Binûn

"Amme Yetesâelûn" Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا}. يقولُ: جناتٍ التفَّ بعضُها ببعضٍ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [nakletti]: {وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا} “Ve sarmaş dolaş olmuş bağlar bahçeler” [ayeti hakkında] şöyle buyurmaktadır: Birbiriyle sarmaş dolaş olmuş bahçeler.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا}. قال: مُلتفةً .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [nakletti]: {وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا} “Ve sarmaş dolaş olmuş bağlar bahçeler” [hakkında] şöyle dedi: Sarmaş dolaş olmuş.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا}. قال: التفَّ بعضُها إلى بعضٍ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا} “Ve sarmaş dolaş olmuş bağlar bahçeler” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Birbirine sarmaş dolaş olmuş [ağaçlar].

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا}. قال: التفَّ بعضُها إلى بعضٍ .

Bize İbnü'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun: {وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا} “Ve sarmaş dolaş olmuş bağlar bahçeler” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Birbirine sarmaş dolaş olmuş [ağaçlar].

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا}. قال: ملتفةً.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan [nakletti]: {وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا} “Ve sarmaş dolaş olmuş bağlar bahçeler” [hakkında] şöyle dedi: Sarmaş dolaş olmuş.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا}. قال: هي الملتفةُ بعضُها فوقَ بعضٍ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا} “Ve sarmaş dolaş olmuş bağlar bahçeler” sözü hakkında şöyle dedi: O, birbiri üstüne sarmaş dolaş olmuş [bahçelerdir].

واختلف أهلُ العربيةِ في واحدِ الألفافِ؛ فكان بعضُ نحويِّى البصرةِ يقولُ: واحدُها: لِفٌّ.

Arap dili âlimleri elfâf (ألفاف) kelimesinin tekili konusunda ihtilaf etmişlerdir; Basralı bazı dilciler şöyle diyordu: Tekili liff (لِفّ)'tir.

وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: واحدُها: لِفٌّ ولفيفٌ. قال: وإِن شِئْتَ كان الألفافُ جمعًا، واحدُه جمعٌ أيضًا، فتقولُ: جنةٌ لَفَّاءُ، وجناتٌ لَفَاءُ. ثم يُجْمَعُ

Kûfeli bazı dilciler de şöyle dedi: Onun tekili liff (لِفّ) ve lefîf (لفيف)'tir. [Ayrıca] şöyle dedi: Dilersen elfâf (الألفاف), tekili de çoğul olan bir çoğul olabilir; nitekim 'cennetün leffâ' (جنّة لفّاء) ve 'cennâtün lifâ'' (جنّات لفاء) dersin. Daha sonra...

اللِّفُّ ألفافًا.

liff (اللِّفُّ) kelimesi elfâf (ألفاف) olarak çoğul yapılır.

وقال آخرُ منهم: لم نَسْمَعْ بـ: شجرةٌ لَفَّةٌ. ولكنَّ واحدَها لَفَّاءُ، وجمعَها لِفٌّ، وجمعَ لِفٍّ ألفافٌ، فهو جمعُ الجمعِ.

Onlardan bir başkası ise şöyle dedi: 'Şeceratün leffetün' (شجرة لفّة) şeklinde bir kullanım işitmedik. Ancak onun tekili leffâ (لَفَّاء), çoğulu liff (لِفّ), liff'in çoğulu ise elfâf (ألفاف)'tır; dolayısıyla o, çoğulun çoğuludur.

والصوابُ من القولِ في ذلك أن الألفافَ جمعُ لِفٍّ أو لفيفٍ، وذلك أن أهلَ التأويلِ مُجْمِعون على أن معناه: ملتفةٌ. واللَّفَّاءُ هي الغليظةُ، وليس الالتفافُ من الغِلَظ في شيءٍ، إلا أن يُوَجَّهَ إلى أنه غِلَظُ الالتفاف، فيكون ذلك حينَئذٍ وجهًا.

Bu hususta doğru olan görüş; elfâf kelimesinin liff veya lefîf'in çoğulu olduğudur. Zira tevil ehli, bunun anlamının 'sarmaş dolaş olmuş' olduğu konusunda icma etmişlerdir. Leffâ (اللَّفَّاءُ) ise kalın/iri olandır; sarmaş dolaş olmanın ise kalınlık ile hiçbir ilgisi yoktur; meğerki sarmaş dolaş olmanın yoğunluğu/sıklığı kastedilmiş olsun, o zaman bu [açıklama] bir yön kazanmış olur.

وقولُه: {إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كَانَ مِيقَاتًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن يومَ يَفْصِلُ اللهُ فيه بينَ خلقِه، فيأخُذُ فيه من بعضِهم لبعضٍ، كان ميقاتًا لما أنفَذ اللهُ لهؤلاءِ المكذِّبين بالبعثِ، ولضُربائِهم من الخلقِ.

O'nun: {إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كَانَ مِيقَاتًا} “Şüphesiz o hüküm günü belirlenmiş bir vakittir” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın yaratıkları arasında hüküm vereceği, bazısının hakkını bazısından alacağı gün; Allah'ın yeniden dirilmeyi yalanlayan bu kimseler ve mahlukattan onların benzerleri için takdir ettiği şeyin belirlenmiş vaktidir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كَانَ مِيقَاتًا}: وهو يومٌ عظَّمه اللهُ، يَفْصِلُ اللهُ فيه بينَ الأوَّلين والآخِرين بأعمالِهم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كَانَ مِيقَاتًا} “Şüphesiz o hüküm günü belirlenmiş bir vakittir” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: O, Allah'ın yücelttiği, öncekiler ile sonrakiler arasında amelleriyle hüküm vereceği bir gündür.

