Binûn

[Hel Etâ Ale'l-İnsân] Suresinin Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ : {وَكَانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُورًا}. قال: لقد شكَر اللهُ سعيًا قليلًا .

Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {وَكَانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُورًا} “Ve çalışmanızın karşılığı verilmiştir” âyeti hakkında nakletti; dedi ki: Allah az bir gayreti bile mükâfatlandırmıştır .

وقولُه: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلًا}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدِ ﷺ: إنا نحنُ نزَّلنا عليك يا محمدُ هذا القرآنَ تنزيلًا، ابتلاءً منَّا واختبارًا.

Yüce Allah'ın: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلًا} “Kur'an'ı sana kısım kısım indiren gerçekten biziz, biz” sözüne gelince; Yüce Zikrullah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Katımızdan bir imtihan ve sınama olarak bu Kur'an'ı sana kısım kısım indiren şüphesiz biziz, biz.

{فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ}. يقولُ: اصْبِرْ لما امتَحَنك به ربُّك من فرائضِه، وتبليغِ رسالاتِه، والقيامِ بما أَلْزَمك القيامَ به في تنزيلِه الذي أَوْحاه إليك، {وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا}. يقولُ: ولا تُطِعْ في معصيةِ اللهِ من مشركي قومِك {آثِمًا}. يريدُ: برُكُوبِه معاصيَه، {أَوْ كَفُورًا}. يعني جحودًا لنعمِه عندَه وآلائِه قِبَلَه، فهو يكفُرُ به، ويعبُدُ غيرَه.

{فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ} “Artık Rabbinin hükmüne sabret”. Şöyle buyurmaktadır: Rabbinin farz kıldığı hususlarda, risaletini tebliğ etmekte ve sana vahyettiği kitabında yerine getirmeni zorunlu kıldığı şeyleri ifa etmekte seni imtihan ettiği şeylere sabret. {وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا} “Onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre boyun eğme!”. Şöyle buyurmaktadır: Kavminin müşriklerinden, Allah'a isyan konusunda hiçbir {آثِمًا} “günahkâra” —yani günahlara dalana— {أَوْ كَفُورًا} “yahut nanköre” —yani katındaki nimetlerini ve lütuflarını inkâr edip O'nu inkâr eden ve O'ndan başkasına tapan kimseye— itaat etme/boyun eğme.

وقيل: إنَّ الذي عُنِي بهذا القولِ أبو جهلٍ.

Bu sözle kastedilenin Ebû Cehil olduğu da söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا}. قال: نزَلت في عدوِّ اللهِ أبى جهلٍ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا} “Onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre boyun eğme!” âyeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah'ın düşmanı Ebû Cehil hakkında inmiştir .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، أنه بلَغه أن أبا جهلٍ قال: لئِن رأَيْتُ محمدًا يُصلِّي لأطأَنَّ على عنُقِه. فَأَنزَلَ اللهُ: {وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا}.

Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti; ona ulaştığına göre Ebû Cehil şöyle demiştir: "Eğer Muhammed'i namaz kılarken görürsem mutlaka onun boynuna basacağım!" Bunun üzerine Allah: {وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا} “Onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre boyun eğme!” [âyetini] indirdi.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا}. قال: الآثِمُ: المُذْنبُ الظالمُ، والكفورُ، هذا كلُّه واحدٌ. وقيل: {أَوْ كَفُورًا}. والمعنى: ولا كفورًا.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا} “Onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre boyun eğme!” sözü hakkında şöyle demiştir: Âsim; günahkâr ve zalim kimsedir; kefûr da böyledir, bunların hepsi birdir. {أَوْ كَفُورًا} “Yahut nanköre” denilmiştir; anlamı ise "ne de nanköre" demektir.

