Binûn

İçinde Nisâ'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني يونسُ، قال: أَخْبَرَنَا ابن وَهْبٍ، قال: ثنا سفيانُ الثوريُّ، عن حُميدِ بن قَيسٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. قال: هنَّ النساءُ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi; dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî, Humeyd b. Kays'tan, o da Mücâhid'den {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavli hakkında bildirdi; dedi ki: Onlar kadınlardır.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قول الله ﷿: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا}. قال: نَهَى الرجالَ أن يُعْطُوا النساءَ أموالَهم وهنَّ سفهاءُ، مَن كُنَّ أَزواجًا أو أمهاتٍ أو بناتٍ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Azze ve Celle'nin: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا} “Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Eşler, anneler veya kız çocukları olsun, aklı ermeyen kadınlara erkeklerin mallarını teslim etmelerini nehyetti .

حدَّثَنَا المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثَنَا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا هشامٌ، عن الحسنِ، قال: المرأةُ.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdüla‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Hişâm, el-Hasan'dan rivayet etti; [el-Hasan] dedi ki: [Onlar] kadındır.

حدَّثَنَا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أَخْبَرَنَا جويبرٌ، عن الضَّحاكِ، قال: النساءُ مِن أسفهِ السفهاءِ .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'ten bildirdi; dedi ki: Kadınlar, aklı ermezlerin (süfehâ) en aklı ermezlerindendir .

حدَّثَنَا المثنى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أَخْبَرَنَا ابن المباركِ، عن أبي عَوانةَ، عن عاصمٍ، عن مُوَرِّقٍ، قال: مَرَّت امرأةٌ بعبدِ اللهِ بن عُمرَ، لها شارةٌ وَهْيئةٌ، فقال لها ابن عمرَ: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا} .

Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Ebû Avâne'den, o Âsım'dan, o da Muvərrik'ten bildirdi; dedi ki: Abdullah b. Ömer'in yanından şatafatlı ve gösterişli giyimli bir kadın geçti. İbn Ömer ona: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا} “Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” dedi .

والصوابُ مِن القولِ في تأويلِ ذلك عندَى، أن الله عَزَّ ذكرُه عمَّ بقوله: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. فلم يَخْصُصْ سفيهًا دونَ سفيهٍ، فغيرُ جائزٍ لأحدٍ أن يُؤتىَ سفيهًا مالَه، صبيًا صغيرًا كان أو رجلًا كبيرًا، ذكرًا كان أو أنثى. والسفيهُ الذي لا يجوزُ لوليِّه أن يُؤْتيَه مالَه، هو المُسْتَحِقُّ الحَجْرَ بتَضْيِيعِه مالَه، وفسادِه وإفسادِه، وسوءِ تَدْبيرِه ذلك.

Bana göre bunun tevilinde doğru olan söz şudur: Allah Azze Zikruhû {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” buyruğuyla [hükmü] genel kılmış, bir aklı ermezi diğerinden ayırt etmemiştir. Dolayısıyla küçük bir çocuk olsun ya da yetişkin bir adam olsun, erkek olsun ya da kadın olsun, hiç kimsenin malını aklı ermez birine vermesi caiz değildir. Velisinin malını kendisine teslim etmesi caiz olmayan aklı ermez (sefih) ise; malını heba etmesi, bozup saçması ve kötü yönetimi sebebiyle hacr altına alınmayı (tasarruftan menedilmeyi) hak eden kimsedir.

وإنما قلنا ما قلنا مِن أن المعنيَّ بقولِه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. هو مَن وَصَفْنا دونَ غيرِه؛ لأن الله عز ذكرُه قال في الآيةِ التي تَتْلُوها: {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ} [النساء: ٦]. فأمَر أولياءَ اليَتامَى بدَفْعِ أموالِهم إليهم، إذا بَلَغوا النكاحَ، وأُونِسَ منهم الرُّشْدُ، وقد يَدْخُلُ في اليَتامَى الذكورُ والإناتُ، فلم يَخْصُصْ بالأمرِ بدفعِ ما لهم مِن الأموالِ الذكورَ دونَ الإناثِ، ولا الإناثَ دونَ الذكورِ.

{وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavliyle kastedilenin başkası değil, yalnızca nitelendirdiğimiz kimse olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah Azze Zikruhû, onu takip eden ayette şöyle buyurmuştur: {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ} [en-Nisâ: 6] “Yetimleri evlenme çağına gelene kadar deneyin; onlarda bir olgunluk görürseniz mallarını kendilerine teslim edin”. Yetimlerin velilerine, evlilik çağına ulaştıklarında ve kendilerinde olgunluk görüldüğünde mallarını onlara teslim etmelerini emretmiştir. Yetimler kapsamına erkekler de kadınlar da girmektedir; dolayısıyla mallarını teslim etme emrinde erkekleri kadınlardan, kadınları da erkeklerden ayırt etmemiştir.

وإذا كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أن الذين أُمِرَ أولياؤهم بدَفِعِهم أموالَهم إليهم وأُجِيزَ للمسلمين مُبايَعتُهم ومُعامَلتُهم، غيرُ الذين أُمِرَ أولياؤهم بمَنْعِهم أموالَهم وحُظِرَ على المسلمين مُداينتُهم ومُعامَلتُهم.

Durum böyle olunca malumdur ki, velilerine mallarını kendilerine teslim etmeleri emredilen ve Müslümanların kendileriyle alışveriş yapıp muamelede bulunması caiz kılınan kimseler; velilerine mallarını kendilerinden alıkoymaları emredilen ve Müslümanların kendileriyle borçlanıp muamele yapması yasaklanan kimselerden başkasıdır.

فإذا كان ذلك كذلك، فَبَيِّنٌ أن السُّفهاء الذين نهَى الله المؤمنين أن يُؤْتُوهم أموالَهم هم المُسْتَحِقون الحَجْرَ والمُسْتَوْجِبون أن يُولَى عليهم أموالُهم، وهم مَن وَصَفْنا صِفَتَهم قبلُ، وأن مَن عدا ذلك فغيرُ سَفِيهٍ؛ لأن الحَجْرَ لا يَسْتَحِقُّه مَن قد بلَغ وأُونِسَ رُشْدُه.

