حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {أُقِّتَتْ}. قال: أُجِّلت .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, [o da] Mücâhid’den Allah’ın: {أُقِّتَتْ} “vakit belirlendiği zaman” kavli hakkında nakletti; o: “Vadesi tayin edildiği zaman” dedi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، قال: قال مجاهدٌ: {وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ}. قال: أُجِّلت.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan anlattı, dedi ki: Mücâhid: {وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ} “ve elçiler için vakit belirlendiği zaman” kavli hakkında: “Vadesi tayin edildiği zaman” dedi.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، جميعًا عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ}. قال: أُوعِدت .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘ anlattı; bize İbn Humeyd de anlattı, dedi ki: Bize Mihrân anlattı; hepsi birden Süfyân’dan, [o da] Mansûr’dan, [o da] İbrâhîm’den nakletti: {وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ} “ve elçiler için vakit belirlendiği zaman” kavli hakkında: “[Kendilerine] vaadde bulunulduğu zaman” dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قوله: {وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ}. قال: أُقِّتت ليوم القيامةٍ. وقرأ: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ} [المائدة: ١٠٩]. قال: والأجلُ الميقاتُ. وقرأ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } [البقرة: ١٨٩]، وقرأ: {إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} [الواقعة: ٥٠]. قال: إلى يومِ القيامةِ. قال: لهم أجَلٌ إلى ذلك اليومِ حتى يَبْلُغوه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ} “ve elçiler için vakit belirlendiği zaman” kavli hakkında: “Kıyamet günü için vakit belirlenmiştir” dedi ve {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ} “Allah’ın elçileri toplayacağı gün” [el-Mâide 109] ayetini okudu. Dedi ki: Ecel, vakittir (mîkât). [Ardından]: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” [el-Bakara 189] ayetini okudu ve {إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} “bilinen bir günün belirlenmiş vaktine [kadar]” [el-Vâkıa 50] ayetini okuyup: “Kıyamet gününe kadar” dedi. [Ve devamla] şöyle dedi: “O güne ulaşıncaya kadar onlar için belirlenmiş bir ecel vardır” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ في قولِه: {وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ}. قال: وُعِدت.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr’dan, [o da] İbrâhîm’den nakletti; o, {وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ} “ve elçiler için vakit belirlendiği zaman” kavli hakkında: “[Kendilerine] vaat edildiği zaman” dedi.
واختلَفت القرأةُ في قراءة ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ المدينةِ غيرَ أبي جعفرٍ، وعامةُ قرأةِ الكوفةِ: {أُقِّتَتْ} بالألف وتشديدِ القافِ. [وقرأه بعضُ قرأةِ البصرةِ بالواوِ وتشديدِ القافِ] : (وُقِّتَت) . وقرَأه أبو جعفرٍ: (وُقِتَتْ) بالواوِ وتخفيفِ القافِ .
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine kurrâsının geneli Ebû Ca‘fer hariç ve Kûfe kurrâsının geneli bunu elif ile ve kaf harfinin şeddesiyle: {أُقِّتَتْ} şeklinde okumuştur. [Basra kurrâsının bir kısmı ise vav ile ve kaf harfinin şeddesiyle] : (وُقِّتَت) şeklinde okumuştur . Ebû Ca‘fer ise vav ile ve kaf harfinin tahfifiyle (şeddesiz olarak) (وُقِتَتْ) şeklinde okumuştur .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يُقالَ: إن كلَّ ذلك قراءاتٌ معروفاتٌ، ولغاتٌ مشهوراتٌ، بمعنًى واحدٍ، فبأيتِها قرأ القارئُ فمصيبٌ، وإنما هو "فُعِّلت" من الوقتِ، غيرَ أن من العرب من يَسْتَثْقِلُ ضمةَ الواوِ، كما يَسْتَثْقِلُ كسرةَ الباءِ في أولِ الحرفِ، فيَهْمِزُها، فيقولُ: هذه أُجُوهٌ حسانٌ. بالهمزِ، ويُنْشِدُ بعضُهم :
Bu konuda doğru olan söz şudur: Bunların hepsi bilinen kıraatler ve aynı anlamda meşhur lehçelerdir. Okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Bu kelime “vakit” kökünden türetilmiş “fu‘‘ilet” (فُعِّلت) kalıbıdır. Ne var ki Araplardan kimi kelimenin başındaki be harfinin kesresini ağır bulduğu gibi, vav harfinin dammesini de ağır bulup hemzeye dönüştürür ve hemze ile: “هذه أُجُوهٌ حسانٌ” (Bunlar güzel yüzlerdir) der. Nitekim bazısı şu beyti inşad etmiştir :
يَحِلُّ أُحَيْدَه ويُقالُ بَعْلٌ … ومِثلُ تَموُّلٍ منه افتِقارٌ
Bir başına konaklar da [ona] koca denir … Ve onun gibi mal-mülk edinmek ise [aslında] bir yoksulluktur.
وقولُه: {لِأَيِّ يَوْمٍ أُجِّلَتْ}. يقولُ تعالى ذكرُه مُعَجِّبًا عبادَه من هولِ ذلك اليومِ وشدتِه: لأيِّ يومٍ أُجِّلت الرسلُ فوُقِّتت؟ ما أعظمَه وأهولَه! ثم بيَّن ذلك وأيُّ يومٍ هو؟ فقال: {أُجِّلَتْ (١٢) لِيَوْمِ الْفَصْلِ}.
O'nun: {لِأَيِّ يَوْمٍ أُجِّلَتْ} “[Onlar] hangi güne ertelenmişti?” buyruğuna gelince; Şanı Yüce olan, o günün dehşet ve şiddetinden ötürü kullarını hayrete düşürerek şöyle buyurmaktadır: Elçiler hangi gün için ertelenip vakitleri belirlenmişti? O ne büyük, ne dehşetli [bir gün]dür! Sonra bunu ve onun hangi gün olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {أُجِّلَتْ (١٢) لِيَوْمِ الْفَصْلِ} “[Onlar] ertelenmişti; hüküm gününe!”
