Binûn

İçinde Nisâ'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 57. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ أبى عدىٍّ، عن هشامٍ، يعنى الدَّسْتُوائيَّ، عن أبي الزُّبيرِ، عن جابرٍ، عن النبىِّ ﷺ مثلَه.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adî, Hişâm'dan -yani ed-Destevâî'den-, o Ebû ez-Zübeyr'den, o Câbir'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den aynısını anlattı.

وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا [إسحاقُ، قال: حدثنا] ابنُ عيينةَ، عن ابنِ المنكدرِ، سمِع جابرَ بنَ عبدِ اللهِ يقولُ: مرِضتُ فأتانى النبىُّ ﷺ يعودُنى هو وأبو بكرٍ، وهما ماشيان، فوجَدنى قد أُغْمِىَ علىَّ، فتوضَّأَ رسولُ اللهِ ﷺ، ثم صبَّ علىَّ من

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize [İshak anlattı, dedi ki: Bize] İbn Uyeyne, İbnü'l-Münkedir'den anlattı; o Câbir b. Abdillâh'ı şöyle derken işitmiştir: Hastalandım; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir yaya olarak beni ziyarete geldiler. Beni baygın bir halde buldular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem abdest aldı, sonra üzerime...

وَضوِئه، فأفقتُ، فقلتُ: يا رسولَ اللهِ، كيف أَقْضِي في مالى، أو: كيف أصنَعُ في مالى؟ وكان له تسعُ أخَواتٍ، ولم يكنْ له والدٌ ولا ولدٌ. قال: فلم يُجِبْنى بشيءٍ حتى نزَلت آيةُ الميراثِ: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ}. إلى آخرِ السورةِ. قال ابنُ المنكدرِ: قال جابرٌ: إنما أُنْزِلت هذه الآيةُ فىَّ .

abdest suyundan üzerime döktü ve ayıldım. "Ey Allah'ın Resûlü, malım hakkında nasıl hükmedeyim?" veya "Malım hususunda ne yapayım?" dedim. Onun dokuz kız kardeşi vardı; ne babası ne de çocuğu vardı. Dedi ki: Miras ayeti ininceye kadar bana hiçbir cevap vermedi: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} “Senden fetva isterler. De ki: Kelâle hakkında fetvayı size Allah veriyor” surenin sonuna kadar. İbnü'l-Münkedir dedi ki: Câbir: "Bu ayet sadece benim hakkımda indirildi" dedi .

وكان بعضُ أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ -يقولُ: إن هذه الآيةَ هى آخرُ آيةٍ نزَلت من القرآنِ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazıları bu ayetin Kur'an'dan indirilen en son ayet olduğunu söylerdi .

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ بنُ واقدٍ، عن أبى إسحاقَ، عن البَرَاءِ بنِ عازبٍ، قال: سمِعتُه يقولُ: إن آخرَ آيةٍ نزَلت : {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Vâkıd, Ebû İshâk'tan anlattı; o Berâ b. Âzib'in şöyle dediğini işitmiştir: İndirilen en son ayet : {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} “Senden fetva isterler. De ki: Kelâle hakkında fetvayı size Allah veriyor” ayetidir.

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ قال: ثنا أبى، عن ابنِ أبى خالدٍ، عن أبي إسحاقَ، عن البَرَاءِ، قال: آخرُ آيةٍ نزَلت من القرآنِ: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İbn Ebî Hâlid'den, o Ebû İshâk'tan, o da Berâ'dan anlattı; Berâ dedi ki: Kur'an'dan indirilen en son ayet: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} “Senden fetva isterler. De ki: Kelâle hakkında fetvayı size Allah veriyor” ayetidir .

حدَّثنا محمدُ بنُ خَلَفٍ، قال: ثنا عبدُ الصمدِ بنُ النعمانِ، قال: ثنا مالكُ بنُ مِغْوَلٍ، عن أبي السَّفَرِ، عن البَرَاءِ، قال: آخرُ [آيةٍ أُنْزِلَت] من القرآنِ: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} .

Bize Muhammed b. Halef anlattı, dedi ki: Bize Abdussamed b. en-Nu'mân anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. Miğvel, Ebü's-Sefer'den, o da Berâ'dan anlattı; [Berâ] dedi ki: Kur'an'dan en son [indirilen ayet]: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} “Senden fetva isterler. De ki: Kelâle hakkında fetvayı size Allah veriyor” ayetidir .

حدَّثنا هارونُ بنُ إسحاقَ الهَمْدانىُّ، قال: ثنا مصعبُ بنُ المقْدَامِ قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن البراءِ، قال: آخرُ سورة أُنزِلت كاملةً براءةُ، وآخرُ آيةٍ أُنزِلت خاتمةُ سورةِ النساءِ: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} .

