنى الله على هؤلاءِ الأبرارِ، بإطعامِهم هؤلاءِ تقرُّبا بذلك إلى اللهِ، وطلبَ رضاه، ورحمةً منهم لهم.

bir hak karşılığında [tutuklanan kimsedir]. Allah, bu iyilik ehlini (ebrârı), Allah'a yakınlaşmak, O'nun rızasını aramak ve onlara merhamet etmek maksadıyla bunları doyurmalarından ötürü övmüştür.

واختلف أهلُ العلم في الأسيرِ الذي ذكَره اللهُ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: بما حدَّثنا به بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا}. قال: لقد أمَر اللهُ بالأُسَراءِ أن يُحْسَنَ إليهم، وإنَّ أَسْرَاهم يومئذٍ لأهلُ الشركِ .

İlim ehli, Allah'ın bu yerde zikrettiği esir hakkında ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bize Bişr'in rivayet ettiğine göre: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا} “Sevdikleri hâlde yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: "Allah esirlere iyilik yapılmasını emretmiştir; o gün onların esirleri ise şirk ehlinden idi ."

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَأَسِيرًا}.

Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {وَأَسِيرًا} “ve esire” hakkında rivayet etti:

قال: كان أسراهم يومئذٍ المشركَ، وأخوك المسلمُ أحقُّ أنْ تُطْعِمه .

Dedi ki: "O gün onların esirleri müşrik idi; senin Müslüman kardeşin ise doyurmana daha layıktır ."

قال: ثنا المعتمرُ، عن أبيه، عن أبي عمرٍو، أن عكرمةَ قال في قوله: {وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا}. زعَم أنه قال: كان الأَسْرى في ذلك الزمانِ المشركَ.

Dedi ki: Bize el-Mu'temir, babasından, o da Ebu Amr'dan rivayet etti ki İkrime, Allah'ın: {وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا} “Sevdikleri hâlde yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler” kavli hakkında rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: "O dönemde esirler müşrikler idi."

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا حمادُ بنُ مسعدةَ، قال: ثنا أشعثُ، عن الحسنِ: {وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا}. قال: ما كان أُسَراؤهم إلا المشركين .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd b. Mes'ade rivayet edip dedi ki: Bize Eş'as, el-Hasan'dan {وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا} “ve yetime ve esire” [kavli] hakkında rivayet etti; dedi ki: "Onların esirleri ancak müşrikler idi ."

وقال آخرون: عُنِي بذلك: المسجونُ مِن أهلِ القبلةِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla kıble ehlinden olan tutuklu kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ،

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten rivayet etti,

عن مجاهدٍ، قال: الأسيرُ: المَسْجُونُ .

o da Mücâhid'den; dedi ki: "Esir: Hapsedilmiş kimsedir ."

حدَّثني أبو شيبةَ بنُ أبي شيبةَ، قال: ثنا عمرُ بنُ حفصٍ، قال: ثني أبي، عن حجاجٍ، قال: ثني عمرُو بنُ مرَّةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِ اللهِ: {مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا}: مِن أهلِ القبلةِ وغيرِهم، فسألتُ عطاءً، فقال مثلَ ذلك .

Bana Ebu Şeybe b. Ebî Şeybe rivayet edip dedi ki: Bize Ömer b. Hafs rivayet edip dedi ki: Bana babam, Haccâc'dan rivayet etti; dedi ki: Bana Amr b. Mürre, Saîd b. Cübeyr'den Allah'ın: {مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا} “yoksula, yetime ve esire” kavli hakkında rivayet etti: "Kıble ehlinden ve başkalarındandır." Bunun üzerine Atâ'ya sordum, o da aynısını söyledi .

حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ الرمليُّ، قال: ثنا يحيى - يعني ابنَ عيسى -، عن سفيانَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَسِيرًا}. قال: الأسيرُ هو المحبوسُ.

Bana Ali b. Sehl er-Remlî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ -yani İbn Îsâ - Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَأَسِيرًا} “ve esire” hakkında rivayet etti; dedi ki: "Esir, hapsedilmiş kimsedir."

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إن الله وصَف هؤلاءِ الأبرارَ، بأنَّهم كانوا في الدنيا يُطْعِمُون الأسير، والأسيرُ الذي قد وصَفْتُ صفتَه، واسمُ الأسيرِ قد يَشْتَمِلُ على الفريقين، وقد عمَّ الخبرَ عنهم أنهم يُطْعِمُونهم، فالخبرُ على عمومِه حتى يَخُصَّه ما يجب التسليمُ له. وأما قولُ مَن قال: لم يكنْ لهم أسيرٌ يومئذٍ إلا أهلَ الشركِ، فإن ذلك وإنْ كان كذلك، فلم يُخصَصْ بالخبرِ المُوفون بالنذرِ يومئذٍ، وإنما هو خبرٌ مِن الله عن كلِّ مَن كانت هذه صفتَه يومئذٍ، وبعدَه إلى يومِ القيامةِ، وكذلك الأسيرُ معنِيٌّ به أسيرُ المشركين والمسلمين يومئذٍ، وبعد ذلك إلى قيامِ الساعةِ.

