ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri
حدَّثني أحمدُ بنُ عمرٍو البصريُّ، قال: ثنا بَدَلُ بنُ المُحَبَّرِ، قال: ثنا عَبَّادُ بنُ
Bana Ahmed b. Amr el-Basrî anlattı, dedi ki: Bize Bedel b. el-Muhabber anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b.
راشدٍ، عن داودَ بن أبي هندٍ، عن الحسنِ: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ}. قال: الأَيْنُقُ السودُ .
Râşid, Dâvûd b. Ebî Hind’den, [o da] Hasan’dan: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “Sanki o sarı develer gibidir” [ayeti hakkında] nakletti: “[O,] siyah dişi develerdir” dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ}: كالنُّوقِ السودِ الذي رأيتم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “Sanki o sarı develer gibidir”: “Gördüğünüz siyah dişi develer gibidir” .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {جِمَالَتٌ صُفْرٌ} قال: نوقٌ سودٌ .
Bize İbnu’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, [o da] Katâde’den O’nun: {جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “sarı develer” kavli hakkında nakletti, [Katâde]: “Siyah dişi develerdir” dedi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، وحدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، جميعًا عن سفيان، عن خُصيفٍ، عن مجاهدٍ: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ}. قال: هي الإبلُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân anlattı; bize Ebû Küreyb de anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘ anlattı; her ikisi birden Süfyân’dan, [o] Husayf’tan, [o da] Mücâhid’den: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “Sanki o sarı develer gibidir” [ayeti hakkında] nakletti: “Onlar develerdir” dedi .
قال: ثنا مِهْرانُ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ}. قال: كالنُّوقِ السودِ الذي رأيتم (٢).
[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Mihrân, Saîd’den, [o da] Katâde’den nakletti: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “Sanki o sarı develer gibidir”: “Gördüğünüz siyah dişi develer gibidir” dedi (٢).
وقال آخرون: بل عُنِى بذلك قُلُوسُ السفن، شبه بها الشَّررَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla gemi halatları kastedilmiştir; kıvılcımlar onlara benzetilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, [o da]...
أبيه، عن ابن عباسٍ: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ}: فالجِمالاتُ الصفرُ: قُلُوسُ السفنِ، التي تُجمَعُ فتُوثَقُ بها السفنُ .
babasından, [o da] İbn Abbâs’tan nakletti: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “Sanki o sarı develer gibidir”: “Cimâlât-ı sufr; bir araya getirilip kendisiyle gemilerin bağlandığı gemi halatlarıdır” .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سعيدٍ، عن عبدِ الرحمنِ بن عابسٍ، قال: سألتُ ابن عباسٍ عن قولهِ: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ}. قال: قُلُوسُ سفن البحرِ، يُجْمَلُ بعضُها إلى بعضٍ حتى تكونَ كأوساطِ الرجالِ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Saîd’den, [o da] Abdurrahman b. Âbis’ten nakletti, dedi ki: İbn Abbâs’a O’nun: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “Sanki o sarı develer gibidir” kavlini sordum, şöyle dedi: “Deniz gemilerinin halatlarıdır; adamların belleri gibi kalın oluncaya kadar birbirine dolanıp bağlanır ” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن عبد الرحمنِ بن عابسٍ، قال: سمِعتُ ابنَ عباسٍ سُئل عن: {جِمَالَتٌ صُفْرٌ}. فقال: حبالُ السفنِ، يُجْمَعُ بعضُها إلى بعضٍ حتى تكونَ كأوساطِ الرجالِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, [o da] Abdurrahman b. Âbis’ten nakletti, dedi ki: İbn Abbâs’a {جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “sarı develer” hakkında sorulurken işittim; şöyle dedi: “Gemi halatlarıdır; adamların belleri gibi kalın oluncaya kadar birbirine dolanıp bir araya getirilir” .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مؤملٌ، قال: ثنا سفيانُ، قال: سمِعتُ عبدَ الرحمنِ بن عابسٍ، قال: ثنا عبدُ الملك بنُ عبدِ اللهِ، قال: ثنا هلالُ بن خبابٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {جِمَالَتٌ صُفْرٌ}. قال: قُلُوسُ الجِسْرِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Abdurrahman b. Âbis’i işittim, dedi ki: Bize Abdülmelik b. Abdillâh anlattı, dedi ki: Bize Hilâl b. Habbâb, Saîd b. Cübeyr’den O’nun: {جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “sarı develer” kavli hakkında nakletti, [Saîd]: “Köprü halatlarıdır” dedi.