يقولُ: ليومٍ يَفْصِلُ اللهُ فِيه بينَ خلقِه القضاءَ، فيأخذُ للمظلومِ من الظالمِ، ويَجْزِى المحسن بإحسانِه، والمسيءَ بإساءتِه.
Şöyle buyurmaktadır: Allah’ın yaratıkları arasında hükmü ayırıp vereceği, mazlumun hakkını zalimden alacağı, iyilik yapana iyiliğinin, kötülük yapana da kötülüğünün karşılığını vereceği bir güne [ertelenmişti].
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدُ، عن قتادةَ: {لِأَيِّ يَوْمٍ أُجِّلَتْ (١٢) لِيَوْمِ الْفَصْلِ}: يومٍ يُفْصَلُ فيه بينَ الناسِ بأعمالهم؛ إلى الجنةِ وإلى النارِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {لِأَيِّ يَوْمٍ أُجِّلَتْ (١٢) لِيَوْمِ الْفَصْلِ} “[Onlar] hangi güne ertelenmişti? Hüküm gününe!” [ifadesi hakkında]: İnsanlar arasında amellerine göre cennete ve cehenneme [sevk edilerek] hükmün verileceği bir gündür, dedi .
وقولُه: {وَمَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الْفَصْلِ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وأى شيءٍ أدراك يا محمدُ ما يومُ الفصلِ؟ مُعظِّمًا بذلك أمرَه وشدةَ هولِه.
O'nun: {وَمَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الْفَصْلِ} “Hüküm gününün ne olduğunu sen nereden bileceksin?” buyruğuna gelince; Şanı Yüce olan Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onun durumunu ve dehşetinin şiddetini yücelterek şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Hüküm gününün ne olduğunu sana hangi şey bildirdi?
كما حدَّثني بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الْفَصْلِ}: تعظيمًا لذلك اليومِ .
Nitekim bana Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَمَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الْفَصْلِ} “Hüküm gününün ne olduğunu sen nereden bileceksin?” [ifadesi], o günün [büyüklüğünü] tazim etmek içindir .
وقولُه: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: الوادى الذي يَسيلُ في جهنمَ من صديدِ أهلِها: للمُكذِّبين بيوم الفصلِ [يومَ الفصلِ] .
O'nun: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} “O gün, yalanlayanların vay haline!” buyruğuna gelince; Şanı Yüce olan şöyle buyurmaktadır: Cehennemde oranın ehlinin irinlerinden akan vadi, [hüküm gününde] hüküm gününü yalanlayanlar içindir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ}: ويلٌ واللهِ طويلٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} “O gün, yalanlayanların vay haline!”: Vallahi [bu], uzun bir veyldir (helaktir).
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ (١٦) ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الْآخِرِينَ (١٧) كَذَلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ (١٨) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (١٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {أَلَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ (١٦) ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الْآخِرِينَ (١٧) كَذَلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ (١٨) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (١٩)} “Öncekileri helak etmedik mi? Sonra arkalarındakileri de onlara katacağız. Günahkarlara işte böyle yaparız! O gün, yalanlayanların vay haline!”.
يقولُ تعالى ذكرُه: ألم نُهْلِكِ الأممَ الماضين الذين كذَّبوا رُسُلى وجحَدوا آياتي، من قومِ نوحٍ وعادٍ وثمودَ،
Şanı Yüce olan şöyle buyurmaktadır: Nûh kavminden, Âd’dan ve Semûd’dan elçilerimi yalanlayan ve ayetlerimi inkâr eden geçmiş ümmetleri helak etmedik mi?
ثم نُتبِعُهم الآخرِين بعدَهم ممن سلَك سبيلَهم في الكفرِ بي وبرسلى، كقومِ إبراهيمَ وقومِ لوطٍ وأصحابِ مدينَ، فنُهْلِكُهم كما أهلَكنا الأوَّلين قبلَهم،
Sonra İbrâhîm kavmi, Lût kavmi ve Medyen halkı gibi, bana ve elçilerime küfretme konusunda onların yolundan giden sonraki kimseleri de onların peşine katıp, daha önce öncekileri helak ettiğimiz gibi onları da helak ederiz.
{كَذَلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ}. يقولُ: كما أهلَكنا هؤلاء بكفرِهم بي وتكذيبِهم برسُلى، كذلك سُنتى في أمثالِهم من الأممِ الكافرةِ، فنُهْلِكُ المجرِمين بإجرامِهم إذا طَغَوا وبغَوا،
{كَذَلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ} “Günahkarlara işte böyle yaparız!” buyruğu: Onları bana küfretmeleri ve elçilerimi yalanlamaları sebebiyle nasıl helak ettiysek, kâfir ümmetlerden onların benzerleri hakkındaki sünnetim de böyledir; haddi aşıp azgınlık ettiklerinde günahkarları cürümleri sebebiyle helak ederiz, demektir.
{وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ}. يقولُ: ويلٌ يومئذٍ للمكذبين بأخبارِ اللهِ التي ذكَرها في هذه الآيةِ، الجاحدين قدرتَه جلَّ ثناؤُه على ما يشاءُ.
{وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} “O gün, yalanlayanların vay haline!” buyruğu: Allah'ın bu ayette zikrettiği haberleri yalanlayanların ve şânı yüce olan [Allah]'ın dilediği şeye olan kudretini inkâr edenlerin o gün vay haline, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ (٢٠) فَجَعَلْنَاهُ فِي قَرَارٍ مَكِينٍ (٢١) إِلَى قَدَرٍ مَعْلُومٍ (٢٢) فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ (٢٣) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٢٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ (٢٠) فَجَعَلْنَاهُ فِي قَرَارٍ مَكِينٍ (٢١) إِلَى قَدَرٍ مَعْلُومٍ (٢٢) فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ (٢٣) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٢٤)} “Sizi değersiz bir sudan yaratmadık mı? Sonra onu sağlam bir yere yerleştirdik; bilinen bir süreye kadar. İşte böylece güç yetirdik; ne güzel güç yetirenleriz Biz! O gün, yalanlayanların vay haline!”.
