القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا (٢)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا (٢)} “Şüphesiz bu, büyük bir günahtır”.
قال أبو جعفرٍ: يَعْنى بذلك عز ذكرُه: إن أكلَكم أموالَ أيتامِكم مع أموالِكم حُوبٌ كبيرٌ، والهاء في قوله {إِنَّه} دالَّةٌ على اسم الفعلِ، أَعْنى الأكلَ.
Ebû Ca'fer der ki: Yüce Allah bununla şunu kastetmektedir: Yetimlerinizin mallarını kendi mallarınızla birlikte yemeniz büyük bir günahtır. {إِنَّه} kavlindeki “hâ” zamiri, fiil ismine (masdara), yani yemeye delalet etmektedir.
وأما الحُوبُ: فإنه الإثم. يقالُ منه: حاب الرجلُ يحوبُ حُوبًا وحَوْبا وحيابةً. ويُقالُ منه: قد تحوّب الرجلُ من كذا . إذا تأثَّم منه، ومنه قولُ أميةَ بن الأَسْكَرِ الليثيِّ :
*Hûb* (حُوب) kelimesine gelince, o günahtır. Bu kökten olmak üzere: *Hâbe'r-racülü yehûbü hûben ve havben ve hıyâbeten* (ياب الرجل يحوب حوبا وحوبا وحيابة) [adam günaha girdi] denir. Yine bir şeyden sakınıp günah saydığında: *Kad tehavvebe'r-racülü min kezâ* (قد تحوب الرجل من كذا) denir. Ümeyye b. el-Esker el-Leysî'nin şu sözü de bu kabildendir :
وإِنَّ مُهَاجِرَين تَكنَّفَاهُ … غَدَاتَئِذٍ لقد خَطِئَا وحابَا
O sabah onu kuşatan iki muhacir / Şüphesiz hata etmiş ve günaha girmiştir.
ومنه قيل: نزَلنا بحَوبةٍ مِن الأرضِ، وبحِيبةٍ من الأَرضِ. إذا نزَلوا بموضعِ سُوءٍ منها. والكبيرُ: العظيمُ، فمعنى ذلك: إن أكلَكم أموالَ اليتامى مع أموالِكم إثمٌ عندَ اللهِ عظيمٌ.
Yerin kötü bir yerine konakladıklarında: *Nezelnâ bihavbetin mine'l-ard* veya *bihîbetin mine'l-ard* (نزَلنا بحَوبةٍ مِن الأرضِ، وبحِيبةٍ من الأَرضِ) [Yeryüzünün çorak/kötü bir yerine indik] denilmesi de bu köktendir. *Kebîr* ise büyük (*azîm*) demektir. Dolayısıyla bunun manası şudur: Yetimlerin mallarını kendi mallarınızla birlikte yemeniz, Allah katında büyük bir günahtır.
وبنحوِ الذي قلنا في الحُوبِ، قال أهلُ التأويلِ.
Bizim *hûb* (الحُوب) hakkında söylediğimizin bir benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو [وعمرُو] بنُ عليٍّ، قالا: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيح، عن مجاهدٍ في قول اللهِ ﷿: {حُوبًا كَبِيرًا}. قال: إثمًا .
Bana Muhammed b. Amr [ve Amr] b. Ali rivayet edip dediler ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {حُوبًا كَبِيرًا} “Büyük bir günah” kavli hakkında rivayet etti; o: “Günahtır” demiştir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti .
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا}. قال: إثمًا عظيمًا .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan {إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا} “Şüphesiz bu, büyük bir günahtır” kavli hakkında rivayet etti: “Büyük bir günahtır” demiştir .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضّلِ، قال: ثنا أَسْبَاطُ، عن السُّدِّيِّ: {إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا} له قال: أما حُوبًا فإثمًا .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا} hakkında rivayet etti; o: “*Hûben* kelimesine gelince; günahtır” demiştir .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يَحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ: {إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا}. قال: إثمًا .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا} “Şüphesiz bu, büyük bir günahtır” kavli hakkında haber verdi: “Günahtır” demiştir .
حدَّثنا بِشْرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا}. يَقُولُ: ظلمًا كبيرًا.
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا} “Şüphesiz bu, büyük bir günahtır” kavli hakkında rivayet etti; [Katâde]: “Büyük bir zulümdür” demektedir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: سمِعت ابنَ زيدٍ يَقُولُ في قولِه: {إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا}. قال: ذنبًا كبيرًا، قال وهى لأهلِ الإسلامِ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'in {إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا} “Şüphesiz bu, büyük bir günahtır” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: “Büyük bir günahtır.” Dedi ki: “Ve bu, İslâm ehli içindir” .
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا قرةُ بنُ خالدٍ، قال: سمِعت الحسنَ يَقُولُ: {حُوبًا كَبِيرًا}. قال: إثمًا واللهِ عظيمًا .
Bize Amr b. Ali rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd rivayet edip dedi ki: Bize Kurre b. Hâlid rivayet edip dedi ki: el-Hasan'ın {حُوبًا كَبِيرًا} “Büyük bir günah” hakkında şöyle dediğini işittim: “Vallahi büyük bir günahtır” .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, sizin için uygun olan kadınlardan ikişer, üçer ve dörder nikahlayın. Şayet adaletli davranamamaktan korkarsanız o takdirde bir tane ile veya sahip olduğunuz cariyelerle [yetinin]”.
قال أبو جعفرٍ: اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: وإن خفتم يا معشرَ أولياءِ اليتامى ألا تُقْسِطُوا في صَدَاقِهنَّ، فتَعْدِلُوا فيه، وتَبْلُغوا بصَداقِهن صَدُقات أمثالِهنّ، فلا تَنْكِحُوهنَّ، ولكن انْكِحوا غيرَهنَّ مِن الغرائبِ اللواتى أحلَّهنَّ الله لكم وطيَّبَهنَّ، من واحدةٍ إلى أربعٍ، فإن خِفتم أن تجُورُوا - إذا نكَحتم من الغرائبِ أكثرَ من واحدةٍ - فلا تعدِلوا، فانْكِحُوا منهنَّ واحدةً، أو ما ملَكتم .
Ebû Ca'fer der ki: Tevil ehli bunun tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı şudur: Ey yetimlerin velileri topluluğu! Eğer onların mehirleri hususunda adaletli davranamamaktan, adalet gösterip onların mehirlerini emsallerinin mehirlerine ulaştıramamaktan korkarsanız, onları nikahlamayın; fakat onların dışındaki yabancı kadınlardan Allah'ın size helal ve hoş kıldığı kimseleri birer, ikişer, üçer ve dörder olmak üzere nikahlayın. Şayet yabancı kadınlardan birden fazlasını nikahladığınızda haksızlık edip adil davranamamaktan korkarsanız, o takdirde onlardan sadece bir tanesini veya sahip olduklarınızı nikahlayın .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا ابن المُباركِ، عن مَعْمَرٍ، عن الزهريِّ، عن عُروةَ، عن عائشةَ: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}. فقالت: يا بنَ أختى، هي اليتيمةُ تَكُونُ في حجرِ وليِّها، فيَرْغَبُ في مالِها وجمالِها، ويُرِيدُ أن يَنْكِحَها بأدنى من سُنَّةِ صداقها، فنُهوا أن يَنْكِحُوهُنَّ إلا أن يُقْسِطُوا لهنَّ في
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe [radıyallâhu anhâ]'dan rivayet etti: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, sizin için uygun olan diğer kadınlardan nikahlayın”. Âişe şöyle dedi: “Ey kız kardeşimin oğlu! Bu [yetim], velisinin himayesinde bulunan, velisinin hem malına hem de güzelliğine rağbet ettiği ve sünnet olan mehir miktarından daha azıyla kendisini nikahlamak istediği yetim kızdır. Bu sebeple onlara karşı...
إكمالِ الصداقِ، وأُمِرُوا أَن يَنْكِحوا ما سواهنَّ مِن النساءِ .
mehirlerini eksiksiz vermedikçe onları nikahlamaları yasaklandı ve onların dışındaki diğer kadınları nikahlamaları emredildi” .