Durum böyle olunca açıkça anlaşılmaktadır ki, Allah'ın müminlere mallarını kendilerine vermelerini yasakladığı aklı ermezler (süfehâ); hacr altına alınmayı hak eden ve malları üzerinde velilik tesis edilmesi vacip olan kimselerdir ki bunlar da daha önce niteliklerini belirttiğimiz kişilerdir. Bunun dışındakiler ise sefih değildir; zira bulûğa ermiş ve rüşdü görülmüş kimse hacr altına alınmayı hak etmez.

وأما قولُ مَن قال: عنَى بالسفهاءِ النساءَ خاصةً. فإنه حمَل اللغةَ على غيرِ وجهِها، وذلك أن العربَ لا تكادُ تَجمَعُ "فعيلًا" على "فُعَلاءَ"، إلا في جمعِ الذكورِ، أو الذكورِ والإناثِ، فأما إذا أرادوا جمعَ الإناثِ خاصةً لا ذُكْرانَ معها، جمعوه على: فَعائِلَ وفَعِيلاتٍ، مثل غريبةٍ تُجمَعُ على غَرائبَ وغَريباتٍ؛ فأَما الغُرباءُ فجَمْعُ غريبٍ.

“Aklı ermezler ile özellikle kadınlar kastedilmiştir” diyenin sözüne gelince; o, dili kendi kurallarının dışına taşımıştır. Zira Araplar, -erkeklerin çoğulu veya erkekler ile kadınların birlikte çoğulu hariç- “faîl” (فَعِيل) veznini neredeyse hiç “fü‘alâ” (فُعَلَاء) vezninde çoğul yapmazlar. Yanlarında erkekler bulunmaksızın özellikle kadınların çoğulunu kastediklerinde ise onu; garîbe (غَرِيبَة) kelimesinin garâib (غَرَائِب) ve garîbât (غَرِيبَات) şeklinde çoğul yapılması gibi “feâil” (فَعَائِل) ve “feîlât” (فَعِيلَات) vezninde çoğul yaparlar. Gurebâ (غُرَبَاء) ise garîb (غَرِيب) kelimesinin çoğuludur.

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قوله: {أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ}؛ فقال بعضُهم: عَنَى بذلك: لا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ مِن النساءِ والصبيانِ - على ما قد ذَكَرْنا مِن اخْتِلافِ مَن حَكَيْنا قولَه قبلُ - أيُّها الرُّشداءُ، أموالَكم التي تَمْلِكونها، فتُسَلِّطوهم عليها فيُفْسِدوها ويُضَيِّعوها، ولكن ارْزُقوهم أنتم منها، إن كانوا ممن يَلْزَمُكم نَفَقَتُه، واكْسُوهم، وقولوا لهم قولًا مَعْروفًا.

Tevil ehli, {أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ} kavlinin tevilinde ihtilaf etmiştir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bununla, -daha önce görüşünü aktardığımız kimselerin ihtilafı üzere- “Ey reşid olanlar! Sahip olduğunuz mallarınızı, kadınlardan ve çocuklardan aklı ermez olanlara verip de onları [mallarınıza] musallat kılarak heba edip saçmalarına yol açmayın; bilakis nafakası size gereken kimselerden iseler siz onları o mallardan rızıklandırın (yedirip içirin), onları giydirin ve onlara güzel söz söyleyin” anlamını kastetmiştir.

وقد ذَكَرْنا الرِّوايةَ عن جماعةٍ ممن قال ذلك، منهم أبو موسى الأشعريُّ، وابنُ عباسٍ، والحسنُ، ومجاهدٌ، وقتادةُ، والحَضْرَمِيُّ، وسَنَذْكُرُ أقوالَ الآخرين الذين لم يُذكَرْ قولُهم فيما مَضَى قبلُ.

Bunu söyleyenlerden aralarında Ebû Mûsâ el-Eş‘arî, İbn Abbâs, Hasen, Mücâhid, Katâde ve el-Hadramî'nin de bulunduğu bir topluluktan yapılan rivayeti zikretmiştik; daha önce görüşü zikredilmemiş olan diğerlerinin sözlerini de zikredeceğiz.

حدَّثَنَا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا}. يقولُ: لا تُعْطِ امرأتَك وولدَك مالَك، فيكونوا هم الذين يَقُومون عليك، وأطْعِمُهم

Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا} [ayeti hakkında] rivayet etti: Malını hanımına ve çocuğuna verip de senin başına buyruk olmalarına fırsat verme; onları

مِن مالِك واكْسُهم .

malından doyur ve onları giydir , demektedir.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}. يقولُ: لا تُسَلِّطِ السفيهَ مِن ولدِك على مالِك، وأمَرك أن تَرْزُقَه منه وتَكْسُوَه .

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti; dedi ki: Bana amcam rivayet etti; dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} [ayeti hakkında] rivayet etti: Çocuklarından aklı ermez olanı malına musallat etme, [Allah] sana onu o maldan rızıklandırmanı ve giydirmeni emretmiştir, demektedir .

حدَّثني يونسُ، قال: أَخْبَرَنَا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. قال: لا تُعْطِ السفيهَ من مالِك شيئًا هو لك.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi; dedi ki: İbn Zeyd {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} kavli hakkında şöyle demiştir: Malından sana ait olan hiçbir şeyi aklı ermez kimseye verme.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ولا تُؤْتُوا السفهاءَ أموالَهم، ولكنه أُضِيفَ إلى الوُلاةِ؛ لأنهم قُوَّامُها ومُدَبِّروها.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: “Aklı ermezlere [kendi] mallarını vermeyin” şeklindedir; ancak malları çekip çeviren ve yönetenler onlar olduğu için velilere izafe edilmiştir.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bu Görüşü Savunanların Zikri

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُويدُ بنُ نصرٍ، قال: أَخْبَرَنَا ابن المباركِ، عن شَريكٍ، عن سالمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. [قال: {أَمْوَالَكُمُ} أموالَهم. بمنزلةِ قولِه: {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} [النساء: ٢٩]. قال: وهم اليتامى يقولُ: لا تؤتوهم أموالَهم وارزقوهم منها واكسوهم .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Şerîk'ten, o Sâlim'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} kavli hakkında bildirdi: [Dedi ki: {أَمْوَالَكُمُ} onların malları demektir. Bu, {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} [en-Nisâ: 29] “Kendinizi öldürmeyin” kavli gibidir. Dedi ki: Onlar yetimlerdir; [Allah]: Onlara mallarını vermeyin, ondan onları rızıklandırın ve giydirin, buyurmaktadır .