يقولُ تعالى ذكرُه: {أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ} أَيُّها الناسُ، {مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ}. يعنى من نطفةٍ ضعيفةٍ.
Şanı Yüce olan şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! {أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ} “Sizi yaratmadık mı?”, {مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ} “değersiz bir sudan”; yani zayıf bir nutfeden.
كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ}. يعنى بالمهينِ الضعيفَ .
Nitekim bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan nakletti; o, {أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ} “Sizi değersiz bir sudan yaratmadık mı?” kavli hakkında: “Değersiz (el-mehîn) ile zayıf olanı kastetmektedir” dedi .
وقولُه: {فَجَعَلْنَاهُ فِي قَرَارٍ مَكِينٍ}. يقولُ: فجعلنا الماءَ المهينَ في رحمٍ استقرَّ فيها فتمكَّن.
Ve O'nun: {فَجَعَلْنَاهُ فِي قَرَارٍ مَكِينٍ} “Onu sağlam bir karargâhta kıldık” kavli hakkında [şöyle] buyurmaktadır: O değersiz suyu, içinde yerleşip sağlamlaştığı bir rahimde kıldık.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فِي قَرَارٍ مَكِينٍ}. قال: الرحمِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, [o da] Mücâhid’den nakletti; o, {فِي قَرَارٍ مَكِينٍ} “sağlam bir yere” kavli hakkında: “Rahimdir” dedi .
وقولُه: {إِلَى قَدَرٍ مَعْلُومٍ}. يقولُ: إلى وقتٍ معلومٍ لخروجِه من الرَّحم عندَ اللهِ،
O'nun: {إِلَى قَدَرٍ مَعْلُومٍ} “bilinen bir süreye kadar” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Allah katında rahimden çıkışı için belirlenmiş bir vakte kadar.
{فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ}. اختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ المدينةِ: (فقدَّرنا) بالتشديدِ. وقرَأ ذلك عامةُ قرأةٍ الكوفةِ والبصرةِ بالتخفيفِ .
{فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ} “İşte böylece güç yetirdik; ne güzel güç yetirenleriz Biz!” Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine kurrâsının geneli şedde ile (فقدَّرنا) şeklinde okumuştur. Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise tahfif ile (şeddesiz olarak) okumuştur .
والصوابُ من القولِ في ذلك أنهما قراءتان مَعروفتان، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ، وإن كنتُ أُوثِرُ التخفيفَ؛ لقولِه: {فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ}. إذ كانت العربُ قد تَجمَعُ بينَ اللغتين، كما قال: {فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا} [الطارق: ١٧].
Bu konudaki doğru görüş şudur: Bunlar bilinen iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Bununla birlikte ben, {فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ} “ne güzel güç yetirenleriz Biz!” buyruğundan ötürü tahfifi tercih ediyorum . Zira Araplar şu ayette olduğu gibi iki lehçeyi bir arada kullanabilmektedir: {فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا} [et-Târık: 17] “Sen o kâfirlere mühlet ver, onlara biraz süre tanı”.
فجمَع بينَ التشديدِ والتخفيفِ، و كما قال الأعشى :
Böylece şedde ile tahfifi bir arada kullanmıştır; nitekim el-A‘şâ da şöyle demiştir :
وأنكَرَتْني وما كان الذي نكِرَت … من الحوادِثِ إلا الشيبَ والصَّلَعا
Beni tanımadı; oysa [başıma gelen] olaylardan onun tanımadığı şey, ancak [saçımdaki] aklık ve kellikti.
وقد يجوزُ أن يكونَ المعنى في التشديدِ والتخفيفِ واحدًا، فإنه محكيٌّ عن العرب: قُدِر عليه الموتُ وقُدِّر. بالتخفيفِ والتشديد.
Şeddeli ve tahfifli (şeddesiz) okuyuşta anlamın bir (aynı) olması da mümkündür; zira Araplardan tahfif ve şedde ile hem *Kudire aleyhi'l-mevt* (قُدِر عليه الموتُ) hem de *Kuddire* (قُدِّر) dendiği nakledilmiştir.
وعُنى بقولِه: {فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ}. ما حدَّثنا به ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن المباركِ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ}. قال: فملَكنا فنعمَ المالِكون .
{فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ} “İşte böylece güç yetirdik; ne güzel güç yetirenleriz Biz!” buyruğuyla kastettiği anlam, bize İbn Humeyd’in anlattığı şu rivayettir: Dedi ki: Bize Mihrân, Mübârek’ten, [o da] Cüveybir’den, [o da] ed-Dahhâk’tan nakletti: {فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ} hakkında: “Sahip ve malik olduk, ne güzel sahip ve mâlik olanlarız” dedi .
وقولُه: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ويلٌ يومئذٍ للمكذِّبين بأن الله خلَقهم من ماءٍ مَهِينٍ.
O'nun: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} “O gün, yalanlayanların vay haline!” buyruğuna gelince; Şânı Yüce olan şöyle buyurmaktadır: Allah’ın kendilerini değersiz bir sudan yarattığını yalanlayanların o gün vay haline!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا (٢٦) وَجَعَلْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا (٢٧) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٢٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا (٢٦) وَجَعَلْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا (٢٧) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٢٨)} “Yeryüzünü bir toplanma yeri yapmadık mı? Dirilere de ölülere de! Ve orada sarp dağlar kıldık, size tatlı bir su içirdik. O gün, yalanlayanların vay haline!”.
يقولُ تعالى ذكرُه مُنبِّهًا عبادَه على نعمه عليهم: أَلَمْ نَجْعَلْ أَيُّها الناسُ الأَرْضَ لكم {كِفَاتًا}. يقولُ: وِعاءً، يُقالُ: هذا كِفتُ هذا وكَفِيتُه. إذا كان وعاءَه. وإنما معنى الكلامِ: ألم نَجْعَلِ الأرضَ كِفاتَ أحيائِكم وأمواتِكم؛ تَكْفِتُ أحياءَكم في المساكنِ والمنازلِ، فتضُمُّهم فيها وتجمعُهم، وأمواتَكم في بطنِها في القبورِ، فيُدْفَنون فيها.