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: أخبرَنى يونسُ بْنُ يزيدَ، عن ابن شِهابٍ، قال: أخبَرني عُروةُ بنُ الزبيرِ، أنه سأَل عائشةَ زوجَ النبيِّ ﷺ، عن قولِ اللهِ ﵎: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}. قالت: يا بنَ أختى، هذه اليتيمةُ تَكُونُ فِي حِجْرِ وليِّها، تُشارِكُه في مالِه، فيُعْجِبُه مالُها وجمالُها، فيُريدُ وليُّها أن يَتَزَوَّجَها بغيرِ أن يُقْسِطَ في صداقِها، فيُعْطِيَها مثلَ ما يُعطِيها غيرُه؛ فنُهوا أن يَنْكِحُوهن إلا أن يُقْسِطُوا لهنَّ، ويَبْلُغُوا بهنَّ أعلى [سُنتهنَّ في] الصداقِ، وأُمروا أن يَنْكِحُوا ما طاب لهم مِن النساءِ سواهنَّ .
Bana Yûnus b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus b. Yezîd, İbn Şihâb'dan haber verdi, dedi ki: Bana Urve b. ez-Zübeyr haber verdi; o, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Âişe'ye Yüce Allah'ın: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın” kavlini sormuştur. Âişe şöyle demiştir: “Ey kız kardeşimin oğlu! Bu, velisinin himayesinde bulunan, malında ona ortak olan, velisinin de malını ve güzelliğini beğendiği yetim kızdır. Velisi, mehrinde adaletli davranmadan ve başkasının ona vereceği kadar mehir vermeden onunla evlenmek ister. Bunun üzerine mehirlerinde adaleti gözetip mehir konusunda onların en yüksek teamülüne ulaştırmadıkça onları nikahlamaları yasaklandı ve onların dışındaki diğer kadınlardan hoşlarına gidenleri nikahlamaları emredildi” .
قال يونسُ بنُ يزيدَ، قال ربيعةُ في قولِ الله ﷿: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى}. قال: يَقُولُ: اتْرُكُوهن فقد أحلَلت لكم أربعًا .
Yûnus b. Yezîd dedi ki: Rebîa, Yüce Allah'ın: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız” kavli hakkında şöyle demiştir: “[Allah Teâlâ] 'Onları bırakın, zira size dört tanesini helal kıldım' buyurmaktadır” .
حدَّثنا الحسنُ بنُ الجُنَيدِ، [قال: ثنا] سعيدُ بنُ مَسْلمةَ، [قال: أنبأنا] إسماعيلُ
Bize el-Hasan b. el-Cüneyd rivayet edip [dedi ki: Bize] Saîd b. Mesleme rivayet etti, [dedi ki: Bize] İsmâîl
ابن أُميةَ، عن ابن شهابٍ، عن عُروةَ بن الزبيرِ، قال: سأَلتُ عائشةَ أمَّ المؤمنين، قلت: يا أمَّ المؤمنين، أرأيتِ قولَ اللهِ ﷿: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}. قالت: يا بنَ أختى، هي اليتيمةُ تَكُونُ في حِجْرِ وليِّها، فيَرْغَبُ في جمالِها ومالِها، ويُريدُ أن يَتَزوَّجَها بأدنى مِن سُنَّةِ صَداقِ نسائها، فنُهوا عن ذلك أن يَنْكِحُوهُنَّ إلا أن يُقْسِطُوا، فيُكْمِلوا لهنَّ الصَّداقَ، ثم أُمِرُوا أَن يَنْكِحُوا سِوَاهُنَّ مِن النساءِ إن لم يُكْمِلُوا لهنَّ الصَّداقَ.
b. Ümeyye, İbn Şihâb'dan, o Urve b. ez-Zübeyr'den haber verdi; o şöyle demiştir: Müminlerin annesi Âişe'ye sordum ve dedim ki: “Ey müminlerin annesi! Yüce Allah'ın: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın” kavli hakkında ne dersin?” Şöyle dedi: “Ey kız kardeşimin oğlu! Bu, velisinin himayesinde bulunan, velisinin de güzelliğine ve malına göz diktiği ve kendi akrabası olan kadınların mehir sünnetinden daha az bir mehirle evlenmek istediği yetim kızdır. İşte mehirlerini tam verip adil davranmadıkça onları nikahlamaları yasaklandı; sonra da eğer mehirlerini tastamam vermeyeceklerse onların dışındaki kadınları nikahlamaları emredildi.”
حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني الليثُ، قال: ثني يونسُ، عن ابن شهابٍ، قال: ثنى عُروةُ بنُ الزُّبيرِ، أنه سأَل عائشةَ زوجَ النبيِّ ﷺ، فذكرَ نحوَ حديث يونسَ عن ابن وَهْبٍ.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana el-Leys rivayet edip dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan rivayet etti, dedi ki: Bana Urve b. ez-Zübeyr, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Âişe'ye sorduğunu rivayet etti... ve Yûnus'un İbn Vehb'den olan hadisinin benzerini zikretti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاق، قال: أَخبرنا مَعْمَرٌ، عن الزهريِّ، عن عُروَةَ، عن عائشةَ، مثلَ حديثِ ابن حُمَيدٍ عن ابن المباركِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den İbn Humeyd'in İbnü'l-Mübârek'ten naklettiği hadisin benzerini haber verdi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن هشامٍ، عن أبيه، عائشةَ، قالت: نزَلت - يعنى قولَه: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} الآية - في اليتيمةِ تَكُونُ عندَ الرجلِ وهى ذاتُ مالٍ، فلعله يَنْكِحُها لمالها وهى لا تُعْجِبُه، ثم يُضِرُّ بها، ويُسيءُ صُحبتَها، فوُعِظ في ذلك.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Hişâm'dan, o babasından, [babası da] Âişe'den [naklen] rivayet etti; [Âişe] dedi ki: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız...” ayeti -yani bu sözü-, bir adamın velayeti altında olup malı bulunan, adamın da hoşuna gitmediği halde malı sebebiyle kendisiyle evlenmek isteyebileceği, ardından ona zarar verip onunla kötü geçineceği yetim kız hakkında inmiştir. İşte bu hususta [insanlara] öğüt verildi.
قال أبو جعفرٍ: فعلى هذا التأويل جوابُ قولِه: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا}. قولُه: {فَانكِحُوا}.
Ebû Ca'fer der ki: Bu tevile göre {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا} “Eğer adaleti sağlayamamaktan korkarsanız” şartının cevabı, {فَانكِحُوا} “nikahlayın” sözüdür.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: النهيُ عن نكاحِ ما فوقَ الأربعِ [من النساءِ حذارا] على أموالِ الأيتامِ أن يُتْلِفَها أولياؤهم. وذلك أن قريشًا، كان الرجلُ منهم يَتَزوَّجُ العشْرَ من النساءِ، والأكثرَ والأقلَّ، فإذا صار مُعْدِمًا، مال على مالِ يتيمِه الذي في حِجْرِه فأنفَقه أو تزوَّج به، فنُهوا عن ذلك، وقيل لهم: إن أنتم خفتم على أموالِ أيتامِكم أن تُنْفِقوها فلا تَعْدِلُوا فيها، مِن أجلِ حاجتِكم إليها، لما يَلْزَمُكم مِن مُؤَنِ نسائِكم، فلا تُجاوِزوا فيما تَنْكِحون مِن عددِ النساءِ على أربعِ، وإن خِفْتم أيضًا مع الأربعِ، ألا تَعْدِلوا في أموالِهم، فاقْتَصِروا على الواحدةِ، أو على ما مَلَكت أيمانُكم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun manası; velilerinin yetimlerin mallarını tüketmelerinden sakınarak [kadınlardan] dörtten fazlasını nikahlamayı yasaklamaktır . Şöyle ki: Kureyş'ten bir adam on kadınla, daha fazlasıyla veya daha azıyla evlenirdi; yoksul düşünce de velayeti altındaki yetimin malına yönelip onu harcar veya onunla evlenirdi. İşte bundan nehyedildiler ve onlara şöyle denildi: Kadınlarınızın nafaka yükümlülüğü sebebiyle duyacağınız ihtiyaç yüzünden yetimlerinizin mallarını harcayıp bu mallarda adaletsizlik yapmaktan korkuyorsanız, nikahlayacağınız kadın sayısında dördü aşmayın. Şayet dört kadınla beraber de onların mallarında adaletsizlik yapmaktan korkarsanız, bir tanesiyle veya sahip olduğunuz cariyelerle yetinin.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سِماكٍ، قال: سمِعت عِكرمةَ يَقُولُ في هذه الآيةِ: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى}. قال: كان الرجلُ مِن قريشٍ تَكونُ عندَه النِّسْوةُ ويَكونُ عندَه الأيتامُ، فيَذهَبُ مالُه، فيَميلُ على مالِ الأيتامِ. قال: فنزَلت هذه الآيةُ: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Simâk'tan rivayet etti, dedi ki: İkrime'nin bu ayet: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız” hakkında şöyle dediğini işittim: Kureyş'ten bir adamın yanında [birçok] kadın ve yetimler bulunurdu; adamın malı tükenince yetimlerin malına el uzatırdı. Dedi ki: Bunun üzerine şu ayet indi: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın” .