قال الفرَّاءُ : "أو" ههنا بمنزلةِ ["لا"، و "أو"] في الجحدِ والاستفهامِ والجزاءِ تكونٌ بمعنى "لا"، فهذا مِن ذلك من ذلك مع الجحدِ، ومنه قولٌ الشاعرِ :

Ferrâ şöyle demiştir: Buradaki *Ev* (أَوْ), ["lâ" (لَا) ve "ev" (أَوْ)] konumundadır; olumsuzluk, soru ve şart cümlelerinde "lâ" (لَا) manasında olur. Bu da olumsuzlukla beraber gelenlerdendir. Şairin şu sözü de bundandır :

لا وَجْدُ ثَكْلَى كما وَجِدْتُ وَلا … وَجْدُ عَجُولٍ أَضَلَّهَا رُبَعُ

Çocuğunu kaybetmiş bir kadının kederi benim kederim gibi değildir, yavrusunu kaybeden bir devenin kederi de [benimki gibi] değildir

أَوْ وَجْدُ شَيْخٍ أَضَلَّ نَاقَتَهُ … يَوْمَ تَوَافَى الحَجِيجُ فَانْدَفَعُوا

Hacıların toplanıp akın ettiği gün devesini kaybeden yaşlı bir adamın kederi de [benimki gibi] değildir .

أراد: ولا وَجْدُ شيخٌ، قال: وقد يكونُ في العربيةِ: لا تُطِيعنَّ منهم من أَثِم أو كفَر، فيكونُ المعنى في "أو" قريبًا من معنى "الواوِ"، كقولك للرجلِ: لأُعْطِينَّك سألتَ أو سكتَّ. معناه: لأُعْطِينَّك على كلِّ حالٍ.

"Ne de yaşlı bir adamın kederi" demek istemiştir. [Ferrâ] dedi ki: Arapçada bu, "Onlardan günah işleyene veya inkâr edene sakın itaat etme" şeklinde de olabilir. Bu durumda *Ev* (أَوْ) kelimesinin anlamı *Vâv* (الْوَاو) anlamına yakın olur; tıpkı bir adama "İstessen de sussan da sana mutlaka vereceğim" demen gibidir. Bunun anlamı: "Sana her hâlükârda mutlaka vereceğim" demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا (٢٥) وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا (٢٦) إِنَّ هَؤُلَاءِ يُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ وَيَذَرُونَ وَرَاءَهُمْ يَوْمًا ثَقِيلًا (٢٧)}.

Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkındaki görüş: {وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا (٢٥) وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا (٢٦) إِنَّ هَؤُلَاءِ يُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ وَيَذَرُونَ وَرَاءَهُمْ يَوْمًا ثَقِيلًا (٢٧)} “Sabah akşam Rabbinin adını an! Gecenin bir kısmında O'na secde et ve geceleyin O'nu uzun uzun tesbih et! Şüphesiz bunlar, çabuk geçen dünyayı severler de önlerindeki çetin bir günü arkaya atarlar.”

يقولُ تعالى ذكره: واذكر يا محمدُ اسم ربِّكَ فادْعُه به بكرةً في صلاةِ الصبحِ، وعشيًّا في صلاةِ الظهرِ والعصرِ، {وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ}.

Yüce Zikrullah buyuruyor ki: Ey Muhammed! Sabahleyin sabah namazında, akşamüstü de öğle ve ikindi namazlarında Rabbinin adını an ve O'na bununla dua et! {وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ} “Gecenin bir kısmında O'na secde et”.

يقولُ: ومن الليلِ فاسْجُدْ له في صلاتِك، {وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا}. يعنى: أكثرَ

Şöyle buyurmaktadır: Geceleyin namazında O'na secde et. {وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا} “Ve geceleyin O'nu uzun uzun tesbih et!”. Yani: [Gecenin] çoğunda

الليلِ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا (٢) نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا (٣) أَوْ زِدْ عَلَيْهِ}.

[tesbih et]; nitekim şânı yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا (٢) نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا (٣) أَوْ زِدْ عَلَيْهِ} “Birazı hariç, geceleyin kalk; yarısı kadar yahut bundan biraz eksilt ya da bunu artır!”