Şanı Yüce olan, kullarına üzerlerindeki nimetlerini hatırlatarak şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Yeryüzünü sizin için {كِفَاتًا} “bir toplanma yeri” kılmadık mı? Şöyle buyurmaktadır: Bir kap/toplayıcı [kılmadık mı?] Bir şey diğer bir şeyi içine aldığında 'هذا كِفتُ هذا وكَفِيتُه' (Bu, bunun kabıdır/toplayıcısıdır) denir. Sözün anlamı şudur: Yeryüzünü dirilerinizin ve ölülerinizin toplanma yeri yapmadık mı? Dirilerinizi meskenlerde ve evlerde içine alıp barındırır ve onları bir araya toplar; ölülerinizi de bağrındaki kabirlerde [toplar] ve onlar oraya defnedilirler.
وجائزٌ أن يكونَ عُنى بقولِه: {كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا}: تَكْفِتُ أذاهم في حالِ حياتِهم، وجِيَفَهم بعدَ مماتِهم .
O'nun: {كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} “bir toplanma yeri; dirilere de ölülere de!” buyruğuyla; hayattayken onların eza veren atıklarını, ölümlerinden sonra da cesetlerini içine alıp örtmesi kastedilmiş olması da caizdir .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا}. يقولُ: كِنًّا.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, [o da] İbn Abbâs’tan [naklen] Allah Teâlâ'nın: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا} “Yeryüzünü bir toplanma yeri yapmadık mı?” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: [Buradaki kifât,] bir sığınak/barınak [demektir].
حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بيانٍ، قال: أخبَرنا خالدٌ، عن مسلمٍ، عن زاذانَ أبى عمرَ، عن الربيعِ بن خُثَيْمٍ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ، أنه وجَد قملةً في ثوبِه، فدفَنها في المسجدِ، ثم قال: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} .
Bize Abdülhamîd b. Beyân anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, Müslim’den, [o da] Zâzân Ebû Ömer’den, [o da] er-Rebî‘ b. Huseym’den, [o da] Abdullah b. Mes‘ûd’dan nakletti ki o, elbisesinde bir bit buldu ve onu mescidin içine gömdü, sonra da: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} “Yeryüzünü bir toplanma yeri yapmadık mı? Dirilere de ölülere de!” ayetini okudu .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، قال: ثنا مسلمٌ الأعورُ، عن زاذانَ، عن ربيعِ بن خُثَيْمٍ، عن عبدِ اللهِ مثلَه.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, dedi ki: Bize Müslim el-A‘ver, Zâzân’dan, [o da] Rebî‘ b. Huseym’den, [o da] Abdullah’tan benzerini nakletti.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، عن ليثٍ، قال: قال مجاهدٌ في الذي يرى القملةَ في ثوبِه، وهو في المسجد، ولا أدرى قال: في صلاةٍ أم لا: إن شئتَ فألقِها، وإن شئتَ فَوَارِها؛ {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا}.
Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Leys’ten anlattı, dedi ki: Mücâhid, mescitteyken elbisesinde bit gören kimse hakkında -namazda mıydı yoksa değil miydi dediğini bilmiyorum-: “İstersen onu at, istersen onu [toprağa] göm; [çünkü Allah]: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} “Yeryüzünü bir toplanma yeri yapmadık mı? Dirilere de ölülere de!” [buyurmuştur]” dedi.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن شريكٍ، عن بيانٍ، عن الشعبيِّ: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا}. قال: بطنُها لأمواتِكم، وظهرُها لأحيائِكم .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Şerîk’ten, [o da] Beyân’dan, [o da] eş-Şa‘bî’den nakletti: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} “Yeryüzünü bir toplanma yeri yapmadık mı? Dirilere de ölülere de!” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Onun karnı (içi) ölüleriniz için, sırtı (üstü) ise dirileriniz içindir” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن عثمانَ بن الأسودِ، عن مجاهدٍ: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا}. قال: تكْفِتُ أذاهم، {أَحْيَاءً}: تواريه، {وَأَمْوَاتًا}: يُدفَنون تكْفِتُهم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Osmân b. el-Esved’den, [o da] Mücâhid’den nakletti: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا} “Yeryüzünü bir toplanma yeri yapmadık mı?” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Onların eza veren atıklarını içine alıp toplar; {أَحْيَاءً} “Dirilere” [yani] onu örter; {وَأَمْوَاتًا} “ve ölülere” [yani] onlar defnedilirler de [yer] onları içine alıp toplar.”
وقد حدَّثني به ابنُ حميدٍ مرةً أخرى، فقال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن عثمانَ بن الأسودِ، عن مجاهدٍ: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا}. قال: تَكْفِتُ أذاهم وما يَخْرُجُ منهم، {أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا}. قال: تَكْفِتُهم في الأحياءِ والأمواتِ.
İbn Humeyd bana bunu bir başka defa da anlatıp şöyle dedi: Bize Mihrân, Süfyân’dan, [o da] Osmân b. el-Esved’den, [o da] Mücâhid’den nakletti: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا} “Yeryüzünü bir toplanma yeri yapmadık mı?” [Mücâhid] dedi ki: “Onların eza veren atıklarını ve kendilerinden çıkan şeyleri içine alıp toplar; {أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} “Dirilere de ölülere de!” [ayeti hakkında ise şöyle] dedi: “Hem diriler hem de ölüler hususunda onları içine alıp toplar.”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا}. قال: أحياءً يكونون فيها. قال محمدُ بنُ عمرٍو: يَغيبون فيها ما أرادوا. وقال الحارثُ: ويَغيبون فيها ما أرادوا. وقولُه: {أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا}. قال: يُدْفَنون فيها .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, [o da] Mücâhid’den nakletti: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} “Yeryüzünü bir toplanma yeri yapmadık mı? Dirilere de ölülere de!” [ayeti hakkında Mücâhid]: “[İnsanlar] diriler olarak onun üzerinde bulunurlar” dedi. Muhammed b. Amr: “Diledikleri gibi onda kaybolurlar (gizlenirler)” [rivayetini aktardı]. Hâris ise: “Ve diledikleri gibi onda kaybolurlar” [rivayetini aktardı]. O’nun: {أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} “Dirilere de ölülere de!” buyruğu hakkında [Mücâhid]: “Oraya defnedilirler” dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا} الآية: يَسْكُنُ فيها حيُّهم، ويُدْفَنُ فيها ميتُهم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [onun] {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا} “Yeryüzünü bir toplanma yeri yapmadık mı?” ayeti hakkındaki şu sözünü nakletti: “Onların dirisi onda ikamet eder, ölüsü de oraya defnedilir.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ قتادةَ: {أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا}. قال: أحياءً: فوقَها على ظهرِها، وأمواتًا: يُقْبَرون فيها .
