Binûn

İçinde Nisâ'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا [محمدُ بنُ] المثنى، قال: ثنا أبو النعمان محمدُ بنُ الفضلِ عارمٌ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرَنا داودُ بنُ أبي هندٍ، عن عكرمةَ: {أَلَّا تَعُولُوا}. قال: ألا تَمِيلوا. قال ثم قال: أما سمِعت إلى قولِ أبي طالبٍ:

Bize [Muhammed b.] el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebü'n-Nu'mân Muhammed b. el-Fadl Ârim rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, İkrime'den {أَلَّا تَعُولُوا} “...adaletten sapmamanız...” kavli hakkında bildirdi; dedi ki: Adaletten sapmamanızdır. [Râvi] dedi ki: Sonra şöyle dedi: Ebû Tâlib'in şu sözünü işitmedin mi?

* بميزانِ قِسْطٍ وَزْنُه غيرُ عَائِلِ *

* Tartısı adaletten sapmayan adaletli bir terazi ile *

حدَّثني المثنى، قال: ثنا حَجّاجٌ، قال: ثنا حمادُ بنُ زيدٍ، عن [الزبيرِ بن الخِرِّيتِ] ، عن عِكرمةَ في هذه الآيةِ {أَلَّا تَعُولُوا}. قال: ألا تميلوا. قال: وأنشد بيتًا مِن شعرٍ زعَم أن أبا طالبٍ قاله:

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, [Zübeyr b. el-Hirrît'ten] , o da İkrime'den bu ayet {أَلَّا تَعُولُوا} “...adaletten sapmamanız...” hakkında rivayet etti; dedi ki: Adaletten sapmamanızdır. [Râvi] dedi ki: Ebû Tâlib'in söylediğini iddia ettiği şu şiirden bir beyit okudu:

بميزانِ قِسْطٍ لا يُخِسُّ شَعيرةً … ووَازنِ صدقٍ وَزْنُهُ غيرُ عائلِ

Bir arpa tanesi kadar bile eksiltmeyen adaletli bir terazi ile … Tartısı adaletten sapmayan dürüst bir tartıcı ile

قال أبو جعفرٍ: ويُرْوَى هذا البيتُ على غيرِ هذه الروايةِ:

Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Bu beyit, bu rivayetten farklı bir şekilde de rivayet edilmektedir:

بميزانِ قسْطٍ لا يُغِلُّ شعيرةً … له شاهدٌ مِن نفسِه غيرُ عائلِ

Bir arpa tanesi kadar bile hıyanet etmeyen adaletli bir terazi ile … Kendi içinde sapmayan bir şahidi bulunan [bir terazi ile]

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ في قولِه: {أَلَّا تَعُولُوا}. قال: ألا تَمِيلوا .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Muğîre'den, o da İbrâhîm'den {أَلَّا تَعُولُوا} “...adaletten sapmamanız...” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Adaletten sapmamanızdır .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَونٍ، قال: أخبرَنا هشيمٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ مثلَه .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Muğîre'den, o da İbrâhîm'den aynısını bildirdi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَونٍ، قال: أخبرَنا هشيمٌ، عن أبي إسحاقَ الكوفيِّ، قال: كتَب عثمانُ بنُ عفانَ ﵁ إلى أهلِ الكوفةِ في شيءٍ عاتَبوه عليه فيه: إنى لست بميزانٍ لا أعولُ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Ebû İshâk el-Kûfî'den bildirdi; dedi ki: Osmân b. Affân radıyallâhu anh, Kûfe ehline kendisini kınadıkları bir hususta şöyle yazdı: Şüphesiz ben adaletten sapmayan bir terazi değilim .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عثَّامُ بنُ عليٍّ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ أبي خالدٍ، عن أبي مالكٍ في قوله: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}. قال: ألا تَمِيلوا .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Assâm b. Alî rivayet edip dedi ki: Bize İsmâîl b. Ebî Hâlid, Ebû Mâlik'ten {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “Bu, adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Adaletten sapmamanızdır .

حدَّثنا بِشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} يقولُ: أدنى ألا تَمِيلوا .

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “Bu, adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır” [ayeti hakkında] şöyle demektedir: Adaletten sapmamanız için en yakın olanıdır .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قوله: {أَلَّا تَعُولُوا}. قال: تَمِيلوا.

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {أَلَّا تَعُولُوا} “Adaletten sapmamanız [için]” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: Sapmanızdır.

حُدِّثت عن عمارٍ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بن أنسٍ: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}. يَقُولُ: ألا تَمِيلوا .

Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “Bu, adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır” kavli hakkında rivayet etti: Şöyle demektedir: Adaletten sapmamanızdır .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}. يَقُولُ: ألّا تَمِيلوا .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “Bu, adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır” kavli hakkında rivayet etti: Şöyle demektedir: Adaletten sapmamanızdır .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}. يعنى: ألا تَمِيلوا .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bize Muâviye b. Sâlih, Alî b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözünü rivayet etti: {أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “...adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır” kavli; yani adaletten sapmamanızdır .

حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}. يقولُ: ذلك أدنى ألا تَمِيلوا.

Bize Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam babasından, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözünü rivayet etti: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “Bu, adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır” kavli hakkında şöyle demektedir: Bu, adaletten sapmamanız için en yakın olanıdır.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا حُصَينٌ، عن أبي مالكٍ في قوله: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}. قال: ألا تَجُورواه .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Husayn, Ebû Mâlik'ten {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “Bu, adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır” kavli hakkında bildirdi; dedi ki: Haksızlık etmemenizdir .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَونِ، وعارمٌ أبو النعمانِ، قالا: ثنا هشيمٌ، عن حصينٍ، عن أبي مالكٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn ve Ârim Ebü'n-Nu'mân rivayet edip dediler ki: Bize Huşeym, Husayn'dan, o da Ebû Mâlik'ten aynısını rivayet etti.