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا}. يعنى: الصلاةَ والتسبيحَ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا} “Gecenin bir kısmında O'na secde et ve geceleyin O'nu uzun uzun tesbih et!” âyeti hakkında: "Namazı ve tesbihi kastetmektedir" dediğini nakletti.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا}. قال: بُكْرةً صلاةَ الصبحِ، وأصيلًا صلاةَ الظُّهرِ؛ الأصيلُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا} “Sabah akşam Rabbinin adını an!” sözü hakkında şöyle demiştir: Bükra sabah namazı, asîl ise öğle namazıdır; asîl.

وقولُه: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا}. قال: كان هذا أوَّلَ شيءٍ فرضَه . وقرَأ: {يَاأَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ (١) قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا (٢) نِصْفَهُ}، ثم قال: {إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ} إلى قولِه: {فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: ثم مُحِى هذا عن رسولِ اللهِ ﷺ وعن الناسِ، وجعله نافلةً، فقال: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ} [الإسراء: ٧٩]. قال: فجعَلها نافلةً.

Ve O'nun: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا} “Gecenin bir kısmında O'na secde et ve geceleyin O'nu uzun uzun tesbih et!” sözü hakkında şöyle demiştir: Bu, Allah'ın ilk farz kıldığı şeydi. Ve şu âyeti okudu: {يَاأَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ (١) قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا (٢) نِصْفَهُ} “Ey örtünüp bürünen! Birazı hariç, geceleyin kalk; yarısı kadar...”, sonra: {إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ} “Şüphesiz Rabbin, senin gecenin üçte ikisine yakın bir kısmını, yarısını ve üçte birini ibadetle geçirdiğini bilir” âyetinden {فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ} “Artık Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun” sözüne kadar [ve] âyetin sonuna kadar [okudu]. Dedi ki: Sonra bu [farziyet], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve insanlardan kaldırıldı ve onu nafile kıldı; nitekim şöyle buyurdu: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ} [el-İsrâ: 79] “Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nafile olarak onunla teheccüde kalk!”. Dedi ki: Böylece onu nafile kıldı.

وقولُه: {إِنَّ هَؤُلَاءِ يُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ هؤلاءِ المشرِكين باللهِ يُحِبُّون العاجلةَ، يعنى الدنيا، يقولُ: يُحِبُّون البقاءَ فيها، وتُعْجِبُهم زينتُها، {وَيَذَرُونَ وَرَاءَهُمْ يَوْمًا ثَقِيلًا}: يقولُ: ويَدعون خلفَ ظُهُورِهم العملَ

Ve O'nun: {إِنَّ هَؤُلَاءِ يُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ} “Şüphesiz bunlar, peşin olanı (dünyayı) severler” sözü. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'a ortak koşan bu kimseler, çarçabuk geçen dünyayı severler; yani dünyada kalmayı severler ve onun süsü hoşlarına gider. {وَيَذَرُونَ وَرَاءَهُمْ يَوْمًا ثَقِيلًا} “ve arkalarında çetin bir günü bırakırlar”. [Yani] amel etmeyi arkalarına atıp bırakırlar...

للآخرة، وما لهم فيها النجاةُ من عذابِ اللهِ يومَئِذٍ، وقد تأوَّله بعضُهم بمعنى: ويَذَرُون يومًا ثقيلًا، وليس ذلك قولًا مَدْفوعًا، غيرَ أن الذي قلناه أشبهُ بمعنى الكلمةِ.

ve o gün Allah'ın azabından kurtuluşlarını sağlayacak olan şeyleri arkalarına atıp terk ederler. Bazıları bunu: "Çetin bir günü terk ederler/bırakırlar" anlamında tevil etmişlerdir. Bu da büsbütün reddedilecek bir görüş değildir; ne var ki bizim söylediğimiz cümlenin anlamına daha uygundur.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {وَيَذَرُونَ وَرَاءَهُمْ يَوْمًا ثَقِيلًا}. قال: الآخرة.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan {وَيَذَرُونَ وَرَاءَهُمْ يَوْمًا ثَقِيلًا} “Ve önlerindeki çetin bir günü arkaya atarlar” âyeti hakkında: "Âhireti [arkaya atarlar]" dediğini nakletti.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {نَحْنُ خَلَقْنَاهُمْ وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ وَإِذَا شِئْنَا بَدَّلْنَا أَمْثَالَهُمْ تَبْدِيلًا (٢٨) إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا (٢٩)}.

Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkındaki görüş: {نَحْنُ خَلَقْنَاهُمْ وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ وَإِذَا شِئْنَا بَدَّلْنَا أَمْثَالَهُمْ تَبْدِيلًا (٢٨) إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا (٢٩)} “Onları biz yarattık ve eklemlerini / yaratılışlarını sımsıkı bağladık. Dilediğimiz vakit de onların benzerleriyle değiştiririz. Şüphesiz bu bir öğüttür; artık dileyen Rabbine varan bir yol tutar.”

يقولُ تعالى ذكرُه: نحنُ خَلَقْنا هؤلاءِ المشركين باللهِ، المخالفين أمرَه ونهيَه، {وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ}: وشَدَدْنا خَلْقَهم، من قولِهم: قد أُسِر هذا الرجلُ فأُحْسِن أَسْرُه. أسره. بمعنى: قد خُلِق فأُحسِن خَلْقُه.

Yüce Zikrullah buyuruyor ki: Allah'a ortak koşan, O'nun emir ve yasaklarına muhalefet eden bu kimseleri biz yarattık. {وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ} “Ve eklemlerini / yaratılışlarını sımsıkı bağladık”; yani yaratılışlarını sağlamlaştırdık. Bu, Arapların "Bu adam yaratıldı ve yaratılışı güzel kılındı" anlamında söylediği "قد أُسِر هذا الرجلُ فأُحْسِن أَسْرُه" sözünden gelir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {نَحْنُ خَلَقْنَاهُمْ وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ}. يقولُ: شَدَدْنا خَلْقهم .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {نَحْنُ خَلَقْنَاهُمْ وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ} “Onları biz yarattık ve yaratılışlarını sımsıkı bağladık” sözü hakkında: "Yaratılışlarını sağlamlaştırdık " dediğini nakletti.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [yine] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti:

قولَه: {وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ}. قال: خَلْقَهم .

{وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ} “Ve yaratılışlarını sımsıkı bağladık” sözü hakkında: "Yaratılışlarını [sağlamlaştırdık] " dedi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ}. وأَسْرَهم: خَلْقَهم.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ} “Ve yaratılışlarını sımsıkı bağladık”; onların asrı, yaratılışlarıdır.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ مثلَه .

Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den aynısını nakletti .

وقال آخرون: الأَسْرُ المفَاصِلُ.

Başkaları ise: "Asr (bağ), eklemlerdir" dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: سمِعْتُه - يعني خلَّادًا - يقولُ: سمِعتُ أبا سعيدٍ، وكان قد قرَأ القرآنَ على أبي هريرةَ، قال: ما قرَأتُ القرآنَ إلا على أبي هريرةَ، هو أقْرَأني، وقال في هذه الآيةِ: {وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ}. قال: هي المَفاصِلُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Onu —yani Hallâd'ı— şöyle derken işittim: Ebû Saîd'i işittim —ki o Kur'an'ı Ebû Hüreyre'ye okumuştu—, şöyle demişti: Ben Kur'an'ı sadece Ebû Hüreyre'ye okudum; bana o okuttu ve şu âyet hakkında: {وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ} “Ve eklemlerini sımsıkı bağladık” dedi ki: "Onlar eklemlerdir ".

وقال آخرون: بل هو القُوَّةُ.

Başkaları da: "Aksine o, kuvvettir" dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ}. قال: الأسرُ القُوَّةُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ} “ve onların yaratılışlarını sapasağlam kıldık” kavli hakkında şöyle dedi: *el-Esr* (الْأَسْر), kuvvettir.