Bize İbnu’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, [o da] Katâde’den nakletti: {أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} “Dirilere de ölülere de!” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Diriler olarak onun üstünde, sırtındadırlar; ölüler olarak da onun içine defnedilirler” .
واختلَف أهلُ العربيةِ في الذي نصَب: {أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا}؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ : نُصِب على الحالِ. وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ : بل نُصِب ذلك بوقوعِ الكِفاتِ عليه، كأنك قلتَ: ألم نَجْعَلِ الأَرضَ كِفاتَ أحياءٍ وأمواتٍ. فإذا نوِّنت نصَبتَ، كما يَقْرَأُ مَن يَقْرَأُ: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ (١٤) يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ} [البلد: ١٤، ١٥]. وهذا القولُ أشبهُ عندى بالصوابِ.
Arap dili âlimleri {أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} “Dirilere de ölülere de!” [ifadesini] neyin nasb ettiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler : “Hâl olarak nasb edilmiştir” demişlerdir. Kûfeli bazı nahivciler ise : “Aksine o, 'kifât' kelimesinin ona tesir etmesiyle (mefulü olmasıyla) nasb edilmiştir; sanki sen: 'ألم نَجْعَلِ الأَرضَ كِفاتَ أحياءٍ وأمواتٍ / Yeryüzünü dirilerin ve ölülerin toplanma yeri yapmadık mı?' demiş gibisindir. Tenvin verdiğin zaman ise, tıpkı: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ (١٤) يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ} [Beled: 14, 15] “Yahut açlık gününde doyurmaktır; yakını olan bir yetimi” şeklinde okuyan kimsenin okuduğu gibi nasb edersin” demişlerdir. Bu görüş bana göre doğruya daha yakındır.
وقولُه: {وَجَعَلْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وجعَلنا في الأرضِ جبالًا ثابتاتٍ فيها، باذخاتٍ شاهقاتٍ.
O’nun: {وَجَعَلْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ} “Ve orada sarsılmaz yüce dağlar kıldık” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: “Biz yeryüzünde onda sabit duran, yüksek ve heybetli dağlar kıldık.”
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَجَعَلْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ}. يعنى: الجبالَ.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَجَعَلْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ} “Ve orada sarsılmaz yüce dağlar kıldık” [ayeti hakkında]; “Dağları [kastediyor]” dedi.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ}. يقولُ: جبالًا مُشْرِفاتٍ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, [o da] İbn Abbâs’tan [onun] {رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ} “sarsılmaz yüce dağlar” kavli hakkında: “Yüksek dağlar” dediğini nakletti .
وقولُه: {وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا}. يقولُ: وأسقَيْناكم ماءً عَذْبًا.
O’nun: {وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا} “Ve size tatlı bir su içirdik” buyruğu hakkında [şöyle] buyurmaktadır: “Ve size tatlı su içirdik.”
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا}. يقولُ: عَذْبًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, [o da] İbn Abbâs’tan [onun] {وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا} “Ve size tatlı bir su içirdik” kavli hakkında: “Tatlı [su]” dediğini nakletti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مَاءً فُرَاتًا}. قال: عَذْبًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, [o da] Mücâhid’den nakletti; o, {مَاءً فُرَاتًا} “tatlı bir su” kavli hakkında: “Tatlı” dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا}. أي: ماء عذبًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا} “Ve size tatlı bir su içirdik” yani: Tatlı su.
حدَّثنا محمدُ بنُ سنانٍ القزازُ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن شبيبٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا}. قال: من أربعةِ أنهارٍ؛ سَيْحان، وجَيْحانَ، والنيلِ، والفراتِ، وكلُّ ماءٍ يَشْرَبُه ابنُ آدمَ فهو من هذه الأنهارِ، وهي تَخْرُجُ من تحتِ صخرةٍ من عندِ بيتِ المقدسِ؛ وأما سَيْحانُ فهو ببلخٍ، وأما جَيحانُ
Bize Muhammed b. Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Şebîb’den, [o da] İkrime’den, [o da] İbn Abbâs’tan nakletti: {وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا} “Ve size tatlı bir su içirdik”. [İbn Abbâs] şöyle dedi: Dört nehirdendir; Seyhan, Ceyhan, Nil ve Fırat. Âdemoğlunun içtiği her su işte o bu nehirlerdendir. Bunlar Beytülmakdis’in yanındaki bir kayanın altından çıkarlar. Seyhan’a gelince o Belh’tedir, Ceyhan’a gelince
فدجلةُ، وأما الفراتُ ففراتُ الكوفةِ، وأما النيلُ [فهو نيلُ مصرَ] .
o Dicle’dir. Fırat’a gelince o Kûfe Fıratı’dır. Nil’e gelince [o Mısır Nilidir] .
وقولُه: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ}. يقولُ: ويلٌ يومئذٍ للمكذِّبين بهذه النعمِ، التي أنعمتُها عليكم، من خلقى الكافرين بها.