حدَّثنا هنّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا أبو الأحوَصِ، عن سِماكٍ، عن عِكرمةَ في قولِه: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: كان الرجلُ يَتَزَوَّجُ
Bize Hennâd b. es-Serî rivayet edip dedi ki: Bize Ebu’l-Ahvas, Simâk’tan, o da İkrime’den [Allah Teâlâ’nın] şu sözü hakkında rivayet etti: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, beğendiğiniz kadınlardan ikişer, üçer ve dörder nikâhlayın; şayet adaleti gözetemeyeceğinizden korkarsanız bir taneyle veya sahip olduğunuz cariyelerle [yetinin].” Dedi ki: [Kişi] evlenirdi
الأربعَ والخمسَ والستَّ والعَشْرَ، فيَقولُ الرجلُ: ما يَمْنَعُنى أن أَتَزَوَّجَ كما تَزَوَّج فلانٌ؟ فَيَأْخُذُ مالَ يتيمِه، فيَتَزَوَّجُ به، فنُهوا أن يتزوَّجوا فوقَ الأربعِ .
dört, beş, altı ve on kadınla evlenir ve: “Filanın evlendiği gibi evlenmeme ne engel var ki?” derdi; ardından yetiminin malını alır ve onunla evlenirdi. İşte dörtten fazla kadınla evlenmekten nehyedildiler .
حدَّثنا سفيانُ بنُ وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن حَبيبِ بن أبي ثابتٍ، عن طاوسٍ، عن ابن عباسٍ، قال: قُصِر الرجالُ على أربعٍ، مِن أجلِ أموالِ اليتامى .
Bize Süfyân b. Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; şöyle demiştir: “Yetimlerin malları sebebiyle erkekler dört kadınla sınırlandırıldı” .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولَه: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} له: فإن الرجلَ كان يَتَزَوَّجُ بمالِ اليتيمِ ما شاء اللهُ، فنَهى اللهُ ﷿ عن ذلك .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız” kavli hakkında rivayet etti: Adam yetimin malıyla dilediği kadar kadınla evlenirdi; Yüce Allah bunu yasakladı .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: إن القومَ كانوا يَتَحَوَّبون في أموالِ اليتامى ألا يَعْدِلُوا فيها، ولا يَتَحَوَّبون في النساءِ أَلا يَعْدِلُوا فيهنَّ، فقال لهم: كما خِفْتُم أَلّا تَعْدِلوا في اليتامَى، فكذلك فخافوا في النساءِ ألَّا تعدلوا فيهنَّ، ولا تَنْكِحُوا منهنَّ إلا مِن واحدةٍ إلى الأربعِ، ولا تَزيدوا على ذلك، وإن خِفْتُم ألا تعدِلوا أيضًا في [الزيادةِ على] الواحدةِ، فلا تَنْكِحوا إلا ما لا تَخَافون أن تَجُوروا فيهن مِن واحدةٍ، أو ما ملَكت أيمانُكم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı şudur: Topluluk, yetimlerin malları hususunda adaletsizlik yapmaktan sakınıyor (günaha girmekten çekiniyor), fakat kadınlar hakkında adaletsizlik yapmaktan sakınmıyordu. Bunun üzerine [Allah] onlara şöyle buyurdu: Yetimler hakkında [adaletsizlik etmekten] korktuğunuz gibi, kadınlar hakkında da adaletsizlik yapmaktan öylece korkun! Onlardan birden dörde kadar olanından başkasıyla evlenmeyin ve bunun üzerine fazlasını eklemeyin. Şayet bir kadının [üzerine ekleme yapmakta] da adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, o takdirde haksızlık yapmayacağınızdan emin olduğunuz sadece bir kadınla yahut sahip olduğunuz cariyelerle evlenin.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، [قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ] ، عن أيوبَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: كان الناسُ على جاهليتِهم، إلا أن يُؤْمَروا بشيءٍ أو يُنْهَوا عنه، قال: فذكَروا اليتامى فنزَلت: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: فكما خِفْتم ألا تُقْسِطوا في اليتامى، فكذلك فخافوا ألا تُقْسِطُوا في النساءِ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip [dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet etti] , Eyyûb'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, şöyle demiştir: İnsanlar, bir şey kendilerine emredilmedikçe veya yasaklanmadıkça Cahiliye adetleri üzere kalıyorlardı. Dedi ki: Yetimlerin durumunu konuştular, bunun üzerine: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, sizin için uygun olan kadınlardan ikişer, üçer ve dörder nikahlayın. Şayet adaletli davranamamaktan korkarsanız o takdirde bir tane ile veya sahip olduğunuz cariyelerle [yetinin]” ayeti indi. Dedi ki: “Yetimler hakkında adil olamamaktan nasıl korktuysanız, kadınlar hakkında da adil davranamamaktan öylece korkun!”
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}: قال كانوا يُشَدِّدون في اليتامى ولا يُشَدِّدون في النساءِ، يَنْكِحُ أحدُهم النسوةَ فلا يَعْدِلُ بينَهنَّ، فقال اللهُ جل وعز: كما تخافون ألّا تَعْدِلُوا في اليتامى فخافُوا في النساءِ، فانْكِحوا واحدةً إلى أربعٍ، فإن خِفْتم ألا تَعْدِلوا فواحدةً أو ما ملَكت أيمانُكم .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, sizin için uygun olan kadınlardan ikişer, üçer ve dörder nikahlayın. Şayet adaletli davranamamaktan korkarsanız o takdirde bir tane ile veya sahip olduğunuz cariyelerle [yetinin]” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: Yetimler konusunda titiz davranıyor, kadınlar konusunda ise titizlik göstermiyorlardı; onlardan biri [birçok] kadınla evleniyor ve aralarında adalet gözetmiyordu. Bunun üzerine Yüce Allah buyurdu ki: Yetimler hakkında adil olamamaktan nasıl korkuyorsanız kadınlar hakkında da öylece korkun; birden dörde kadar nikahlayın, şayet adaletli davranamamaktan korkarsanız bir tane veya sahip olduğunuz cariyelerle [yetinin] .