وقولُه: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ}. تَرْجَمَ بـ: {يَوْمَ يُنْفَخُ}. عن يومِ الفصل، فكأنه قيل: يومُ الفصلِ كان أجلًا لما وعَدْنا هؤلاءِ القومَ، يومَ يُنْفَخُ في الصورِ.

O'nun: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} “Sûra üflendiği gün” sözüyle; {يَوْمَ يُنْفَخُ} “üflendiği gün” ifadesi, hüküm gününden bedel kılınmıştır; sanki şöyle denilmiştir: 'Hüküm günü, bu kavme vadettiğimiz şey için belirlenmiş bir vakitti; [o da] Sûra üflendiği gündür.'

وقد بيَّنتُ معنى الصورِ فيما مضَى قبلُ، وذكرتُ اختلافَ أهلِ التأويلِ فيه، فأغنَى ذلك عن إعادتِه في هذا الموضعِ.

Sûr'un anlamını daha önce açıklamış ve tevil ehlinin (müfessirlerin) bu konudaki ihtilafını zikretmiştim; bu durum, onu bu yerde tekrar etmekten müstağni kılmıştır.

وهو قَرْنٌ يُنفَخُ فيه عندَنا، كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن سليمانَ التيميِّ، عن أسلمَ، عن بشرِ بن شَغَافٍ، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو، عن النبيِّ ﷺ، قال: "الصُّورُ قَرْنٌ" .

Bizce o, içine üflenen bir boynuzdur; nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Süleymân et-Teymî'den, o Eslem'den, o Bişr b. Şegâf'tan, o Abdullah b. Amr'dan, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: "Sûr, [içine üflenen] bir boynuzdur."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ}: والصُّورُ الخَلْقُ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} “Sûra üflendiği gün” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: es-Sûr, yaratılmışlardır (sûretlerdir).

وقولُه {فَتَأْتُونَ أَفْوَاجًا}. يقولُ: فتجِيئون زُمَرًا زُمَرًا، وجماعةً جماعةً.

O'nun: {فَتَأْتُونَ أَفْوَاجًا} “Bölük bölük gelirsiniz” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Bölük bölük, topluluk topluluk gelirsiniz.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {أَفْوَاجًا}. قال: زُمَرًا زُمَرًا .

Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in O'nun: {أَفْوَاجًا} “Bölük bölük” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bölük bölük.

وإنما قيل: {فَتَأْتُونَ أَفْوَاجًا}؛ لأن كلَّ أمةٍ أرسل اللهُ إليها رسولًا تأتى مع الذي أُرسِل إليها، كما قال: {يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ} [الإسراء: ٧١].

{فَتَأْتُونَ أَفْوَاجًا} “Bölük bölük gelirsiniz” denilmesinin sebebi şudur: Çünkü Allah'ın kendisine elçi gönderdiği her ümmet, kendisine gönderilen elçi ile birlikte gelir; nitekim şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ} [İsrâ: 71] “Bütün insanları çağıracağımız gün”.

وقولُه: {وَفُتِحَتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ أَبْوَابًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وشُقِّقت السماءُ فصُدِّعت، فكانت طُرُقًا، وكانت من قبلُ شِدادًا لا فُطُورَ فيها ولا صُدُوعَ.

O'nun: {وَفُتِحَتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ أَبْوَابًا} “Gökyüzü açılmış da kapı kapı olmuştur” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Gökyüzü yarılıp çatlatılmış ve yollar hâline gelmiştir; oysa daha önce sağlamdı, onda ne bir çatlak ne de bir yarık vardı.

وقيل: معنى ذلك: وفُتِحت السماءُ فكانت قِطعًا كقطعِ الخشبِ المشقَّقةِ لأبوابِ الدورِ والمساكنِ. قالوا: ومعنى الكلامِ: وفُتِحت السماءُ فكانت قِطعًا

Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; 'Gökyüzü açılmış ve evlerin, meskenlerin kapıları için biçilen/yarılan ahşap parçaları gibi parçalar hâline gelmiştir' demektir. Şöyle dediler: İfadenin manası; 'Gökyüzü açılmış da parçalar hâline gelmiştir...'

كالأبوابِ. فلما أُسْقِطت الكافُ صارت الأبوابُ الخبرَ. كما يُقالُ في الكلامِ: كان عبدُ اللهِ أسدًا: كالأسدِ.

kapılar gibi.' [Benzetme edatı olan] kâf (ك) düşürülünce 'kapılar' haber olmuştur; nitekim kelamda: 'Kâne Abdullâhi eseden' (كان عبد الله أسداً) denilir, yani 'aslan gibiydi' demektir.

وقولُه: {وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا}. يقولُ: ونُسِفت الجبالُ فاجتُثَّت من أصولِها، فصُيِّرت هباءً مُنبثًّا لعينِ الناظرِ، كالسرابِ الذي يَظُنُّ مَن يَراه من بُعدٍ ماءً، وهو في الحقيقةِ هباءٌ.