Bize Hârûn b. İshâk el-Hemdânî anlattı, dedi ki: Bize Mus'ab b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o da Berâ'dan anlattı; Berâ dedi ki: Bütünüyle indirilen en son sure Berâe (Tevbe), en son indirilen ayet ise Nisâ Suresi'nin sonundaki {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} “Senden fetva isterler. De ki: Kelâle hakkında fetvayı size Allah veriyor” ayetidir .

واخْتُلِف في المكانِ الذى نزَلت فيه الآيةُ؛ فقال جابرُ بنُ عبدِ اللهِ: نزَلت بالمدينةِ. وقد ذكَرتُ الروايةَ بذلك عنه فيما مضَى؛ بعضُها في أوَّلِ السورةِ عندَ فاتحةِ آيةِ المواريثِ ، وبعضُها في مبتدأ الإخبارِ عن السببِ الذى نزَلت فيه هذه الآيةُ .

Ayetin indiği yer hakkında da ihtilaf edilmiştir: Câbir b. Abdillâh: "Medine'de indi" demiştir. Bu konuda ondan gelen rivayeti daha önce zikretmiştim; bir kısmını surenin başında miras ayetlerinin başlangıcında , bir kısmını da bu ayetin iniş sebebini anlatmanın başında [zikrettim] .

وقال آخرون: بل أُنْزِلت في مسيرٍ كان فيه رسولُ اللهِ ﷺ وأصحابُه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının çıktığı bir yolculukta indirilmiştir.

ذكرُ الروايةِ بذلك

Bu husustaki rivayetin zikri:

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ حُميدٍ، عن معمرٍ، عن أيوبَ، عن ابنِ سيرينَ، قال: نزَلت: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ}. والنبىُّ ﷺ في مسيرٍ له، وإلى جَنْبِه حُذيفةُ بنُ اليمانِ، فبلَّغها النبىُّ ﷺ حذيفةُ، وبلَّغها حذيفةُ عمرَ بنَ الخطابِ وهو يسيرُ خَلْفَه، فلما اسْتُخْلِف عمرُ سأل عنها حذيفةَ، ورجا أن يكونَ عندَه تفسيرُها، فقال له حذيفةُ: واللهِ إنك لعاجزٌ إن ظننتَ أنَّ إمارتَك تحمِلُنى أن أحدِّثَك فيها بما لم أحدِّثْك يومَئذٍ. فقال عمرُ: لم أُرِدْ هذا رحِمك اللهُ.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Humeyd, Ma‘mer’den, o Eyyûb’dan, o da İbn Sîrîn’den anlattı; o şöyle demiştir: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} “Senden fetva istiyorlar. De ki: 'Kelâle hakkında hükmü size Allah veriyor...'” [ayeti], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir seferde iken ve yanı başında Huzeyfe b. el-Yemân bulunuyorken indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu Huzeyfe’ye tebliğ etti (okudu), Huzeyfe de arkasından yürümekte olan Ömer b. el-Hattâb’a tebliğ etti. Ömer halife seçilince, [ayetin] tefsirinin onun yanında bulunacağını umarak bunu Huzeyfe’ye sordu. Huzeyfe ona şöyle dedi: “Vallahi eğer emirliğinin (halifeliğinin), o gün sana söylemediğim bir şeyi bugün sana söylemem hususunda beni sevk edeceğini zannettiysen gerçekten aciz birisin!” Bunun üzerine Ömer: “Allah sana rahmet etsin, ben bunu kastetmedim” dedi.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن أيوبَ، عن ابنِ سيرينَ، بنحوِه، إلا أنه قال في حديثِه: فقال له حذيفةُ: واللهِ إنك لأحمقُ إن ظننتَ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Eyyûb'dan, o da İbn Sîrîn'den benzer şekilde haber verdi; ancak o kendi hadisinde şöyle dedi: Huzeyfe ona: 'Vallahi şayet [böyle] zannettiysen gerçekten ahmaksın!' dedi .

حدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: ثنا ابنُ عَوْنٍ، عن محمدِ ابنِ سيرينَ، قال: كانوا في مسيرٍ ورأسُ راحلةِ حذيفةَ عندَ رِدْفِ راحلةِ رسولِ اللهِ ﷺ، ورأسُ راحلةِ عمرَ عندَ رِدْفِ راحلةِ حذيفةَ، قال: ونزَلت: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ}. فلقَّاها رسولُ اللهِ ﷺ حذيفةَ، فلقَّاها حذيفةُ عمرَ، فلما كان بعدَ ذلك سأَل عمرُ عنها حذيفةَ، فقال: واللهِ إنك لأحمقُ إن كنتَ ظننتَ أنه لقَّانيها رسولُ اللهِ ﷺ، فلقَّيتُكها كما لقَّانيها، واللهِ لا أزيدُك عليها شيئًا أبدًا. قال: فكان عمرُ يقولُ: اللهم مَن كنتَ بيَّنتَها له، فإنها لم تبيَّيْن لى .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize İbn Avn, Muhammed b. Sîrîn'den anlattı; o şöyle demiştir: Bir seferdeydiler; Huzeyfe'nin biniti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in binitinin arkasında , Ömer'in binitinin başı da Huzeyfe'nin binitinin arkasındaydı. Dedi ki: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} “Senden fetva isterler. De ki: Kelâle hakkında fetvayı size Allah veriyor” ayeti indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu Huzeyfe'ye belletti, Huzeyfe de Ömer'e belletti. Daha sonra Ömer bu ayeti Huzeyfe'ye sordu. Huzeyfe: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana bellettiği, ben de sana O'nun bana bellettiği gibi bellettiğim hâlde [bende fazlası olduğunu] zannettiysen vallahi gerçekten ahmaksın! Vallahi bu konuda sana asla bir şey eklemem' dedi. [Râvi] dedi ki: Ömer şöyle derdi: 'Allahım! Sen bunu kime açıkladıysan [ona açıklamışsındır], fakat bana açıklanmadı .'