Bu konuda doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Allah bu ebrâr kimseleri, dünyada esiri doyurmalarıyla vasfetmiştir. Esir ise niteliğini daha önce vasfettiğim kimsedir. Esir ismi her iki grubu da [mümin ve müşrik] kapsayabilir. Onların esirleri doyurduklarına dair haber genel olarak gelmiştir; teslim olunması zorunlu [kesin] bir delil onu tahsis edinceye kadar haber bu umumiliği (genelliği) üzere kalır. "O gün onların müşriklerden başka esiri yoktu" diyen kimsenin sözüne gelince; durum böyle olsa bile, bu haberle sadece o gün adaklarını yerine getirenler kastedilmemiştir. Aksine bu, o gün ve ondan sonra kıyamet gününe kadar bu niteliğe sahip olan herkes hakkında Allah'tan [verilmiş] bir haberdir. Aynı şekilde esir ile de o gün ve ondan sonra kıyametin kopuşuna kadar hem müşriklerin hem de Müslümanların esiri kastedilmiştir.

وقوله: {إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يقولون: إنما نُطْمِعُكم، إذا هم أَطْعَمُوهم، لوجهِ اللهِ. يَعْنُون طلبَ رضا اللهِ والقُرْبةِ إليه، {لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا}. يقولون للذين يُطْعِمُونهم ذلك الطعامَ: لا نُريدُ منكم أيُّها الناسُ، على إطعامِناكم، ثوابًا ولا شُكُورًا.

Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ} “Biz sizi yalnız Allah rızası için doyuruyoruz” kavli: Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Onlar bu kimseleri doyurduklarında "Biz sizi ancak Allah rızası için doyuruyoruz" derler. Yani Allah'ın rızasını ve O'na yakınlaşmayı ararlar. {لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا} “Sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekliyoruz” [kavli]: Kendilerine bu yemeği yedirdikleri kimselere derler ki: "Ey insanlar! Size yedirmemize karşılık sizden bir mükâfat veya bir teşekkür istemiyoruz."

وفى قولِه: {وَلَا شُكُورًا} وجهان مِن المعنى؛ أحدُهما: أن يكونَ جمعَ الشُّكْرِ كما الفُلوسُ جمعُ فَلْسٍ، والكُفُورُ جمعُ كَفْرٍ. والآخرُ: أَن يكون مصدرًا واحدًا في معنى جمعٍ، كما يقالُ: قَعَد قُعُودًا، وخرَج خُرُوجًا.

Yüce Allah'ın: {وَلَا شُكُورًا} “ne de bir teşekkür” kavlinde anlam bakımından iki vecih vardır: Biri, tıpkı "fülûs"un "fels"in çoğulu ve "küfûr"un "küfr"ün çoğulu olması gibi "şükr"ün çoğulu olmasıdır. Diğeri ise "kaade kuûden" (oturdukça oturdu) ve "harace hurûcen" (çıktıkça çıktı) denildiği gibi çoğul anlamında tekil bir masdar olmasıdır.

وقد حدَّثنا أبو كريب، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن سالمٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا}. قال: أما إنَّهم ما تكلَّموا به، ولكن عَلِمه اللهُ مِن قلوبِهم، فأَثْنى به عليهم؛ ليَرْغَبَ في ذلك راغبٌ .

Bize Ebu Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Sâlim'den, o da Mücâhid'den {إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا} “Biz sizi yalnız Allah rızası için doyuruyoruz; sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekliyoruz” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: "Bilin ki onlar bunu dilleriyle konuşmadılar , fakat Allah bunu onların kalplerinden bildi ve rağbet eden kimse buna rağbet etsin diye onları bununla övdü ."

حدَّثنا محمدُ بنُ سِنانٍ القَزَّازُ، قال: ثنا موسى بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا محمدُ بنُ مسلمِ بن أبى الوضاحِ، عن سالمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا}. قال: أما واللهِ ما قالوه بألسنتِهم، ولكن عَلِمه اللهُ من قلوبِهم، فأَثْنى عليهم؛ ليَرْغَبَ في ذلك راغبٌ .

Bize Muhammed b. Sinân el-Kazzâz rivayet edip dedi ki: Bize Mûsâ b. İsmâîl rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Müslim b. Ebî'l-Vaddâh, Sâlim'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا} “Biz sizi yalnız Allah rızası için doyuruyoruz; sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekliyoruz” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: "Allah'a yemin olsun ki onlar bunu dilleriyle söylemediler, fakat Allah bunu onların kalplerinden bildi de rağbet eden kimse buna rağbet etsin diye onları övdü ."

القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا (١٠) فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا (١١)}.

Yüce Allah'ın: {إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا (١٠) فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا (١١)} “«Doğrusu biz, yüzleri ekşiten, pek zorlu bir günde Rabbimizden korkarız.» Allah da onları o günün şerrinden korumuş, onlara bir parlaklık ve sevinç vermiştir” kavlinin tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن هؤلاءِ القومِ الذين وصَف صفتَهم، أنَّهم يقولون لمن أَطْعَمُوه مِن أهلِ الفاقةِ والحاجةِ: ما نُطْعِمُكم طعامَا نَطْلُبُ منكم عِوضًا على

Yüce Allah -zikri yücedir- niteliklerini tavsif ettiği bu topluluktan haber vererek buyuruyor ki: Onlar, yoksulluk ve ihtiyaç ehlinden doyurdukları kimselere: “Biz sizi, karşılığında sizden bir bedel talep edeceğimiz bir yemekle doyurmuyoruz