حدَّثنا بِشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}. حتى بلَغ: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}. يَقُولُ: كما خِفْتم الجَوْرَ في اليتامى وهمَّكم ذلك، فكذلك فخافوا في جمعِ النساءِ. وكان الرجلُ في الجاهليةِ يَتَزَوَّجُ العَشْرَ فما دونَ ذلك، فأحلَّ اللهُ جلَّ ثناؤه أربعًا، ثم صيرهنَّ إلى أربعٍ قولُه: {مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً}. يقولُ: إِن خِفْتَ ألا تَعْدِلَ في أربعٍ فثلاثٍ، وإلا فثنتين، وإلا فواحدةٍ، وإن خِفت ألا تَعْدِلَ في واحدةٍ فما ملَكت يمينُك .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, kadınlardan sizin için uygun olanları nikâhlayın” ayetinden {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “Bu, haksızlık etmemenize daha uygundur” kavline kadar olan kısım hakkında rivayet etti; [Katâde] şöyle demiştir: Yetimler hakkında haksızlık etmekten korktuğunuz ve bu durum sizi endişelendirdiği gibi, kadınları bir arada toplama hususunda da aynı şekilde korkun. Cahiliye döneminde bir kimse on veya daha az kadınla evlenirdi; Şânı Yüce olan Allah ise dörde izin verdi, ardından {مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً} “İkişer, üçer ve dörder... Şayet adaleti sağlayamamaktan korkarsanız o takdirde bir tanesini [nikâhlayın]” kavliyle bunları dörde sınırladı. Şöyle demektedir: Eğer dört [kadın] arasında adaleti sağlayamamaktan korkarsan üç [kadın nikâhla], aksi halde iki, aksi halde bir; şayet bir [kadında dahi] adaleti sağlayamamaktan korkarsan o takdirde sağ elinizin malik oldukları (cariyelerinizle yetinin) .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخبرنا مَعْمَرٌ، عن أيوبَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قوله: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى}. [قال خاف الناسُ ألا يقسطوا في اليتامى فنزلت] {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}. يَقُولُ: ما حَلَّ لكم مَثْنَى وثُلاثَ ورُباع، فخافوا في النساءِ مثلَ الذي خِفْتُم في اليتامى ألا تُقْسِطُوا فيهن .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Eyyûb'dan, o Saîd b. Cübeyr'den {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} kavli hakkında haber verdi: [Şöyle demiştir: İnsanlar yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korktular, bunun üzerine:] {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın” ayeti indi. Şöyle demektedir: Size helal olan ikişer, üçer ve dörder kadınları nikahlayın; yetimler hakkında adaletsizlik yapmaktan korktuğunuz gibi kadınlar hakkında da adaletsizlik yapmaktan öylece korkun .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحَجّاجُ بنُ المنهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن أيوبَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: جاء الإسلامُ والناسُ على جاهليتِهم إلا أن يُؤْمروا بشيءٍ فيَتَّبِعوه، أو يُنْهَوا عن شيءٍ فيَجْتَنِبوه، حتى سأَلوا عن اليتامى، فأنزَل اللهُ ﵎: {فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مَّنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ} .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd, Eyyûb'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; şöyle demiştir: İslâm geldiğinde insanlar, kendilerine bir şey emredilip ona uyuncaya veya bir şey yasaklanıp ondan kaçınıncaya kadar Cahiliye halleri üzereydiler. Nihayet yetimler hakkında sordular; bunun üzerine Yüce Allah: {فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مَّنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ} “Sizin için uygun olan kadınlardan ikişer, üçer ve dörder nikahlayın” ayetini indirdi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو النعمانِ عارمٌ، قال: ثنا حمادُ بنُ زيدٍ، عن أيوبَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: بعَث اللهُ ﵎ محمدًا ﷺ والناسُ على أمرِ جاهليتِهم، إلا أن يُؤمَروا بشيءٍ أو يُنْهَوا عنه، وكانوا يَسْأَلونه عن اليتامى فأنزل اللهُ ﵎: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ}. قال: فكما تخافون ألا تُقْسِطوا في اليتامى، فخافوا ألا تُقْسِطُوا وتَعْدِلُوا في النساءِ.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebü'n-Nu‘mân Ârim rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Eyyûb'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; şöyle demiştir: Yüce Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i insanlar -kendilerine bir şey emredilinceye veya bir şeyden sakındırılıncaya kadar- Câhiliye halleri üzereyken gönderdi. Onlar kendisine yetimler hakkında soruyorlardı; bunun üzerine Yüce Allah: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, kadınlardan sizin için uygun olanları ikişer, üçer ve dörder nikahlayın” ayetini indirdi. [Saîd b. Cübeyr] dedi ki: “Yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korktuğunuz gibi, kadınlar hakkında da adaleti ve hakkaniyeti sağlayamamaktan korkun.”
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحِ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى}. قال: كانوا في الجاهليةِ يَنْكِحُون عَشْرًا مِن النساءِ الأيامى، وكانوا يُعَظِّمون شأنَ اليتيمِ، فتَفَقَّدوا مِن دينِهم شأنَ اليتامى، وترَكوا ما كانوا يَنْكِحون في الجاهليةِ، [فقال: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ}. ونهاهم عما كانوا يَنْكِحون في الجاهلية] .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız” kavli hakkında rivayet etti; şöyle demiştir: Cahiliye döneminde dul kadınlardan on tanesiyle evlenirler, buna karşılık yetimin hakkını büyük görürlerdi. Dinleri gereği yetimlerin durumunu araştırıp titizlik gösterdiler, ancak Cahiliye döneminde evlendikleri [sayıdaki kadınları] terk etmediler. [Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, sizin için uygun olan kadınlardan ikişer, üçer ve dörder nikahlayın” buyurdu ve onları Cahiliye'de nikahladıkları şeyden nehyetti] .
حُدِّثت عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعت أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعت الضَّحَّاكَ يَقُولُ في قوله: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}: كانوا في جاهليتهم لا يَرْزَءون من مالِ اليتيمِ شيئًا، وهم يَنْكِحُون عَشْرًا مِن النساءِ، ويَنْكِحُون نساءَ آبائهم فتفَقَّدوا من دينِهم شأنَ [اليتامى فسألوا نبيَّ الله ﷺ عن مخالطتِهم ولم يتفقدوا من دِينهم شأنَ] النساءِ، فوعَظهم اللهُ في اليتامى وفى النساءِ، فقال في اليتامى: {وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ} إلى {إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا} [النساء: ٢]. ووعَظهم في شأنِ النساءِ، فقال: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} الآية. وقال: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ} الآية [النساء: ٢٢].
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'ten rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı dinledim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân rivayet etti, dedi ki: ed-Dahhâk'ın: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}: “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Onlar Cahiliye devrinde yetimin malından hiçbir şey eksiltmezlerdi , fakat on kadınla evlenirler ve babalarının eşlerini nikahlarlardı. Dinleri gereği [yetimlerin durumunu araştırıp Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlarla bir arada yaşamayı sordular, fakat dinleri gereği] kadınların durumunu araştırmadılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ hem yetimler hem de kadınlar konusunda onlara öğüt verdi; yetimler hakkında {وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ} “Temizi pis olanla değişmeyin” ayetinden {إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا} “Şüphesiz bu, büyük bir günahtır” [en-Nisâ: 2] kavline kadar buyurdu; kadınlar hususunda ise onlara öğüt vererek: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın...” ayetini ve {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ} “Babalarınızın nikahladıklarını nikahlamayın...” [en-Nisâ: 22] ayetini buyurdu.
حُدِّثت عن عمارٍ، عن ابن أبي جعفر، عن أبيه، عن الربيع في قوله: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} إلى {مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. يَقُولُ: فإن
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, o İbn Ebî Ca‘fer'den, o babasından, o da er-Rebî‘den nakletti; {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız” ayetinden {مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “sahip olduğunuz cariyeler” [kavline kadar olan kısım] hakkında şöyle demiştir: Şayet...
خِفْتم الجَوْرَ في اليتامى وغمَّكم ذلك، فكذلك فخافوا في جمعِ النساء، قال: وكان الرجلُ يَتَزَوَّجُ العَشْرَ في الجاهليةِ فما دونَ ذلك، فأحلَّ الله أربعًا، وصيَّرهنَّ إلى أربعٍ، يَقُولُ: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً}. فإن خِفْت ألا تَعْدِلَ في واحدةٍ فما ملكت يمينُك .
yetimler hakkında haksızlık etmekten korktuysanız ve bu sizi üzdüyse, kadınları bir arada nikahlamaktan da öylece korkun. Dedi ki: Cahiliye döneminde bir adam on kadınla veya daha azıyla evlenirdi; Allah Teâlâ dörde kadar helal kıldı ve sayıyı dörde bağladı. Şöyle buyurmaktadır: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً} “Şayet adaletli davranamamaktan korkarsanız o takdirde bir tane...”. Eğer bir kadında da adaleti gözetememekten korkarsan o zaman sahip olduğun cariye ile [yetin] .
وقال آخرون: معنى ذلك: فكما خِفْتم في اليتامى، فكذلك فتخوَّفوا في النساءِ أن تَزْنوا بهنَّ، ولكن انْكِحُوا ما طاب لكم مِن النساءِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası şudur: Yetimler hakkında [günaha girmekten] nasıl korktuysanız, kadınlar hakkında da onlarla zina etmekten öylece korkun; fakat kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: أخبرَنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى}. يَقُولُ: إِن تَحَرَّجتم من ولايةِ اليتامى وأكلِ أموالِهم إيمانًا وتصديقًا، فكذلك فتَحَرَّجوا من الزنى، وانْكِحُوا النساءَ نكاحًا طيبًا: {مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} .
Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız” ayeti hakkında şöyle dediğini haber verdi: Şayet iman ve tasdik gereği yetimlerin velayetini üstlenmekten ve mallarını yemekten çekinip sakındıysanız, zinadan da öylece sakının ve kadınlarla güzel bir nikahla evlenin: {مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “İkişer, üçer ve dörder; şayet adaleti gözetememekten korkarsanız bir tane veya sahip olduğunuz cariyeler...” .
حدثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وإن خِفْتم ألا تُقْسِطوا في اليتامى اللاتي أنتم وُلاتُهن فلا تَنْكِحُوهُنَّ، وانْكِحُوا أنتم ما أحلَّ لكم منهنَّ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı şudur: Şayet velisi bulunduğunuz yetim kızlar hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız onları nikâhlamayın; [onların dışındaki] kadınlardan size helal kılınanları nikâhlayın.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا سفيانُ بنُ وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن هشامِ بن عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى}. قالت : نزَلت في اليتيمةِ تَكُونُ عندَ الرجلِ؛ هو وَلِيُّها ليس لها وليٌّ غيرُه، وليس أحدٌ يُنازِعُه فيها، ولا يُنْكِحُها لمالِها فيُضِرَّ بها ويسيءَ صحبتَها .