O’nun: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} “Yalanlayanların o gün vay hâline!” buyruğu hakkında [şöyle] buyurmaktadır: “O gün, yaratıklarımdan [olup da] onu inkâr eden ve size lütfettiğim bu nimetleri yalanlayanların vay hâline!”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {انْطَلِقُوا إِلَى مَا كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (٢٩) انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ (٣٠) لَا ظَلِيلٍ وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ (٣١) إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ (٣٢) كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ (٣٣) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٣٤)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {انْطَلِقُوا إِلَى مَا كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (٢٩) انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ (٣٠) لَا ظَلِيلٍ وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ (٣١) إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ (٣٢) كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ (٣٣) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٣٤)} “(29) Yalanlayıp durduğunuz şeye doğru gidin! (30) Üç kola ayrılmış bir gölgeye doğru gidin! (31) Ne gölgelendirir ne de alevden korur. (32) Muhakkak ki o, saray gibi kıvılcımlar fırlatır. (33) Sanki o sarı develer gibidir. (34) Yalanlayanların o gün vay hâline!”
يقولُ تعالى ذكرُه: يُقالُ لهؤلاء المكذِّبين بهذه النِّعمِ والحججِ التي احتجَّ بها عليهم يومَ القيامةِ: انطلِقوا إلى ما كنتم بِهِ في الدنيا تكذِّبون من عذابِ اللهِ لأهلِ الكفرِ به،
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Kıyamet günü bu nimetleri ve kendilerine karşı delil olarak sunulan bu hüccetleri yalanlayan şu kimselere şöyle denilir: Dünyadayken Allah’ı inkâr edenler için O’nun azabından yalanlayıp durduğunuz şeye doğru gidin!
{انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ}. يعنى تعالى ذكرُه: إلى ظلِّ دخانٍ ذى ثلاثِ شُعَبٍ، {لَا ظَلِيلٍ}، وذلك أنه يَرْتَفِعُ من وقودِها الدخانُ فيما ذُكِر، فإذا تصاعدَ تفرَّقَ شُعَبًا ثلاثا، فذلك قولُه: {ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ}.
{انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ} “Üç kola ayrılmış bir gölgeye doğru gidin!”; Zikri yüce olan [Allah]: “Üç kola ayrılmış bir duman gölgesine [gidin]” demektedir. {لَا ظَلِيلٍ} “Ne gölgelendirir”; bu da zikredildiğine göre onun yakıtından duman yükselir, yükselince de üç kola ayrılır. İşte O’nun: {ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ} “Üç kola ayrılmış” buyruğu budur.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ}. قال: دخانِ جهنمَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, [o da] Mücâhid’den [onun] {إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ} “Üç kola ayrılmış bir gölgeye” kavli hakkında: “Cehennemin dumanına” dediğini nakletti .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ}. قال: هو كقولِه: {نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا} [الكهف: ٢٩].
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, [o da] Katâde’den {ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ} “Üç kola ayrılmış bir gölge” hakkında nakletti; [Katâde] dedi ki: Bu, O’nun: {نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا} [el-Kehf: 29] “onları çadırı çepeçevre kuşatmış bir ateş” buyruğu gibidir.
قال: والسُّرادقُ: دخانُ النارِ. فأحاطَ بهم سرادقُها، ثم تفرَّق، فكان ثلاثَ شُعَب، فقال: {انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ}؛ شُعبةٍ ههنا، وشُعْبةٍ ههنا، وشُعْبةٍ ههنا، {لَا ظَلِيلٍ وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ} .
[Katâde] dedi ki: Surâdık (kuşatan duvar), ateşin dumanıdır. Onun dumanı onları kuşattı, sonra da dağılıp üç kol oldu. Bundan dolayı: {انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ} “Üç kola ayrılmış bir gölgeye doğru gidin!”; bir kol burada, bir kol şurada ve bir kol orada; {لَا ظَلِيلٍ وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ} “Ne gölgelendirir ne de alevden korur” buyurdu .
وقولُه: {لَا ظَلِيلٍ}. يقولُ: لا هو يُظِلُّهم مِن حرِّها، {وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ}: ولا [يُكِنهم من لهبِها] .
O’nun: {لَا ظَلِيلٍ} “Ne gölgelendirir” buyruğu hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Ne o onları onun sıcağından gölgelendirir, {وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ} “ne de alevden korur”: ne de [onları onun alevinden barındırıp korur] .
وقولُه: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ}. يقولُ تعالى ذكره: إن جهنم تَرْمى بشررٍ كالقَصْرِ. فقرَأ ذلك قرأةُ الأمصارِ: {كَالْقَصْرِ} بجزمِ الصادِ.
O’nun: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ} “Muhakkak ki o, saray gibi kıvılcımlar fırlatır” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: “Şüphesiz cehennem, saray/büyük kütük gibi kıvılcım fırlatır.” Şehirlerin kurrâsı bunu sâd harfinin sükûnuyla (cezm ile): {كَالْقَصْرِ} şeklinde okumuştur.
واختلَف الذين قرءُوا ذلك كذلك في معناه؛ فقال بعضُهم: هو واحدُ القصورِ.
Bunu bu şekilde okuyanlar onun anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı: “O, kasrların (sarayların ve köşklerin) tekilidir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ}. يقولُ: كالقصرِ العظيمِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, [o da] İbn Abbâs’tan [onun] {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ} “Muhakkak ki o, saray gibi kıvılcımlar fırlatır” kavli hakkında: “Büyük saray gibi” dediğini nakletti .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن خُصيفٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ}. قال: ذكَر القصرَ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, [o da] Husayf’tan, [o da] Mücâhid’den nakletti: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ} “Muhakkak ki o, saray gibi kıvılcımlar fırlatır” [ayeti hakkında Mücâhid]: “[Bildiğimiz] sarayı zikretti” dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني يزيدُ بنُ يونسَ، عن أبي صخرٍ في قولِ اللهِ: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ}. قال: كان القُرَظِيُّ يقولُ: إن
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yezîd b. Yûnus, Ebû Sahr’dan Allah’ın: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ} “Muhakkak ki o, saray gibi kıvılcımlar fırlatır” kavli hakkında haber verdi; [Ebû Sahr] dedi ki: el-Kurazî şöyle derdi: “Şüphesiz
على جهنمَ سورًا، فما خرَج من وراءِ السور مما يَرْجِعُ فيها في عِظَمِ القصرِ، ولونِ القارِ .
cehennemin üzerinde bir sur vardır; surun arkasından çıkıp da tekrar içine dönen [kıvılcımlar], büyüklükte saray gibidir ve zift rengindedir” .