حدَّثني [حوثرةُ بنُ محمدٍ المنْقَرِيُّ] ، قال: ثنا عبدُ الملكِ بنُ عبدِ اللهِ القطانُ، قال: ثنا هلالُ بن خبابٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ مثلَه.
Bana [Havsere b. Muhammed el-Minkarî] anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik b. Abdillâh el-Kattân anlattı, dedi ki: Bize Hilâl b. Habbâb, Saîd b. Cübeyr’den aynısını nakletti.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ وابنُ أبي عديٍّ، عن شعبةَ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ}. قال: الحبالُ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer ve İbn Ebî Adiy, Şu‘be’den, [o] Ebû Bişr’den, [o da] Saîd b. Cübeyr’den nakletti: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “Sanki o sarı develer gibidir” [ayeti hakkında Saîd]: “Halatlardır” dedi.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن سليمانَ بن عبدِ اللهِ، عن ابن عباسٍ: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ}. قال: قُلُوسُ سفنِ البحرِ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân’dan, [o] Ebû İshâk’tan, [o] Süleyman b. Abdillâh’tan, [o da] İbn Abbâs’tan nakletti: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “Sanki o sarı develer gibidir” [ayeti hakkında]: “Deniz gemilerinin halatlarıdır” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ}. قال: حبالُ الجسورِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, [o da] Mücâhid’den O’nun: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “Sanki o sarı develer gibidir” kavli hakkında nakletti, [Mücâhid]: “Köprü halatlarıdır” dedi .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: كأنه قِطَعُ النُّحاسِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası; sanki o bakır parçaları gibidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ}. يقولُ: قِطَعُ النُّحاسِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, [o da] İbn Abbâs’tan O’nun: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ} “Sanki o sarı develer gibidir” kavli hakkında nakletti; şöyle demektedir: “Bakır parçalarıdır” .
وأولى الأقوال عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: عُنِى بالجمالاتِ الصفرِ الإبلُ السودُ؛ لأنَّ ذلك هو المعروفُ من كلامِ العربِ، وأنَّ الجِمالاتِ جمعُ جمالٍ، نظيرُ رِجالٍ ورِجالاتٍ، وبُيُوتٍ وبُيُوتاتٍ.
Bana göre görüşlerin doğruya en yakın olanı; sarı develer ile siyah develerin kastedildiğini söyleyenin görüşüdür. Zira Arap kelamında bilinen budur ve 'cimâlât', tıpkı 'ricâl' ve 'ricâlât', 'büyût' ve 'büyûtât' gibi 'cemel'in (deve) çoğulunun çoğuludur.
وقد اختلَفتِ القرأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأتْه عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ الكوفيِّين: (جِمالاتٌ)، بكسرِ الجيمِ، والتاءِ، على أنَّها جمعُ جمالٍ، وقد يجوزُ أن يكونَ أُريد بها جمعُ جمالةٍ، والجِمالةُ جمعُ جَمَلٍ، كما الحجارةُ جمعُ حَجَرٍ،
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı bunu, 'cimâl'in çoğulu kabul ederek cîm'in kesresi ve tâ ile: (جِمالاتٌ) şeklinde okumuştur. Bununla 'cimâle'nin çoğulunun kastedilmiş olması da caizdir; nitekim 'hacer'in çoğulunun 'hıcâre' olması gibi 'cimâle' de 'cemel'in çoğuludur,
والذِّكارةُ جمعُ ذَكَرٍ. وقرَأ ذلك عامة قرأةِ الكوفيِّين: {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ} بكسرِ الجيمِ ، على أنَّها جمعُ جَمَلٍ، جُمِع على جِمالةٍ، كما ذكَرْتُ مِن جمعِ حَجَرٍ حِجَارةٌ.
'zikâret'in de 'zeker'in çoğulu olduğu gibi 'cimâlet' de 'cemel'in çoğuludur. Kûfe kurrâsının geneli ise bunu; 'hacer'in çoğulunun 'hıcâre' olması gibi 'cemel'in çoğulunun 'cimâle' yapılması üzere cîm'in kesresiyle {كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ} şeklinde okumuştur.