Bize Süfyân b. Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız” ayeti hakkında rivayet etti; Âişe dedi ki: Bu ayet, bir adamın yanında bulunup velisi olduğu, kendisinden başka bir velisi bulunmayan ve onun hakkında kendisiyle çekişen kimsesi olmayan, fakat adamın malı sebebiyle nikahlayıp ardından ona zarar vererek kötü muamele ettiği yetim kız hakkında inmiştir .
حدَّثنا حميدُ بنُ مَسْعَدةَ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا يونسُ، عن الحسنِ في هذه الآيةِ: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}: أي ما حلَّ لكم [من يتامَاكم] مِن قَراباتِكم: {مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} .
Bize Humeyd b. Mes'ade rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus, Hasan'dan bu ayet hakkında rivayet etti: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın”: Yani akrabalarınızdan [yetimlerinizden] size helal olanları nikahlayın: {مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “İkişer, üçer ve dörder; şayet adaleti gözetememekten korkarsanız bir tane veya sahip olduğunuz cariyeler...” .
قال أبو جعفرٍ: وأولى هذه الأقوالِ التي ذكَرناها في ذلك بتأويلِ الآية قولُ مَن قال: تأويلُها: وإن خِفْتُم ألا تُقْسِطوا في اليتامى، فكذلك فخافوا في النساءِ فلا تَنْكِحوا منهنَّ إلا ما لا تَخافون أن تَجُوروا فيه منهنَّ، مِن واحدةٍ إلى الأربعِ، فإن خِفْتُم الجَوْرَ في الواحدةِ أيضًا، فلا تَنْكِحُوها ولكن عليكم بما ملَكت أيمانُكم، فإنه أحرى ألا تَجُوروا عليهنّ.
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda zikrettiğimiz görüşler içinde ayetin teviline en uygun olanı, şöyle diyenin görüşüdür: Ayetin tevili şudur: Şayet yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korktuysanız, kadınlar konusunda da öylece korkun ve onlar hakkında birden dörde kadar haksızlık etmekten korkmayacağınız sayıdakiler dışında evlenmeyin. Eğer bir kadında da haksızlık yapmaktan korkarsanız onu da nikahlamayın; sahip olduğunuz cariyelere yönelin, zira bu onlara haksızlık etmemeniz için daha uygundur.
وإنما قلنا: إن ذلك أولى بتأويلِ الآية؛ لأن الله جلَّ ثناؤه افتَتح الآيةَ التي قبلَها، بالنهي عن أكلِ أموالِ اليتامى بغيرِ حقِّها، وخلطِها بغيرِها مِن الأموالِ، فقال تعالى ذكرُه: {وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إنَّهُ كَانَ حُوبًا كبيرًا} [النساء: ٢]. ثم أعلَمهم أنهم إن اتَّقَوُا الله في ذلك فتحرَّجوا فيه، فالواجبُ عليهم مِن اتقاءِ اللهِ والتحرُّجِ في أمرِ النساءِ، مثلُ الذي عليهم من التحرُّج في أمرِ اليتامى، وأعلَمهم كيف المَخْلَصُ لهم مِن الجَوْرِ فيهن، كما عرَّفهم المخلَصَ لهم من الجَوْرِ في أموالِ اليتامى، فقال: انْكِحُوا - إن أمِنتم الجَوْرَ في أمرِ النساءِ على أنفسِكم - ما أبَحْتُ لكم منهنّ وحلَّلته؛ مثنى وثلاثَ وَرُبَاعَ، فإن خِفتم أيضًا الجَوْرَ في أمرِهن على أنفسِكم [من [عَجْزٍ عن] العدد إن نكحتموهن، فلا تجاوزوا واحدةً، وإن خفتم أيضا الجور على أنفسكم] في أمرِ الواحدِة، بألّا تقدِرُوا على إنصافِها، فلا تَنْكِحوها، ولكن تَسَرَّوا مِن المماليكِ، فإنكم أحرى ألا تجوروا عليهن؛ لأنهن أملاكُكم وأموالُكم، ولا يَلْزَمُكم لهن مِن الحقوقِ كالذي يَلْزَمُكم للحرائرِ، فيكونَ ذلك أقربَ لكم إلى السلامةِ مِن الإِثمِ والجَوْرِ.
Bunun ayetin teviline en uygun [görüş] olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah -senâsı yüce olsun- bundan önceki ayete, yetimlerin mallarını haksız yere yemeyi ve onları diğer mallarla karıştırmayı yasaklayarak başlamış ve zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إنَّهُ كَانَ حُوبًا كبيرًا} [en-Nisâ: 2] “Yetimlere mallarını verin. Temizi murdar olanla değiştirmeyin. Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin. Çünkü bu, gerçekten büyük bir günahtır.” Sonra onlara, şayet bu hususta Allah'tan korkup çekinmişlerse, kadınlar meselesinde de Allah'tan sakınıp çekinme konusunda üzerlerine düşenin, yetimler meselesindeki çekinmeleri gibi olduğunu bildirmiş; yetimlerin mallarında haksızlık etmekten kurtuluş yolunu onlara bildirdiği gibi kadınlar hususunda da haksızlıktan kurtuluş yolunu bildirerek şöyle buyurmuştur: Kadınlar meselesinde kendinizden haksızlık çıkmasından yana güvende olursanız, onlardan size mubah ve helal kıldığım ikişer, üçer ve dörder [kadını] nikahlayın. Şayet onları nikahladığınız takdirde [gücünüzün yetmemesinden ötürü] sayı konusunda da kadınlar hakkında kendinizden haksızlık sadır olmasından korkarsanız, bir taneyi geçmeyin. Eğer bir tek kadının hakkını verememek suretiyle kendinizden haksızlık sadır olmasından da korkarsanız onu nikahlamayın; fakat sahip olduğunuz cariyelerle yetinin (teserrî yapın). Çünkü bu, onlara haksızlık etmemenize daha uygundur; zira onlar sizin mülkünüz ve mallarınızdır ve hür kadınlar için gereken haklar gibi haklar onlar için gerekmez. Böylece bu, günahtan ve haksızlıktan selamet bulmanıza daha yakın olur.
ففى الكلامِ - إذ كان المعنى ما قلنا - متروكٌ استُغْنِى بدَلالةِ ما ظهَر مِن الكلامِ عن ذِكرِه، وذلك أن معنى الكلامِ: وإن خِفْتم ألّا تقسطوا في أموالِ اليتامى فتَعْدِلُوا فيها، فكذلك فخافوا ألا تُقْسِطوا في حقوقِ النساءِ اللّاتى أوجَبها اللهُ عليكم، فلا تَتَزَوَّجوا منهن إلا ما أمِنتم معه الجَوْرَ؛ مثنى وثلاثَ ورُباعَ، وإن خِفْتم أيضًا من ذلك فواحدةً، وإن خفتم في الواحدةِ فما ملَكت أيمانُكم. فتُرِك ذكرُ قولِه: فكذلك
Mana bizim belirttiğimiz gibi olduğuna göre sözde, ifadenin zahirinin delalet etmesi sebebiyle zikredilmesine gerek görülmeyen hazfedilmiş bir kısım bulunmaktadır. Şöyle ki sözün manası şudur: Şayet yetimlerin malları hususunda adaleti yerine getirememekten, onlar hakkında adil davranamamaktan korktuysanız, aynı şekilde Allah'ın üzerinize farz kıldığı kadınların haklarında da adaleti gözetememekten korkun! Dolayısıyla onlardan ancak kendisiyle birlikte haksızlık yapmaktan emin olduğunuz kimselerle ikişer, üçer ve dörder evlenin; şayet bundan da korkarsanız o takdirde bir kadınla [evlenin], bir kadında da [haksızlık etmekten] korkarsanız elinizin altında bulunan cariyelerle [yetinin]. Böylece O'nun: “Aynı şekilde...
فخافوا ألّا تُقْسِطوا في حقوقِ النساءِ. بدَلالةِ ما ظهَر مِن قولِه تعالى: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}.
kadınların haklarında adaleti gözetememekten de korkun" sözünün zikri, Yüce Allah'ın: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Şayet adaletli davranamamaktan korkarsanız o takdirde bir tane veya sahip olduğunuz cariyeler...” kavlindeki açık delalet sebebiyle hazfedilmiştir.
فإن قال قائلٌ: فأين جوابُ قولِه: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى}؟ قيل: قولُه: {فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم}. غيرَ أن المعنى الذي يدلُّ على أن المرادَ بذلك ما قلنا قولُه: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}.