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن يونسَ، عن أبي إسحاقَ، عن مجاهدٍ:

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Yûnus'tan, o Ebû İshâk'tan, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etti]:

{ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}. قال: تَمِيلوا .

{ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “Bu, adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır” [ayeti hakkında]; dedi ki: [Adaletten] sapmanızdır .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}. قال: ذلك أقلُّ لنَفَقَتِك، الواحدةُ أقلُّ مِن ثنتين وثلاثٍ وأربعٍ، وجاريتُك أهونُ نفقةً مِن حرَّةٍ، {أَلَّا تَعُولُوا}: أهونُ عليك في العيالِ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi; dedi ki: İbn Zeyd {ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا} “Bu, adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır” kavli hakkında şöyle dedi: Bu, nafakanız için daha az külfetlidir; bir kadın iki, üç ve dörtten daha az [masraflı]dır; cariyeniz de hür kadından daha az nafakalıdır. {أَلَّا تَعُولُوا} “...adaletten sapmamanız...” [ifadesi]: Çoluk çocuk hususunda size daha kolay gelmesidir .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً}.

Yüce Allah'ın: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً} “Kadınlara mehirlerini gönül rızasıyla (veya bir hak/farz olarak) verin” kavlinin teviline dair görüş:

قال أبو جعفرٍ: يَعْنى بذلك تعالى ذكرُه: وأعطُوا النساءَ مُهورَهنَّ عطيةً واجبةً، وفريضةً لازمةً؛ يُقالُ منه: نحَل فلانٌ فلانًا كذا وكذا، فهو يَنْحَلُه نِحْلةً ونُحْلًا.

Ebû Ca'fer der ki: Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Kadınlara mehirlerini zorunlu bir bağış ve yerine getirilmesi gereken bir farz olarak verin. Bu kökten olmak üzere bir kimse başkasına bir şey bağışladığında: “Nehale fülânün fülânen kezâ ve kezâ, fe-hüve yenhalühû nihleten ve nuhlen” (نحَل فلان فلانًا كذا وكذا، فهو يَنْحَلُه نِحْلةً ونُحْلًا) denir.

كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، في قولِه: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً}. يَقولُ: فَرِيضةً .

Nitekim bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً} “Kadınlara mehirlerini bir hak olarak verin” kavli hakkında rivayet etti: [Nihle], farz demektir .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: أخبرَنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً}: يعنى بالنِّحْلةِ المهرَ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Alî b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözünü bildirdi: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً} “Kadınlara mehirlerini bir hak olarak verin” kavli; en-Nihle (النِّحْلة) ile mehri kastetmektedir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابن جُريجٍ قولَه: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً}. قال: فريضةً مسماةً.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً} “Kadınlara mehirlerini bir hak olarak verin” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: [Bu], belirlenmiş bir farzdır.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: سمِعت ابنَ زيدٍ يَقُولُ في قولِه: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً}. قال: النِّحْلَةُ في كلامِ العربِ: الواجبُ، يَقولُ: لا يَنْكِحُها إلا بشيءٍ واجبٍ لها؛ صَدُقةٍ يُسمِّيها لها واجبةٍ، وليس يَنْبَغى لأحدٍ - بعد النبيِّ ﷺ أن يَنْكِحَ امرأةً إلا بصداقٍ واجبٍ، ولا يَنْبَغى أن يَكُونَ تسميةُ الصداقِ كذِبًا بغيرِ حقٍّ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi; dedi ki: İbn Zeyd'in {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً} “Kadınlara mehirlerini bir hak olarak verin” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Arap kelamında en-Nihle (النِّحْلَةُ), farz/vacip olan şeydir. Şöyle demektedir: Bir kimse bir kadınla ancak ona vacip kılınan bir şey karşılığında evlenir; o da kadına belirleyeceği vacip bir mehirdir. Peygamber ﷺ'den sonra hiç kimsenin bir kadınla vacip kılınmış bir mehir olmaksızın evlenmesi uygun olmaz; mehrin belirlenmesinin de haksız bir yalan olması yakışık almaz .

وقال آخرون: بل عَنى بقولِه: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً}: أولياءَ النساءِ، وذلك أنهم كانوا يَأخُذون صَدُقاتِهن.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis [Allah] {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً} “Kadınlara mehirlerini gönül rızasıyla verin” kavliyle kadınların velilerini kastetmiştir; zira onlar kadınların mehirlerini [kendileri] alıyorlardı.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عون، قال: ثنا هشيمٌ، عن سيارٍ، عن أبي صالحٍ، قال: كان الرجلُ إذا زوَّج أَيِّمَه أَخَذَ صَداقَها دونَها، فنهاهم اللهُ ﵎ عن ذلك، ونزَلت: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً} .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Seyyâr'dan, o da Ebû Sâlih'ten rivayet etti; dedi ki: Bir kimse velisi olduğu dul/bekâr bir kadını (eyyim) evlendirdiğinde mehrini kadına vermeyip kendisi alırdı. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle onları bundan menetti ve: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً} “Kadınlara mehirlerini gönül rızasıyla verin” ayeti indi .