O'nun: {وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا} “Dağlar yürütülmüş de serap oluvermiştir” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Dağlar savrulup köklerinden sökülmüş, bakanın gözüne dağılmış toz zerreleri hâline getirilmiştir; tıpkı uzaktan bakanın su zannettiği, hakikatte ise bir toz yığını olan serap gibi.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا (٢١) لِلطَّاغِينَ مَآبًا (٢٢) لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا (٢٣) لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا (٢٤) إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا (٢٥)}.

Yüce Allah'ın şu âyetlerinin teviline dair söz: {إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا (٢١) لِلطَّاغِينَ مَآبًا (٢٢) لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا (٢٣) لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا (٢٤) إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا (٢٥)} “Şüphesiz cehennem bir gözetleme yeridir; azgınlar için bir varış yeridir. Orada çağlar boyu kalacaklardır. Orada ne bir serinlik tadacaklar ne de bir içecek. Ancak kaynar su ve irin tadacaklardır.”

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {إِنَّ جَهَنَّمَ [كَانَتْ مِرْصَادًا}: إن جهنَّمَ كانت] ذاتَ رصدٍ لأهلِها الذين كانوا يُكَذِّبون في الدنيا بها، وبالمعاد إلى الله في الآخرةِ، ولغيرِهم من المصدِّقين بها. ومعنى الكلامِ: إن جهنمَ كانت ذاتَ ارتقابٍ، تَرْقُبُ من يجتازُها وتَرْصُدُهم.

Zikri yüce olan [Allah] {إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا} “Şüphesiz cehennem bir gözetleme yeridir” sözüyle şunu kastetmektedir: Şüphesiz cehennem, dünyada kendisini ve ahirette Allah'a dönüşü yalanlayan ehlini ve onu tasdik eden diğer kimseleri gözetleyendir. Sözün anlamı şudur: Şüphesiz cehennem bir gözetleme sahibidir; kendisinden geçenleri kollar ve onları gözetler.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا زكريا بنُ يحيى بن أبي زائدةَ، قال: ثنا مسلمُ بنُ إبراهيمَ، عن عبدِ اللهِ بن بكرِ بن عبدِ اللهِ المُزَنيِّ، قال: كان الحسنُ إذا تلا هذه الآية: {إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا}. قال: ألا إن على البابِ الرَّصَدَ، فمن جاء بجواز جاز، ومن لم يَجِئْ بجوازٍ احتبَس.

Bize Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm, Abdullah b. Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'den nakletti; o şöyle demiştir: Hasan [el-Basrî], {إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا} “Şüphesiz cehennem bir gözetleme yeridir” ayetini okuduğunda şöyle derdi: “Haberiniz olsun ki kapıda gözetleyiciler vardır; kim bir [geçiş] belgesiyle gelirse geçer, kim de bir belge getiremezse alıkonur.”

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا إسماعيلُ ابنُ عُلَيةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا}. قال: لا يَدْخُلُ الجنةَ أحدٌ حتى يجتاز النارَ .

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan O'nun: {إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا} “Şüphesiz cehennem bir gözetleme yeridir” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Ateşi geçmedikçe hiç kimse cennete giremez.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا}: تَعَلَّمُن أنه لا سبيلَ إلى الجنةِ حتى تَقْطَعَ النارُ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا} “Şüphesiz cehennem bir gözetleme yeridir” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Biliniz ki ateş aşılmadıkça cennete giden hiçbir yol yoktur.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا} قال: عليها ثلاثُ قناطرَ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan nakletti: {إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا} “Şüphesiz cehennem bir gözetleme yeridir” [hakkında] şöyle dedi: Onun üzerinde üç köprü vardır.

وقولُه: {لِلطَّاغِينَ مَآبًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن جهنمَ للذين طغَوا في الدنيا فتجاوزوا حدودَ اللهِ، استكبارًا على ربِّهم، كانت منزِلًا ومرجعًا يَرْجِعون إليه، ومصيرًا يَصيرون إليه يَسْكُنونه.

O'nun: {لِلطَّاغِينَ مَآبًا} “Azgınlar için bir varış yeridir” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz cehennem; dünyada azgınlık edip Rablerine karşı kibirlenerek Allah'ın sınırlarını aşan kimseler için bir konaklama yeri, dönecekleri bir dönüş yeri ve içine yerleşecekleri bir varış yeridir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لِلطَّاغِينَ مَآبًا}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [nakletti]: {لِلطَّاغِينَ مَآبًا} “Azgınlar için bir varış yeridir”.

أي: منزلًا ومأوًى.

Yani bir konaklama yeri ve bir barınaktır.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ عن سفيانَ: {مَآبًا}. يقولُ: مَرْجِعًا ومَنْزِلًا.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan [nakletti]: {مَآبًا} “Bir varış yeridir”. [Süfyân] şöyle demektedir: Bir dönüş yeri ve bir konaklama yeridir.

وقولُه: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا}. يقولُ تعالى ذكره: إن هؤلاء الطاغين في الدنيا لابِثون في جهنمَ، فماكثون فيها أحقابًا.

O'nun: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا} “Orada çağlar boyu kalacaklardır” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Dünyada azgınlık eden bu kimseler cehennemde kalacaklar, orada çağlar boyu ikamet edeceklerdir.