وقال آخرون: بل هو الغليظُ من الخشبِ، كأصولِ النخلِ وما أشبهَ ذلك.
Başkaları ise şöyle demiştir: “Aksine o, hurma kökleri ve benzeri kalın ağaç kütükleridir.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن عبد الرحمنِ بن عابسٍ، قال: سألتُ ابن عباسٍ عن قولِه: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ}. قال: القصْرُ خشبٌ كنا ندَّخِرُه للشتاءِ ثلاثَ أذرعٍ، وفوقَ ذلك، ودونَ ذلك، كنا نُسمِّيه القصرَ .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân’dan, [o da] Abdurrahman b. Âbis’ten nakletti, dedi ki: İbn Abbâs’a O’nun: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ} “Muhakkak ki o, saray gibi kıvılcımlar fırlatır” buyruğunu sordum. Dedi ki: “Kasr; kış için biriktirdiğimiz üç zira‘ veya daha fazla yahut daha az uzunluktaki odundur, biz ona kasr adını verirdik” .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مؤملٌ، قال: ثنا سفيانُ، قال: سمِعتُ عبدَ الرحمنِ ابنَ عابسٍ، قال: سمِعتُ ابنَ عباسٍ يقولُ في قولِه: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ}. قال: القصرُ: خشبٌ كان يُقْطَعُ في الجاهلية ذراعًا أقلَّ أو أكثرَ، يُعْمَدُ به.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Abdurrahman b. Âbis’i işittim, dedi ki: İbn Abbâs’ı O’nun: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ} “Muhakkak ki o, saray gibi kıvılcımlar fırlatır” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: “Kasr; Câhiliye döneminde bir zira‘ veya daha az yahut daha çok kesilen ve kendisine dayanılan odundur.”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن عبدِ الرحمنِ بن عابسٍ، قال: سمِعتُ ابنَ عباسٍ يقولُ في قولِه: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ}. قال: كنا نَقْصُرُ في الجاهليةِ ذراعين أو ثلاثَ أذرعٍ، وفوقَ ذلك ودونَ ذلك، نُسَمِّيه القَصْرَ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, [o da] Abdurrahman b. Âbis’ten nakletti, dedi ki: İbn Abbâs’ı O’nun: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ} “Muhakkak ki o, saray gibi kıvılcımlar fırlatır” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: “Biz Câhiliye döneminde iki zira‘ veya üç zira‘ -yahut bundan daha fazla veya daha az- [odunları] keserdik de buna kasr adını verirdik.”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ}. فالقَصْرُ: الشجرُ المُقَطَّعُ، ويقالُ: القَصْرُ: النخلُ المقطوعُ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan [onun] {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ} “Muhakkak ki o, saray gibi kıvılcımlar fırlatır” kavli hakkında: “Kasr; kesilmiş ağaçtır. Kasr'ın kesilmiş hurma ağacı olduğu da söylenir” dediğini nakletti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {كَالْقَصْرِ}. قال: حُزَمِ الشجرِ، يعنى الحُزمةَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, [o da] Mücâhid’den nakletti; o, {كَالْقَصْرِ} “saray gibi” kavli hakkında: “Ağaç demetleri, yani demet gibi” dedi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، و ابنُ أبي عديٍّ، عن شعبةَ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، [عن ابن عباسٍ] في هذه الآية: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ}. قال: مثلَ قَصْرِ النخلةِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer ve İbn Ebî Adiyy, Şu‘be’den, [o da] Ebû Bişr’den, [o da] Saîd b. Cübeyr’den, [o da İbn Abbâs’tan] bu ayet: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ} “Muhakkak ki o, saray gibi kıvılcımlar fırlatır” hakkında: “Hurma ağacının gövdesi/kütüğü gibi” dediğini nakletti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ}: أصولِ الشجرِ، وأصولِ النخلِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [onun] {إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ} “Muhakkak ki o, saray gibi kıvılcımlar fırlatır” kavli hakkında: “Ağaç kökleri ve hurma kütükleri gibi” dediğini nakletti.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ}. قال: كأصلِ الشجرِ .
Bize İbnu’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, [o da] Katâde’den nakletti: {بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ} “saray gibi kıvılcımlar” [ayeti hakkında]: “Ağaç kökü gibi” dedi .
حدِّثت عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ}: القَصْرُ: أصولُ
Bana el-Hüseyin’den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz’ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk’ı {بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ} “saray gibi kıvılcımlar” kavli hakkında şöyle derken işittim: “el-Kasr: ... kökleridir”
الشجرِ العظامِ، كأَنَّها أجوازُ الإبلِ الصُّفرِ. وَسَطُ كلِّ شيءٍ جَوْزُه، وهى الأجوازُ .
kökleridir. Her şeyin ortası onun 'cevz'idir; 'ecvâz' ise ortalar/gövdeler demektir” .
حدَّثنا أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمٌ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، قال: قرَأها الحسنُ: {كَالْقَصْرِ}. وقال: هو الجَزْلُ مِن الخشبِ. قال: واحدتُه: قَصْرَةٌ وقَصْرٌ، مثلَ: جمرةٌ وجمرٌ، وتمرةٌ وتمرٌ .
Bize Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn’dan nakletti, dedi ki: Hasan bunu: {كَالْقَصْرِ} şeklinde okudu ve: “O, kalın odundur” dedi. [Hasan] dedi ki: “Onun tekili: cemre ve cemr, temre ve temr gibi kasra ve kasrdır” .
وذُكر عن ابن عباسٍ أنه قرَأ ذلك: (كالقَصَرِ) بتحريكِ الصادِ .
İbn Abbâs’tan, bunu sâd harfinin harekesiyle (fetfayla): (كالقَصَرِ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir .
حدَّثني أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، قال: أخبَرني حسينٌ المُعَلِّمُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، أنه قرَأها: (كالقَصَرِ) بفتحِ القافِ والصادِ .