وقال آخرون: بل كان ذلك مِن أولياءِ النساءِ، بأن يُعْطِىَ الرجلُ أختَه الرجلَ، على أن يُعْطِيَه الآخرُ أختَه، على أن لا كثيرَ مهرٍ بينَهما، فنُهوا عن ذلك.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu durum, bir adamın aralarında fazla bir mehir olmaması şartıyla kız kardeşini diğer bir adama vermesi, diğerinin de kendi kız kardeşini ona vermesi (şigâr nikâhı) şeklinde kadınların velilerinden kaynaklanıyordu; dolayısıyla bundan nehyedildiler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، عن أبيه، قال: زعَم حضرميٌّ أن ناسًا كانوا يُعْطِى هذا الرجلَ أختَه، ويَأْخُذُ أَختَ الرجلِ، ولا

Bize Muhammed b. Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize Mu‘temir b. Süleymân, babasından anlattı, dedi ki: Hadramî, birtakım insanların birinin bir adama kız kardeşini verip [karşılığında] o adamın kız kardeşini aldığını ve...

يَأْخُذُون كبيرَ مهرٍ، فقال اللهُ ﵎: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً} .

fazla bir mehir almadıklarını ileri sürdü; bunun üzerine Allah Azze ve Celle: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً} “Kadınlara mehirlerini gönül rızasıyla (veya bir hak olarak) verin” ayetini indirdi .

قال أبو جعفرٍ: وأولى التأويلاتِ التي ذكَرناها في ذلك التأويلُ الذي قلناه، وذلك أن الله ﵎ ابتدَأ ذكرَ هذه الآيةِ بخطابِ الناكحين النساءَ، ونهاهم عن ظُلْمِهن والجَورِ عليهن، وعرَّفهم سبيلَ النجاةِ من ظلمِهنّ. ولا دَلالةَ في الآيةِ على أن الخطابَ قد صُرِف عنهم إلى غيرِهم، فإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أن الذين قيل لهم: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ}. هم الذين قيل لهم: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ}. وأن معناه: وآتُوا مَن نكَحتم مِن النساءِ [صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلةً؛ لأنه قال في أوَّلِ الآيةِ: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}] . ولم يقُلْ: "فأنكحوا". فيكونَ قولُه: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً}. مصروفًا إلى أنه معنيٌّ به أولياءُ النساءِ دونَ أزواجِهنَّ، وهذا أمرٌ مِن اللهِ أزواجَ النساءِ المدخولِ بهن، أو المسمَّى لهنّ الصداقُ، بإيتائهن صَدُقاتِهن دون المطلقاتِ قبلَ المدخولِ بهن، ممن لم يُسمَّ لها في عقدِ النكاحِ صداقٌ.

Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda zikrettiğimiz tevillerin en evlâ olanı, bizim söylediğimiz tevildir. Çünkü Allah Azze ve Celle bu ayetin zikrine kadınlarla evlenenlere hitap ederek başlamış, onlara zulmetmeyi ve haksızlık yapmayı nehyetmiş ve onlara zulümden kurtuluş yolunu tanıtmıştır. Ayette hitabın onlardan başkasına çevrildiğine dair bir delil de yoktur. Durum böyle olunca, kendilerine: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ} “...kadınlardan sizin için uygun olanlarla ikişer, üçer ve dörder nikâhlayın...” denilenlerin, kendilerine: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ} “Kadınlara mehirlerini verin” denilenler olduğu malumdur. Bunun anlamı da şudur: Nikâhladığınız kadınlara [mehirlerini bir farz/hak olarak verin; çünkü ayetin başında: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “...kadınlardan sizin için uygun olanlarla nikâhlayın...” buyurmuştur] . [Allah] velilere hitaben “Evlendirin” (Fe-enkihû) dememiştir ki O'nun: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً} “Kadınlara mehirlerini bir hak olarak verin” kavli, kocalarından ziyade kadınların velilerinin kastedildiğine yorulsun. Bu, Allah'ın gerdeğe girilmiş veya mehri belirlenmiş kadınların kocalarına -nikâh akdinde mehir belirlenmemiş olup da gerdeğe girilmeden önce boşanan kadınlar hariç olmak üzere- mehirlerini vermelerini emretmesidir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا (٤)}.

Zikri yüce olan [Allah]'ın: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا (٤)} “Eğer kadınlar kendi rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa, onu afiyetle ve rahatça yiyin.” kavlinin teviline dair görüş:

يَعْنى بذلك جل ثناؤه: فإن وهَب لكم أيُّها الرجالُ نساؤكم شيئًا من صَدُقاتِهن طيبةً بذلك أنفسُهن، فكُلوه هنيئًا مريئًا.

Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey erkekler! Şayet kadınlarınız kendi gönül rızalarıyla mehirlerinden bir kısmını size bağışlarlarsa, onu afiyetle ve rahatça yiyin.

كما حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا بِشرُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا

Nitekim bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize...

عُمارةُ، عن عِكرمةَ: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا}. قال: المهرُ .

Umâre, İkrime'den {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا} “Eğer kadınlar kendi rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa...” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Mehirdir .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنى حَرَميُّ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا شعبةُ، عن عُمارةَ، عن عِكرمةَ في قولِ اللهِ: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا}. قال: الصَّدُقاتُ .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bana Haremî b. Umâre rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Umâre'den, o da İkrime'den Allah'ın: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا} “Eğer kadınlar kendi rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa...” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Mehirlerdir .

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا الحِمّاني، قال: ثنا شَريكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا}. قال: الأزواجُ .

Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Himmânî rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, o da Saîd'den rivayet etti: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا} “Eğer kadınlar kendi rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa...”; dedi ki: Eşlerdir .

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَونٍ، قال: أخبَرنا هشيمٌ، عن عُبَيدةَ، قال: قال لى إبراهيمُ: أكلتَ مِن الهَنئِ المرِئِ؟ قلت: ما ذلك؟ قال: امرأتُك أعطَتك مِن صداقِها .

Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Ubeyde'den bildirdi; dedi ki: İbrâhîm bana şöyle dedi: Afiyet ve rahatlık veren [o rızıktan] yedin mi? Ben: O nedir? dedim. Dedi ki: Hanımının mehrinden sana [gönül rızasıyla] verdiğidir .

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: دخَل رجلٌ على علقمةَ وهو يَأْكُلُ من طعامٍ بينَ يَدَيه؛ مِن شيءٍ أعطَتْه امرأتُه مِن صداقِها أو غيرِه، فقال له علقمةُ: ادْنُ، فَكُلْ مِن الهَنيءِ المَرِيءِ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den rivayet etti; dedi ki: Bir adam, Alkame'nin yanına girdi. Alkame o esnada, hanımının mehrinden yahut başka bir malından kendisine verdiği önündeki bir yemekten yiyordu. Alkame ona: Yaklaş, afiyet ve rahatlık veren [bu rızıktan] ye! dedi.

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا}. يَقُولُ: إذا كان غيرَ إضرارٍ ولا خديعةٍ، فهو هَنئٌ مَرِئٌ، كما قال اللهُ جل ثناؤه .

Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullâh rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Alî'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا} “Eğer kadınlar kendi rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa, onu afiyetle ve rahatça yiyin.” [ayeti hakkında] şöyle demektedir: Zarar verme ve aldatma olmaksızın [verildiği] takdirde, o, Allah -celle senâuh-'un buyurduğu gibi afiyet ve rahatlık vericidir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا}. قال: الصَّداقُ {فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا}.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا} “Eğer kadınlar kendi rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa...”; dedi ki: Mehirdir; {فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا} “...onu afiyetle ve rahatça yiyin.”

حدَّثني يونس، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: سمِعت ابنَ زيدٍ يَقُولُ في قولِه: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا}. [قال: طِبن لكم بشيءٍ من الصَّداقِ نفْسًا بعد أن تُوجِبوه لهن] فكُلوه هنيئًا مريئًا.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi; dedi ki: İbn Zeyd'in {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا} “Eğer kadınlar kendi rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa...” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: [Dedi ki: Kadınlara mehri vacip kıldıktan sonra, onlar gönül rızasıyla mehirden bir kısmını size bağışlarlarsa] , onu afiyetle ve rahatça yiyin.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المَعتمرُ، عن أبيه، قال: زعَم حَضْرَمِيٌّ أن أناسًا كانوا يَتَأَثَّمون أن يُراجِعَ أحدُهم في شيءٍ مما ساق إلى امرأتِه، فقال الله ﷿: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا} .

Bize Muhammed b. Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu‘temir, babasından rivayet etti; dedi ki: Hadramî, bir kısım insanların, hanımına mehir olarak verdiği bir şeyden herhangi bir şeyi geri almayı günah saydıklarını, bunun üzerine Allah Azze ve Celle'nin: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا} “Eğer kadınlar kendi rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa, onu afiyetle ve rahatça yiyin.” [ayetini] indirdiğini ileri sürdü.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا}. يَقولُ: ما طابت به نفسُها في غيرِ كُرْهٍ أو هوانٍ، فقد أحلَّ اللهُ لك ذلك أن تَأْكُلَه هنيئًا مَرِيئًا.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا} “Eğer kadınlar kendi rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa, onu afiyetle ve rahatça yiyin.” [Katâde] şöyle demektedir: Zorlama ya da aşağılama olmaksızın kadının gönül rızasıyla bağışladığı şeyi, afiyetle ve rahatça yemeni Allah sana helal kılmıştır.

وقال آخرون: بل عَنَى بهذا القولِ أولياءَ النساءِ، فقيل لهم: إن طابت النساءُ اللواتي إليكم عِصْمةُ نكاحهنَّ بصَدُقاتِهن نفسًا، فكُلُوه هَنيئًا مَرِيئًا.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bu sözle kadınların velileri kastedilmiştir. Onlara şöyle denilmiştir: Nikâh bağları sizin elinizde olan kadınlar mehirlerinden bir kısmını gönül rızasıyla size bağışlarlarsa , onu afiyetle ve rahatça yiyin.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bu Görüşü Savunanların Zikri

حدثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا سيارٌ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا}. قال: كان الرجلُ إذا زوَّج ابنتَه عمَدَ إلى صداقِها فأخَذه، قال: فنزلت هذه الآيةُ في الأولياءِ: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا} .

Bana Ya‘kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Seyyâr, Ebû Sâlih'ten {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا} “Eğer kadınlar kendi rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa...” kavli hakkında bildirdi; dedi ki: Kişi kızını evlendirdiğinde mehrine el koyar ve onu alırdı. Dedi ki: Bunun üzerine veliler hakkında: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا} “Eğer kadınlar kendi rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa, onu afiyetle ve rahatça yiyin.” ayeti indi.

وأولى التأويلين في ذلك بالصوابِ التأويلُ الذي قُلْنا، وأن الآيةَ مخاطبٌ بها الأزواجُ؛ لأن افتتاحَ الآية مُبْتَدَأٌ بذكرِهم، وقولُه: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا}. في سياقِه.

Bu hususta iki tevilin doğruya en yakın olanı, bizim söylediğimiz tevildir; yani ayette muhatap olanlar kocalardır. Zira ayetin başlangıcı onların zikriyle başlamıştır ve: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا} “Eğer kadınlar kendi rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa...” kavli de bunun akışı içindedir.

وإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا}. وقد علمت أن معنى الكلامِ: فإن طابت لكم أنفسُهن بشيءٍ، وكيف وُحِّدت النفسُ والمعنى للجميعِ، وذلك أنه تعالى ذكرُه قال: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ}؟ قيل: أما نقلُ فعلِ النفوسِ إلى أصحابِ النفوسِ، فإن ذلك المستفيضُ في كلامِ العربِ، من كلامِها المعروفِ: ضِقْتُ بهذا الأمرِ ذراعًا وَذَرْعًا، وقَرِرْتُ بهذا الأمرِ عينًا. والمعنى: ضاق به ذراعى، وقرَّت به عينى، كما قال الشاعرُ:

Eğer bir kimse: “{فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا} “Eğer kadınlar kendi rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa...” ifadesi nasıl söylenmiştir? Oysa sen cümlenin anlamının: 'Eğer onların nefisleri (kendileri) size bir şeyi gönül hoşluğuyla bağışlarsa' demek olduğunu biliyorsun. Anlam [kadınların] hepsi için olduğu halde 'nefs' kelimesi nasıl tekil kılınmıştır? Zira şanı yüce olan [Allah]: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ} “Kadınlara mehirlerini [gönül rızasıyla] verin...” buyurmuştur.” derse; [ona cevaben] şöyle denilir: Nefislerin fiilinin nefis sahiplerine aktarılmasına gelince; şüphesiz bu, Arap kelamında pek yaygındır. Onların meşhur kullanımlarından biri: 'Bu işten ötürü gücüm/sabrım tükendi (dıktü bi-hâze'l-emri zirâan ve zer‘an)' ve 'Bu işle gözüm aydın oldu (karirtü bi-hâze'l-emri aynen)' ifadeleridir. Bunun anlamı ise: 'Ondan ötürü gücüm tükendi' ve 'onunla gözüm aydın oldu' demektir; nitekim şair de şöyle demiştir:

إذا التَّيَّازُ ذو العَضَلاتِ قلنا … إليكَ إليكَ ضاقَ بها ذِراعًا

Kaslı, güçlü kuvvetli adama 'Çekil git, çekil git!' dediğimizde, bundan ötürü sabrı tükendi [ve çaresiz kaldı].

فنقَل صفةَ الذراعِ إلى ربِّ الذراعِ، ثم أخرَج الذراعَ مُفَسِّرةً لموقِع الفعلِ، وكذلك وحَّد النفسَ في قولِه: {فَإِن طِبْنَ لَكُمْ عَن شَيْءٍ مَّنْهُ نَفْسًا}. إذ كانت النفسُ مفسِّرةً لموقعِ الخبرِ. وأما توحيدُ النفسِ [فإن أهلَ العربيةِ اختلفوا فيه؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: أجزأ النفسُ] مِن النفوسِ؛ لأنه إنما أراد الهوى، والهوى يكون جماعةً، كما قال الشاعرُ :

Böylece kolun/gücün sıfatını kolun/gücün sahibine nakletmiş, sonra da fiilin gerçekleştiği yeri açıklayıcı (temyiz) olarak zira‘ (kol) kelimesini getirmiştir. Aynı şekilde: {فَإِن طِبْنَ لَكُمْ عَن شَيْءٍ مَّنْهُ نَفْسًا} “Eğer kadınlar kendi rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa...” kavlinde de nefs kelimesi haberin yerini açıklayıcı (temyiz) olduğu için tekil kılınmıştır. Nefsin tekil getirilmesine gelince, [Arap dili âlimleri bu hususta ihtilaf etmişlerdir; Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: Nefis kelimesi] nefisler (çoğul) yerine kâfi gelmiştir; çünkü bununla heva/istek kastedilmiştir, heva kelimesi ise çoğul anlamı taşır; nitekim şair şöyle demiştir:

بها جِيَفُ الحَسْرَى فأما عِظامُها … فبِيضٌ وأما جلدُها فصَلِيبُ

Orada yorgunluktan bitkin düşüp ölen develerin leşleri vardır ; kemikleri bembeyazdır, derileri ise kurumuş ve sertleşmiştir .

وكما قال الآخرُ :

Nitekim diğer [şair] de şöyle demiştir :

في حَلْقِكم عَظْمٌ وقد شَجِينا

Boğazınızda kemik dururken biz [kederimizden] tıkandık .

وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: جائزٌ في النفسِ في هذا الموضعِ، الجمعُ والتوحيدُ، فإن طِبْنَ لكم طِبْنَ لكم عن شيءٍ منه نفسًا وأنفسًا، وضِقْت به [ذَرْعًا وذراعًا، فيَكْفِي المصدرُ من الاسمِ، وضِقْنا به أَذْرعًا وذَرْعًا وذراعًا]؛ لأنه

Kûfeli bazı nahivciler şöyle demiştir: Bu konumda "nefs" [kelimesinde] çoğul da tekil de caizdir; { فإن طِبْنَ لكم عن شيءٍ منه } “...ondan bir kısmını size gönül hoşluğuyla [bağışlarlarsa]” [ifadesinde] nefsen (نَفْسًا) ve enfusen (أَنْفُسًا) [denebilir]. [Yine tekil için] dıktu bihî [zar‘an ve zirâ‘an -ki isim yerine masdar yeterli olur-, çoğul için ise dıknâ bihî ezru‘an ve zar‘an ve zirâ‘an] [denebilir]; çünkü o,

منسوبٌ إليك، وإلى مَن تُخْبِرُ عنه، فاكتفى بالواحد من الجمعِ لذلك، ولم يَذْهَبِ الوهمُ إلى أنه ليس بمعنى جمعٍ؛ لأن قبلَه جمعًا.

sana ve kendisinden haber verdiğin kimseye nispet edilmiştir; bundan dolayı çoğul yerine tekil ile yetinilmiştir ve kendisinden önce bir çoğul bulunduğu için bunun çoğul anlamında olmadığı zannına kapılınmamıştır.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن النفسَ وقَع موقعَ الأسماءِ التي تأتى بلفظِ الواحدِ مؤدّيةً [عن معنى الجميعِ، فتجمَعُ ذلك العرب أحيانًا لمعناه، وتوحِّدُه أحيانًا استغناءً بمعرفتِهم] بمعناه إذا ذكِر بلفظِ الواحدة أنه بمعنى الجمعِ، عن الجمعِ.