واخْتُلِف عن عمرَ فى الكلالةِ؛ فرُوِى عنه أنه قال فيها عندَ وفاتِه: هو مَن لا ولدَ

Ömer'den kelâle hakkında farklı görüşler rivayet edilmiştir. Vefatı esnasında kelâle hakkında: "O, çocuğu olmayan kimsedir" dediği rivayet edilmiştir.

له [ولا والدَ] . وقد ذكَرنا الروايةَ عنه بذلك فيما مضى فى أولِ هذه السورةِ فى آيةِ المواريثِ .

[ve babası] olmayan kimsedir' . Bu konuda ondan gelen rivayeti daha önce bu surenin başında miras ayetinde zikretmiştik .

ورُوِى عنه أنه قال قبلَ وفاته: هو ما خلا الأبَ.

Vefatından önce ise: 'O, baba dışındakilerdir' dediği rivayet edilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا شعبةُ ، عن قتادةَ، عن سالمِ ابنِ أبى الَجعْدِ، عن مَعْدانَ بنِ أبى طلحةَ اليَعْمَرىِّ، قال: قال عمرُ بنُ الخطابِ: ما أَغْلَظ لى رسولُ اللهِ ﷺ، أو ما نازعتُ رسولَ اللهِ ﷺ فى شيءٍ ما نازعتُه في آيةِ الكلالةِ، حتى ضرَب صدرى، وقال: "يكفيك منها [آيةُ الصيفِ] [التى أُنزِلت في آخرِ سورةِ النساءِ] : {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} ". وسَأَقْضِى فيها بقضاءٍ يعلَمُه مَن يقرأُ، ومَن لا يقرأُ؛ هو ما خلا الأبَ. كذا أَحْسَبُ. قال ابنُ عرفةَ: قال شبابةُ: الشكُّ من شعبةَ .

Bize el-Hasan b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Şu'be , Katâde'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o da Ma'dân b. Ebî Talha el-Ya'merî'den anlattı; o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana kelâle ayetindeki kadar hiçbir konuda sert davranmadı -veya: Kelâle ayetinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartıştığım kadar hiçbir konuda O'nunla tartışmadım-. Hatta göğsüme vurdu ve: "Sana bundan [Nisâ Suresi'nin sonunda indirilen] [yaz ayeti] {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} “Senden fetva isterler. De ki: Kelâle hakkında fetvayı size Allah veriyor” yeter" buyurdu. [Ömer devamla şöyle dedi:] Bu konuda okuma bilen veya bilmeyen herkesin bileceği bir hüküm vereceğim: O, baba dışındakilerdir -böyle zannediyorum-.' İbn Arafe dedi ki: Şebâbe: 'Şüphe Şu'be'dendir' dedi .

ورُوِى عنه أنه قال: إنى لأستحيِى أن أخالفَ فيه أبا بكرٍ. وكان أبو بكرٍ يقولُ: هو ما خلا الولدَ والوالدَ. وقد ذكَرنا الروايةَ بذلك عنه فيما مضى فى أولِ السورةِ .

Ondan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: 'Bu konuda Ebû Bekir'e muhalefet etmekten hayâ ederim.' Ebû Bekir ise: 'O, çocuk ve baba dışındakilerdir' diyordu. Bu konuda ondan gelen rivayeti daha önce surenin başında zikretmiştik .

ورُوِى عنه أنه قال عندَ وفاتِه: قد كنتُ كتبتُ في الكلالةِ كتابًا، وكنتُ

Yine ondan rivayet edildiğine göre vefatı esnasında şöyle demiştir: 'Kelâle hakkında bir yazı yazmıştım ve

أستخيُر اللهَ فيه، وقد رأيتُ أن أتركَكم على ما كنتم عليه. وأنه كان يتمنَّى في حياتِه أن يكونَ له بها علمٌ

bu hususta Allah'tan hayırlısını diliyordum; fakat sizi bulunduğunuz hâl üzere bırakmayı uygun gördüm.' Hayattayken bu konuda tam bir bilgiye sahip olmayı çok temenni ederdi.