ورُوى عن ابن عباسٍ أنه كان يقرَأُ: (جُمالاتٌ)، بالتاءِ وضمِّ الجيمِ ، كأنه جمعُ جُمالةٍ، مِن الشيءِ المجملِ.
İbn Abbâs’tan, bir araya toplanmış şey anlamındaki 'cümâle'nin çoğulu gibi kabul edilerek cîm'in dammesi ve tâ ile: (جُمالاتٌ) şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir.
حدَّثنا أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، عن الحسينِ المُعَلِّمِ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ .
Bize Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn’dan, [o] Hüseyn el-Muallim’den, [o] Ebû Bişr’den, [o] Saîd b. Cübeyr’den, [o da] İbn Abbâs’tan nakletti .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنَّ لقارئ ذلك اختيارَ أيِّ القراءتين شاء، مِن كسرِ الجيمِ وقراءتِها بالتاءِ، وكسرِ الجيمِ وقراءتِها بالهاءِ التي تَصِيرُ في الوصلِ تاءً؛ لأنهما القراءتان المعروفتان في قرَأةِ الأمصارِ، فأما ضمُّ الجيمِ فلا أستجيزُه؛ لإجماعِ الحجةِ مِن القرَأَةِ على خلافِه.
Bu hususta doğru olan söz şudur: Okuyucu, cîm'in kesresi ve tâ ile okumak veya cîm'in kesresi ve vasl halinde tâ'ya dönüşen he (kapalı tâ) ile okumaktan dilediği kıraati seçebilir; çünkü bunlar şehirlerin kurrâsı arasında meşhur olan iki kıraattir. Cîm'in dammesine gelince; kurrânın hüccetinin bunun hilafına icmâ etmiş olmasından ötürü onu caiz görmüyorum.
وقولُه: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ويلٌ يومَ القيامةِ للمكذَّبين. هذا الوعيدُ الذي توعَّد اللهُ به المكذِّبين مِن عبادِه.
O’nun: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} “O gün yalanlayanların vay haline!” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kıyamet günü yalanlayanların vay haline! Bu, Allah'ın kullarından [hakikati] yalanlayan kimseleri tehdit ettiği bir vaiddir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ (٣٥) وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ (٣٦) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٣٧) هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْنَاكُمْ وَالْأَوَّلِينَ (٣٨) فَإِنْ كَانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ (٣٩) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٠)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ (٣٥) وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ (٣٦) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٣٧) هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْنَاكُمْ وَالْأَوَّلِينَ (٣٨) فَإِنْ كَانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ (٣٩) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٠)} “Bu, konuşamayacakları gündür. Kendilerine izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler. O gün yalanlayanların vay haline! Bu, hüküm günüdür; sizi de öncekileri de bir araya topladık. Eğer bir hileniz/tuzağınız varsa hemen bana hile yapın! O gün yalanlayanların vay haline!”
يقولُ تعالى ذكرُه لهؤلاءِ المكذِّبين بثوابِ اللهِ وعقابِه: هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُ أَهلُ التكذيبِ بثوابِ اللهِ وعقابِه.
Zikri yüce olan [Allah], Allah’ın sevap ve ikabını yalanlayan bu kimselere şöyle buyurmaktadır: Bu, Allah’ın sevap ve ikabını yalanlayan kimselerin konuşamayacağı bir gündür.
وَلا يُؤذَنُ لهم فيعتذرونَ مما اجْتَرموا في الدنيا من الذنوبِ.
Dünyada işledikleri günahlardan dolayı mazeret beyan etsinler diye kendilerine izin de verilmez.
فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ}. وقد عَلِمْتَ بخبرِ اللهِ تعالى عنهم أنَّهم يقولون: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا} [المؤمنون: ١٠٧]. وأنَّهم يقولون: {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} [غافر: ١١]. في نظائرِ ذلك، مما أخبرَ اللهُ ورسولُه عنهم أنَّهم يقولونه؟ قيل: إنَّ ذلك في بعضِ الأحوالِ دونَ بعضٍ.