Eğer birisi: “Peki, {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} ‘Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız’ sözünün cevabı nerede?” derse, şöyle denilir: O'nun {فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم} “...sizin için uygun olanları nikahlayın” kavlidir. Ancak bununla kastedilenin bizim dediğimiz mana olduğuna delalet eden ifade O'nun: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “Şayet adaletli davranamamaktan korkarsanız o takdirde bir tane veya sahip olduğunuz cariyelerle [yetinin]; bu, adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır” kavlidir.
وقد بينا فيما مضى قبلُ أنّ مَعْنى الإقساط في كلامِ العربِ: العدلُ والإنصافُ، وأن القَسْطَ: الجَوْرُ والحَيفُ، بما أغنى عن إعادته في هذا الموضعِ. وأما اليتامى، فإنها جمعٌ لذُكرانِ الأيتامِ وإناثِهم في هذا الموضعِ.
Daha önce Arap kelamında İksât (إقساط) kelimesinin adalet ve insaf manasına geldiğini, Kasıt (قَسْط) kelimesinin ise haksızlık ve zulüm demek olduğunu, bu makamda tekrarına gerek bırakmayacak biçimde açıklamıştık. El-Yetâmâ (اليتامى) kelimesine gelince, bu makamda yetimlerin hem erkekleri hem de dişileri için kullanılan bir çoğuldur.
وأما قولُه: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}. فإنه يَعْنى: فانْكِحُوا ما حلَّ لكم منهن دونَ ما حرُم عليكم منهن.
O'nun: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın” kavline gelince; bu, kadınlardan size haram kılınanları değil, helal olanları nikahlayın demektir.
كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي مالكٍ في قوله: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ} قال: ما حَلَّ لكم .
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Mâlik'ten {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ} “Sizin için uygun olanları nikahlayın” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Size helal olanları .
نا حميدُ بنُ مسعدةَ قال: نا يزيدُ قال: نا يونسُ عن الحسنِ: قولَه: {مَا طَابَ لَكُم} أي ما حلَّ لكم .
Bize Humeyd b. Mes'ade rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus, Hasan'dan {مَا طَابَ لَكُم} “Sizin için uygun olanları” kavli hakkında rivayet etti: Yani size helal olanları .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمرٌ، عن
Bize Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma‘mer, ...'den haber verdi:
أيوبَ، عن سعيد بن جبيرٍ في قوله: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}. يَقُولُ: ما أَحَلَّ لكم .
Eyyûb'dan, o Saîd b. Cübeyr'den {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın” kavli hakkında haber verdi; şöyle demektedir: Size helal kıldıklarını .
فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}. ولم يَقُلْ: فانْكِحُوا مَن طاب لكم، وإنما يُقالُ "ما" في غيرِ الناس؟ قيل: معنى ذلك على غيرِ الوجهِ الذي ذهبتَ إليه، وإنما معناه: فانكِحُوا نكاحًا طيبًا.
Eğer birisi: “Nasıl oldu da {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} ‘Kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın’ denildi de, ‘Kadınlardan sizin için uygun olan kimseleri nikahlayın’ denilmedi? Oysa ‘mâ’ (ما) edatı ancak insanlar dışındaki varlıklar için kullanılır?” derse, şöyle denilir: Bunun manası senin zannettiğin vecheden farklıdır; manası ancak şudur: Güzel ve meşru bir nikahla nikahlayın.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: [حدثنا أبو عاصمٍ، قال] : ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مَّنَ النِّسَاءِ}: فانكِحُوا النساءَ نكاحًا طيبًا .
Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: [Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki] : Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مَّنَ النِّسَاءِ} “Kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın” kavli hakkında rivayet etti: Kadınları güzel bir nikahla nikahlayın .
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
فالمعنيُّ بقوله: {مَا طَابَ لَكُم}. الفِعْلُ دونَ أعيانِ النساءِ وأشخاصِهنَّ؛ فلذلك قيل: "ما". ولم يُقَلْ: "مَن". كما يقالُ: خُذْ مِن رَقِيقى ما أَرَدْتَ. إذا عَنَيْت: خُذْ منهم إرادتَك. ولو أرَدتَ: خُذِ الذي تُرِيدُ منهم، لقلت: خُذْ مِن رَقيقى مَن أَرَدْتَ منهم. وكذلك قولُه: {أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. بمعنى: أو مِلكَ أيمانِكم.
O'nun: {مَا طَابَ لَكُم} “Sizin için uygun olanları” kavliyle kastedilen, kadınların bizzat şahısları değil, nikah fiilidir; bu yüzden “men” (مَن) denilmeyip “mâ” (ما) denilmiştir. Tıpkı: “Kölelerimden istediğin kadarını al” denildiğinde, “onlardan dilediğin miktarı al” manasının kastedilmesi gibidir. Şayet “onlardan dilediğin şahsı al” demek isteseydin, “kölelerimden dilediğin kimseyi al” derdin. Aynı şekilde O'nun: {أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “...veya sahip olduğunuz cariyeler” kavli de “veya sağ ellerinizin mülkiyeti” manasındadır.
وإنما [عنى بقولِه] جل ثناؤه: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ}: فلْيَنْكِحْ كلُّ واحدٍ منكم مَثْنَى وثُلاثَ ورُباعَ، كما قيل: {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً} [النور: ٤]. [يعنى به فاجلدوا كلَّ واحدٍ منهم ثمانين جلدةً] .
Şânı yüce olan [Allah], {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ} “Kadınlardan sizin için uygun olanlarla ikişer, üçer ve dörder nikâhlayın” buyruğuyla [şunu] kastetmiştir: Her biriniz ikişer, üçer ve dörder nikâhlasın. Nitekim şöyle buyrulmuştur: {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً} [en-Nûr: 4] “İffetli kadınlara zina isnat edip de sonra dört şahit getiremeyenlere seksener değnek vurun”. [Bununla da 'onların her birine seksener değnek vurun' kastedilmiştir] .
وأما قولُه: {مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ}. فإنهن تُرِكَ إجْراؤُهن؛ لأنهن مَعْدولاتٌ عن اثْنينِ وثلاثٍ وأربعٍ، كما عُدِلَ عُمَرُ عن عامرٍ وزُفَرُ عن زافرٍ، فتُرِكَ إجْراؤُه. وكذلك أحادُ وثُناءُ، ومَوْحدُ ومَثْنَى ومَثلثْ ومَربعُ، لا يُجْرَى ذلك كلُّه؛ للعلةِ التي ذَكَرْتُ، من العُدولِ عن وُجوهِه. ومما يَدُلُّ على أن ذلك كذلك، أنَّ الذكرَ والأُنثى فيه سواءٌ، فقيلَ في هذه السورةِ: {مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ}. [للإناث وقيل في موضعٍ آخر: {أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ}] يُرادُ به الجنَاحُ، والجَناحُ ذَكَرٌ، وأنه أيضًا لا يُضافُ إلى ما يُضافُ إليه الثلاثةُ والثلاثُ، وأن الألفَ واللامَ لا تَدْخلُه، فكان في ذلك دليلٌ على أنه اسمٌ للعددِ مَعْرفةٌ، ولو كان نَكِرةٌ لدخَله الألفُ واللامُ، وأُضيفَ كما يُضافُ الثلاثةُ والأربعةُ، ومما يُبَيِّنُ ذلك قولُ تَمِيمِ بن أُبَيٍّ بن مُقْبلٍ:
O'nun: {مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ} “İkişer, üçer ve dörder” kavline gelince; bunlar gayr-i munsarıf kılınmıştır (tenvin ve kesre almazlar); zira bunlar “isneyn” (iki), “selâs” (üç) ve “erba‘” (dört) lafızlarından ma‘dûldür (asıl vezninden dönüştürülmüştür); nitekim “Âmir”den “Ömer”, “Zâfir”den “Züfer” dönüştürüldüğünde gayr-i munsarıf kılındığı gibidir. Aynı şekilde “uhâd” ve “sünâ”, “mevhad” ve “mesnâ”, “mesles” ve “merba‘” lafızlarının hiçbiri tenvin almaz; [bu da] zikrettiğim gerekçeden, yani asıl kalıplarından dönüştürülmüş olmalarından ötürüdür. Durumun böyle olduğunu gösteren hususlardan biri de eril ve dişilin bu kelimelerde eşit olmasıdır. Nitekim bu surede [dişiler için] şöyle buyrulmuştur: {مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ} “İkişer, üçer ve dörder”. [Dişiler için böyle dendiği gibi, başka bir yerde de: {أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ} “İkişer, üçer ve dörder kanatlı” buyrulmuştur.] Burada kanat kastedilmektedir ve kanat lafzı erildir. Ayrıca bu kelimeler, “selâse” ve “selâs” kelimelerinin tamlanan (muzâf) olduğu şeylere tamlanan olmaz ve başlarına harf-i tarif (el- takısı) girmez. Bu durum, bu kelimelerin belirlilik (marifelik) taşıyan sayı isimleri olduğuna delildir; şayet belirsiz (nekre) olsalardı, başlarına harf-i tarif girer ve tıpkı “es-selâse” ile “el-erba‘a” gibi tamlanan olurlardı. Bunu açıklayan hususlardan biri de Temîm b. Übey b. Mukbil'in şu sözüdür:
تَرَى النُّعَرَاتِ الزُّرْقُ تَحْتَ لَبانِه … أُحَادَ ومَثْنَى أَصْعَقَتْها صَوَاهِلُهْ
Göğsünün altında gök gözlü at sineklerini görürsün … Birer ve ikişer, kişnemeleri onları sersemletmiştir
فردّ أُحادَ ومثنى على النُّعَراتِ، وهى معرفةٌ، وقد تَجْعَلُها العربُ نكرةً فتُجْرِيها، كما قال الشاعرُ :
Burada marife olan "en-nu'arât" kelimesine "uhâd" ve "mesnâ" kelimelerini atfetmiştir. Bazen Araplar bunları nekre sayarak tenvinli de kılarlar; nitekim şair şöyle demiştir :
قتَلنا به مِن بين مَثْنًى وَمَوْحَدِ
Onun karşılığında ikişer ve birer olarak öldürdük
بأربعةٍ منكمْ وآخَرَ خامسِ
Sizden dört kişiyi ve bir diğer beşinciyi
ومما يُبَيِّنُ أن ثُناءَ وأُحادَ غيرُ جاريةٍ قولُ الشاعرِ :
Sünâ ve uhâd kelimelerinin gayr-i munsarıf olduğunu açıklayan delillerden biri de şairin şu sözüdür :
[ولقد قتَلْتُكُمُ] ثُناءَ وموْحَدًا … وتَرَكْتُ [مُرَّةً مثلَ أمسِ] المُدْبِرِ
[Andolsun sizi öldürdüm] ikişer ve birer … Ve bıraktım [Mürre'yi dün gibi] arkada kalıp giden
ومنه قولُ [صخرٍ الغيِّ]:
Bunun bir örneği de [Sahrü'l-Ğay'ın] şu sözüdür:
مَنَت لك أن تُلاقِيَنى المَنايا … أُحَادَ أُحَادَ في شهرٍ حلال
Kaderler senin için ölümle karşılaşmamı takdir etti … Birer birer helal bir ayda
ولم يُسْمَعْ مِن العرب صرفُ ما جاوَز الرُّباعَ والمَرْبعَ عن جهتِه، لم يُسْمَعْ منها خُماسٌ ولا المخمسُ، ولا السُّباعُ ولا المَسْبعُ، وكذلك ما فوق الرُّباعِ، إلا في بيتِ الكُميْتِ، فإنه يُرْوى له في العشرةِ عُشارٌ، وهو قولُه:
Araplardan rubâ' (dörder) ve merba' kelimelerini aşan sayıların kendi vezninden udûl ettiği işitilmemiştir; onlardan humâs, muhammes, sübâ', mesba' ve dördün üstündeki sayılar işitilmemiştir; ancak Kümeyt'in beytinde on sayısı için "uşâr" rivayet edilmiştir ki o da şairin şu sözüdür:
فلم يَسْتَرِيثُوك حتى رَمَيـ … ـت فوقَ الرجالِ خِصالًا عُشارَا
Seni ağır bulup yavaşlatmadılar , nihayet sen attın … İnsanların üstünde onar onar hasletleri
يُريدُ عَشْرًا، يقالُ: إنه لم يُسْمَعْ غيرُ ذلك.
Bununla onu (عشرًا) kastetmektedir; bundan başkasının işitilmediği söylenir.
وأما قولُه: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا [فَوَاحِدَةً}. فإن نصبَ واحدةٍ، بمعنى: فإن خِفْتم ألا تَعْدِلوا] - فيما يَلْزَمُكم مِن العدلِ بين ما زاد على الواحدةِ مِن النساءِ عندَكم بنكاحٍ فيما أوجَبه اللهُ لهنّ عليكم - فانْكِحُوا واحدةً منهنَّ. ولو كانت القراءةُ جاءت في ذلك بالرفعِ كان جائزًا، بمعنى: فواحدةٌ كافيةٌ، أو فواحدةً مُجْزِئةٌ، كما قال جلَّ ثناؤه: {فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ} [البقرة: ٢٨٢]. وإن قال لنا قائلٌ: قد علِمت أن الحلالَ [لنا مِن جمعِ النساءِ الحرائرِ بالنكاحِ] أربعٌ، فكيف قيل: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ}. وذلك في العددِ تسعٌ؟ قيل: إن تأويلَ ذلك: فانْكِحُوا ما طاب لكم مِن النساءِ، إما مَثْنَى إن أمِنتم الجَوْرَ مِن أنفسِكم فيما يَجِبُ لهما عليكم، وإما ثُلاثَ إن لم تخافوا
Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً} “Eğer [aralarında] adaleti sağlayamamaktan korkarsanız o takdirde bir tanesini [nikahlayın].” kavline gelince; şüphesiz [burada] “vâhide” kelimesinin mansub (üstünlü) oluşu: “Eğer adaleti sağlayamamaktan korkarsanız” -yani nikah bağıyla yanınızda bulunan kadınlardan birin üzerindekiler arasında, Allah'ın onlar lehine üzerinize farz kıldığı adaleti yerine getirememekten korkarsanız- “onlardan bir tanesini nikahlayın” anlamındadır. Şayet bu kelime merfu (ötreli) olarak [fe-vâhidatün şeklinde] kıraat edilmiş olsaydı, şanı yüce olan Allah'ın: {فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ} “Eğer iki erkek bulunamazsa, bir erkek ile iki kadın [şahitlik etsin]...” [el-Bakara: 282] kavlinde olduğu gibi, “O takdirde bir tanesi yeterlidir” yahut “Bir tanesi kifayet eder” anlamında [nahiv kuralları açısından] caiz olurdu. Eğer bize birisi: “Hür kadınları nikah yoluyla bir arada bulundurmanın bize helal olan miktarının dört olduğunu bildin; peki öyleyse nasıl: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ} “Kadınlardan sizin için uygun olanları ikişer, üçer ve dörder nikahlayın.” buyrulmuştur? Zira bu [sayıların toplamı] sayı olarak dokuz eder?” diyecek olursa, şöyle denilir: Bunun tevili şudur: Kadınlardan sizin için uygun olanları; şayet nefislerinizin, iki kadının üzerinizdeki hakları hususunda haksızlık yapmayacağından emin iseniz ikişer; şayet [haksızlık etmekten] korkmuyorsanız
ذلك؛ وإما أربعٌ إن أمِنتم ذلك فيهن، يَدُلُّ على صحةِ ذلك قولُه: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً}. لأن المعنى: فإن خِفْتم في الثنتين، فانكحوا واحدةً، ثم قال: فإن خِفْتم ألا تَعْدِلُوا أيضًا في الواحدةِ، فما ملَكت أيمانُكم.
üçer; şayet onlar hakkında da haksızlık yapmamaktan emin iseniz dörder nikahlayın. Bunun doğruluğuna delil ise O'nun: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً} “Şayet adaletli davranamamaktan korkarsanız o takdirde bir tane...” kavlidir. Çünkü mana şudur: İki kadında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız bir tanesini nikahlayın; sonra buyurdu ki: Eğer bir kadında da adaleti gözetememekten korkarsanız, sahip olduğunuz cariyelerle [yetinin].