إطعامِناكم ولا شُكُورًا؛ ولكنا نُطْعِمُكم رجاءً منا أَنْ يُؤَمِّنَنَا رَبُّنَا مِن عقوبتِه في يومٍ شديدٍ هَوْلُه، عظيمٍ أَمرُه، تَعْبِسُ فيه الوجوهُ مِن شدَّةِ مكارهِه، ويطولُ بلاءُ أهلِه ويشتدُّ. والقَمْطَرِيرُ: هو الشديدُ، يقالُ: يومٌ قَمْطَرِيرٌ، أو يومٌ قُماطرٌ، ويومٌ عصيبٌ، وعَصَبْصَبٌ، وقد اقمَطَرَّ اليومُ يَقْمَطِرُّ اقمِطْرارًا، وذلك أَشدُّ الأيامِ، وأطولُه في البلاءِ والشدَّةِ؛ ومنه قولُ بعضِهم :

veya bir teşekkür isteyelim ; bilakis biz, dehşeti çetin, işi büyük, hoşlanılmayan durumlarının şiddetinden yüzlerin ekşidiği, ehlinin belasının uzayıp çetinleştiği bir günde Rabbimizin bizi azabından güvende kılmasını umarak sizi doyuruyoruz." el-Kamtarîr (القمطرير), çetin demektir. "Yevmun kamtarîr" veya "yevmun kumâtır" ya da "yevmun asîb" ve "asabsab" (çetin, şiddetli gün) denir. "Ikmetarra'l-yevmu yakmetirru ikmitrâran" denildiğinde o, belada ve şiddette günlerin en çetini ve en uzunu demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir :

بنى عَمِّنا هَلْ تَذْكُرُونَ بلاءَنا … عليكم إذا ما كان يومٌ قُماطِرُ

Ey amcaoğullarımız! Hatırlar mısınız bizim fedakârlığımızı … Çetin bir gün olduğunda sizin lehinize [yaptıklarımızı]?

وبنحو الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، على اختلافٍ منهم في العبارةِ عن معناه؛ فقال بعضُهم: هو أنْ يُعَبِّسَ أحدُهم، فيقبضَ بين عيْنَيه، حتى يسيلَ مِن بين عيْنَيه مثلُ القَطِرانِ.

Anlamını ifade etmede farklı ifadeler kullanmış olsalar da tefsir ehli bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir. Bazıları şöyle demiştir: "O, kişinin kaşlarını çatması, iki gözünün arasını büzüştürmesi, hatta iki gözünün arasından katran gibi bir şeyin akmasıdır."

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا مصعبُ بن سلامٍ التميميُّ، عن سعيدٍ ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا}. قال: يَعْبِسُ الكافِرُ يومئذٍ، حتى يسيلَ من بين عيْنَيه عَرَقٌ مثلُ القَطِرانِ .

Bize Ebu Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Mus'ab b. Sellâm et-Temîmî, Saîd'den , o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا} “yüzleri ekşiten, pek zorlu” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: "Kâfir o gün öyle surat asar ki nihayet iki gözünün arasından katran gibi ter akar ."

حدَّثنى عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا مؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن هارونَ بن عنترةَ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قوله: {يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا}. قال: القَمْطَرِيرُ: المُقَبِّضُ بينَ عَيْنَيه.

Bana Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Hârûn b. Antere'den, o babasından, o da İbn Abbâs'tan {يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا} “yüzleri ekşiten, pek zorlu bir gün” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: el-Kamtarîr (الْقَمْطَرِيرُ); iki gözünün arasını büzüştürendir.

حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصَّلتِ، قال: ثنا أبو كُدينةَ، عن قابوسَ، عن أبيه، قال: سألتُ ابن عباسٍ عن قولِه: {قَمْطَرِيرًا}. قال: يُقَبِّضُ ما بينَ العينين.

Bana Süleyman b. Abdi'l-Cebbâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt rivayet edip dedi ki: Bize Ebu Küdeynek, Kâbûs'tan, o da babasından rivayet etti; dedi ki: İbn Abbâs'a {قَمْطَرِيرًا} “pek zorlu” kavlini sordum; şöyle dedi: "İki gözün arasını büzüştürendir."

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن هارونَ بن عنترةَ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا}. قال: يُقَبِّضُ ما بينَ العينين.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Hârûn b. Antere'den, o babasından, o da İbn Abbâs'tan {يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا} “yüzleri ekşiten, pek zorlu bir gün” hakkında rivayet etti; dedi ki: "İki gözün arasını büzüştürendir."

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا}. قال: يومَ يُقَبِّضُ فيه الرجلُ ما بينَ عيْنَيه ووجهَه .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti; dedi ki: Bana amcam rivayet etti; dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا} “Doğrusu biz, yüzleri ekşiten, pek zorlu bir günde Rabbimizden korkarız” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: "Kişinin iki gözünün arasını ve yüzünü büzüştürdüğü gündür ."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا}: عَبَسَتْ فيه الوجوهُ، وقَبَضَتْ ما بينَ أَعْيُنِها كراهيةَ ذلك اليومِ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا} “Doğrusu biz, yüzleri ekşiten, pek zorlu bir günde Rabbimizden korkarız” kavli hakkında rivayet etti: "O günün çirkinliğinden ötürü yüzler asılmış ve gözlerin arası büzüşmüştür ."

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {قَمْطَرِيرًا}.

Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {قَمْطَرِيرًا} “pek zorlu” hakkında rivayet etti:

قال: تُقبَّضُ الجِبِاهُ، وقومٌ يقولون: القَمْطَرِيرُ: الشديدُ .