Bu hususta doğru olan görüş şudur: Nefs kelimesi, tekil lafızla gelip çoğul anlamı ifade eden isimlerin yerine geçmiştir. [Araplar bunu bazen anlamına binaen çoğul yaparlar, bazen de] tekil lafızla zikredildiğinde çoğul anlamında olduğunu bildikleri için çoğula ihtiyaç duymayıp tekil kılarlar .

وأما قولُه: {هَنِيئًا}. فإنه مأخوذٌ مِن هَنَأْتُ البعيرَ بالقطِرانِ: وذلك إذا جرِب فعولِج به، كما قال الشاعرُ :

O'nun: {هَنِيئًا} “...afiyetle...” kavline gelince; bu, uyuza yakalandığında deveye katran sürülüp tedavi edilmesini ifade eden هَنَأْتُ البعيرَ بالقطِرانِ (Deveyi katranla tedavi ettim) tabirinden alınmıştır; nitekim şair şöyle demiştir:

مُتَبَذِّلًا تَبْدُو محاسنُه … يَضَعُ الهِناءَ مواضعَ النُّقْبِ

Gündelik elbiseleri içinde güzellikleri ortaya çıkan, katranı uyuz yaralarının bulunduğu yerlere süren [biri olarak]...

فكأن معنى قولِه: {فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا}. فكُلُوه دواءً شافيًا. يقالُ منه: هنَأنى الطعامُ ومرَأنى. أي: صار لي دواءً وعلاجًا شافيًا، وهَنِئَنى ومرِئَنى بالكسرِ، وهي قليلةٌ، والذين يَقولون هذا القولَ يقولون: يَهْنَأُنى ويَمْرَأُنى، والذين يَقولون: هنَأنى. يَقولون: يهنِئُنى ويمرِئُنى. فإذا أفرَدوا، قالوا: قد أمرَأنى هذا الطعامُ [ولا يقولون قد: أَهْنَأنى. والمصدرُ منه هَنْأً مَرْأً، وقد مَرُؤ هذا الطعامُ] مراءةً. ويقالُ:

Sanki O'nun: {فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا} “...artık onu afiyetle ve gönül hoşluğuyla yiyin” kavlinin anlamı; "Onu şifa verici bir ilaç olarak yiyin" demektir. Bu kökten hareketle: هنَأنى الطعامُ ومرَأنى (Yemek bana afiyet ve yarar sağladı), yani bana şifa verici bir ilaç ve deva oldu, denir. [Orta harfin] kesresiyle هَنِئَنى ve مرِئَنى da denir ki bu az [kullanılan bir söyleyiş]tir. Bu şekilde söyleyenler [muzari olarak] يَهْنَأُنى ve يَمْرَأُنى derler. [Mazi olarak] هنَأنى diyenler ise [muzari olarak] يهنِئُنى ve يمرِئُنى derler. [Bu fiilleri] tekil olarak kullandıklarında ise قد أمرَأنى هذا الطعامُ (Bu yemek bana yaradı) derler [قد: أَهْنَأنى demezler. Bunun masdarı هَنْأً مَرْأً şeklindedir. Yemek sindirimi kolay ve yararlı olduğunda قد مَرُؤ هذا الطعامُ] مراءةً denir. Yine şöyle denir:

هنأتُ القومَ. إذا عُلْتَهم، سُمِع مِن العربِ يقولون: إنما سمِّيتَ هانئًا لِتَهنَأَ. بمعنى: لتَعولَ وتَكْفِي.

Bir topluluğun geçimini üstlendiğinde هنأتُ القومَ dersin. Arapların: 'Geçimini üstlenesin ve yetesin diye sana Hânî (geçindiren) adı verildi' dedikleri işitilmiştir.

القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ}.

Allah -celle senâuh-'un: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ} “Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı mallarınızı aklı ermezlere vermeyin; onlarla o mallardan kendilerini yedirip giydirin...” kavlinin teviline dair açıklama.

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في السُّفَهاءِ الذين نَهَى اللهُ عبادَه أن يُؤْتُوهم أموالَهم؛ فقال بعضُهم: هم النساءُ والصبيانُ.

Tevil ehli, Allah'ın kullarına mallarını kendilerine vermelerini yasakladığı 'aklı ermezler' (süfehâ) hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı: 'Onlar kadınlar ve çocuklardır' demiştir.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bu Görüşü Savunanların Zikri

حدَّثَنَا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا ابْنُ مَهْدِيٍّ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن عبدِ الكريمِ، عن، عن سعيدٍ بن جُبَيْرٍ، قال: اليتامَى والنساءُ .

Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Mehdî rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Abdülkerîm'den, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; dedi ki: Yetimler ve kadınlardır .

حدَّثَنَا المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَونٍ، قال: أَخْبَرَنَا هُشَيمٌ، عن يُونسَ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. قال: لا تُعْطوا الصغارَ والنِّساءَ .

Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavli hakkında bildirdi; dedi ki: Küçük çocuklara ve kadınlara vermeyin .