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ القولُ الذي اخْتَرْناه، وذلك أَنَّ الأَسْرَ هو ما ذكرتُ عندَ العربِ، ومنه قولُ الأَخْطَلِ :

Bu hususta doğruya en yakın olan görüş, bizim tercih ettiğimiz görüştür; zira Arapların nezdinde *el-Asr* (الْأَسْر), belirttiğim anlamdadır. Ahtal'ın şu beyti de bundandır :

مِنْ كلِّ مُجْتَنَبٍ شديدٍ أَسْرُهُ … سَلِسِ القِيادِ تخالُهُ مُخْتالا

Çekilip götürülen, yapısı/yaratılışı sağlam, sevki kolay, çalımlı yürüyüşe sahip sanacağın her [at]tan.

ومنه قولُ العامةِ: خُذْه بأَسْرِه. أي هو لك كلُّه.

Halkın "Onu bütünüyle (*bi-esrihî*) al" —yani o bütünüyle senindir— sözü de bu kabildendir.

وقولُه: {وَإِذَا شِئْنَا بَدَّلْنَا أَمْثَالَهُمْ تَبْدِيلًا}. يقولُ: وإذا نحنُ شِئْنا أهلَكْنا هؤلاءِ وجِئْنا بآخرين سِواهم من جنسِهم، أمثالِهم مِن الخلقِ، مخالِفين لهم في العملِ.

Ve O'nun: {وَإِذَا شِئْنَا بَدَّلْنَا أَمْثَالَهُمْ تَبْدِيلًا} “Dilediğimiz vakit de onların benzerleriyle değiştiririz” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Biz dilediğimiz zaman bunları helâk eder, kendi cinslerinden ve yaratılış bakımından onların benzeri olan, ancak amel bakımından onlardan farklı başka kimseler getiririz.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {بَدَّلْنَا أَمْثَالَهُمْ تَبْدِيلًا}. قال: بنى آدمَ الذين خالَفوا طاعته. قال: وأمثالَهم من بني آدمَ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun {بَدَّلْنَا أَمْثَالَهُمْ تَبْدِيلًا} “onların benzerleriyle değiştiririz” sözü hakkında şöyle dedi: [Bunlar] O'na itaate muhalefet eden Âdemoğullarıdır. [Yine] dedi ki: Âdemoğullarından onların benzerleridir.

وقولُه: {إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ}. يقولُ: إِنَّ هذه السورةَ تذكرةٌ لمن تذكَّر واتَّعَظ واعْتَبَر.

Ve O'nun: {إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ} “Şüphesiz bu bir öğüttür” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz bu sure, düşünüp öğüt alan ve ibret alan kimse için bir öğüttür.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ}. قال: إنَّ هذه السورةَ تذكرةٌ.

İbn Abdi'l-A‘lâ bize rivayet edip dedi ki: İbn Sevr bize Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti; O'nun: {إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ} “Şüphesiz bu bir öğüttür” kavli hakkında şöyle demiştir: “Şüphesiz bu sure bir öğüttür.”

وقولُه: {فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا}. يقولُ: فمن شاء أيُّها الناسُ اتَّخَذ إلى رضا ربِّه بالعمل بطاعتِه، والانتهاءِ إلى أمرِه ونهيِه.

Ve O'nun: {فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا} “Artık dileyen Rabbine giden bir yol tutar” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Artık dileyen kimse, O'na itaatle amel ederek ve O'nun emrine ve yasağına uyarak Rabbinin rızasına giden bir yol tutar.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا (٣٠) يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (٣١)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا (٣٠) يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (٣١)} “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz. Şüphesiz Allah Alîm'dir, Hakîm'dir (30). O dilediğini rahmetine sokar. Zalimlere gelince, onlar için acı bir azap hazırlamıştır (31).”

يقولُ تعالى ذكرُه: ومَا تَشاءُونَ اتخاذَ السبيلِ إلى ربِّكم أَيُّهَا الناسُ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللهُ ذلك لكم؛ لأنَّ الأمرَ إليه لا إليكم، وهو في قراءة عبدِ اللهِ فيما ذُكر: (وما تَشاءُونَ إِلَّا ما شاءَ اللهُ) .