Dedi ki: "Alınlar büzüştürülür. Bazıları da şöyle der: el-Kamtarîr: Şiddetli/çetindir ."

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن هارونَ بن عنترةَ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: المُقَبضُ ما بينَ العينين.

Bize Ebu Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Hârûn b. Antere'den, o babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: "İki gözün arasını büzüştürendir."

قال: ثنا وكيعٌ، عن عمرَ بن ذَرٍّ، عن مجاهدٍ، قال: هو المُقَبِّضُ ما بينَ

Dedi ki: Bize Vekî', Ömer b. Zerr'den, o Mücâhid'den rivayet etti; dedi ki: "O, ... arasını büzüştürendir:

عيْنَيه.

gözünün arasını büzüştürendir."

حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، عن أبيه، عن أبي عمرٍو، عن عكرمةَ، قال: القَمْطَرِيرُ: ما يَخْرُجُ مِن جباهِهم مثلَ القَطِرانِ، فيسيلُ على وجُوهِهم.

Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu'temir, babasından, o Ebu Amr'dan, o da İkrime'den rivayet etti; dedi ki: "el-Kamtarîr: Alınlarından katran gibi çıkıp yüzlerine akan şeydir."

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {قَمْطَرِيرًا}. قال: يُقَبِّضُ الوجْهَ بالبُسُورِ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebu Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; her ikisi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {قَمْطَرِيرًا} “pek zorlu” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: "Yüzü asıp ekşiterek büzüştürendir ."

وقال آخرون: العَبُوسُ: الضَّيِّقُ، والقَمْطَرِيرُ : الطويلُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: el-Abûs: Dar, el-kamtarîr ise uzundur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {عَبُوسًا}. يقولُ: ضَيِّقًا. وقولُه: {قَمْطَرِيرًا}. يقولُ: طويلًا .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebu Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; {عَبُوسًا} “yüzleri ekşiten” kavli hakkında: "Dar" der. {قَمْطَرِيرًا} “pek zorlu” kavli hakkında ise: "Uzun" der .

وقال آخرون: القَمْطَرِيرُ: الشديدُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: el-Kamtarîr: Şiddetli/çetindir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا}. قال: العَبُوسُ: الشرُّ، والقَمْطَريرُ: الشديدُ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا} “Doğrusu biz, yüzleri ekşiten, pek zorlu bir günde Rabbimizden korkarız” kavli hakkında şöyle dedi: "el-Abûs: Şerdir, el-kamtarîr ise: Şiddetli/çetindir ."

وقولُه: {فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا}. يقولُ جلَّ ثناؤه:

Ve O'nun: {فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا} “Allah da onları o günün şerrinden korumuş; onlara bir parlaklık ve sevinç vermiştir” kavli hakkında Senası Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır:

فدفَع اللهُ عنهم ما كانوا في الدنيا يَحْذَرُون، من شرِّ اليومِ العَبُوسِ القَمْطَرِيرِ بما كانوا في الدنيا يعملون، بما يُرْضِي عنهم ربَّهم، ولقَّاهم نَضْرَةً في وجُوهِهم، وسرورًا في قلوبِهم.

Rablerini kendilerinden razı edecek amelleri dünyada işlemeleri sebebiyle Allah, dünyadayken sakındıkları o yüzleri ekşiten, pek zorlu günün şerrini onlardan uzaklaştırmış; yüzlerine bir parlaklık, kalplerine de bir sevinç vermiştir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن أبى رجاءٍ، عن الحسنِ في قوله: {وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا}. قال: نَضْرَةً في الوجُوهِ، وسرورًا في القلوبِ .

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebu Recâ'dan, o da el-Hasan'dan {وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا} “onlara bir parlaklık ve sevinç vermiştir” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: "Yüzlerde bir parlaklık, kalplerde bir sevinç [vermiştir] ."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا}. نَضْرَةً في وجوهِهم، وسرورًا في قلوبِهم .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا} “onlara bir parlaklık ve sevinç vermiştir” kavli hakkında rivayet etti: "Yüzlerinde bir parlaklık, kalplerinde bir sevinç [vermiştir] ."

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا}. قال: نعمةً وسرورًا.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا} “onlara bir parlaklık ve sevinç vermiştir” kavli hakkında şöyle dedi: "Nimet ve sevinç [vermiştir]."

القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا (١٢) مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرًا (١٣)}.

Yüce Allah'ın: {وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا (١٢) مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرًا (١٣)} “Sabretmelerine karşılık onları cennet ve ipekle mükâfatlandırmıştır. Orada tahtlar üzerine yaslanmışlardır. Orada ne [yakıcı] bir güneş görürler ne de dondurucu bir soğuk.” kavlinin tefsiri:

يقول تعالى ذكرُه: وأثابهم بما صبَروا لله في الدنيا على طاعتهِ، والعملِ بما يُرْضِيه عنهم، جنةً وحريرًا.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Dünyada Allah için O'na itaate ve kendisini onlardan razı edecek amelleri işlemeye sabretmelerine karşılık onları cennet ve ipekle mükâfatlandırmıştır.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا}. يقولُ: وجزاهم بما صبَروا على طاعةِ اللهِ، وصبَروا عن معصيتِه ومحارمِه، جنةً وحريرًا.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا} “Sabretmelerine karşılık onlara bir cennet ve ipek bahşetmiştir” [ayeti hakkında Katâde] şöyle demektedir: Allah'a itaate sabretmeleri, O'na isyan etmekten ve haramlarından sakınmaya sabretmeleri sebebiyle onlara bir cennet ve ipek [elbise] bahşetmiştir.