واختلَفت القرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {لَابِثِينَ}؛ فقرأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ قرأة الكوفةِ: {لَابِثِينَ}. بالألفِ. وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (لَبِثِين). بغيرِ ألفٍ . وأفصحُ القراءتينِ وأصحُّهما مخرجًا في العربيةِ قراءةُ من قرَأ ذلك بالألفِ؛ وذلك أن العرب لا تكادُ تُوقِعُ الصفةَ إذا جاءت على "فَعِل"، فتُعْمِلَها في شيءٍ وتَنْصِبَه بها، لا يكادون أن يقولوا: هذا رجلٌ بَخِلٌ بمالِه. ولا: عَسِرٌ علينا. ولا: هو خَصِمٌ لنا. لأن "فَعِل" لا يأتى صفةً إلا مدحًا أو ذمًّا، فلا يَعْمَلُ المدحُ والذمُّ في غيرِه، وإذا أرادوا إعمالَ ذلك في الاسمِ أو غيرِه جعَلوه فاعلًا، فقالوا: هو باخلٌ بمالِه، وهو طامعٌ فيما عندنَا. فلذلك قلتُ: إن: {لَابِثِينَ}. أصحُّ مخرجًا في العربيةِ وأفصحُ. ولم أُحِلْ قراءة من قرَأ: (لَبِثينَ). وإن كان غيرُها أفصحَ؛ لأن العربَ ربما أعمَلت المدحَ في الأسماءِ، وقد يُنْشَدُ بيتُ لبيدٍ :

Kıraat âlimleri {لَابِثِينَ} “kalacaklardır” sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Medine ve Basra kurrâsının geneli ile bazı Kûfe kurrâsı elif ile {لَابِثِينَ} şeklinde okumuştur. Kûfe kurrâsının geneli ise elifsiz olarak (لَبِثِين) şeklinde okumuştur. İki kıraatten daha fasih olanı ve Arap dilindeki çıkış/yapı bakımından daha sahih olanı, bunu elif ile okuyanların kıraatidir; zira Araplar 'fa'il' (فَعِل) vezninde gelen sıfatı neredeyse bir şeye amel ettirip onunla nasb yapmazlar. Neredeyse 'Hâzâ racülün bahilün bi-mâlihî' (هذا رجل بَخِلٌ بماله), 'Asirun aleynâ' (عَسِرٌ علينا) veya 'Hüve hasimün lenâ' (هو خَصِمٌ لنا) demezler. Çünkü 'fa'il' (فَعِل) kalıbı ancak övgü veya yergi için sıfat olarak gelir; bu yüzden övgü ve yergi başkasına amel etmez. Bunu bir isme veya başkasına amel ettirmek istediklerinde onu fâil (فاعل) kalıbına sokup şöyle derler: 'Hüve bâhilün bi-mâlihî' (هو باخل بماله) ve 'Hüve tâmiun fî-mâ indenâ' (هو طامع فيما عندنا). İşte bundan dolayı dedim ki: {لَابِثِينَ} [kıraati], Arap dilindeki çıkış/yapı bakımından daha sahih ve daha fasihtir. Diğeri daha fasih olmakla birlikte (لَبِثينَ) şeklinde okuyanın kıraatini de geçersiz saymadım; çünkü Araplar bazen övgüyü isimlerde amel ettirmişlerdir. Nitekim Lebîd'in şu beyti de okunur:

أوْ مسحَلٌ عَمِلٌ عِصَادَةَ سَمْحَجٍ … بسَراتِها نَدَبٌ له وكُلُومُ

Ev mishalün amilün idâdete semhecin … bi-serâtihâ nedebün lehû ve külûmü

فأَعْمَل "عَمِلٌ" في "عِضادةَ"، ولو كانت "عامِلًا" كانت أفصحَ.

[Şair burada] “amil” (عَمِلٌ) [kelimesini] “ıdâde” (عِضادةَ) [kelimesinde] amel ettirmiş [ve onu nasbetmiştir]. Eğer “âmil” (عامِلًا) şeklinde [ism-i fâil kalıbında] olsaydı daha fasih olurdu.

ويُنشَدُ أيضًا :

Şu beyit de okunur:

* وبالفأسِ ضَرّابٌ رءوسَ الكَرانفِ *

* Ve bi'l-fe'si darrâbün ruûse'l-kerânifi *

ومنه قولُ عباسِ بن مِرْداسٍ :

Abbâs b. Mirdâs'ın şu sözü de bu kabildendir:

أَكَرَّ وأَحْمَى للحقيقةِ منهمُ … وأَضْرَبَ منا بالسيوف القَوانِسا

Ekerra ve ahmâ li'l-hakîkati minhümü … ve adrabe minnâ bi's-suyûfi'l-kavânisâ

وأما الأحقاب فجمعُ حِقَبٍ، والحِقَبُ جمعُ حِقْبَةٍ، كما قال الشاعرُ :

Ahkâb (أحقاب) kelimesine gelince; bu, hıkab (حِقَب) kelimesinin çoğuludur. Hıkab (حِقَب) ise hıkbe (حِقْبَة) kelimesinin çoğuludur; nitekim şair şöyle demiştir :

عِشْنا كنَدْمَانَيْ جَدِيمَةً حِقْبَةً … من الدهرِ حتى قيل لن نَتَصَدَّعا

Işnâ kendemâney Cezîmete hıkbeten … mine'd-dehri hattâ kîle len netesadde'â

فهذه جمعُها حِقَبٌ. ومن الأحقابِ التي [هي جمعُ] حُقُبٍ قولُ اللهِ: {أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا} [الكهف: ٦٠] فهذا واحدُ الأحقابِ.