ذكرُ الروايةِ عنه بذلك

Bu hususta ondan gelen rivayetin zikri:

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ حُميدٍ المَعْمَرىُّ، عن معمرٍ، عن الزهرىِّ، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ، أن عمرَ بنَ الخطابِ كتَب في الجَدِّ والكَلالةِ كتابًا، فمكَث يستخيرُ اللهَ فيه، يقولُ: اللهمَّ إن علِمتَ فيه خيرًا، فأَمْضِه، حتى إذا طُعِن دعا بالكتابِ فمُحِى، فلم يَدْرِ أحدٌ ما كَتب فيه، فقال: إنى كنتُ كتبتُ في الجدِّ والكلالةِ كتابًا وكنتُ أستخيرُ اللهَ فيه، فرأيتُ أن أتركَكم على ما كنتم عليه .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Humeyd el-Ma'merî, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı; Ömer b. el-Hattâb dede ve kelâle hakkında bir yazı yazdı ve bu konuda Allah'tan hayırlısını dileyerek bir süre bekledi; 'Allahım! Eğer bunda bir hayır biliyorsan onu geçerli kıl' diyordu. Hançerlendiğinde o yazıyı istedi ve yazı silindi. Hiç kimse içine ne yazdığını öğrenemedi. Bunun üzerine şöyle dedi: 'Ben dede ve kelâle hakkında bir yazı yazmıştım ve bu konuda Allah'tan hayırlısını diliyordum; fakat sizi bulunduğunuz hâl üzere bırakmayı uygun gördüm' .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن الزهرىِّ، عن سعيدٍ، عن عمرَ بنحوِه .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o Saîd'den, o da Ömer'den benzer şekilde haber verdi .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، قال: ثنا عمرُو بنُ مُرَّةَ، عن مرةَ الهَمْدانىِّ، قال: قال عمرُ: ثلاثٌ لأن يكونَ النبىُّ ﵇ بيَّنَهن لنا، أحبُّ إلىَّ من الدنيا وما فيها؛ الكلالةُ، والخلافةُ، وأبوابُ الرِّبا .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Mürre, Mürre el-Hemdânî'den anlattı; Ömer şöyle demiştir: 'Üç şey vardır ki Nebî aleyhisselâm'ın onları bize açıklamış olması, bana dünyadan ve içindekilerden daha sevimlidir: Kelâle, hilafet ve faiz kapıları' .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عثَّامٌ، قال: ثنا الأعمشُ، قال: سِمعتُهم

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Assâm anlattı, dedi ki: Bize el-A‘meş anlattı, dedi ki: Onları [şöyle] derlerken işittim:

يذكرون -ولا أُرَى إبراهيمَ إلا فيهم- عن عمرَ، قال: لأَنْ أكونَ أعلمُ الكلالةَ أحبُّ إلىَّ من أن يكونَ لى مثلُ جزيةِ قصورِ الشامِ .

Ömer'den naklettiklerini işittim -İbrâhîm'in de onların arasında olduğunu sanıyorum-; Ömer şöyle demiştir: 'Kelâleyi biliyor olmam, bana Şam saraylarının cizyesi kadarına sahip olmaktan daha sevimlidir' .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عثَّامٌ، عن الأعمشِ، عن قيسِ بنِ مسلمٍ، عن طارقِ بنِ شهابٍ، قال: أخَذ عمرُ كَتِفًا، وجمَع أصحابَ النبىِّ ﷺ، ثم قال: لَأَقْضِينَّ في الكلالةِ قضاءً تَحدَّثُ به النساءُ فى خُدورِهنَّ. فخرَجتْ حينَئذٍ حيةٌ من البيتِ، فتفرَّقوا، فقال: لو أراد اللهُ أن يُتِمَّ هذا الأمرَ لأتمَّه .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Assâm, el-A'meş'ten, o Kays b. Müslim'den, o da Târık b. Şihâb'dan anlattı; o şöyle demiştir: Ömer bir kürek kemiği aldı ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını topladı, sonra şöyle dedi: 'Kelâle hakkında öyle bir hüküm vereceğim ki kadınlar odalarında bunu konuşacaklar.' O sırada evden bir yılan çıktı ve dağıldılar. Bunun üzerine Ömer: 'Şayet Allah bu işin tamamlanmasını dileseydi onu tamamlardı' dedi .

حدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةً، قال: ثنا أبو حَيَّانَ، قال: ثنى الشعبىُّ، عن ابنِ عمرَ، قال: سمعتُ عمرَ بنَ الخطابِ يخطُبُ على منبرِ المدينةِ، فقال: أيها الناسُ، ثلاثٌ ودِدتُ أن رسولَ اللهِ ﷺ لم يفارقْنا حتى يَعْهَدَ إلينا فيهن عهدًا يُنتَهَى إليه؛ الجَدُّ، والكلالةُ، وأبوابٌ [من أبوابِ] الرِّبا .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hayyân anlattı, dedi ki: Bana eş-Şa'bî, İbn Ömer'den anlattı; İbn Ömer dedi ki: Ömer b. el-Hattâb'ı Medine minberinde hutbe verirken işittim, şöyle diyordu: 'Ey insanlar! Üç şey vardır ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, haklarında nihai olarak uyulacak bir ahit bırakmadan aramızdan ayrılmamasını ne kadar isterdim: Dede, kelâle ve faiz kapılarından [bazı kapılar] ' .