وقولُه: {مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ}. يقولُ: مُتَّكئِين في الجنةِ على السُّرُرِ في الحِجالِ؛ وهى الأرائكُ، واحدَتُها أريكةٌ. وقد بيَّنا ذلك بشواهدِه، وما فيه من أقوالِ أهلِ التأويلِ فيما مضى ، بما أَغْنى عن إعادتِه، غيرَ أنا نذكرُ في هذا الموضعِ مِن الرواية بعضَ ما لم نَذْكُرْه إِن شاء اللهُ تعالى قبلُ.

Allah'ın: {مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ} “Orada tahtlar üzerine yaslanmışlardır” kavli: Cennette çadırlar içindeki tahtlar üzerine yaslanmışlardır, buyurmaktadır. Bunlar erâiktir, tekili erîkedir. Bunu delilleriyle ve tefsir ehlinin bu konudaki görüşleriyle daha önce tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık . Ancak biz bu yerde, Allah Teâlâ dilerse, daha önce zikretmediğimiz bazı rivayetleri zikredeceğiz.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ}. يعنى: الحِجالِ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ} “Orada tahtlar üzerine yaslanmışlardır” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: "Gelin çadırlarını/gölgelikleri kastediyor" dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ}: كنا نُحَدَّثُ أَنَّها الحِجالُ فيها الأسِرَّةُ (١).

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ} “Orada tahtlar üzerine yaslanmışlardır”: Bize bunların içinde tahtlar bulunan gelin çadırları/gölgelikler olduğu rivayet edilirdi (١).

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن الحصينِ، عن مجاهدٍ: {مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ}. قال: السُّرُرِ في الحِجالِ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Husayn'dan, o da Mücâhid'den {مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ} “Orada tahtlar üzerine yaslanmışlardır” hakkında rivayet etti; dedi ki: "Gelin çadırlarındaki tahtlardır ."

ونَصْبُ: {مُتَّكِئِينَ} [على: وجزاهم بما صبَروا جنةً مُتَّكِئين] فيها؛ على الحالِ مِن الهاءِ والميمِ.

{مُتَّكِئِينَ} [kelimesinin] mansub (üstünlü) oluşu, [وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً مُتَّكِئِينَ cümlesine binaendir] ve oradaki hâ zamiri ile mîm harfinden (yani hüm zamirinden) hâl (durum bildiren öge) olması sebebiyledir.

وقوله: {لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: لا يَرَوْن فيها

Allah Teâlâ'nın: {لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرًا} “Orada ne bir güneş ne de dondurucu bir soğuk görürler” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Orada ne...

شمسًا فيُؤذِيَهم حرُّها، ولا زَمُهرِيرًا؛ وهو البردُ الشديدُ، فيُؤْذِيَهم بَرْدُها.

sıcağı kendilerini rahatsız edecek bir güneş görürler, ne de dondurucu soğuk olan ve soğuğu kendilerini rahatsız edecek bir zemherîr görürler.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا زيادُ بنُ عبدِ اللهِ الحسانيُّ، قال: ثنا مالكُ بنُ سُعَيْرٍ، قال: ثنا الأعمشُ، عن مجاهدٍ، قال: الزمهريرُ: البَرْدُ المُفْظِعُ .

Bize Ziyâd b. Abdillâh el-Hassânî rivayet edip dedi ki: Bize Mâlik b. Suayr rivayet edip dedi ki: Bize el-A'meş, Mücâhid'den rivayet etti; dedi ki: "Zemherîr: Korkunç soğuktur ."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: قال الله: {لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرًا}: يَعْلَمُ اللهُ أن شدَّةَ الحرِّ تُؤْذِى، وشدَّةَ القرِّ تُؤْذِى، فوقاهم اللهُ أذاهما .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: Allah Teâlâ: {لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرًا} “Orada ne [yakıcı] bir güneş görürler ne de dondurucu bir soğuk” buyurdu. Allah şiddetli sıcağın eziyet verdiğini, şiddetli soğuğun da eziyet verdiğini bilmektedir; bu yüzden Allah onları bu ikisinin eziyetinden korumuştur .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا وهبُ بنُ جريرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن السديِّ، عن مرَّةَ بن عبدِ اللهِ، قال في الزمهريرِ: إنه لونٌ مِن العذابِ، قال اللهُ: {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا} [النبأ: ٢٤].

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, es-Süddî'den, o Mürre b. Abdillâh'tan rivayet etti; o, zemherîr hakkında şöyle dedi: "O, azabın bir türüdür." Allah Teâlâ: {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا} “Orada ne bir serinlik tadarlar ne de bir içecek” [en-Nebe: 24] buyurmuştur.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، عن أبى سلمةَ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ، قال: "اشْتَكَتِ النَّارُ إِلى رَبِّها، فقالت: ربَّ أَكَلَ بعضِي بعضًا، فَنَفِّسْنِي، فأذِن لها في كلِّ عامٍ بَنَفَسَيْن، فَأَشدُّ ما تَجِدُون من البَرْدِ مِن زَمْهَرِيرِ جَهَنم، وأشدُّ ما تَجِدُون مِن الحَرِّ مِن حرَّ جَهَنَم".

Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti; şöyle buyurdu: «اشْتَكَتِ النَّارُ إِلى رَبِّها، فقالت: ربَّ أَكَلَ بعضِي بعضًا، فَنَفِّسْنِي، فأذِن لها في كلِّ عامٍ بَنَفَسَيْن، فَأَشدُّ ما تَجِدُون من البَرْدِ مِن زَمْهَرِيرِ جَهَنم، وأشدُّ ما تَجِدُون مِن الحَرِّ مِن حرَّ جَهَنَم» «Cehennem Rabbine şikâyette bulunup: "Rabbim! Bir kısmım diğer bir kısmımı yedi [tüketti], bana nefes aldır!" dedi. Bunun üzerine [Allah] ona her yıl iki nefes [alması] için izin verdi. Hissettiğiniz en şiddetli soğuk cehennemin dondurucu soğuğundan (zemherîrinden), hissettiğiniz en şiddetli sıcak da cehennemin sıcağındandır.»

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلَالُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا (١٤) وَيُطَافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوَابٍ كَانَتْ قَوَارِيرَا (١٥)}.

Yüce Allah'ın: {وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلَالُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا (١٤) وَيُطَافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوَابٍ كَانَتْ قَوَارِيرَا (١٥)} “[Cennet ağaçlarının] gölgeleri üzerlerine sarkmış, meyveleri de kolayca devşirilecek şekilde boyun eğdirilmiştir. Yanlarında gümüşten kaplar ve billur gibi kupalar dolaştırılır.” kavlinin tefsiri:

يعنى تعالى ذكره بقوله: {وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلَالُهَا}: وقَرُبَت منهم ظلالُ أشجارِها.

Zikri yüce olan [Allah]: {وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلَالُهَا} “gölgeleri üzerlerine sarkmış” kavliyle: Ağaçlarının gölgeleri onlara yaklaşmıştır, demek istemektedir.

ولنصبِ {وَدَانِيَةً} أوجُهٌ؛ أحدُها: العَطْفُ بها على قولِه: {مُتَّكِئِينَ فِيهَا}. والثانى: العَطْفُ به على موضِع قولِه: {لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا}؛ لأَنَّ مَوضِعَه نَصْبٌ، وذلك أنَّ معناه: مُتَّكِئين فيها على الأرائكِ، غيرَ رائين فيها شمسًا. والثالثُ: نَصْبُه على المدحِ، كأنه قيل: مُتَّكِئين فيها على الأرائكِ، ودانيةً بعدُ عليهم ظلالُها، كما يقالُ: عندَ فلانٍ جاريةٌ جميلةٌ، وشابةً بعدُ طَريَّةً، تُضْمِرُ مع هذه الواوِ فعلًا ناصبًا للشابَّةِ، إذا أُريد به المدحُ، ولم يُرَدُّ به النَّسَقُ، وأُنِّثَتْ {وَدَانِيَةً}؛ لأَنَّ الظلالَ جمعٌ. وذُكر أنَّ ذلك في قراءةِ عبدِ اللهِ بالتذكير: (وَدَانِيًا عَلَيْهِمْ ظِلالُها) ، وإنما ذُكِّر لأنه فعلٌ متقدِّمٌ، وهى في قراءةٍ فيما بلَغنى: (وَدَانٍ) ؛ رفعًا على الاسْتِئنافِ.

{وَدَانِيَةً} kelimesinin mansub olmasının birkaç vechi vardır: Birincisi: {مُتَّكِئِينَ فِيهَا} kavline atfedilmiş olmasıdır. İkincisi: {لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا} kavlinin mahalline atfedilmiş olmasıdır; zira onun mahalli mansubdur, çünkü anlamı: "Orada tahtlar üzerine yaslanmış, güneşi görmez bir halde iken" demektir. Üçüncüsü: Medih (övgü) üzere mansub olmasıdır; sanki şöyle denmiş gibidir: "Orada tahtlar üzerine yaslanmışlardır, dahası gölgeleri de üzerlerine sarkmıştır." Nitekim: "Falanın yanında güzel bir cariye, üstelik taptaze genç bir kız vardır" denildiğinde, eğer atıf değil de medih kastedilirse bu vâv ile birlikte "şâbbeten" kelimesini nasbeden gizli bir fiil takdir edilir. {وَدَانِيَةً} kelimesi müennes kılınmıştır; çünkü "zılâl" (gölgeler) çoğuldur. Abdullah [b. Mes'ûd]'ın kıraatinde bunun müzekker olarak: (وَدَانِيًا عَلَيْهِمْ ظِلالُها) şeklinde olduğu zikredilmiştir . Müzekker kılınmasının sebebi fiil konumunda öne geçmiş olmasıdır. Bana ulaşan bir kıraatte ise istînâf (yeni başlangıç) üzere merfû olarak: (وَدَانٍ) şeklindedir .

وقولُه: {وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا}. يقولُ: وذُلِّل لهم اجتناءُ ثمرِ شجرِها، كيف شاءوا قُعُودًا وقيامًا ومُتَّكِئين.