Bunun çoğulu hıkab (حِقَب) gelir. Hukub (حُقُب) kelimesinin [çoğulu olan] ahkâbdan biri de Allah'ın: {أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا} [el-Kehf: 60] “veya uzun bir zaman geçireceğim” kavlidir; bu da ahkâbın tekilidir.

وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في مبلغِ مدةِ الحقبِ؛ فقال بعضُهم: مدتُه ثلاثُمِائةِ سنةٍ.

Tevil ehli, bir hukbun süresinin miktarı konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları: Onun süresi üç yüz yıldır, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا عِمرانُ بنُ موسى القزازُ، قال: ثنا عبدُ الوارثِ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ سُوَيدٍ، عن بُشَيْرِ بن كعب في قوله: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا}. قال:

Bize İmrân b. Mûsâ el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Suveyd, Buşeyr b. Ka‘b’dan { لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا } “Orada çağlar boyu kalacaklardır” ayeti hakkında nakletti; o şöyle dedi:

بلغني أن الحقبَ ثلاثُمِائةِ سنةٍ، كلُّ سنةٍ ثلاثمائةٍ وستون يومًا، كلُّ يومٍ ألفُ سنةٍ .

Bana ulaştı ki bir hukb üç yüz yıldır; her yıl üç yüz altmış gündür ve her bir gün bin yıldır .

وقال آخرون: بل مدةُ الحقبِ الواحدِ ثمانون سنةً.

Başkaları ise: Bilakis bir hukbun süresi seksen yıldır, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، قال: ثني عمارٌ الدُّهْنيُّ، عن سالمِ بن أبي الجعدِ، قال: قال عليُّ بن أبي طالبٍ ﵁ لهلالٍ الهَجَريِّ: ما تَجِدونَ الحقبَ في كتابِ اللهِ المنزلِ؟ قال: نَجِدُه ثمانين سنةً، كلُّ سنةٍ اثنا عشرَ شهرًا، كلُّ شهرٍ ثلاثون يومًا، كلُّ يومٍ ألفُ سنةٍ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan anlattı, dedi ki: Bana Ammâr ed-Duhnî, Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan anlattı, dedi ki: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh Hilâl el-Hecerî'ye: “İndirilen Allah'ın Kitabı'nda hukbu nasıl buluyorsunuz?” dedi. O da: “Onu seksen yıl olarak buluyoruz; her yıl on iki ay, her ay otuz gün ve her gün bin yıldır” dedi .

حدَّثنا تميمُ بنُ المنتصر، قال: أخبَرنا إسحاقُ، عن شريكٍ، عن عاصمِ بن أبى النَّجودِ، عن أبي صالحٍ، عن أبي هريرةَ أنه قال: الحقبُ ثمانون سنةً، والسنةُ ستون وثلاثُمِائةِ يومٍ، واليومُ ألفُ سنةٍ .

Bize Temîm b. el-Muntasır anlattı, dedi ki: Bize İshâk, Şerîk'ten, o Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hureyre'den nakletti ki o şöyle demiştir: “Hukb seksen yıldır; yıl üç yüz altmış gündür ve gün [ise] bin yıldır” .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرَانُ، عن أبي سنانٍ، عن ابنُ عباسٍ، قال: الحقبُ ثمانون سنةً (١).

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Sinân'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: “Hukb seksen yıldır” (١).

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، قال: ثنا الأعمشُ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ في قولِه: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا}. قال: الحقبُ ثمانون سنةً، السنةُ ثلاثُمِائةٍ وستون يومًا، اليومُ سنةٌ أو ألفُ سنةٍ. الطبريُّ يَشُكُّ.

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا} “Orada çağlar boyu kalacaklardır” kavli hakkında anlattı; dedi ki: “Hukb seksen yıldır; yıl üç yüz altmış gündür; gün [ise] bir yıl yahut bin yıldır”. Taberî şüphe etmektedir.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: قال اللهُ: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا}: وهو ما لا انقطاعَ له، كلما مضَى حقبٌ جاء حُقُبٌ بعدَه، وذُكِر لنا أن الحقبَ ثمانون سنةً .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: Allah: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا} “Orada çağlar boyu kalacaklardır” buyurmuştur: Bu, kesintisi olmayan bir süredir; ne zaman bir hukb geçse ardından başka bir hukb gelir. Bize hukbun seksen yıl olduğu zikredildi .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {أَحْقَابًا}. قال: بلَغَنا أن الحقبَ ثمانون سنةً مِن سِنِى الآخرةِ .

Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun: {أَحْقَابًا} “çağlar boyu” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Bize ulaştı ki hukb ahiret yıllarından seksen yıldır .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا}: لا يَعْلَمُ عِدَّةَ هذه الأحقابِ إلا اللهُ، ولكنَّ الحقبَ الواحدَ ثمانون سنةً، والسنةُ ثلاثمائةٍ وستون يومًا، كلُّ يومٍ من ذلك ألفُ سنةٍ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî' b. Enes'ten nakletti: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا} “Orada çağlar boyu kalacaklardır”: Bu ahkâbın sayısını Allah'tan başkası bilemez; fakat bir hukb seksen yıldır, yıl üç yüz altmış gündür ve bunun her bir günü bin yıldır .