حدَّثَنَا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا يَزِيدُ بنُ زُرَيعٍ، عن يُونسَ، عن الحسنِ، قال: المرأةُ والصبيُّ.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘, Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan rivayet etti; dedi ki: Kadın ve çocuktur.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَوْنٍ، قال: أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ ، عن أبي حُرَّةَ ، عن الحسن، قال: النِّساءُ والصغارُ. والنساءُ أَسْفَهُ السُّفَهاءِ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym , Ebû Hurre'den , o da el-Hasan'dan bildirdi; dedi ki: Kadınlar ve küçük çocuklardır; kadınlar ise aklı ermezlerin en aklı ermez olanıdır .

حدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنَا عبدُ الرزاق، قال: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن الحسنِ في قوله: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. قال: السفهاءُ: ابنُك السَّفِيهُ، وامرأتُك السفيهةُ وقد ذُكِرَ أن رسولَ اللهِ ﷺ، قال: "اتَّقُوا الله فِي الضَّعِيفَيْنِ: اليتيمِ والمرأةِ" .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi; dedi ki: Bize Ma‘mer, el-Hasan'dan {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavli hakkında bildirdi; dedi ki: Aklı ermezler (süfehâ); senin aklı ermez oğlun ve aklı ermez hanımındır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "İki zayıf hakkında Allah'tan sakının: Yetim ve kadın" buyurduğu zikredilmiştir.

حدَّثني المثنى، قال: ثنى الحِمَّانِيُّ، قال: أَخْبَرَنَا حُمَيدُ بنُ عبدِ الرحمنِ الرُّؤاسيُّ، عن السُّديِّ - قال: يَرُدُّه إلى عبدِ اللهِ - قال: النساءُ والصبيانُ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Himmânî rivayet edip dedi ki: Bize Humeyd b. Abdirrahmân er-Ruâsî, es-Süddî'den bildirdi -o bunu Abdullah'a isnat etmektedir-; dedi ki: Kadınlar ve çocuklardır .

حدَّثَنَا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. أما السفهاءُ فالولدُ والمرأةُ .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” [ayeti hakkında] rivayet etti: Aklı ermezlere gelince; onlar çocuk ve kadındır .

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعت أبا مُعاذٍ يقولُ: أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ بنُ سُلَيمانَ، عن الضَّحاكِ قولَه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. يعنى بذلك: ولدَ الرجلِ وامرأتَه، وهى أسْفَهُ السُّفَهاءِ.

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân, Dahhâk'ten {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavli hakkında bildirdi: [Dahhâk] bununla adamın çocuğunu ve eşini kastediyor; kadın ise aklı ermezlerin en aklı ermez olanıdır.

حدَّثني يحيى بنُ أبى طالبٍ، قال: أَخْبَرَنَا يزيدُ، قال: أَخْبَرَنَا جُوَيبِرٌ، عن الضَّحَّاكِ في قولِه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. قال: السُّفَهَاءُ الولدُ والنساءُ أسْفَهُ السُّفَهاءِ، فيكونوا عليكم أرْبابًا .

Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd bildirdi; dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'ten {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavli hakkında bildirdi; dedi ki: Aklı ermezler; çocuk ve kadınlardır, kadınlar ise aklı ermezlerin en aklı ermez olanıdır; [mallarınızı onlara verirseniz] üzerinize efendi kesilirler .

حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ الغِفاريُّ، قال: أَخْبَرَنَا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن سلمةَ بن نُبَيطٍ، عن الضَّحاكِ، قال: أبناؤُكم ونساؤكم .

Bana Ahmed b. Hâzim el-Gıfârî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym bildirdi; dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Nübeyt'ten, o da Dahhâk'ten rivayet etti; dedi ki: Oğullarınız ve kadınlarınızdır .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحِمَّانِيُّ، قال: ثنى أبي، عن سَلَمَةَ، عن الضَّحاكِ، قال: النِّسَاءُ والصِّبيانُ.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Himmânî rivayet edip dedi ki: Bana babam Seleme'den, o da Dahhâk'ten rivayet etti; dedi ki: Kadınlar ve çocuklardır.

حدَّثَنَا أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: أَخْبَرَنَا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن حُميدٍ الأعْرَجِ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. قال: النساءُ والولَدُ .

Bize Ahmed b. Hâzim rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym bildirdi; dedi ki: Bize Süfyân, Humeyd el-A‘rec'den, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin”; dedi ki: Kadınlar ve çocuktur .

حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثني أبو نُعيمٍ، قال: ثنا ابن أبي غَنِيَّةَ ، عن الحَكمِ: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. قال: النساءُ والولَدُ .

Bana Ahmed b. Hâzim rivayet edip dedi ki: Bana Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Ganiyye , el-Hakem'den rivayet etti: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin”; dedi ki: Kadınlar ve çocuktur .

حدَّثَنَا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا}: أمَر اللهُ بهذا المالِ أن يُخْزَنَ فتُحْسَنَ خِزانَتُه، ولا تُمَلَّكَه المرأةُ السَّفِيهةُ ولا الغلامُ السَّفِيهُ.

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu sözünü rivayet etti: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا} “Allah’ın sizin için geçim kaynağı kıldığı mallarınızı aklı ermezlere vermeyin”: Allah bu malın muhafaza edilmesini, güzelce korunmasını; sefih kadının ve sefih oğlan çocuğunun tasarrufuna bırakılmamasını emretmiştir.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن إسماعيلَ، عن أبي مالكٍ، قال: النساءُ والصبيانُ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Himmânî rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, İsmâîl'den, o da Ebû Mâlik'ten rivayet etti; dedi ki: Kadınlar ve çocuklardır .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. قال: امرأتَك وبَنِيك. وقال: السفهاءُ الولدانُ، والنساءُ أسفَهُ السفهاءِ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Alî'den, o da İbn Abbâs'tan {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Hanımındır ve oğullarındır. Ve dedi ki: Aklı ermezler çocuklardır; kadınlar ise aklı ermezlerin en aklı ermezidir .