حدَّثنى يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، عن سعيدِ بنِ أبي عَرُوبةً، عن قتادةَ، عن سالِم بنِ أبى الجعد، عن مَعْدانَ بنِ أبى طلحةَ، أن عمرَ بنَ الخطابِ، قال: ما سألتُ رسولَ اللهِ ﷺ عن شيءٍ أكثرَ مما سألتُ عن الكلالةِ، حتى طعَن بُأصْبُعِه فى صدرى، وقال: "تكفيك آيةُ الصيفِ، التي في آخرِ سورةِ النساءِ".

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Saîd b. Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o da Ma'dân b. Ebî Talha'dan anlattı; Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kelâleden daha çok sorduğum hiçbir şey olmadı; nihayetinde parmağıyla göğsüme dürtüp şöyle buyurdu: «Nisâ sûresinin sonundaki yaz ayeti sana yeter.»"

حدَّثنا إبراهيمُ بنُ سعيدٍ الجَوْهَرىُّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ بكرِ السَّهْمىُّ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن سالمِ بن أبى الجعدِ، عن مَعْدانَ، عن عمرَ، قال: لم أَدَعْ شيئًا أهمَّ عندى من أمرِ الكلالةِ، فما أَغْلَظ لى رسولُ اللهِ ﷺ فى شيءٍ ما أَغْلَظ لي فيها، حتى طعَن بأُصبعِه فى صدرى -أو في جَنْبى- فقال: "تكْفيك الآيةُ التي أُنزِلت في آخرِ النساءِ".

Bize İbrâhîm b. Saîd el-Cevherî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Bekr es-Sehmî, Saîd'den, o Katâde'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o Ma'dân'dan, o da Ömer'den anlattı; Ömer şöyle demiştir: 'Ardımdan benim için kelâle meselesinden daha mühim hiçbir şey bırakmadım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bana kelâle konusunda davrandığı kadar hiçbir hususta sert davranmadı; hatta parmağıyla göğsüme -veya böğrüme- dürttü ve: "Nisâ'nın sonunda indirilen ayet sana yeter" buyurdu.'

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى عدىٍّ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن سالِم بنِ أبى الجعدِ، عن معدانَ بنِ أبى طلحةَ، أن عمرَ بنَ الخطابِ خطَب الناسَ يومَ الجمعةِ، فقال: إني واللهِ ما أدَعُ بعدى شيئًا هو أهمُّ إلىَّ من أمرِ الكلالةِ، وقد سألتُ عنها رسولَ اللهِ ﷺ، فما أَغْلَظ لى فى شيءٍ ما أَغْلَظ لي فيها، حتى طعَن في نَحْرى وقال: "تكفيك آيةُ الصيفِ، التى أُنْزِلتُ في آخرِ سورةِ النساءِ". وإن أعِشْ أقضِ فيها بقضيةٍ لا يختلِفُ فيها أحدٌ قرَأ القرآنَ.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Saîd'den, o Katâde'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o da Ma'dân b. Ebî Talha'dan anlattı; Ömer b. el-Hattâb cuma günü insanlara hutbe irat edip şöyle dedi: 'Vallahi ben ardımdan benim için kelâle meselesinden daha mühim hiçbir şey bırakmıyorum. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum da bana bu hususta davrandığı kadar hiçbir şeyde sert davranmamıştı; hatta göğsümün üst kısmına dürttü ve: "Nisâ Suresi'nin sonunda indirilen yaz ayeti sana yeter" buyurdu. Eğer yaşarsam, bu konuda Kur'an okuyan hiç kimsenin ihtilaf etmeyeceği bir hüküm vereceğim.'

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا هشامٌ، عن قتادةَ، عن سالِم بنِ أبى الجعدِ، عن مَعْدان بنِ أبى طلحةَ، عن عمرَ بنِ الخطابِ، بنحوِه .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, Katâde'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o Ma'dân b. Ebî Talha'dan, o da Ömer b. el-Hattâb'dan benzer şekilde anlattı .