وقال آخرون: الحقبُ الواحدُ سبعون ألفَ سنةٍ.

Başkaları ise: Bir hukb yetmiş bin yıldır, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني ابنُ عبدِ الرحيمِ البَرْقيُّ، قال: ثني عمرُو بنُ أبي سلمةَ، عن زُهيرٍ، سالم، قال: سمِعْتُ الحسن يُسْأَلُ عن قولِ اللهِ: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا}. قال: أما الأحقابُ فليس لها عِدَّةٌ إلا الخلودُ في النارِ، ولكن ذكَروا أن الحقبَ الواحدَ سبعون ألفَ سنةٍ، كلُّ يومٍ من تلك الأيامِ السبعين ألفًا، كألفِ سنةٍ مما تَعُدُّون.

Bana İbn Abdirrahîm el-Berkî anlattı, dedi ki: Bana Amr b. Ebî Seleme, Züheyr'den, [o da] Sâlim'den anlattı; dedi ki: el-Hasan'a Allah'ın: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا} “Orada çağlar boyu kalacaklardır” kavli sorulurken işittim; şöyle dedi: “Ahkâba gelince, ateşte ebedî kalış dışında onun bir sayısı (sınırı) yoktur. Fakat onlar bir hukbun yetmiş bin yıl olduğunu, o yetmiş bin günden her bir günün de sizin saymakta olduklarınızdan bin yıl gibi olduğunu zikretmişlerdir”.

حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ الآمُليُّ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن هشامٍ، عن الحسنِ في قولِه: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا}. قال: أما الأحقابُ فلا يَدْرِى أحدٌ ما هي، وأما الحقبُ الواحدُ فسبعون ألفَ سنةٍ، كلُّ يومٍ كألفِ سنةٍ .

Bize Amr b. Abdilhamîd el-Âmülî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Hişâm'dan, o da el-Hasan'dan O'nun: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا} “Orada çağlar boyu kalacaklardır” kavli hakkında anlattı; dedi ki: “Ahkâba gelince, onun ne olduğunu kimse bilemez. Bir hukba gelince, o yetmiş bin yıldır ve her günü bin yıl gibidir” .

ورُوِى عن خالدِ بن مَعْدانَ في هذه الآيةِ أنها في أهلِ القبلةِ.

Hâlid b. Ma'dân'dan bu ayetin kıble ehli hakkında olduğu rivayet edilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنى عليُّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عامرِ بن جَشِيبٍ ، عن خالدِ بن مَعْدانَ في قوله: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا}. وقولِه: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} [هود: ١٠٨]: إنهما في أهل التوحيدِ مِن أهل القبلةِ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Âmir b. Ceşîb'den , o da Hâlid b. Ma'dân'dan O'nun: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا} “Orada çağlar boyu kalacaklardır” sözü ile {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} [Hûd: 108] “Rabbinin dilediği müstesna” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Bu ikisi, kıble ehlinden tevhid ehli hakkındadır” .

فإن قال قائلٌ: فما أنت قائلٌ في هذا الحديثِ؟ قيل: الذي قاله قتادةُ و الربيعُ بنُ أنسٍ في ذلك أصحُّ. فإن قال: فما للكفارِ عندَ اللهِ عذابٌ إلا أحقابًا؟ قيل: إن قتادةَ والربيعَ قد قالا: إن هذه الأحقابَ لا انقضاءَ لها ولا انقطاعَ.

Eğer birisi: “Sen bu hadis hakkında ne dersin?” diyecek olursa, şöyle denilir: Katâde ve er-Rebî' b. Enes'in bu hususta söyledikleri daha sahihtir. Eğer: “Kâfirler için Allah katında أحقابًا (ahkâb/çağlar boyu) dışında bir azap yok mudur?” derse, şöyle denilir: Katâde ve er-Rebî' bu ahkâbın sona ermesi ve kesintisi olmadığını söylemişlerdir.

وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ معنى ذلك: لابثين فيها أحقابًا في هذا النوعِ مِن العذابِ، وهو أنهم {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا (٢٤) إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا}، فإذا انْقَضَت تلك الأحقابُ صار لهم من العذاب أنواعٌ غيرُ ذلك، كما قال جلَّ ثناؤُه في كتابِه: {هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ (٥٦) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} [ص: ٥٥ - ٥٨]. وهذا القولُ عندى أشبهُ بمعنى الآيةِ.

Bunun anlamının şu olması da muhtemeldir: [Onlar] bu azap türü içinde çağlar boyu kalacaklardır; o da şudur ki onlar: {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا (٢٤) إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا} “Orada ne bir serinlik ne de bir içecek tadarlar; sadece kaynar su ve irin [tadarlar]”. Bu çağlar sona erdiğinde ise onlar için bundan başka azap türleri ortaya çıkar; nitekim övgüsü yüce olan [Allah] Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: {هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ (٥٦) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} [Sâd: 55-58] “İşte bu böyledir! Şüphesiz azgınlar için pek kötü bir dönüş yeri vardır. Oraya girecekleri cehennemdir; ne kötü bir döşektir o! İşte bu kaynar su ve irindir, artık onu tatsınlar! Ve onun türünden başka çift çift [azaplar da vardır]”. Bu görüş, bana göre ayetin anlamına en uygun olanıdır.