وأولى الأقوالِ بتأويلِ ذلك أن يقال: إن الله جلَّ وعزَّ نهى المؤمنين أن يُؤتوا السفهاءَ أموالَهم] وقد يدخلُ في قولِه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. أَمْوالُ المَنْهِيين

Bu hususun tevilinde görüşlerin en isabetlisi şöyle denilmesidir: Şüphesiz Azze ve Celle olan Allah, müminleri aklı ermezlere mallarını vermekten nehyetmiştir.] Nitekim O'nun: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Aklı ermezlere mallarınızı vermeyin” kavlinin kapsamına, [kendilerine vermeleri] yasaklanan kimselerin malları...

عن أن يُؤْتُوهم ذلك، وأموالُ السفهاءِ؛ لأن قولَه: {أَمْوَالَكُمُ} غيرُ مَخْصوصٍ منها بعضُ الأموال دونَ بعضٍ، ولا تمتنعُ العربُ أن تُخاطِبَ قومًا خِطابًا، فيَخْرُجَ الكلامُ بعضُه خبرٌ عنهم، وبعضُه عن غَيَبٍ، وذلك نَحْوُ أن يقولوا: "أكَلْتم يا فلانُ أموالَكم بالباطلِ. فخاطب الواحدَ خِطابَ الجميعِ، بمعنى إنك وأصحابَك وقومك أكَلْتم أموالَكم. فكذلك قولُه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ}. معناه: ولا تُؤْتُوا أيُّها الناسُ سُفهاءَكم أموالَكم التي بعضُها لكم وبعضُها لهم، فتُضَيِّعوها (٣).

girebileceği gibi bizzat aklı ermezlerin malları da girebilir. Çünkü O'nun {أَمْوَالَكُمُ} “mallarınızı” kavli, malların bir kısmını diğerinden ayrı tutmamıştır. Nitekim Arapların bir topluluğa hitap ederken sözün bir kısmının o topluluktan, bir kısmının ise gaibden (üçüncü şahıstan) haber verecek şekilde çıkması engellenemez bir durumdur. Bu da onların tek bir kişiye sanki topluluğa hitap ediyormuşçasına: “Ey falan! Mallarınızı batıl yollarla yediniz” demelerine benzer ki burada: “Sen, arkadaşların ve kavmin mallarınızı yediniz” anlamı kastedilmektedir. İşte O'nun: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ} kavli de böyledir; anlamı şudur: “Ey insanlar! Bir kısmı size, bir kısmı da onlara ait olan mallarınızı aklı ermezlerinize verip de ziyan etmelerine yol açmayın” (3).

وإذا كان ذلك كذلك، وكان اللهُ ﷿ قد عمَّ بالنهيِ عن إيتاءِ السفهاءِ الأموال كلَّها، ولم يَخْصُصُ منها شيئًا دونَ شيءٍ، كان بيِّنا بذلك أنّ معنى قولِه: {الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا}. إنما هو التي جعَل اللهُ لكم ولهم قِيامًا، ولكن السُّفهاءَ دخَل ذِكْرُهم في ذكرِ المُخاطَبين بقولِه: {لَكُمْ}.

Durum böyle olup da Allah Azze ve Celle malların hiçbirini diğerinden ayırmaksızın tamamını aklı ermezlere vermeyi genel bir nehiyle yasaklamış olunca, O'nun: {الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا} “Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı...” kavlinin anlamının; “Allah'ın hem sizin için hem de onlar için bir geçim kaynağı kıldığı...” şeklinde olduğu açıkça anlaşılmış olur. Ancak aklı ermezlerin zikri, {لَكُمْ} “sizin için” buyruğundaki muhatapların zikrine dâhil edilmiştir.

وأما قولُه: {الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا}. [فإنه يعنى: التي جعَلها اللهُ قوامَ معايشِكم ومعايشِ سُفهائِكم التي بها تقومون] . "قيامًا" و "قِيَمًا" و "قِوَامًا" في معنًى واحدٍ. وإنما "القيامُ" أصلُه "القِوَامُ"، غيرَ أن القافَ التي قبلَ الواوِ لمّا كانت مكسورةً، جُعِلَت الواوُ ياءً لكسرةِ ما قبلَها، كما يُقالُ: صُمْتُ صيامًا، وحُلتُ حِيالًا، ويقالُ منه: فلانٌ قِوَامُ أهلِ بيتِه، وقيامُ أهلِ بيتِه.

O'nun: {الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا} kavline gelince: [Şüphesiz bununla: Allah'ın, sizin ve aklı ermezlerinizin geçimini kendisiyle sağladığınız geçim kaynağı (kıvâm) kıldığı mallar kastolunmaktadır] . Kıyâm (قيام), kıyem (قِيَم) ve kıvâm (قِوَام) aynı anlamdadır. Aslında kıyâm kelimesinin aslı kıvâmdır; ancak vâv'dan önceki kāf harfi kesreli olduğu için, kendisinden önceki harfin kesresinden ötürü vâv harfi yâ'ya dönüştürülmüştür; nitekim “sumtü sıyâmen” (صمت صياما) ve “hultü hıyâlen” (حلت حيالا) denilmesi gibi. Bundan türetilerek: “Falan kimse ailesinin kıvâmıdır (قِوَامُ أهلِ بيتِه)” ve “ailesinin kıyâmıdır (قيامُ أهلِ بيتِه)” [yani dayanağı ve geçimini sağlayanıdır] denir.

واخْتَلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأه بعضُهم: (الَّتِي جَعَلَ اللهُ لَكُمْ قِيمًا) بكسرِ القافِ وفتحِ الياءِ بغيرِ ألفٍ. وقرأه آخرون: {قِيَامًا} بألفٍ.