Eğer birisi: “Allah Teâlâ'nın onlar hakkında: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا} [el-Mü'minûn: 107] 'Rabbimiz! Bizi buradan çıkar' ve: {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} [el-Mü'min/Gâfir: 11] 'Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin' diyeceklerini bildirdiğini ve Allah ile Resûlü'nün onların söyleyeceğini haber verdiği buna benzer diğer sözleri bildiğin halde nasıl {هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ} 'Bu, konuşamayacakları gündür' denilmiştir?” derse, şöyle cevap verilir: “Bu durum, [o günün] bazı hallerinde olup bazılarında olmayacaktır.”
وقولُه: {هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ}. يُخْبِرُ عنهم أنَّهم لا يَنْطِقُون في بعضِ أحوالِ ذلك اليومِ، لا أنَّهم لا يَنطِقون ذلك اليومَ كلَّه.
O’nun: {هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ} “Bu, konuşamayacakları gündür” kavli; o günün bütün hallerinde değil, bazı hallerinde konuşamayacaklarını haber vermektedir.
فإن قال: فهل مِن بُرْهانِ يُعْلَمُ به حقيقةُ ذلك؟ قيل: نعم، وذلك إضافةُ يومٍ إلى قولِه: {لَا يَنْطِقُونَ}. والعربُ لا تُضِيفُ اليوم إلى "فعلَ"، "يفعل"، إلا إذا أرادَتِ الساعةَ من اليومِ، والوقْتَ منه، وذلك كقولِهم: آتيك يومَ يَقْدَمُ فلانٌ. وأَتيتُك يومَ زارك أخوك. فمعلومٌ أن معنى ذلك: أَتَيْتُك ساعةً زارك، أو آتِيك ساعةً يَقْدَمُ، وأنه لم يكنْ إتيانُه إيَّاه اليوم كلَّه؛ لأنَّ ذلك لو كان أخذ اليوم كلَّه لم يُضَفِ اليومُ إلى "فعل" و "يفعل"، ولكن فُعِل ذلك إذا كان اليومُ بمعنى "إذْ" و "إذا" اللَّتين يطْلبان الأفعالَ دونَ الأسماءِ.
Eğer: “Bunun hakikatini bildiren bir delil var mıdır?” denirse, şöyle cevap verilir: “Evet; o da 'yevm' kelimesinin O’nun: {لَا يَنْطِقُونَ} 'konuşamazlar' kavline muzâf kılınmasıdır (tamlanan yapılmasıdır). Araplar, günün belirli bir anını veya vaktini kastetmedikçe 'yevm' kelimesini 'fe‘ale' ve 'yef‘alu' fiillerine muzâf kılmazlar. Bu, onların: 'Sana filanın geldiği gün gelirim' ve 'Kardeşinin seni ziyaret ettiği gün sana geldim' sözleri gibidir. Bilinmektedir ki bunun manası: 'Seni ziyaret ettiği saatte/vakte geldim' veya 'Geldiği saatte gelirim' demektir; yoksa onun gelişi bütün bir günü kapsamaz. Çünkü eğer bütün günü kapsasaydı 'yevm' kelimesi 'fe‘ale' ve 'yef‘alu' fiillerine muzâf kılınmazdı. Fakat bu, 'yevm' kelimesi isimleri değil de fiilleri isteyen 'iz' ve 'izâ' anlamında olduğunda böyle yapılır.”
وقولُه: {فَيَعْتَذِرُونَ} رُفع عطفًا على قولِه: {وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ}. وإنَّما اخْتِير ذلك على النصب وقبلُه جحدٌ؛ لأنه رأسُ آيةٍ، قُرِن بينَه وبينَ سائرِ رءُوسِ الآياتِ التي قبلَها، ولو كان جاء نصبًا كان جائزًا، كما قال: {لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا} [فاطر: ٣٦]. وكلُّ ذلك جائزٌ فيه، أعْنِى الرفعَ والنصبَ، كما قيل: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ} [البقرة: ٢٤٥]. رفعًا ونصبًا.