Allah'ın: {وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا} “meyveleri de kolayca devşirilecek şekilde boyun eğdirilmiştir” kavli: Oturarak, ayakta veya yaslanmış halde, diledikleri şekilde ağaçlarının meyvelerini devşirmeleri kendilerine kolaylaştırılmıştır, buyurmaktadır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana

الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا}. قال: إذا قام ارْتَفَعَتْ بقَدْرِه، وإِن قَعَد تَدَلَّتْ حتى ينالَها، وإن اضْطَجَع تدلَّتْ حتى ينالَها، فذلك تذليلُها .

el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; her ikisi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا} “meyveleri de kolayca devşirilecek şekilde boyun eğdirilmiştir” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: "Ayağa kalkarsa onun boyu kadar yükselir, oturursa erişebileceği kadar sarkar , uzanırsa yine erişebileceği kadar sarkar. İşte boyun eğdirilmesi budur ."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلَالُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا}. قال: لا يَرُدُّ أيديَهم عنها بُعْدٌ ولا شَوْكٌ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلَالُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا} “gölgeleri üzerlerine sarkmış, meyveleri de kolayca devşirilecek şekilde boyun eğdirilmiştir” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: "Ne bir uzaklık ne de bir diken ellerini onlardan geri çevirir ."

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ} [الحاقة: ٢٣]. قال: الدانيةُ: التي قد دَنَتْ عليهم ثمارُها.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ} “Meyveleri [kolayca alınacak kadar] yakındır” [el-Hâkka: 23] kavli hakkında şöyle dedi: "ed-Dâniye: Meyveleri üzerlerine yakınlaşmış olandır."

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا}.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan rivayet etti: {وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا} “meyveleri de kolayca devşirilecek şekilde boyun eğdirilmiştir”.

قال: يتناولُها كيف شاء جالسًا ومُتَّكِئًا.

Dedi ki: Oturarak ve yaslanmış halde dilediği gibi onu alır.

وقولُه: {وَيُطَافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوَابٍ كَانَتْ قَوَارِيرَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ويُطافُ على هؤلاءِ الأبرارِ بآنيةٍ مِن الأوانى التي يشربون فيها شرابَهم؛ هي مِن فضةٍ كانت قواريرَ، فجعَلها فضةً،، وهى في صفاءِ القواريرِ، فلها بياضُ الفضةِ، وصفاءُ الزجاجِ.

Allah'ın: {وَيُطَافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوَابٍ كَانَتْ قَوَارِيرَا} “Yanlarında gümüşten kaplar ve billur gibi kupalar dolaştırılır” kavli: Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bu iyilerin etrafında, içeceklerini içtikleri kaplardan olan kaplar dolaştırılır; bunlar gümüşten olup billur gibidir. Allah onları gümüş kılmış olup billur saflığındadır; dolayısıyla gümüşün beyazlığına ve camın berraklığına sahiptir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَيُطَافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوَابٍ كَانَتْ قَوَارِيرَا}. يقولُ: آنيةٌ من فضةٍ، وصفاؤُها وتهييئُها كصفاءِ القواريرِ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَيُطَافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوَابٍ كَانَتْ قَوَارِيرَا} “Yanlarında gümüşten kaplar ve billur gibi kupalar dolaştırılır” kavli hakkında rivayet etti; der ki: "Gümüşten kaplardır; berraklığı ve biçimi billurun berraklığı gibidir ."

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن مجاهدٍ: {مِنْ فِضَّةٍ}.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o da Mücâhid'den: {مِنْ فِضَّةٍ} “Gümüşten” hakkında rivayet etti.

قال: فيها رِقَّةُ القواريرِ في صفاءِ الفضةِ .

Dedi ki: Gümüşün berraklığı içinde billurun inceliği vardır .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ}. قال: صفاءُ القواريرِ؛ وهي مِن فضةٍ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; her ikisi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ} “Gümüşten billurlar” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: "Billur berraklığındadır; ancak gümüştendir ."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَيُطَافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ}. أي: صفاءُ القواريرِ في بياضِ الفضةِ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {وَيُطَافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ} “Yanlarında gümüşten kaplar... dolaştırılır” kavli hakkında rivayet etti: Yani gümüşün beyazlığında billur berraklığıdır .

وقولُه: {وَأَكْوَابٍ}. يقولُ: ويُطافُ مع الأوانى بجِرارٍ ضِخامٍ فيها الشرابُ، وكلُّ جَرَّةٍ ضخمةٍ لا عُرُوةَ لها فهى كوبٌ.

Allah'ın: {وَأَكْوَابٍ} “ve kupalar” kavli: Kaplarla birlikte içinde içecek bulunan büyük testilerle de dolaşılır, buyurmaktadır; kulpu olmayan her büyük testiye kûb (kupa/kadeh) denir.

كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَكْوَابٍ}. قال: ليس لها آذانٌ.

Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: {وَأَكْوَابٍ} “ve kupalar” [ayeti hakkında] rivayet etti; o şöyle dedi: “Onların kulpları yoktur.”

وقد حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ بهذا الحديثِ بهذا الإسنادِ، عن مجاهدٍ، فقال: الأكوابُ: الأَقْداحُ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan bu hadisi bu isnadla Mücâhid'den rivayet etti ve şöyle dedi: "el-Ekvâb: Kadehlerdir ."

وقوله: {كَانَتْ قَوَارِيرَا}. يقولُ: كانت هذه الأوانى والأكوابُ قواريرَ، فحوَّلها الله فضةً. وقيل: إنما قيل: ويُطافُ عليهم بآنيةٍ مِن فضةٍ. ليَدُلُّ بذلك على أنَّ أَرضَ الجنةِ فضةٌ؛ لأنَّ كلَّ آنيةٍ تُتَّخَذُ فإنما تُتَّخَذُ مِن تربةِ الأرضِ التي فيها، فدلّ جلّ ثناؤه بوصفِه الآنيةَ التي يُطافُ بها على أهلِ الجنةِ أنها مِن فضةٍ؛ ليُعلمَ عبادَه أن تُرْبةَ أرضِ الجنةِ فضةٌ.