Kurrâ (kıraat âlimleri) bunun okunuşunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazısı bunu, kāf'ın kesresi ve yâ'nın fethasıyla elifsiz olarak (الَّتِي جَعَلَ اللهُ لَكُمْ قِيمًا) şeklinde okudu. Diğerleri ise elif ile {قِيَامًا} şeklinde okudu.

والقراءةُ التي نَخْتارُها: {قِيَامًا} بالألفِ؛ لأنها القراءةُ المعروفةُ في قراءةِ أمصارِ الإسلامِ، وإن كانت الأُخْرَى غيرَ خَطأ ولا فاسدٍ. وإنما اخترنا ما اخترنا مِن ذلك؛ لأن القراءاتِ إِذا اخْتَلَفت في الألفاظِ واتفَقَت في المعنى، فأعجبُها إلينا ما كان أظهرُ وأشهرَ في قراءةِ أمصارِ الإسلامِ.

Bizim tercih ettiğimiz kıraat, elif ile olan {قِيَامًا} kıraatidir; çünkü İslam beldelerinin kıraatinde meşhur olan kıraat budur; gerçi diğeri de hatalı veya bozuk değildir. Bizim bunu tercih etmemizin yegâne sebebi şudur: Kıraatler lafızda ihtilaf edip anlamda birleştiğinde, bize göre en sevimli olanı İslam beldelerinin kıraatinde en belirgin ve en meşhur olanıdır.

وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ قولِه: {قِيَامًا}، قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de {قِيَامًا} kavlinin tevilinde bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bu Görüşü Savunanların Zikri

حدَّثَنَا سعيدُ بنُ يحيى الأُمويُّ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي مالكٍ: {أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا}: الذي هو قِوَامُك بعدَ اللهِ .

Bize Saîd b. Yahyâ el-Ümevî rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Mâlik'ten {أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا} “Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı mallarınızı” kavli hakkında rivayet etti: Allah'tan sonra senin geçim kaynağın (kıvâmın) olan şeydir .

حدَّثَنَا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا}: فإن المالَ هو قِيَامُ الناسِ؛ قِوَامُ معايشِهم. يقولُ: كن أنت قَيِّمَ أهلِك، ولا تُعْطِ امرأَتَك [وولدَك] مالَك، فيكونوا هم الذين يَقُومون عليك .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا} “Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı mallarınızı” kavli hakkında rivayet etti: Şüphesiz mal insanların ayakta duruşu (kıyâmı), geçimlerinin dayanağıdır (kıvâmıdır). [Allah]: Ailenin yöneticisi (kayyimi) sen ol ; malını hanımına [ve çocuğuna] verip de onların senin başına buyruk olmalarına fırsat verme , demektedir.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا}. يقولُ اللهُ ﷿: لا تَعْمِدُ إلى مالِك وما خَوَّلك اللهُ وجعَله لك معيشةً، فتُعْطِيَه امرأتَك أو بَنِيك ثم تَنْظُرَ إلى ما في أيديهم، ولكن أَمْسِكْ مالَك وأصْلِحْه، وكن أنت الذي تُنْفِقُ عليهم في كِسْوَتِهم ورِزْقِهم ومُؤْنَتِهم. قال: وقولُه: {قِيَامًا}. يعنى: قِوَامَكم في

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا} “Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavli hakkında rivayet etti: Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: Sakın malına, Allah'ın sana lütfettiği ve senin için geçimlik kıldığı şeylere kastetme (yönelme) ki onu hanımına veya çocuklarına verip sonra onların elindekine bakar durumda kalasın! Bilakis malını elinde tut, onu ıslah et (iyi yönet) ve onların giyimine, rızkına ve nafakalarına bizzat harcayan sen ol! Dedi ki: O'nun {قِيَامًا} kavli: ...deki dayanağınız (kıvâmınız) anlamına gelmektedir

معايشِكم .

geçiminizdeki dayanağınız (kıvâmınız) anlamına gelmektedir .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنَا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا معمرٌ، عن الحسنِ قولَه: {قِيَامًا}. قال: قِيامُ عيشِك .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi; dedi ki: Bize Ma‘mer, Hasen'den {قِيَامًا} kavli hakkında bildirdi; dedi ki: Geçiminin dayanağıdır .

حدَّثني المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا بَكْرُ بنُ شرودٍ، عن مجاهدٍ أنه قرأ: {الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا}. [بالألفِ، يقولُ: قيِامُ عيشِك .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize Bekr b. Şurûd, Mücâhid'den rivayet etti; o: {الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا} ayetini [elif ile okumuş ve]: Geçiminin dayanağıdır , demiştir.

حدَّثني يونسُ، قال: أَخْبَرَنَا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا}] . قال: لا تُعْطِ السفيهَ من ولدِك شيئًا هو لك قِيَمٌ مِن مالِك، وارزقوهم .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi; dedi ki: İbn Zeyd: {أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا}] “Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı mallarınızı...” kavli hakkında şöyle demiştir: Çocuklarından aklı ermez olanına malından senin geçim kaynağın olan hiçbir şeyi verme; onlara yedirip içir .

وأما قولُه: {وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ}. فإن أهلَ التأويلِ اخْتَلفوا في تأويلِه، فأما الذين قالوا: إنما عَنَى اللهُ جل ثناؤُه بقولِه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}: أموالَ أولياءِ السُّفهاءِ، [لا أموالَ] السفهاءِ، فإنهم قالوا: معنى ذلك: وارْزُقوا أيُّها الناسُ سفهاءَكم مِن نسائِكم وأولادِكم، مِن أموالِكم طعامَهم، وما لابدَّ لهم

Allah'ın: {وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ} “Onları bunlarla rızıklandırın ve giydirin” kavline gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Allah -celle senâuhu-'nun: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Aklı ermezlere mallarınızı vermeyin” kavliyle kastedilenin, sefihlerin malları değil sefihlerin velilerinin malları [olduğunu] söyleyenler şöyle demişlerdir: Bunun anlamı; "Ey insanlar! Kadınlarınızdan ve çocuklarınızdan aklı ermez olanlara mallarınızdan yiyeceklerini ve kaçınılmaz olarak muhtaç oldukları şeyleri

منه، مِن مُؤنَتِهم وكسْوَتِهم.

onlar için zorunlu olan şeyleri karşılayın ” şeklindedir.