حدَّثنا محمدُ بنُ علىٍّ بنِ الحسنِ بنِ شقيقٍ، قال: سمِعتُ أبى يقولُ: أخبرنا أبو حمزةَ، عن جابرٍ، عن الحسنِ بنِ مسروقٍ، عن أبيه، قال: سألتُ عمرَ وهو يخطُبُ الناسَ عن ذى قَرابةٍ لى ورِث كلالةً، فقال: الكلالةُ، الكلالةُ، الكلالةُ. وأخَذ بلحيتِه. ثم قال: واللهِ لَأَنْ أَعْلَمَها أَحبُّ إليَّ من أن يكونَ لى ما على الأرضِ من شيءٍ؛ سألتُ عنها رسولَ اللهِ ﷺ، فقال: "ألمْ تسمَعِ

Bize Muhammed b. Alî b. el-Hasen b. Şakîk anlattı, dedi ki: Babamı şöyle derken işittim: Bize Ebû Hamza, Câbir'den, o el-Hasen b. Mesrûk'tan, o babasından anlattı; o şöyle demiştir: Ömer insanlara hutbe irat ederken ona, kelâle olarak vâris olan bir akrabamı sordum. Bunun üzerine: "Kelâle, kelâle, kelâle!" dedi ve sakalını tuttu. Sonra şöyle dedi: "Vallahi onu [tam olarak] bilmem, yeryüzündeki herhangi bir şeyin benim olmasından bana daha sevimlidir. Onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum da şöyle buyurdu: «Duymadın mı...»

الآيةَ التى أُنْزِلت في الصيفِ؟ ". فأعادها ثلاثَ مَرَّاتٍ .

yazın indirilen ayeti?" Bunu üç defa tekrarladı .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن زكريا، عن أبى إسحاقَ، عن أبى سَلَمةَ، قال: جاء رجلٌ إلى النبى ﷺ، فسأله عن الكلالةِ، فقال: "أَلَمْ تسمَعِ الآيةَ التى أُنْزِلت فى الصيفِ؛ {وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً}؟ ". إلى آخرِ الآيةِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Zekeriyyâ'dan, o Ebû İshâk'tan , o da Ebû Seleme'den anlattı; o şöyle demiştir: Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kelâle hakkında sordu. Bunun üzerine: "Yazın indirilen {وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً} “Eğer bir erkeğe kelâle olarak mirasçı olunursa...” ayetini duymadın mı?" buyurdu; ayetin sonuna kadar [zikretti] .

حدَّثنى محمدُ بنُ خلفٍ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ عيسى، قال: ثنا ابنُ لَهيعةً، عن يزيدَ بنِ أبى حَبيبٍ، عن أبى الخيرِ، أن رجلاً سأل عقبةَ عن الكلالةِ، فقال: ألا تعجَبون من هذا؟ يسألُنى عن الكلالةِ، وما عضَل بأصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ شيءٌ ما أَعْضَلت بهم الكلالةُ .

Bana Muhammed b. Halef anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Îsâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Lehîa, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o da Ebi'l-Hayr'dan anlattı; bir adam Ukbe'ye kelâleyi sormuş, o da şöyle demiştir: 'Şuna şaşmaz mısınız? Bana kelâleyi soruyor; oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını kelâlenin zorladığı kadar hiçbir şey zorlamamıştır' .

قال أبو جعفرٍ: فإن قال قائلٌ: فما وجهُ قولِه جلَّ ثناؤُه: {إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ}. وقد علمتَ اتفاقَ جميعِ أهلِ القبلةِ خلا ابنَ عباسٍ وابنَ الزُّبيرِ، على أن الميتَ لو ترَك بنتًا وأختًا، أن لا بنتِه النصفَ، وما بَقِى فلأختِه إذا كانت أختُه لأبيه وأمِّه، أو لأبيه، فأين ذلك من قولِه: {إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ}. وقد ورَّثوها النصفَ مع الولدِ؟

Ebû Ca'fer der ki: Eğer birisi şöyle derse: 'Şânı yüce olan Allah'ın: {إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ} “Eğer bir kimse ölür de çocuğu olmazsa ve bir kız kardeşi bulunursa, bıraktığının yarısı onundur” kavlinin izahı nasıldır? İbn Abbâs ve İbnü'z-Zübeyr müstesna, bütün kıble ehlinin şu hususta ittifak ettiğini bilmektesin: Ölen kimse geride bir kız çocuğu ve bir kız kardeş bırakırsa, kızına yarım pay vardır; kız kardeşi öz veya baba bir kız kardeş ise geriye kalan da kız kardeşinindir. Peki, onlar çocukla beraber kız kardeşe pay verirken, bu durum O'nun: {إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ} “Eğer bir kimse ölür de çocuğu olmazsa ve bir kız kardeşi bulunursa, bıraktığının yarısı onundur” kavlinin neresine düşer?'