فإن قال قائلٌ: فإنّ [مِن قولِك: إن] أمرَ الله ونهيَه على الإيجابِ والإلزامِ حتى تَقُومَ حجةٌ بأن ذلك على الندبِ والإرشاد أو الإعلامِ، وقد قال تعالى ذكرُه: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}، وذلك أمرٌ، فهل مِن دليلٍ على أنه مِن الأمرِ الذي هو على غيرِ وجهِ الإلزامِ والإيجابِ؟ قيل: نعم، والدليلُ على ذلك قوله: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً}. فكان معلومًا بذلك أن قولَه: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}. وإن كان مَخْرِجُه مَخْرَجَ الأمرِ، فإنه بمعنى الدَّلالةِ على النهيِ عن نكاحِ ما خاف الناكحُ الجَوْرَ فيه مِن عددِ النساءِ، لا بمعنى الأمرِ بالنكاح، وأنَّ المعنىَّ به: وإن خِفْتم ألا تُقْسِطوا في اليتامى فتَحَرَّجتم فيهم، فكذلك فتَحَرَّجوا في النساءِ، فلا تَنْكحوا إلا ما أمِنتم الجَوْرَ فيه منهن، مما أحْلَلْتُه لكم منهن مِن الواحدةِ إلى الأربعِ. وقد بيَّنا في غيرِ هذا الموضعِ، بأن العربَ تُخْرِجُ الكلامَ بلفظِ الأمرِ، ومعناها فيه النهيُ أو التهديدُ والوعيدُ، كما قال جلَّ ثناؤه: {فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ} [الكهف: ٢٩]. وكما قال: {لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} [النحل: ٥٥، والروم: ٣٤]. فخرَج ذلك مَخْرَجَ الأمرِ، والمقصودُ به التهددُ والوعيدُ، والزجرُ والنهيُ، فكذلك قولُه:
Şayet birisi şöyle derse: “Senin benimsediğin görüşe göre [mâdemki] Allah'ın emri ve nehyi, bunun nedb (mendupluk), irşad veya bilgilendirme ifade ettiğine dair kesin bir delil ortaya çıkmadıkça vücûb ve ilzâm (bağlayıcılık) ifade eder; nitekim zikri yüce olan Allah da: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın” buyurmuştur ve bu da bir emirdir; peki bunun ilzâm ve vücûb gayesi taşımayan bir emir olduğuna dair bir delil var mıdır?” Ona şöyle cevap verilir: Evet, bunun delili O'nun: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً} “Şayet adaletli davranamamaktan korkarsanız o takdirde bir tane...” kavlidir. Böylelikle anlaşılmıştır ki O'nun: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın” kavli, her ne kadar emir kalıbında gelmiş olsa da nikahlanmayı emretme anlamında değil, nikahlanacak kişinin aralarında haksızlık etmekten korktuğu sayıdaki kadınla nikahlanmaktan nehyetmeye delalet manasındadır. Bununla kastedilen mana ise şudur: Yetimler hakkında adaleti gözetememekten korkup çekindiğiniz gibi aynı şekilde kadınlar hususunda da çekinin; birden dörde kadar sizler için helal kıldığım kadınlardan yalnızca haksızlık yapmayacağınızdan emin olduğunuz sayıdakileri nikahlayın! Nitekim biz bundan başka bir yerde Arapların sözü emir lafzıyla söylediklerini, fakat bununla nehiy veya tehdit ve vaîd (korkutma) kastettiklerini açıklamıştık. Tıpkı şanı yüce olan [Allah]'ın: {فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ} [el-Kehf: 29] “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” buyurduğu gibi ve yine: {لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} [en-Nahl: 55, er-Rûm: 34] “Kendilerine verdiğimiz şeylere nankörlük etsinler bakalım! Haydi eğlenip yararlanın, yakında bileceksiniz!” buyurduğu gibi. Bu ifadeler emir kalıbında gelmiş olup bununla kastedilen tehdit, korkutma, caydırma ve nehiydir. İşte tıpkı bunun gibi O'nun:
{فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}. بمعنى النهي، فلا تَنْكِحُوا إلا ما طاب لكم من النساءِ، على النحوِ الذي [بينا، وبنحو الذي] قلنا في معنى قوله: {أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال أهلُ التأويلِ.
{فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Kadınlardan sizin için uygun olanları nikahlayın” kavli de nehiy manasındadır; yani kadınlardan ancak açıkladığımız şekilde sizin için helal olanları nikahlayın demektir. O'nun: {أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “...veya sahip olduğunuz cariyeler” kavlinin manası hakkında da tevil ehli [açıkladığımız ve] söylediğimiz şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بِشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. يَقُولُ: فإن خِفْتَ أَلا تَعْدِلَ في واحدةٍ، فما ملَكت يمينُك .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Şayet adaletli davranamamaktan korkarsanız o takdirde bir tane veya sahip olduğunuz cariyeler...” ayeti hakkında rivayet etti; şöyle demektedir: Şayet bir kadında da adaletli davranamamaktan korkarsan, o zaman sahip olduğun cariye ile [yetin] .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيّ: {أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانَكُمْ}: السَّرَارِيُّ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “...veya sahip olduğunuz cariyeler” kavli hakkında rivayet etti: Cariyelerdir .
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}: فإِن خِفْتَ أَلا تَعْدِلَ في واحدةٍ، فما ملَكت يمينُك .
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî'den {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Şayet adaletli davranamamaktan korkarsanız o takdirde bir tane veya sahip olduğunuz cariyeler...” ayeti hakkında rivayet etti: Şayet bir kadında da adaletli davranamamaktan korkarsan , o zaman sahip olduğun cariye ile [yetin] .
حدَّثني يحيى بنُ أبى طالبٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: ثنا جويبرٌ، عن الضحاكِ في قولِه: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا}. قال: في الحُبِّ والمجامعةِ .
Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'ten {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا} “Şayet adaletli davranamamaktan korkarsanız” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Sevgi ve cinsel birliktelikte [adaleti sağlayamamaktan korkarsanız] .
القولُ في تأويلِ قولِه: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}.
Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “Bu, haksızlık edip adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır.” kavlinin teviline dair açıklama.
قال أبو جعفرٍ: يعنى بقوله جلَّ ثناؤه: {ذَلِكَ} وإن خِفْتم ألا تَعْدِلُوا في مَثْنَى أو ثُلاثَ أو رُباعَ، فنكَحتم واحدةً، أو خِفْتم ألا تَعْدِلوا في الواحدةِ فَتَسَرَّرتم ملكَ أيمانِكم - فهو {أَدْنَى}؛ يَعْنى أقربَ {ألَّا تَعُولُوا}، يَقُولُ: ألا تَجُوروا ولا تَمِيلوا، يُقَالُ منه: عال الرجلُ فهو يَعُول عَوْلًا وعِيالةً. إِذا مال وجار، ومنه عَوْلُ الفرائضِ؛ لأن سِهامَها إذا زادَت دخَلها النقصُ؛ وأما مِن الحاجةِ، فإنما يُقالُ: عال [فلانٌ يعيلُ] عَيْلةً. وذلك إذا احتاج، كما قال الشاعرُ :
Ebû Ca'fer der ki: Allah -celle senâuh- {ذَلِكَ} “Bu” sözüyle şunu kastetmektedir: Şayet iki, üç veya dört kadında adaletli davranamamaktan korkup bir kadınla evlenirseniz yahut tek kadında da adaleti gözetememekten korkup sahip olduğunuz cariyelerle yetinirseniz, işte bu {أَدْنَى} “en uygun olanıdır”, yani {ألَّا تَعُولُوا} “adaletten sapmamanız için” en yakın olanıdır. Şöyle demektedir: Haksızlık etmemeniz ve adaletten sapmamanız için en yakın olanıdır. Bu kökten olmak üzere adam haksızlık edip adaletten saptığında “Âle'r-racülü yehûlü avlen ve 'ıyâleten” (عال الرجل يَعول عَوْلًا وعِيالةً) denir; feraizdeki “avl” (avlü'l-ferâiz) de bundandır, çünkü hisseler arttığında miras paylarına eksilme girer. İhtiyaç duymak manasında ise ancak: [Filan kişi yoksullaştı/ihtiyaç duydu] anlamında “Âle fulânün yehîlü 'ayleten” (عال فلان يعيل عَيْلةً) denir. Nitekim şair şöyle demiştir :
وما يَدْرِى الفقيرُ متى غِناه … وما يَدْرى الغنيُّ متى يَعِيلُ
Fakir ne zaman zengin olacağını bilemez … Zengin de ne zaman yoksullaşacağını bilemez
بمعنى متى يَفْتَقِرُ. وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Yani ne zaman muhtaç ve fakir olacağını [bilemez]. Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا حُميدُ بنُ مَسْعَدَةَ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا يونسُ، عن الحسنِ: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}. قال: العَوْلُ: الميلُ في النساءِ .
Bize Humeyd b. Mes'ade rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus, el-Hasan'dan {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “Bu, adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Avl (العَوْلُ), kadınlar hususunda adaletten sapmaktır .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنى حَكامٌ، عن عَنْبسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسم بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}. [ألَّا تَمِيلوا].
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “Bu, adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır” kavli hakkında rivayet etti: [Adaletten sapmamanızdır].
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}: ألا تَمِيلوا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “Bu, adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır” kavli hakkında rivayet etti: Adaletten sapmamanızdır .