وقد ذَكَرنا بعضَ قائلى ذلك فيما مَضَى، وسَنَذْكُر مَن لم نَذْكُرْ مِن قائليه.

Bunu söyleyenlerin bir kısmını daha önce zikretmiştik; zikretmediklerimizi de zikredeceğiz.

حدَّثني محمدُ بنُ عمروٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: نا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: أُمِروا أن يَرْزُقوا سُفَهاءَهم، مِن أزواجِهم وأمهاتِهم وبناتِهم مِن أموالِهم .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; dedi ki: Eşlerinden, annelerinden ve kızlarından aklı ermez olanları kendi mallarından rızıklandırmaları (ihtiyaçlarını karşılamaları) emredildi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثَنَا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قولَه: {وَارْزُقُوهُمْ}. قال: يقول: أنْفِقُوا عليهم .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; dedi ki: İbn Abbâs {وَارْزُقُوهُمْ} “onları rızıklandırın” kavli hakkında: Onlara harcama yapın (nafakalarını verin), demektedir, dedi .

حدَّثَنَا [محمدُ بنُ الحسينِ] ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ}. يقولُ: أَطْعِمْهم مِن مالِك واكْسُهْم .

Bize [Muhammed b. el-Hüseyn] rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ} “Onları o maldan rızıklandırın ve onları giydirin” kavli hakkında rivayet etti: Onları malından yedir ve onları giydir , demektedir.

وأما الذين قالوا: إنما عَنَى بقوله: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}: أَموالَ السفهاءِ ألا يُؤْتيَهموها أولياؤُهم، فإنهم قالوا: معنى قولِه: {وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ}: وارْزُقوا أيُّها الوُلاةُ - وُلاةُ أموالِ السفهاءِ - سفهاءَكم مِن أموالِهم، طعامَهم وما لابدَّ لهم مِن مُؤَنِهم وكِسْوتِهم، وقد مَضَى ذِكْرُ ذلك.

{وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Aklı ermezlere mallarınızı vermeyin” kavliyle kastedilenin, vasilerin aklı ermezlerin mallarını kendilerine vermemeleri olduğunu söyleyenlere gelince; onlar şöyle demişlerdir: {وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ} “Onları o maldan rızıklandırın ve onları giydirin” kavlinin anlamı şudur: Ey vasiler -aklı ermezlerin mallarını yöneten veliler!-, aklı ermez olan kimselerinizi kendi mallarından rızıklandırın; yani onların yiyeceklerini, zorunlu olan nafakalarını (giderlerini) ve giyeceklerini [bu mallardan karşılayın]. Bunun zikri daha önce geçmişti.

قال أبو جعفرٍ: وأما الذي نراه صوابًا في قولِه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ}. من التأويل، فقد ذَكَرناه، ودَلَّلنا على صحةِ ما قلنا في ذلك، بما أغْنَى عن إعادتِه.

Ebû Ca‘fer der ki: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” ayetinin tevilinde doğru gördüğümüz görüşü zikretmiş ve bu hususta söylediğimizin doğruluğunu, tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak delillerle ortaya koymuştuk.

فتأويلُ قوله: {وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ} - على التأويلِ الذي قلنا في قولِه: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} -: وأَنْفِقُوا على سفهائِكم من أولادِكم ونسائِكم [الذي يجبُ عليكم نفقتُه في] طعامِهم وكِسْوتِهم من أموالِكم، ولا تُسَلِّطوهم على أموالِكم فيُهْلِكوها - وعلى سفهائِكم منهم، ممن لا تَجِبُ عليكم نَفَقَتُه، ومِن غيرِهم الذين تَلُون أنتم أمورَهم مِن أموالِهم، فيما لا بدَّ لهم مِن مُؤَنِهم في طعامِهم وشرابِهم وكِسْوتِهم؛ لأن ذلك هو الواجبُ مِن الحُكْمِ في قولِ جميعِ الحجةِ، لا خلافَ بينَهم في ذلك مع دَلالة ظاهرِ التنزيل على صحة ما قلنا في ذلك.

{وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ} “Onları o maldan rızıklandırın ve onları giydirin” kavlinin tevili -{وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavlinde söylediğimiz tevil doğrultusunda- şudur: Çocuklarınızdan ve kadınlarınızdan aklı ermez olup da [nafakası size vacip olanların] yiyecek ve giyeceklerini kendi mallarınızdan karşılayın ve onları mallarınıza musallat edip de heba etmelerine yol açmayın. Onlardan nafakası size vacip olmayan aklı ermezler ile işlerini üstlendiğiniz diğer kimselere gelince; onların yeme, içme ve giyim gibi zorunlu ihtiyaçlarını kendi mallarından karşılayın. Çünkü bu hususta söylediklerimizin doğruluğuna dair açık nassın delaletinin yanı sıra, bütün hüccet ehlinin ittifakıyla hüküm bakımından vacip olan budur; aralarında bu konuda hiçbir ihtilaf yoktur.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}:

Allah Celle Senâuhû'nun: {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “Ve onlara güzel söz söyleyin” kavlinin tevili:

قال أبو جعفرٍ: اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: عِدْهم عِدَةٌ جميلةٌ من البرِّ والصِّلَةِ.

Ebû Ca‘fer der ki: Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir; onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: “Onlara iyilik ve ihsanda bulunacağınıza dair güzel bir vaatte bulunun” şeklindedir.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}. قال: أُمِروا أن يقولوا لهم قولًا معروفًا في البرِّ والصَّلَةِ، يَعْنى النساءَ، وهن السفهاءُ عندَه.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “Ve onlara güzel söz söyleyin” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Mücâhid] şöyle dedi: “Onlara iyilik ve sıla-i rahim konusunda güzel söz söylemeleri emrolundu.” [Mücâhid] kadınları kastetmektedir; zira ona göre sefihler kadınlardır.