Allah'ın: {كَانَتْ قَوَارِيرَا} “billur gibi idi” kavli: Bu kaplar ve kupalar billur idi de Allah onları gümüşe dönüştürdü, buyurmaktadır. Şöyle de denilmiştir: Cennet toprağının gümüş olduğuna delalet etsin diye: "Yanlarında gümüşten kaplar dolaştırılır" denilmiştir; çünkü yapılan her kap, ancak bulunduğu yerin toprağından yapılır. Bu yüzden zikri yüce olan [Allah], kullarına cennet yerinin toprağının gümüş olduğunu bildirmek için cennet ehline dolaştırılan kapları gümüş olarak nitelendirmiştir.

واختلَفتِ القرأَةُ في قراءةِ قولِه: {قَوَارِيرَا} و {سَلَاسِلا}؛ فقرأ ذلك عامةُ قرأَةِ المدينةِ والكوفةِ غيرَ حمزةَ: (سلاسلًا) و (قواريرًا). بإثباتِ الألف والتنوينِ، وكذلك هي في مصاحفِهم، وكان حمزةُ يُسْقِطُ الألفاتِ مِن ذلك كلِّه، ولا يُجْرِى شيئًا منه، وكان أبو عمرٍو يُثْبِتُ الألفَ في الأولى مِن {قَوَارِيرَا}، ولا يُثْبِتُها في الثانيةِ .

Kurrâ {قَوَارِيرَا} ve {سَلَاسِلا} kavillerinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Kûfe kurrâsının geneli -Hamza müstesna- her iki kelimeyi de elifin ve tenvinin sübutuyla: (سلاسلًا) ve (قواريرًا) şeklinde okumuştur; mushaflarında da böyledir. Hamza ise bütün bunlardaki elifleri düşürür ve hiçbirini tenvinle okumazdı. Ebû Amr ise {قَوَارِيرَا} kelimesinin ilkinde elifi sabit tutar, ikincisinde ise sabit tutmazdı .

وكلُّ ذلك عندَنا صوابٌ، غيرَ أن الذي ذكرْتُ عن أبي عمرٍو أَعْجَبُهما إليَّ؛ وذلك أنَّ الأوَّلَ مِن القوارير رأسُ آيةٍ، والتوفيقُ بين ذلك وبين سائرِ رءُوسِ آياتِ السورةِ، أعجبُ إليَّ، إذ كان ذلك بإثباتِ الألفاتِ في أكثرِها.

Bütün bunlar bize göre doğrudur; ancak Ebû Amr'dan aktardığım görüş bana daha sevimlidir. Zira birinci "kavârîrâ" ayet sonudur; onunla surenin diğer ayet sonları arasında uyum sağlamak bana daha sevimlidir, çünkü sûrenin ayet sonlarının çoğunda elifler sabittir.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيرًا (١٦) وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًا كَانَ مِزَاجُهَا زَنْجَبِيلًا (١٧) عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا (١٨)}.

Yüce Allah'ın: {قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيرًا (١٦) وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًا كَانَ مِزَاجُهَا زَنْجَبِيلًا (١٧) عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا (١٨)} “Gümüşten billurlar ki, onları [hizmetçiler] tam bir ölçü ile takdir etmişlerdir. Orada onlara katkısı zencefil olan kadehler sunulur. Bu, orada Selsebîl diye adlandırılan bir pınardır.” kavlinin tefsiri:

يقولُ تعالى ذكرُه: قواريرَ في صفاءِ الصفاءِ مِن فضةِ الفضةِ، من البياضِ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: [Bu kadehler], berraklıkta billur gibi saf, beyazlıkta ise [has] gümüştendir.

كما حدَّثني يعقوب، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن أبي رجاء، قال: قال الحسن في قوله: {كَانَتْ قَوَارِيرَا (١٥) قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ}. قال: صفاءُ القواريرِ في بياضِ الفضةِ .

Nitekim bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan rivayet etti; dedi ki: Hasan [el-Basrî], Allah'ın: {كَانَتْ قَوَارِيرَا (١٥) قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ} “Billur gibi idi; gümüşten billurlar” kavli hakkında şöyle dedi: "Gümüşün beyazlığında billur berraklığıdır ."

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا يحيى بنُ كثيرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِ اللهِ: {قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ}. قال: بياضُ الفضةِ في صفاءِ القواريرِ.

Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Kesîr rivayet etti; dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Recâ'dan, o da Hasan'dan Allah'ın: {قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ} “gümüşten billurlar” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: "Billurun berraklığında gümüşün beyazlığıdır."

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا مروانُ بنُ معاويةَ، قال: أخبَرنا ابنُ أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {كَانَتْ قَوَارِيرَا (١٥) قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ}. قال: كان ترابُها مِن فضةٍ .

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye rivayet etti; dedi ki: Bize İbn Ebî Hâlid, Ebû Sâlih'ten Allah'ın: {كَانَتْ قَوَارِيرَا (١٥) قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ} “Billur gibi idi; gümüşten billurlar” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: "Onun toprağı gümüştendi ."

وقولُه: {قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ}، قال: صفاءُ الزجاجِ في بياضِ الفضةِ.

Ve O'nun: {قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ} “gümüşten billurlar” kavli hakkında şöyle dedi: "Gümüşün beyazlığında camın berraklığıdır."