وقد رُوِى عن مُقاتلِ بن حَيَّانَ في ذلك ما حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الرحيمِ البَرْقيُّ، قال: ثنا عمرُو بن أبي سلمةَ، قال: سأَلْتُ أبا معاذٍ الخُراسانيَّ عن قولِ اللهِ: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا}. فأخْبرَنا عن مقاتلِ بن حَيانَ، قال: منسوخةٌ، نسخَتها: {فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا} .

Mukâtil b. Hayyân'dan da bu hususta bana Muhammed b. Abdirrahîm el-Berkî'nin anlattığı şu rivayet nakledilmiştir; dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, dedi ki: Ebû Muâz el-Horasânî'ye Allah'ın: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا} “Orada çağlar boyu kalacaklardır” kavlini sordum. Bize Mukâtil b. Hayyân'dan naklederek şöyle dedi: “Mensuhtur; onu {فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا} “Artık tadın! Size azaptan başka bir şey asla artırmayacağız” [ayeti] neshetmiştir” .

ولا معنى لهذا القولِ؛ لأن قولَه: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا}. خبرٌ، والأخبارُ لا يكونُ فيها نسخٌ، وإنما النسخُ يكونُ في الأمرِ والنهي.

Bu sözün hiçbir anlamı yoktur; çünkü O'nun: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا} “Orada çağlar boyu kalacaklardır” sözü bir haberdir. Haberlerde ise nesh olmaz; nesh ancak emir ve nehiylerde olur.

وقولُه: {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا}. يقولُ: لا يَطْعَمون فيها بردًا يُبَرِّدُ حرَّ السَّعيرِ عنهم إلا الغَسَّاقَ، ولا شرابًا يَروِيهم من شدةٍ العطشِ الذي بهم إلا الحميمَ.

O'nun: {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا} “Orada ne bir serinlik tadarlar ne de bir içecek” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Orada, gayyâk (koyu/pis irin) müstesna, alevli ateşin hararetini kendilerinden soğutacak bir serinlik tatmazlar; hamîm (kaynar su) müstesna, kendilerindeki şiddetli susuzluğu giderecek bir içecek de [tatmazlar].

وقد زعم بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ أن البردَ في هذا الموضعِ النومُ، وأن معنى الكلامِ: لا يذوقون فيها نومًا ولا شرابًا. واسْتَشْهد لقيله ذلك بقول الكِنْديِّ :

Arap kelâmı ilmine sahip bazı kimseler , bu makamda 'berd'in (بَرْد) uyku olduğunu ve kelâmın manasının: “Orada ne bir uyku tadarlar ne de bir içecek” şeklinde olduğunu ileri sürmüşlerdir. Bu görüşüne el-Kindî'nin şu sözünü delil getirmiştir :

بَرَدَتْ مراشِفُها عليَّ فصَدَّني … عنها وعن قُبُلاتِها البَرْدُ

Beredet merâşifühâ aleyye fesaddenî … anhâ ve an kubulâtihâ el-berdü

يعنى بالبردِ النُّعاسَ.

'Berd' (البرد) ile uykuyu kastetmektedir.

والنومُ إن كان يُبَرِّدُ غليل العطش، فقيل له من أجلِ ذلك: البردُ. فليس هو باسمِه المعروفِ، وتأويلُ كتابِ اللهِ على الأغلبِ من معروفِ كلام العربِ دونَ غيرِه.

Uyku her ne kadar susuzluğun hararetini dindiriyor ve bu sebeple kendisine 'berd' (soğukluk/serinlik) denilmiş olsa bile, bu onun bilinen yaygın bir ismi değildir. Allah'ın Kitabı'nın tevili ise başka kullanımlara göre değil, Arap kelâmının en yaygın ve bilinen manalarına göre yapılır.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعٍ: {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا (٢٤) إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا}: فاستَثْنَى مِن الشرابِ الحميمَ، ومِن البردِ الغَسَّاقَ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî'den nakletti: {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا (٢٤) إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا} “Orada ne bir serinlik tadarlar ne de bir içecek; sadece kaynar su ve gayyâ/irin [tadarlar]”: İçecekten hamîmi (kaynar suyu), serinlikten de gassâkı (dondurucu pis sıvıyı) istisna etmiştir .

وقوله: {إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: لا يَذُوقون فيها بردًا ولا شرابًا، إلا حميمًا قد أُغْلِى حتى انْتَهَى حرُّه، فهو كالمُهْلِ يَشوِى الوجوهَ، ولا بردًا إلا غَسَّاقًا.

O'nun: {إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا} “Sadece kaynar su ve gayyâ/irin” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Orada ne bir serinlik tadarlar ne de bir içecek; ancak harareti son noktaya varıncaya dek kaynatılmış, yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir hamîm ve serinlik olarak da sadece bir gassâk [tadarlar].

واختَلَف أهلُ التأويلِ في معنى الغَسَّاقِ؛ فقال بعضُهم: هو ما سال مِن صَديدِ أهلِ جهنمَ.