حدَّثَنَا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ : {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}. قال: عِدَةً تَعِدونهم .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti: {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “Ve onlara güzel söz söyleyin” kavli hakkında: “Onlara vereceğiniz [güzel] bir vaattir ” dedi.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ادْعُوا لهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: “Onlara dua edin” şeklindedir.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أَخْبَرَنَا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}: إن كان ليس مِن ولدِك، ولا ممن يَجِبُ عليك أن تُنْفِقَ عليه، فقل له قولًا معروفًا، قل له (١): عافانا اللهُ وإياك، بارك اللهُ فيك .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “Ve onlara güzel söz söyleyin” kavli hakkında şöyle dedi: “Eğer o senin çocuğundan veya nafakası sana vacip olanlardan değilse, ona güzel bir söz söyle; ona (١): ‘Allah bize de sana da afiyet versin, Allah seni mübarek kılsın’ de .”

قال أبو جعفرٍ: وأولى هذه الأقوالِ في ذلك بالصحةِ ما قاله ابن جُرَيجٍ، وهو أن مَعْنَى قوله: {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}. أي قولوا يا معاشَرَ وُلاةِ السفهاءِ قولًا معروفًا للسفهاء: إن صَلَحْتم ورَشَدْتم سَلَّمْنا إليكم أموالَكم، وخَلَّيْنا بينَكم وبينها، فاتقوا الله في أنفسِكم وأموالِكم. وما أَشْبَهَ ذلك مِن القولِ الذي فيه حثٌّ على طاعةِ الله، ونَهىٌ عن معصيتِه.

Ebû Ca‘fer der ki: Bu konuda doğruluğa en yakın görüş, İbn Cüreyc'in söylediğidir; o da {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “Ve onlara güzel söz söyleyin” kavlinin anlamının şudur: “Ey aklı ermezlerin velileri topluluğu! Aklı ermezlere güzel söz söyleyin: ‘Eğer ıslah olur ve olgunlaşırsanız mallarınızı size teslim eder, sizi mallarınızla baş başa bırakırız; öyleyse nefisleriniz ve mallarınız konusunda Allah'tan sakının!’ deyin.” Ve bunun gibi içinde Allah'a itaate teşvik ve O'na isyandan sakındırma bulunan sözlerdir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ}.

Allah Celle Senâuhû'nun: {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ} “Yetimleri, evlenme çağına gelene kadar deneyin” kavlinin tevili:

يعني تعالى ذِكْرُه بقوله: {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى}. واخْتَبِروا عقولَ يتاماكم في

Zikri yüce olan [Allah], {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى} “Yetimleri deneyin” kavliyle şunu kastetmektedir: Yetimlerinizin akıllarını...

أفهامِهم، وصلاحِهم في أديانِهم، وإصلاحِهم أموالَهم.

kavrayışları, dinlerindeki salâhları ve mallarını ıslah edişleri (yönetmeleri) hususunda sınayın.

كما حدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنَا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ والحسنِ في قوله: {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى}. قالا: يقولُ: اخْتَبِروا اليتامى .

Nitekim bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde ve el-Hasan'dan onların {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى} “Yetimleri deneyin” kavli hakkında şöyle dediklerini haber verdi: “Yetimleri sınayın, demektedir .”

حدَّثَنَا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: أما: {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى}. فجرِّبوا عقولَهم .

Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى} “Yetimleri deneyin” kavline gelince: “Onların akıllarını tecrübe edin .”

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيح، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى}. قال: عقولَهم .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى} “Yetimleri deneyin” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: “Akıllarını [deneyin] .”

حدَّثني المُثنى، قال: حدَّثني عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ بن أبي طلحةَ عن ابن عباسٍ قولَه: {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى}. قال: اخْتَبِروهم .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى} “Yetimleri deneyin” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: “Onları sınayın .”

حدَّثني يونسُ، قال: أَخْبَرَنَا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ}. قال: اخْتَبِروه في رأيِه وفي عقلِه كيف هو، إذا عُرِفَ أنه قد أُونِس منه رُشْدٌ، دُفِعَ إليه مالُه. قال: وذلك بعدَ الاحتلامِ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ} “Yetimleri, evlenme çağına gelene kadar deneyin” kavli hakkında şöyle dedi: “Görüşü ve aklı nasıldır diye onu sınayın; kendisinden bir olgunluk hissedildiği/anlaşıldığı takdirde malı kendisine teslim edilir. Bu ise ihtilamdan (ergenlikten) sonradır .”

قال أبو جعفرٍ: وقد دَلَّلنا فيما مضَى قبلُ على أن مَعْنى الابتلاءِ الاختبارُ، بما فيه

Ebû Ca'fer [et-Taberî] der ki: Biz daha önce, ibtilânın (imtihanın) denemek/sınamak manasına geldiğine dair...

الكفايةُ عن إعادتِه.

tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak delilleri ortaya koymuştuk.

وأما قولُه: {حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ}. فإنه يعنى: حتى إذا بَلَغوا الحُلُمَ.

{حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ} “Evlenme çağına gelene kadar” kavline gelince; bununla: “Ergenlik çağına ulaşana kadar” kastedilmektedir.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ} [قال: الحُلُمَ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ} “Evlenme çağına gelene kadar” kavli hakkında rivayet etti [şöyle dedi: “Ergenliği .”

نا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: نا أسباطُ، عن السديِّ: {حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ}] : حتى إذا احْتَلَموا .

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ} “Evlenme çağına gelene kadar”] kavli hakkında rivayet etti: “İhtilam oldukları (ergenliğe ulaştıkları) zaman .”

حدَّثني عليُّ بن داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ عن ابن عباسٍ: {حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ}: قال: عندَ الحُلُمِ.

Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan {حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ} “Evlenme çağına gelene kadar” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: “Ergenlik anında.”

حدَّثني يونسُ، قال: أَخْبَرَنَا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ}. قال: الحُلُمَ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ} “Evlenme çağına gelene kadar” kavli hakkında: “Ergenlik çağıdır ” dedi.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا}.