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Allah sizin için bunu dilemedikçe siz Rabbinize giden bir yol tutmayı dileyemezsiniz; zira iş size değil, O'na aittir. Zikredildiğine göre Abdullah [b. Mes'ûd]'ın kıraatinde bu ayet: (وما تَشاءُونَ إِلَّا ما شاءَ اللهُ) “Allah'ın dilediği müstesna siz dileyemezsiniz” şeklindedir.

وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا}. فلن يَعْدُو منكم أحدٌ ما سبَق له في علمِه بتدبيرِكم.

Ve O'nun: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Şüphesiz Allah Alîm'dir, Hakîm'dir” sözüne gelince; sizin hakkınızdaki idaresine dair ilminde daha önce geçmiş olan şeyin dışına sizden hiç kimse asla çıkamaz.

وقولُه: {يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ}. يقولُ: يُدْخِلُ ربُّكُم مَن يَشاءُ منكم رحمتِه، فيتوبُ عليه حتى يموتَ تائبًا من ضلالتِه، فيغفرُ له ذنوبَه، ويُدْخِلُه جنَّتَه، {وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}. يقولُ: الذين ظلَموا أنفسَهم، فماتوا على شركِهم، أعدَّ لهم في الآخرةِ عذابًا مؤلمًا مُوجِعًا، وهو عذابُ جهنمَ. ونُصِب قولُه: {وَالظَّالِمِينَ}؛ لأنَّ الواوَ ظرفٌ لـ: {أَعَدَّ}، والمعنى: وأعدَّ للظالمين عذابًا أليمًا. وذكر أنَّ ذلك في قراءةِ عبدِ اللهِ: {ولِلظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ) بتكريرِ اللَّام، وقد تَفْعَلُ العربُ ذلك، ويُنْشَدُ لبعضِهم :

Ve O'nun: {يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ} “O dilediğini rahmetine sokar” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Rabbiniz sizden dilediğini rahmetine sokar, sapkınlığından tevbe etmiş olarak ölünceye dek tevbesini kabul eder, günahlarını bağışlar ve onu cennetine koyar. {وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Zalimlere gelince, onlar için acı bir azap hazırlamıştır” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Kendi nefislerine zulmedip şirk üzere ölen kimselere ahirette elem verici, can yakıcı bir azap hazırlamıştır ki bu da cehennem azabıdır. {وَالظَّالِمِينَ} “Zalimleri” kelimesi mansub kılınmıştır; çünkü vâv, {أَعَدَّ} “Hazırlamıştır” fiili için bir zarftır; anlam ise: "Zalimler için acı bir azap hazırlamıştır" şeklindedir. Zikredildiğine göre Abdullah'ın kıraatinde bu ifade, lâm harfinin tekrarıyla {ولِلظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ) şeklindedir. Araplar bazen bunu yaparlar; nitekim bazılarının şu beyti inşad edilir :

أقولُ لَها إذا سألَتْ طَلَاقًا … إلامَ تُسارعين إلى فِرَاقي

Boşanmak istediği zaman ona derim ki: / Ne diye benden ayrılmak için acele ediyorsun?

ولآخرَ :

Bir başkasına ait [şu beyit de bundandır] :

فأَصْبَحْنَ لا يَسْأَلْنَه عَن بِمَا بِهِ … أَصَعَّدَ في غاوى الهَوَى أَم تَصَوَّبَا؟

Artık onlar, onun ne halde olduğunu / Sapıtan bir heves içinde yukarı mı çıktı yoksa aşağı mı indi diye sormaz oldular.

بتكريرِ الباءِ، وإنما الكلامُ: لا يسأَلْنه عمَّا به.

[Burada] bâ harfi tekrarlanmıştır; cümlenin aslı ise: *Lâ yes'elnehû ammâ bihî* (لا يسأَلْنه عمَّا به) şeklindedir.

آخرُ تفسيرِ سورةِ "الإنسان"

İnsan suresi tefsirinin sonu.