قيل: إن الأمرَ فى ذلك بخلافِ ما ذهبتَ إليه، إنما جعَل اللهُ جلَّ ثناؤُه بقولِه: {إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ}. إذا لم يكنْ للميِّتِ

Şöyle denilir: Bu husustaki durum senin ileri sürdüğünün aksinedir. Şânı yüce olan Allah: {إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ} “Eğer bir kimse ölür de çocuğu olmazsa ve bir kız kardeşi bulunursa, bıraktığının yarısı onundur” kavliyle ancak ölen kimsenin

ولدٌ ذكرٌ ولا أنثى وكان موروثاً كلالةَ - النصفَ من تَرِكتِه فريضةً لها مسمَّاةً، فأما إذا كان للميِّتِ ولدٌ أنثى [فهى معها عصبةٌ يصيرُ لها ما كان يصيرُ للعصبةِ غيرِها لو لم تكنْ ] ، وذلك غيُر محدودٍ بحدِّ، ولا مفروضٍ لها فرضُ سهامِ أهلِ الميراثِ بميراثِهم عن ميّتِهم، ولم يقلِ اللهُ جلَّ ثناؤه فى كتابِه: فإن كان له ولدٌ فلا شيءَ لأختِه معه. فيكونَ لما رُوِى عن ابنِ عباسٍ وابنِ الزبيرِ فى ذلك وجةٌ يُوجَّهُ إليه، وإنما بيَّن جلَّ ثناؤُه مبلَغَ حقِّها إذا وُرِث الميِّتُ كلالةً، وترَك بيانَ ما لها من حقٍّ إذا لم يُورَثُ كلالةً فى كتابِه، وبيَّنه بوحيِه على لسانِ رسولِه ﷺ، فجعَلها عصبةً مع إناثِ ولدِ الميِّتِ، وذلك معنًى غيرُ معنى وراثتِها الميِّتَ إذا كان موروثًا كلالةً.

erkek veya kız bir çocuğu bulunmayıp kelâle olarak mirasçı bırakıldığında, terekesinin yarısını kız kardeşe belirlenmiş bir pay olarak takdir etmiştir. Ölenin kız çocuğu olduğunda ise [o kız kardeş, kız çocukla beraber asabe olur; o kız kardeş bulunmasaydı başka bir asabenin alacağı şey onun olur] . Bu ise belirli bir miktarla sınırlanmış değildir ve ölenlerinden kalan miras dolayısıyla miras ehlinin payları gibi ona farz kılınmış bir pay da değildir. Şânı yüce olan Allah Kitabı'nda: 'Şayet çocuğu varsa, onunla beraber kız kardeşine hiçbir şey yoktur' dememiştir ki İbn Abbâs ile İbnü'z-Zübeyr'den bu hususta rivayet edilen görüşün yöneleceği geçerli bir vechi olsun. Şânı yüce olan Allah Kitabı'nda ancak ölene kelâle olarak mirasçı olunduğunda kız kardeşin hakkının miktarını açıklamış; kelâle olarak mirasçı olunmadığında onun ne hakkı olduğunu Kitabı'nda açıklamayıp bunu Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle vahyiyle açıklamış ve onu ölenin kız çocuklarıyla beraber asabe kılmıştır . Bu ise kız kardeşin, ölene kelâle olarak mirasçı olması durumundaki mirasçılığının anlamından farklı bir anlamdır.

القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ}.

Şânı yüce olan Allah'ın: {وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ} “Eğer kadının çocuğu yoksa, erkek kardeş ona vâris olur” kavlinin teviline dair söz:

قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: وأخو المرأةِ يرثُها إن ماتت قبلَه إذا وُرِثتْ كلالةً ولم يكنْ لها ولدٌ ولا والدٌ.

Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr rahimehullâh der ki: Şânı yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Kadın kendisinden önce vefat ederse, kelâle olarak mirasçı bırakıldığı ve çocuğu ile babası bulunmadığı takdirde erkek kardeşi ona vâris olur.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ}.

Şânı yüce olan Allah'ın: {فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Eğer [kız kardeşler] iki tane iseler, onun bıraktığının üçte ikisi onlarındır. Şayet kardeşler erkekli kadınlı iseler, erkeğe iki kadının payı kadar vardır” kavlinin teviline dair söz:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ}: فإن

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Şânı yüce olan Allah, {فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ} “Eğer [kız kardeşler] iki tane iseler” buyruğu ile şunu kastetmektedir: Şayet

كانت المتروكةُ من الأخواتِ لأبيه وأمِّه أو لأبيه، اثنتين، فلهما ثلثا ما ترَك أخوهما الميِّتُ إذا لم يكنْ له ولدٌ ووُرث كلالةً، {وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً}. يعنى: وإن كان المتروكون من إخوته {رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ} منهم و بميراثِهم عنه من تركتِه، {مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ}. يعنى: مثلُ نصيبِ اثنتين من أخواتِه ، وذلك إذا وُرِث كلالةً، والإخوةُ والأخواتُ إخوتُه وأخواتُه لأبيه وأمِّه أو لأبيه.

geride bırakılan öz veya baba bir kız kardeşler iki kişi iseler, ölen erkek kardeşlerinin çocuğu olmayıp kelâle olarak mirasçı bırakıldığında, bıraktığı malın üçte ikisi onlarındır. {وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً} kavli ise; geride kalan kardeşleri {رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ} “erkekli kadınlı iseler, erkeğe” onun terekesinden mirasları olarak {مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “iki kadının payı kadar vardır” yani iki kız kardeşinin payı kadar pay vardır demektir. Bu da kelâle olarak mirasçı bırakıldığı zamandır; buradaki erkek ve kız kardeşler ise öz veya baba bir kardeşlerdir.

القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا}.

Şânı yüce olan Allah'ın: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} “Şaşırıp sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” kavlinin teviline dair söz:

قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: يبيِّن اللهُ لكم قسمةَ مواريثِكم، وحكمَ الكلالةِ، وكيف فرائضُهم، {أَنْ تَضِلُّوا}، بمعنى: لئلا تَضِلُّوا في أمرِ [المواريثِ وقسمتِها] ، أي: لئلا تجوروا عن الحقِّ فى ذلك، وتُخْطِئوا الحكمَ فيه، فتَضِلَّوا عن قصدِ السبيلِ.

Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr rahimehullâh der ki: Şânı yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Allah size miraslarınızın taksimini, kelâlenin hükmünü ve farz paylarının nasıl olduğunu açıklıyor; {أَنْ تَضِلُّوا} ise [miraslar ve bunların taksimi] konusunda sapmayasınız diye, yani bu hususta haktan sapmayasınız, bundaki hükümde hata etmeyesiniz ve böylece dosdoğru yoldan sapmayasınız demektir.

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جريجٍ قولَه: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا}. قال: في شأنِ المواريثِ.

Nitekim bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} “Şaşırıp sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” kavli hakkında anlattı; o: 'Miraslar konusunda' demiştir.

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ حُميدٍ المَعْمَرىُّ، وحدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قالا جميعًا: أخبرنا معمرٌ، عن أيوبَ، عن ابنِ سيرينَ، قال: كان عمرُ إذا قرَأ: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا}. [قال: اللهمَّ من بيَّنتَ له الكلالةَ فلم تُبَيِّنْ لى].

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Humeyd el-Ma‘merî anlattı; [ayrıca] bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; her ikisi birden dediler ki: Bize Ma‘mer, Eyyûb'dan, o da İbn Sîrîn'den haber verdi; o şöyle dedi: Ömer {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} “Şaşırıp sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” [ayetini] okuduğu zaman: [«Allahım! Kelâleyi kime açıkladıysan [açıkladın], bana ise açıklamadın» derdi.]

[قال أبو جعفرٍ: وموضعُ "أن" في قولِه: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا}] . نصبٌ في قولِ بعضِ أهلِ العربيةِ؛ لاتصالِها بالفعلِ، وفي قولِ بعضِهم خفضٌ، بمعنى: يبيِّنُ اللهُ لكم بألَّا تضلُّوا، ولئلا تضلُّوا، وأُسْقِطتْ "لا" من اللفظِ، وهى مطلوبةٌ في المعنى؛ الدَلالةِ الكلامِ عليها، والعربُ تفعَلُ ذلك، تقولُ: جئتُكَ أن تلومَنى. بمعنى: جئتُكَ أن لا تلومَنى، كما قال القَطَامىُّ فى صفةِ ناقةٍ :

[Ebû Ca'fer der ki: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} kavlindeki "en" edatının iraptaki yeri] , fiile bitişik olması sebebiyle bazı Arap dili âlimlerinin kavline göre nasb; bazılarının kavline göre ise cer konumundadır; yani: 'Allah sapmayasınız diye size açıklıyor' anlamındadır. Sözün ona delalet etmesinden dolayı "lâ" lafızdan düşürülmüştür, fakat anlamda murattır. Araplar bunu yaparlar; nitekim: 'Beni kınamayasın diye sana geldim' anlamında 'Beni kınayasın diye sana geldim' derler. el-Katâmî'nin bir deveyi nitelerken dediği gibi :

رأَيْنا ما يَرَى البُصَراءُ فيها … فآلَينا عليها أن تُبَاعَا

Onda basiret sahiplerinin gördüğünü gördük … ve satılmamasına yemin ettik.

[بمعنى: أَلَّا تباعَ] (١).

[Yani: Satılmasın diye] (١).

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٧٦)}.

Şânı yüce olan Allah'ın: {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٧٦)} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” kavlinin teviline dair söz:

قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ}. من مصالحِ عبادِه في قسمةِ مواريثِهم وغيرِها، وجميعِ الأشياءِ، {عَلِيمٌ}. يقولُ: هو بذلك كلِّه ذو علمٍ.

Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr rahimehullâh der ki: Şânı yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ} “Allah her şeyi”, yani miraslarının taksiminde ve diğer hususlarda kullarının maslahatlarını ve bütün şeyleri, {عَلِيمٌ} “bilendir”; yani O, bütün bunları bilendir.

آخر تفسيرِ سورةِ "النساءِ"، [والحمدُ للهِ ربِّ العالمين].

Nisâ Sûresi tefsirinin sonudur. [Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.]