Allah Celle Senâuhû'nun: {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا} “Eğer onlarda bir olgunluk görürseniz” kavlinin tevili:

يعنى بقوله تعالى ذكرُه: {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا}: فإن وَجَدتم منهم وعَرَفتم.

Zikri yüce olan Allah, {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا} “Eğer onlarda bir olgunluk görürseniz” kavliyle: “Onlarda bulur ve anlarsanız” [anlamını] kastetmektedir.

كما حدَّثني المُثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا}. قال: عَرَفتم منهم.

Nitekim bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا} “Eğer onlarda bir olgunluk görürseniz” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Onlarda [bunu] bildiğiniz/anladığınız takdirde.”

يقالُ منه: آنَسْتُ مِن فلانٍ خيرًا وبرًّا - بمدِّ الألفِ - إيناسًا. وأَنَسْتُ به آنَسُ أُنْسًا. بِقَصْرِ أَلْفِها: إِذا أَلِفْتَه.

Bu kökten olmak üzere: Elifin uzatılmasıyla (med ile) 'ânestü' (آنَسْتُ) -masdarı 'înâs' (إيناسًا) gelir-; 'ânestü min fülânin hayran ve berran' [filancadan hayır ve iyilik gördüm/hissettim] denir. Elifin kısaltılmasıyla (kasr ile) ise 'enistü bihî ênesü ünsen' (أَنَسْتُ به آنَسُ أُنْسًا); ona alıştığın, ısındığın zaman kullanılır.

وقد ذُكِرَ أنها في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (فإن أَحسْتُم منهم رشدًا). بمعنى: أَحْسَسْتُم: أي وَجَدتم.

Abdullah'ın kıraatinde bu ayetin: (فإن أَحسْتُم منهم رشدًا) şeklinde olduğu zikredilmiştir; bu da 'ahzestüm' (أَحْسَسْتُم) yani “buldunuz, hissettiniz” anlamındadır.

واخْتَلف أهلُ التأويلِ في معنى الرُّشْدِ في هذا الموضعِ الذي ذكَره اللهُ؛ فقال بعضُهم: معنى الرشدِ في هذا الموضعِ في هذه الآيةِ: العقلُ والصلاحُ في الدينِ.

Tevil ehli, Allah'ın zikrettiği bu yerdeki 'rüşd'ün anlamı hakkında ihtilaf etmiştir; onlardan bazıları şöyle demiştir: Bu ayetteki bu yerde 'rüşd'ün anlamı: Akıl ve dindeki salâhtır.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثَنَا محمدُ بنُ الحُسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا}: عقولًا وصلاحًا .

Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا} “Eğer onlarda bir olgunluk görürseniz” kavli hakkında: “Akıllar ve salâh ” dedi.

حدَّثَنَا بِشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا}. يقولُ: صلاحًا في عقلِه ودينِه .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا} “Eğer onlarda bir olgunluk görürseniz” kavli hakkında rivayet etti; [Katâde] şöyle der: “Aklında ve dininde bir salâh (olgunluk) .”

وقال آخرون: بل معنى ذلك: صلاحًا في دينهم، وإصلاحًا لأموالِهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: “Dinlerinde bir salâh ve mallarını ıslah etmeleridir (yönetmeleridir).”

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثَنَا ابن وَكيعٍ، قال: ثنى أبي، عن مباركٍ، عن الحسنِ، قال: رُشْدًا في

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bana babam, Mübârek’ten, o da el-Hasan’dan nakletti; o şöyle demiştir: Dinde bir rüşd [olgunluk]...

الدين وصلاحًا وحفظًا للمالِ .

bir rüşd (olgunluk), salâh ve malı korumaktır .”

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا}: في حالِهم، والإصلاحَ في أموالِهم .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا} “Eğer onlarda bir olgunluk görürseniz” kavli hakkında rivayet etti: “Hallerinde [salâh] ve mallarında ıslah (doğru yönetim) görmektir .”

وقال آخرون: بل ذلك هو العقلُ خاصةً.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, sadece akıldır.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثَنَا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، قال: لا يُدفَعُ إلى اليتيمِ مالُه وإن أخَذ بلحيتِه، وإن كان شيخًا، حتى يُؤْنسَ منه رُشْدُه؛ العقلُ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den rivayet etti; şöyle dedi: “Yetim sakalını tutacak yaşa gelse [veya] yaşlı bir adam olsa dahi, kendisinde rüşdü yani aklı görülmedikçe malı kendisine verilmez .”

[أنا ابن حميدٍ قال: نا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، قال: الرشدُ العقلُ .

[Bize İbn Humeyd haber verdi, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den rivayet etti; şöyle dedi: “Rüşd, akıldır .”

حدَّثَنَا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا} قال: العقلُ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den rivayet etti; {آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا} “Kendilerinde bir rüşd (olgunluk) görürseniz” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Akıldır.”

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أَخْبَرَنَا أبو شُبْرُمةَ، عن الشعبيِّ، قال: سَمِعْتُه يقولُ: إن الرجلَ ليَأْخُذُ بلحيتِه وما بلَغ رُشْدَه .

Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Ebû Şübrüme, eş-Şa‘bî'den haber verdi; [Ebû Şübrüme] dedi ki: Şa‘bî'yi şöyle derken işittim: “Adam sakalını tutacak yaşa gelir de henüz rüşdüne (olgunluğuna) ermemiş olabilir .”

وقال آخرون: بل هو الصلاحُ، والعلم بما يُصْلِحُه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o; salâh ve kendisini/malını ıslah edecek olan şeyin bilgisidir.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثَنَا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا}. قال: صلاحًا وعلمًا بما يُصْلِحُهُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا} “Eğer onlarda bir olgunluk görürseniz” kavli hakkında rivayet etti: “Salâh ve onu ıslah edecek şeyin bilgisidir ” dedi.