وقال آخرون: بل السفهاءُ: الصِّبيانُ خاصةً.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis aklı ermezler (süfehâ), özellikle ve yalnızca çocuklardır.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bu Görüşü Savunanların Zikri

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أَخْبَرَنَا ابن المباركِ، عن شَريكٍ، عن سالمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. قال: هم اليتامَى .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Şerîk'ten, o da Sâlim'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavli hakkında bildirdi; dedi ki: Onlar yetimlerdir .

حدَّثَنَا ابن وَكيعٍ، قال: ثنى أبي، عن شَريكٍ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ، قال: السفهاءُ: اليتامَى.

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bana babam Şerîk'ten, o Sâlim'den, o da Saîd'den rivayet etti; dedi ki: Aklı ermezler (süfehâ), yetimlerdir.

حدَّثَنَا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أَخْبَرَنَا يُونسُ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. يقولُ: لا تَنْحَلوا الصِّغارَ .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus, el-Hasan'dan {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavli hakkında bildirdi: Küçük çocuklara bağışlayıp devretmeyin , demektedir.

وقال آخرون: بل عَنَى بذلك السفهاءَ مِن ولدِ الرجلِ.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bununla kişinin çocuklarından aklı ermez olanları kastetmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bu Görüşü Savunanların Zikri

حدَّثَنَا سعيدُ بنُ يحيى الأُمويُّ، قال: أَخْبَرَنَا ابن المباركِ، عن إسماعيلَ بن أبى خالدٍ، عن أبي مالكٍ قولَه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. قال: لا تُعْطِ وَلَدَك السَّفِيهَ مالَك فيُفْسِدَه، الذي هو قوامُك بعدَ اللهِ .

Bize Saîd b. Yahyâ el-Ümevî rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Mâlik'ten {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavli hakkında bildirdi; dedi ki: Allah'tan sonra senin geçim kaynağın olan malını, aklı ermez çocuğuna verip de heba etmesine yol açma .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. يقولُ: لا تُسَلِّطِ السَّفيهَ مِن ولدِك. فكان ابن عباسٍ يقول: نزَل ذلك في السفهاءِ، وليس اليَتامَى مِن ذلك في شيءٍ .

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti; dedi ki: Bana amcam rivayet etti; dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” [ayeti hakkında] rivayet etti: Çocuklarından aklı ermez olanı [malına] musallat etme, demektedir. İbn Abbâs şöyle derdi: Bu, [kişinin kendi] aklı ermezleri hakkında inmiştir; yetimlerin bununla hiçbir ilgisi yoktur .

حدَّثَنَا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن فِراسٍ، عن الشعبيِّ، عن أبي بُردةَ، عن أبي موسى الأشْعَريِّ أنه قال: ثلاثةٌ يَدعون الله فلا يَسْتَجِيبُ لهم: رجلٌ كانت له امرأةٌ سيئةُ الخُلُقِ فلم يُطَلِّقْها، ورجلٌ أَعْطَى مالَه سفيهًا، وقد قال اللهُ ﷿: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. ورجلٌ كان له على رجلٍ دَينٌ، فلم يُشْهِدْ عليه .

Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu‘be, Firâs'tan, o Şa‘bî'den, o Ebû Bürde'den, o da Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Üç kişi vardır ki Allah'a dua ederler de Allah onların dualarına icabet etmez: Kötü ahlaklı bir hanımı olup da onu boşamayan adam; malını aklı ermez birine veren adam -oysa Allah Azze ve Celle: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} 'Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin' buyurmuştur-; bir de bir adam üzerinde alacağı olup da buna şahit tutmayan adam .

حدَّثَنَا يونسُ، قال: أَخْبَرَنَا ابن وَهْبٍ، قال: سمعت ابنَ زيدٍ يقولُ في قولِه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} الآية. قال: لا تُعْطِ السَّفِيهَ من ولدِك رأسًا ولا حائطًا، ولا شيئًا هو لك قَيِّمًا مِن مالِك.

Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd'in: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: Çocuğundan aklı ermez olana ne bir canlı mal (re's) ne bir bahçe ne de malından senin için kıymetli olan herhangi bir şeyi sakın verme.

وقال آخرون: بل السفهاءُ في هذا الموضعِ النساءُ خاصةً دونَ غيرِهم.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bu konumdaki aklı ermezler (süfehâ), başkaları değil, yalnızca kadınlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bu Görüşü Savunanların Zikri

حدَّثَنَا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المُعْتمِرُ، عن أبيه، قال: زعَم حَضْرميٌّ أن رجلًا عَمَد فَدَفَع مالَه إلى امرأتِه، فوَضعتْه في غيرِ الحقِّ، فقال اللهُ: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} .

Bize Muhammed b. Abdil‘alâ rivayet edip dedi ki: Bize Mu‘temir, babasından rivayet etti; dedi ki: Hadramî, bir adamın kasten malını hanımına teslim ettiğini, kadının da onu haksız yere harcadığını, bunun üzerine Allah'ın: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” [ayetini] indirdiğini ileri sürdü .

حدَّثَنَا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ الثوريُّ، عن حُميدِ بن قيسٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. قال: النساءُ .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî, Humeyd b. Kays'tan, o da Mücâhid'den {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavli hakkında bildirdi; dedi ki: Kadınlardır .