Bana Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn’dan nakletti, dedi ki: Bana Hüseyn el-Muallim, Ebû Bişr’den, [o da] Saîd b. Cübeyr’den, [o da] İbn Abbâs’tan onun bunu kāf ve sâd harflerinin fethasıyla: (كالقَصَرِ) şeklinde okuduğunu bildirdi .
قال: وقال هارونُ: أخبَرنى أبو عمرٍو أنَّ ابن عباسٍ قرَأها: (كالْقَصَرِ)، وقال: قَصَرُ النخلِ، يعنى الأعناقَ.
[Ahmed b. Yûsuf] dedi ki: Hârûn şöyle dedi: Bana Ebû Amr, İbn Abbâs’ın bunu: (كالْقَصَرِ) şeklinde okuduğunu ve: “Hurmanın kasarı, yani boyunları/gövdeleri” dediğini bildirdi.
وأولى القراءتين بالصوابِ في ذلك عندَنا ما عليه قرَأَةُ الأمصار، وهو سكونُ الصادِ، وأولى التأويلاتِ به أنه القَصْرُ مِن القصورِ؛ وذلك لدَلالةِ قوله: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ}. على صحتِه، والعربُ تُشَبِّهُ الإبلَ بالقصورِ المَبْنيَّةِ، كما قال الأخطلُ في صفةِ ناقةٍ:
Bize göre bu konudaki iki kıraatten doğruya en uygun olanı, beldelerin kurrâsının üzerinde ittifak ettiği, sâd harfinin sükûnu ile [okunan kıraattir]. Bu husustaki tevillerden gerçeğe en layık olanı ise onun saray/köşk manasındaki el-kasr (saray) olduğudur. Zira {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “Sanki o [kıvılcımlar], sarı develer gibidir” buyruğu da bunun doğruluğuna delalet etmektedir. Çünkü Araplar develeri inşa edilmiş köşklere/saraylara benzetirler; nitekim el-Ahtal da bir deveyi nitelerken şöyle demiştir:
كأنَّها بُرْجُ رُومِيٌّ يُشَيَّدُهُ … لُزَّ بِجِصٍّ وآجُرٍّ وأَحْجارِ
Sanki o, kireç, tuğla ve taşlarla sımsıkı örülüp … bir Rûmînin yükselttiği bir kuledir.
وقيل: {بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ}. ولم يُقَلْ: كالقصورِ. والشَّررُ جماعٌ، كما قيل: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ} [القمر: ٤٥]. ولم يُقَل: الأدبارُ. لأنَّ الدبرَ بمعنى الأدبار، وفُعِل ذلك توفيقًا بين رؤوسِ الآياتِ ومقاطعِ الكلامِ؛ لأنَّ العربَ تفعلُ ذلك كذلك، وبلسانِها نزل القرآنُ. وقيل: {كَالْقَصْرِ}. ومعنى الكلامِ: كعِظَمِ القصرِ، كما قيل: {تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ} [الأحزاب: ١٩]. ولم يُقَلْ: كعُيونِ الذي يُغْشَى عليه. لأنَّ المرادَ في التشبيهِ الفعلُ لا العينُ .
Şöyle de denilmiştir: Şerar (kıvılcım) kelimesi çoğul olduğu halde “saraylar gibi” denilmeyip {بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ} “saray gibi kıvılcımlar” denilmiştir; nitekim: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ} [el-Kamer: 45] “O topluluk hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” buyruğunda “edbâr” (arkalar) denilmemiştir. Çünkü dübür, edbâr anlamındadır. Ayet sonları ile sözün durak yerleri arasında uyum sağlamak için böyle yapılmıştır ; zira Araplar da böyle yapar ve Kur'an da onların lisanıyla inmiştir. Şöyle de denilmiştir: {كَالْقَصْرِ} ifadesinin kelamdaki anlamı: “Sarayın büyüklüğü gibi” demektir; nitekim: {تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ} [el-Ahzâb: 19] “Ölümden ötürü baygınlık geçiren kimse gibi gözleri döner” buyruğunda “baygınlık geçiren kimsenin gözleri gibi” denilmemiştir. Çünkü benzetmede kastedilen bizzat gözün kendisi değil, fiildir (durumdur) .
كما حدَّثني محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن عطاءِ بن السائبِ، أنه سأل الأسودَ عن هذه الآيةِ: {تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ}. فقال: مثلَ القصرِ.
Nitekim bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Atâ b. es-Sâib’den nakletti; o el-Esved’e şu ayeti: {تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ} “saray gibi kıvılcımlar atar” sormuş, o da: “Saray gibi” demiştir.
وقولُه: {جِمَالَتٌ صُفْرٌ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: كأَنَّ الشَّررَ الذي ترمى به جهنمُ كالقصرِ جمالاتٌ سودٌ؛ أي أَيْنُقٌ (*) سودٌ، وقالوا: الصُّفرُ في هذا الموضعِ بمعنى السودِ. قالوا: وإنما قيل لها: صفرٌ. وهى سودٌ؛ لأنَّ ألوانَ الإِبلِ السودِ تَضْرِبُ إلى الصفرةِ؛ ولذلك قيل لها: صفرٌ. كما سُمِّيت الظباءُ أُدْمًا؛ لما يَعْلُوها في بياضِها مِن الظلمةِ.
O’nun: {جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “sarı develer” buyruğuna gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun manası; cehennemin attığı saray büyüklüğündeki kıvılcımların sanki siyah develer, yani siyah dişi develer (*) gibi olduğudur. Onlar: “Bu mevkideki 'sufr' (sarılar), siyahlar manasındadır” demişlerdir. Şöyle de demişlerdir: “Onlar siyah oldukları halde 'sufr' denilmesinin sebebi; siyah develerin renginin sarıya çalmasıdır, bundan ötürü onlara 'sufr' denilmiştir. Tıpkı beyazlıklarına bir karanlık/esmerlik çöktüğü için ceylanlara 'üdm' (esmerler) adı verilmesi gibi.”