قال أبو جعفرٍ: وأَوْلَى الأقوالِ عندى بمعنى الرُّشْدِ في هذا الموضعِ: العقلُ وإصلاحُ المالِ؛ لإجماعِ الجميعِ على أنه إذا كان كذلك لم يَكُنْ ممَن يَسْتَحِقُّ الحَجْرَ عليه في مالِه، وحَوْزَ ما في يدِه عنه، وإن كان فاجرًا في دينِه. فإذْ كان ذلك إجماعًا من الجميعِ، فكذلك حُكْمُه إذا بلَغ وله مالٌ في يدِ وَصِيِّ أبيه، أو في يَدِ حاكمٍ قد وَلِىَ مالَه لطفولتِه، واجبٌ عليه تَسْليمُ مالِه إليه إذا كان عاقلًا بالغًا، مُصْلِحًا لمالِه غيرَ مفسدٍ؛ لأن المعنى الذي به يَسْتَحِقُّ أن يُولَّى على مالِه الذي هو في يدِه هو المَعْنَى الذي بهِ يَسْتَحِقُّ أن تُمْنَعَ يدُه مِن مالِه الذي هو في يَدِ وليِّ مالِه لا فرقَ بينَ ذلك.

Ebû Ca‘fer der ki: Bu yerdeki 'rüşd'ün anlamı konusunda bana göre en doğru görüş: Akıl ve malı ıslah etmektir (doğru yönetmektir). Zira dininde facir (günahkâr) bile olsa, böyle olduğu takdirde malı üzerinde hacir altına alınmayı (tasarrufunun kısıtlanmasını) ve elindekine el konulmasını hak eden biri olmadığı hususunda herkes icmâ etmiştir. Bu durum herkesin icmâı olduğuna göre, aynı şekilde o kimse ergenliğe ulaştığında babasının vasisinin elinde veya küçüklüğünden dolayı malına el koymuş olan hâkimin elinde malı varsa; akıllı, bâliğ, malını ıslah eden ve telef etmeyen biri olduğu zaman malının kendisine teslim edilmesi [veliye/hâkime] vaciptir. Çünkü kişinin elinde bulunan malı üzerinde velayet hakkı kazanmasını sağlayan anlam, malının velisinin elinde bulunan malından elinin çektirilmesini gerektiren anlamla aynıdır ; ikisi arasında hiçbir fark yoktur.

وفي إجماعِهم على أنه غيرُ جائزٍ حِيازةُ ما في يدِه في حالِ صحةٍ عَقْلِه وإصلاحِ ما في يدِه، الدليلُ الواضحُ على أنه غيرُ جائزٍ مَنْعُ يدِه مما هو له في مثلِ ذلك الحالِ، وإن كان قبلَ ذلك كان في يدِ غيرِه، لا فرقَ بينهما، ومَن فَرَّقَ بينَ ذلك عُكِسَ عليه

Aklının sağlamlığı ve elindekini ıslah etmesi (doğru yönetmesi) durumunda elindekine el konulmasının caiz olmadığı hususundaki icmâlarında; daha önce başkasının elinde olmuş olsa bile, böylesi bir durumda kendisine ait olan şeyden elinin çektirilmesinin (tasarrufunun engellenmesinin) caiz olmadığına dair açık bir delil vardır. İkisi arasında hiçbir fark yoktur; bu ikisini birbirinden ayıran kimsenin

القولُ في ذلك، وسُئِلَ الفرقَ بينهما من أَصْلٍ أو نَظِيرٍ، فلن يقولَ في أحدِهما قولًا إِلا أُلْزِمَ في الآخرِ مثلَه.

bu konudaki görüşü tersine çevrilir ve kendisinden bir asıl veya benzer üzerinden ikisi arasındaki farkı ortaya koyması istenir; [oysa] ikisinden biri hakkında ne söylerse söylesin diğeri için de aynısı kendisine ilzam edilir (bağlayıcı kılınır).

فإذ كان ما وَصَفْنا من الجميعِ إجماعًا، فبَيِّنٌ أن الرُّشْدَ الذي به يَسْتَحِقُّ اليتيمُ - إذا بلَغ، فأُونِسَ منه - دَفْعَ مالِه إليه، هو ما قُلْنَا مِن صحةِ عَقْلِه وإصلاحِه مالَه.

Nitekim vasfettiğimiz husus herkesin icmâı olduğuna göre, yetim ergenliğe ulaştığında ve kendisinde görüldüğünde malının kendisine verilmesini hak ettiği 'rüşd'ün; söylediğimiz üzere aklının sağlamlığı ve malını ıslah etmesi olduğu apaçıktır.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا}.

Allah Celle Senâuhû'nun: {فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا} “Mallarını kendilerine verin ve israf ederek yemeyin” kavlinin tevili:

يعنى بذلك تعالى ذكْرُه وُلاةَ أموالِ اليتامى، يقولُ اللهُ لهم: فإذا بلَغ أيتامُكم الحُلُمَ، فآنَسْتُم منهم عقلًا وإصلاحًا لأموالِهم، فادْفَعوا إليهم حينَئذ أموالَهم، ولا تَحْبِسُوها عنهم.

Zikri yüce olan [Allah] bununla yetimlerin mallarının velilerini kastetmektedir. Allah onlara şöyle buyurur: Yetimleriniz ergenlik çağına ulaştığında, onlarda bir akıl ve mallarını ıslah etme [yeteneği] görürseniz, işte o zaman mallarını kendilerine verin ve [malları] onlardan alıkoymayın.

وأما قولُه: {وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا}. [فإنه يَعْنى: ولا تَأْكُلُوا يا معشرَ ولاةِ أموالِ اليتامَى أموالَهم {إِسْرَافًا}] يعنى: بغيرِ ما أباحه اللهُ لكم .

O'nun: {وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا} “Ve onu israf ederek yemeyin” kavline gelince; [bununla şunu kastetmektedir: Ey yetim mallarının velileri topluluğu! Onların mallarını {إِسْرَافًا} “israf ederek”] yani Allah'ın size helal kıldığı şeklin dışında [bir yolla] yemeyin .

كما حدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنَا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا معمرٌ، عن قتادةَ والحسنِ: {وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا}. يقول: لا تُسْرِفُ فيها .

Nitekim bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde ve el-Hasen'den {وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا} “Ve onu israf ederek yemeyin” kavli hakkında haber verdi: “[Yani] onda israf etmeyin ” diyordu.