O’nun: {فَيَعْتَذِرُونَ} “mazeret beyan etsinler” kavli, O’nun: {وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ} “kendilerine izin de verilmez” kavline atfedilerek merfû kılınmıştır. Kendisinden önce bir nefy (olumsuzluk) bulunduğu halde nasb yerine ref'in tercih edilmesinin sebebi; bunun bir ayet sonu olması ve kendisinden önceki diğer ayet sonlarıyla uyumlu hale getirilmesidir. Eğer mansub olarak gelseydi de bu caiz olurdu; nitekim: {لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا} [Fâtır: 36] “haklarında hüküm verilmez ki ölsünler” buyrulmuştur. Bütün bunlar onda, yani ref'te ve nasbda caizdir; nitekim: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ} [el-Bakara: 245] “Kimdir o kimse ki Allah'a güzel bir borç versin de [Allah] onu kendisi için kat kat artırsın” ayetinde de [feyudâ'ifehû kelimesi] hem ref' hem de nasb ile okunmuştur.
وقولُه: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ويلٌ يومئذٍ للمكذِّبين بخبرِ اللهِ عن هؤلاءِ القومِ، وما هو فاعلٌ بهم يومَ القيامةِ.
O’nun: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} “O gün yalanlayanların vay haline!” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah’ın bu kavim hakkındaki haberini ve kıyamet gününde onlara ne yapacağını yalanlayanların o gün vay haline!
وقولُه: {هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْنَاكُمْ وَالْأَوَّلِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه لهؤلاءِ المكذِّبين بالبعثِ يومَ يُبْعثون: هذا يومُ الفصلِ الذي يَفْصِلُ اللهُ فيه بالحقِّ بينَ عبادِه، {جَمَعْنَاكُمْ وَالْأَوَّلِينَ}. يقولُ: جمَعْناكم فيه لموعدِكم الذي كنا نَعِدُكم في الدنيا الجمعَ فيه بينَكم وبينَ سائرِ مَن كان قبلَكم من الأممِ الهالكةِ، فقد وفَّيْنا لكم بذلك،
O’nun: {هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْنَاكُمْ وَالْأَوَّلِينَ} “Bu, hüküm günüdür; sizi de öncekileri de bir araya topladık” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah], diriltilecekleri gün dirilmeyi yalanlayan bu kimselere şöyle buyurmaktadır: Bu, Allah’ın kulları arasında hak ile hüküm vereceği ayrım günüdür. {جَمَعْنَاكُمْ وَالْأَوَّلِينَ} “Sizi de öncekileri de bir araya topladık”; yani dünyada iken sizi ve sizden önceki helak olmuş diğer ümmetleri bir arada toplayacağımıza dair size vadettiğimiz o buluşma vakti için sizi topladık; işte size verdiğimiz bu sözü tastamam yerine getirdik.
{فَإِنْ كَانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ}. يقولُ: واللهُ مُنْجِرٌ لكم ما وعَدكم في الدنيا من العقابِ على تكذيبِكم إيَّاه، بأنكم مَبْعوثون لهذا اليومِ، إن كانت لكم حيلةٌ تَحْتالونها في التخلُّصِ مِن عقابِه اليومَ فاحتالوا.
{فَإِنْ كَانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ} “Eğer bir hileniz/tuzağınız varsa hemen bana hile yapın!”; şöyle buyurmaktadır: Allah, bugün için diriltileceğinize dair O'nu yalanlamanız sebebiyle dünyada size vadettiği azabı başınıza getirecektir. Bugün O'nun azabından kurtulmak için başvurabileceğiniz bir hileniz/çareniz varsa haydi çaresine bakın!
وقولُه: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ}. يقولُ: ويلٌ يومئذٍ للمكذِّبين بهذا الخبرِ.
O’nun: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} “O gün yalanlayanların vay haline!” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Bu haberi yalanlayanların o gün vay haline!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلَالٍ وَعُيُونٍ (٤١) وَفَوَاكِهَ مِمَّا يَشْتَهُونَ (٤٢) كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٤٤) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٥)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلَالٍ وَعُيُونٍ (٤١) وَفَوَاكِهَ مِمَّا يَشْتَهُونَ (٤٢) كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٤٤) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٥)} “Şüphesiz muttakiler gölgeliklerde ve pınar başlarındadır. Canlarının çektiği türlü meyveler içindedirler. Yapmakta olduklarınıza karşılık afiyetle yiyin için! Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükafatlandırırız. O gün yalanlayanların vay haline!”
يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ الذين اتقَوا عقابَ اللهِ، بأداءِ فرائضِه في الدنيا واجتنابِ معاصِيه، في ظلالٍ ظليلةٍ، وكِنٍّ كَنِينٍ، لا يُصِيبُهم أذى حرٍّ ولا قرٍّ، إذ كان الكافرون باللهِ في ظلٍّ ذى ثلاثِ شُعَبٍ، لا ظليلٍ ولا يُغْنِى مِن اللَّهَبِ، {وَعُيُونٍ}: أنهارٍ تجرى خلالَ أشجارِ جناتِهم،
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Dünyada Allah'ın farzlarını yerine getirip günahlarından kaçınarak O'nun azabından sakınan kimseler; Allah'ı inkar edenler ne gölgelendiren ne de alevden koruyan üç kollu bir gölgede iken, kendilerine ne sıcağın ne de soğuğun eziyeti isabet etmeyen koyu gölgeliklerde ve korunaklı barınaklardadırlar; {وَعُيُونٍ} “ve pınar başlarındadır”; yani cennetlerindeki ağaçların arasından akan nehirlerdedirler.
{وَفَوَاكِهَ مِمَّا يَشْتَهُونَ}: يأْكُلون منها كلما اشْتَهوا، لا يخافون ضرَّها، ولا عاقبةً مكروهِها.
{وَفَوَاكِهَ مِمَّا يَشْتَهُونَ} “Canlarının çektiği türlü meyveler içindedirler”; canları çektikçe onlardan yerler, ne bir zarardan ne de hoşa gitmeyen bir neticeden korkarlar.
وقولُه: {كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يقالُ لهم: كُلُوا أَيُّها القومُ مِن هذه الفواكهِ، واشرَبوا من هذه العيونِ كلَّ ما اشْتَهيتم {هَنِيئًا}. يقولُ: لا تَكْديرَ عليكم ولا تَنْغِيصَ فيما تَأْكُلونه وتشرَبون منه، ولكنَّه لكم دائمٌ لا يزولُ، ومَرِئٌ لا يُورِثُكم أذًى في أبدانِكم.
O’nun: {كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Yapmakta olduklarınıza karşılık afiyetle yiyin için!” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlara şöyle denilir: Ey topluluk! Bu meyvelerden yiyin ve bu pınarlardan canınızın çektiği her şeyi için; {هَنِيئًا} “afiyetle”; yani yiyip içtiklerinizde üzerinize hiçbir keder ve huzursuzluk yoktur; bilakis o sizin için ebedidir, yok olmaz ve bedenlerinize hiçbir eziyet vermeyen pek lezzetli [nimetlerdir].
وقولُه: {بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: يقالُ لهم: هذا جزاءٌ بما كنتم في الدنيا تَعْملون من طاعةِ اللهِ، وتَجْتهدون فيما يُقرِّبُكم منه.
O’nun: {بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Yapmakta olduklarınıza karşılık” kavline gelince; övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlara: “Bu, dünyada iken Allah’a itaat adına yaptıklarınıza ve sizi O’na yaklaştıracak şeylerde gayret göstermenize karşılık bir mükafattır” denilir.
وقولُه: {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ: إنا كما جَزَيْنا هؤلاء المتقين، بما وصَفْنا من الجزاءِ، على طاعتِهم إيَّانا في الدنيا، كذلك نَجْزِى ونُثِيبُ أهلَ الإحسانِ في طاعتِهم إيَّانا، وعبادتِهم لنا في الدنيا على إحسانِهم، لا نُضِيعُ في الآخرةِ أجرَهم.
O’nun: {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükafatlandırırız” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz biz, bu takva sahiplerini dünyada bize itaat etmelerine karşılık vasfettiğimiz bu mükafatla ödüllendirdiğimiz gibi, dünyada bize itaat edip ibadet ederek ihsanda bulunan iyilik ehlini de bu ihsanlarına karşılık böylece mükafatlandırır, ödüllendiririz; ahirette onların ecrini zayi etmeyiz.
وقولُه: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ}. يقولُ: ويلٌ للذين يُكذِّبون خبَرَ اللهِ عمَّا أخبَرهم به مِن تكريمِه هؤلاءِ المتقين بما أكرَمهم به يومَ القيامةِ.