Tevil ehli, gassâkın (الغَسَّاق) anlamı konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları: O, cehennem ehlinin irininden akan şeydir, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا أبو كريبٍ ومحمدُ بنُ المثنى، قالا: ثنا ابنُ إدريسَ، عن أبيه، عن عطيةَ ابنُ سعدٍ في قولِه: {حَمِيمًا وَغَسَّاقًا}. قال: هو الذي يَسِيلُ مِن جلودِهم .

Bize Ebû Küreyb ve Muhammed b. el-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs, babasından, o da Atıyye b. Sa'd'dan O'nun: {حَمِيمًا وَغَسَّاقًا} “kaynar su ve gayyâ/irin” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “O, derilerinden akan şeydir” .

حدَّثنا ابنُ عبد الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، عن أبيه، قال: ثنا أبو عمرٍو، قال: زعَم عكرمةُ أنه حدَّثهم في قولِه: {وَغَسَّاقًا}. قال: ما يَخْرُجُ مِن أبصارِهم من القَيْحِ والدمِ.

Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir, babasından anlattı, dedi ki: Bize Ebû Amr anlattı, dedi ki: İkrime'nin kendilerine O'nun: {وَغَسَّاقًا} “ve gayyâ/irin” kavli hakkında şöyle anlattığı ileri sürüldü; o: “Gözlerinden çıkan irin ve kandır” dedi.

حدَّثنا ابنُ بشارٍ وابنُ المثنى، قالا: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيم وأبى رَزينٍ: {إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا}. قالا: غُسالة أهلِ النارِ. لفظُ ابنُ بشارٍ، وأما ابنُ المثنى فقال في حديثه: ما يَسِيلُ من صديدِهم .

Bize İbn Beşşâr ve İbnü'l-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o İbrâhîm ve Ebû Rezîn'den nakletti: {إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا} “Sadece kaynar su ve gayyâ/irin”: İkisi de: “Cehennem ehlinin yıkanma artığı/akıntısıdır” dediler. Bu, İbn Beşşâr'ın lafzıdır. İbnü'l-Müsennâ ise hadisinde: “İrinlerinden akan şeydir” demiştir .

وحدَّثنا ابنُ بشارٍ مرةً أُخرى، عن عبدِ الرحمنِ، فقال كما قال ابنُ المثنى.

Bize İbn Beşşâr başka bir defa Abdurrahman'dan anlattı ve İbnü'l-Müsennâ'nın dediği gibi dedi.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن أبي رَزِينٍ: {وَغَسَّاقًا}. قال: ما يَسِيلُ مِن صديدِهم.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Ebû Rezîn'den nakletti: {وَغَسَّاقًا} “ve gayyâ/irin”: “İrinlerinden akan şeydir” dedi.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، [عن أبي رَزِينٍ و] إبراهيمَ مثلَه .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Mansûr'dan, [Ebû Rezîn ve] İbrâhîm'den benzerini nakletti .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَغَسَّاقًا}: كنا نُحَدَّثُ أن الغساقَ ما يَسِيلُ مِن بين جلدِه ولحمِه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَغَسَّاقًا} “ve gayyâ/irin” kavli hakkında nakletti: Bize anlatılırdı ki gassâk; onun derisi ile eti arasından akan şeydir .

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا الضحاكُ بنُ مَخْلَدٍ، عن سفيانَ أنه قال: بلَغَني أنه ما يَسِيلُ مِن دموعِهم.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize ed-Dahhâk b. Mahled, Süfyân'dan nakletti ki o şöyle demiştir: “Bana ulaştığına göre o, onların gözyaşlarından akan şeydir.”

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {وَغَسَّاقًا}. قال: ما يسيلُ من صديدهم من البردِ. قال سفيانُ: وقال غيرُه: الدموعُ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o İbrâhîm'den O'nun: {وَغَسَّاقًا} “ve gayyâ/irin” kavli hakkında nakletti: “Soğuk sebebiyle irinlerinden akan şeydir” dedi. Süfyân dedi ki: Başkası da şöyle demiştir: “Gözyaşlarıdır.”

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قولِه: {إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا}. قال: الحميمُ دموعُ أعينِهم في النارِ، يَجْتَمِعُ في خنادقِ النارِ فيُسْقَوْنه، والغساقُ: الصديدُ الذي يَخْرُجُ من جلودهم مما تَصْهَرُهم النارُ في حياضٍ يجتمعُ فيها فيُسْقَوْنه .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا} “Sadece kaynar su ve gayyâ/irin” kavli hakkında şöyle dedi: “Hamîm, onların ateşteki gözlerinin yaşlarıdır; cehennem hendeklerinde toplanır ve onlara içirilir. Gassâk ise ateşin kendilerini eritmesi sebebiyle derilerinden çıkan irindir; havuzlarda toplanır ve kendilerine içirilir” .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا}. قال: الغساقُ ما يُقَطَّعُ من جلودِهم، وما يَسِيلُ مِن نَتْنِهم .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den nakletti: {إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا} “Sadece kaynar su ve gayyâ/irin”: “Gassâk, derilerinden kopup düşen parçalar ve pis kokularından akan şeydir” dedi .

وقال آخرون: الغساقُ الزَّمْهَرِيرُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Gassâk, zemherîrdir (dondurucu soğuktur).