O’nun: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} “O gün yalanlayanların vay haline!” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Kıyamet gününde bu takva sahiplerini ikram ettiği bu şeylerle ağırlayacağına dair Allah'ın kendilerine verdiği haberi yalanlayanların vay haline!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلًا إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ (٤٦) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٧) وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ (٤٨) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٩)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلًا إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ (٤٦) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٧) وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ (٤٨) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٩)} “Yiyin ve azıcık faydalanın; şüphesiz sizler suçlularsınız! O gün yalanlayanların vay haline! Onlara: 'Rükû edin' denildiği zaman rükû etmezler. O gün yalanlayanların vay haline!”
يقولُ تعالى ذكرُه تهدُّدًا ووعيدًا منه للمكذِّبين بالبعثِ: كُلُوا في بقيةِ آجالِكم، وتمتَّعوا ببقيةِ أعمارِكم، إنكم مجرمون، مَسْنُونٌ بكم سنةَ من قبلَكم مِن مُجْرِمى الأممِ الخاليةِ، التي مُتِّعت بأعمارِها إلى بلوغِ كتبِها آجالَها، ثم انتَقَمِ اللهُ منها بكفرِها، وتكذيبِها رسلَها.
Zikri yüce olan [Allah], dirilişi yalanlayanlara bir tehdit ve uyarı olarak şöyle buyurmaktadır: Ecellerinizin geri kalanında yiyin ve ömürlerinizin kalan kısmında faydalanın! Şüphesiz sizler suçlularsınız; sizden önceki geçmiş ümmetlerin suçlularına uygulanan adet sizin hakkınızda da geçerlidir. Onlar da kendileri için takdir edilen ecellerine ulaşıncaya kadar ömürlerinden faydalandırılmış, ardından Allah inkarları ve elçilerini yalanlamaları sebebiyle onlardan intikam almıştır.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيد في قولِه: {كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلًا إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ}. قال: عُنِى به أهلُ الكفرِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلًا إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ} “Yiyin ve azıcık faydalanın; şüphesiz sizler suçlularsınız!” kavli hakkında şöyle dedi: Bununla küfür ehli kastedilmiştir .
وقولُه: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ويلٌ يومئذٍ للمكذِّبين الذين كذَّبوا خبَرَ اللهِ الذي أخبَرهم به عمَّا هو فاعلٌ بهم في هذه الآيةِ.
O’nun: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} “O gün yalanlayanların vay haline!” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu ayette kendilerine ne yapacağına dair Allah'ın verdiği haberi yalanlayan o yalancıların o gün vay haline!
وقولُه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا قيل
O’nun: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ} “Onlara: ‘Rükû edin!’ denildiği zaman rükû etmezler” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ve [kendilerine] denildiği zaman
لهؤلاءِ المجرمين المكذِّبين بوعيدِ اللهِ أهلِ التكذيبِ به: ارْكَعوا. لا يَرْكعون.
Allah'ın uyarısını yalanlayan ve O'nu inkar eden bu suçlulara: “Rükû edin!” [denildiğinde], rükû etmezler.
واختلَف أهلُ التأويلِ في الحينِ الذي يقالٌ لهم فيه؛ فقال بعضُهم: يقالُ لهم ذلك في الآخرةِ حينَ يُدْعَون إلى السجودِ فلا يستطِيعون.
Tevil ehli, bunun onlara hangi vakitte söyleneceği konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bu onlara ahirette, secdeye davet edilip de güç yetiremedikleri anda söylenecektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ}. يقولُ: يُدْعَون يومَ القيامةِ إلى السجودِ فلا يَسْتَطِيعون السجودَ. من أجلِ أنهم لم يكونوا يَسْجُدون للهِ في الدنيا .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ} “Onlara: 'Rükû edin' denildiği zaman rükû etmezler” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [İbn Abbâs] der ki: Kıyamet gününde secdeye davet edilirler fakat secde etmeye güç yetiremezler. Zira onlar dünyada Allah için secde etmiyorlardı .
وقال آخرون: بل قيل ذلك لهم في الدنيا.
Başkaları ise: “Bilakis bu onlara dünyada söylenmiştir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ}: عليكم بحسنِ الركوعِ، فإنَّ الصلاةَ مِنَ اللهِ بمكانٍ. وقال قتادةُ عن ابن مسعودٍ أنه رأى رجلًا يصلِّى ولا يَرْكَعُ، وآخرُ يَجُرُّ إزارَه، فَضَحِك، قالوا: ما يُضْحِكُك؟ قال: أَضْحَكِنى رجلان؛ أما أحدُهما فلا يَقْبلُ اللهُ صلاتَه، وأما الآخرُ فلا يَنْظُرُ اللهُ إليه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ} “Onlara: 'Rükû edin' denildiği zaman rükû etmezler” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Rükûu güzel yapmaya bakın; çünkü namazın Allah katında büyük bir yeri vardır. Katâde, İbn Mes'ûd'dan rivayetle şöyle dedi: O, namaz kılıp da rükû etmeyen bir adam ile izarını yerde sürüyen başka birini gördü ve güldü. “Seni güldüren nedir?” dediler. Dedi ki: “Beni iki adam güldürdü; birincisinin Allah namazını kabul etmez, diğerine ise Allah [rahmet nazarıyla] bakmaz” .
وقيل: عُنِى بالركوعِ في هذا الموضعِ الصلاةُ.
Bu makamda rükû ile namazın kastedildiği de söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana anlattı
الحارث، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ}. قال: صلُّوا .
el-Hâris, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den O'nun: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ} “Onlara: 'Rükû edin' denildiği zaman rükû etmezler” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [Yani] “Namaz kılın” [demektir] .
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إنَّ ذلك خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن هؤلاءِ القومِ المجرمين، أنَّهم كانوا له مخالفين في أمره ونهيِه؛ لا يأْتِمرون لأمرِه، ولا يَنْتَهون عمَّا نهاهم عنه.
Bu hususta gerçeğe en uygun söz şöyle denilmesidir: Bu, zikri yüce olan Allah'ın, o günahkar topluluğun O'nun emir ve yasağına karşı geldiklerini; O'nun emrine boyun eğmediklerini ve yasakladığı şeylerden vazgeçmediklerini bildiren bir haberidir.
وقولُه: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ}. يقولُ: ويلٌ للذين كذَّبوا رسلَ اللهِ، فردُّوا عليهم ما بلَّغوا مِن أَمرِ اللهِ إِيَّاهم ونهيهِ لهم.
O’nun: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} “O gün yalanlayanların vay haline!” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Allah'ın elçilerini yalanlayıp onların Allah'tan tebliğ ettikleri emir ve yasakları reddedenlerin vay haline!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (٥٠)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (٥٠)} “Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?”
يقولُ تعالى ذكره: فبأيِّ حديثٍ بعد هذا القرآن. [أي: أنتم] أيُّها القومُ كذَّبتم به مع وضوحِ برهانِه وصحةِ دلائلِه، أنه حقٌّ مِن عندِ اللهِ، (تؤمنون). يقولُ: تُصدِّقون؟
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu Kur'an'dan sonra hangi söze [inanacaklar]? Ey kavim! Burhanının açıklığına ve delillerinin sıhhatine rağmen onun Allah katından gelen bir hak olduğunu yalanladığınız halde (inanacaklar). Yani: Tasdik edecekler?
وإنما أعلَمهم اللهُ تعالى ذكرُه أنَّهم إن لم يُصدِّقوا بهذه الأخبارِ التي أخبرَهم بها في هذا القرآنِ، مع صحةِ حُجَجِه على حقيقتِه، لم يُمْكِنْهم الإقرارُ بحقيقةِ شيءٍ مِن الأخبارِ التي لم يُشاهِدوا المُخْبَرَ عنه ولم يُعايِنوه، وأنهم إن صدَّقوا بشيءٍ مما غاب عنهم لِدليلٍ قام عليه، لَزِمهم مثلُ ذلك في أخبارِ هذا القرآنِ، واللهُ أعلمُ.
Zikri yüce olan Allah onlara bildirmiştir ki, şayet bu Kur'an'da hak olduğuna dair hüccetlerinin sağlamlığına rağmen kendilerine haber verdiği bu haberleri tasdik etmezlerse, hakkında haber verilen şeyi bizzat görüp müşahede etmedikleri hiçbir haberin hakikatini ikrar etmeleri mümkün olmaz; ve eğer kendilerinden gizli kalan bir şeyi ona dair ikame edilen bir delil sebebiyle tasdik ediyorlarsa, aynı durumun bu Kur'an'ın haberleri için de kendilerine gerekli olduğunu [bildirmiştir]. En doğrusunu Allah bilir.
آخرُ تفسيرِ سورةِ "والمرسلاتِ"
Mürselât Sûresi tefsirinin sonu.