ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا}. يقولُ: الزمهريرُ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا} “Sadece kaynar su ve gayyâ/irin”: Şöyle der: “Zemherîrdir (dondurucu soğuktur)” .
حدَّثنا أبو كُريبٍ وأبو السائبِ وابنُ المثنى، قالوا: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمِعْتُ ليثًا، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا}. قال: الذي لا يَسْتَطيعون أن يَذُوقوه من بردِه .
Bize Ebû Küreyb, Ebü's-Sâib ve İbnü'l-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Leys'ten, Mücâhid'in O'nun: {إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا} “Sadece kaynar su ve gayyâ/irin” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: “Soğukluğundan dolayı tatmaya güç yetiremedikleri şeydir” .
قال: ثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا}. قال: الذي لا يَسْتَطيعونه مِن بردِه.
[Müellif] dedi ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا} “Sadece kaynar su ve gayyâ/irin”. Dedi ki: “Soğukluğundan dolayı güç yetiremedikleri [şeydir].”
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ عن سفيانَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: الغساقُ الذي لا يُسْتطاعُ من بردِه.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti: “Gassâk, soğukluğuna dayanılamayan şeydir.”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ، قال: الغساقُ الزَّمْهَرِيرُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî'den nakletti; dedi ki: “Gassâk, zemherîrdir (dondurucu soğuktur).”
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ، قال: الغساقُ الزمهريرُ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den, o da Ebü'l-Âliye'den nakletti; dedi ki: “Gassâk, zemherîrdir” .
وقال آخرون: هو المُنْتِنُ، وهو بالطُّخاريةِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: “O, pis kokulu olandır ve bu [kelime] Toharca'dır.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حُدِّثْتُ عن المسيبِ بن شَريكٍ، عن صالحِ بن حَيَّانَ، عن عبدِ اللهِ بن بُرَيدةَ قال: الغساقُ بالطُّخاريةِ هو المُنْتِنُ .
Bana Müseyyeb b. Şerîk'ten, onun Sâlih b. Hayyân'dan, onun da Abdullah b. Büreyde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Gassâk, Toharca'da pis kokulu olandır” .
والغَسَّاقُ عندى هو الفَعَّالُ، من قولِهم: غسَقَتْ عينُ فلانٍ. إذا سالَت دموعُها، وغسَقَ الجُرْحُ. إذا سال صديدُه، ومنه قولُ اللهِ: {وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ} [الفلق: ٣]. يعنى بالغاسقِ الليلَ إذا لبِس الأشياءَ وغطَّاها، وإنما أُرِيد بذلك هجومُه على الأشياءِ هجومَ السيلِ السائلِ، فإذ كان الغساقُ هو ما وصَفْتُ من الشيءِ السائلِ، فالواجبُ أن يقالَ: الذي وعَد اللهُ هؤلاء القومَ، وأخْبَر أنهم يَذُوقونه في الآخرةِ مِن الشرابِ، هو السائلُ من الزَّمهريرِ في جهنمَ، الجامعُ مع شدةِ بردِه النَّتْنَ.
Benim katımda Gassâk (الغَسَّاقُ), fa‘‘âl (فَعَّال) veznindedir; Arapların: “Gözyaşı aktığında 'falancanın gözü aktı/gasekat' (غسَقَتْ عينُ فلانٍ)” ve “İrini aktığında 'yara aktı/gaseka' (غسَقَ الجُرْحُ)” sözlerinden gelir. Allah'ın: {وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ} [el-Felak: 3] “ve çöktüğü zaman karanlığın şerrinden” kavli de bundandır. Yani 'el-gâsık' ile karanlığıyla eşyayı bürüyüp örttüğü vakit gece kastedilir. Bununla ancak sel gibi birden hücum edip akması kastedilmiştir. Gassâk, nitelediğim gibi akıcı bir şey olduğuna göre, doğru olan şöyle denilmesidir: Allah'ın bu topluluğa vadettiği ve ahirette içecek olarak tadacaklarını haber verdiği şey; cehennemdeki zemherîrden (aşırı soğuktan) akan, şiddetli soğukluğu ile birlikte pis kokuyu da kendisinde toplayan sıvıdır.
كما حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا يَعْمَرُ بنُ بشرٍ، قال: ثنا ابنُ المباركِ، قال: ثنا
Nitekim bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ya'mer b. Bişr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek anlattı, dedi ki: Bize...
رِشْدِينُ بنُ سعدٍ، قال: ثني عمرُو بنُ الحارثِ، عن أبي السَّمْحِ، عن أبي الهيثمِ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، عن النبيِّ ﷺ قال: "لو أن دَلْوًا مِن عَسَّاقِ يُهَرَاقُ إلى الدنيا، لأنْتَنَ أهلُ الدنيا" .
Rişdîn b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Ebü's-Semh'ten, o Ebü'l-Heysem'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; şöyle buyurdu: “Eğer gassâktan bir kova dünyaya dökülseydi, dünya halkı pis kokudan perişan olurdu” .
حُدِّثْتُ محمدِ بن حربٍ، قال: ثنا ابنُ لَهِيعَةَ، عن أبي قَبِيلٍ، عن أبي مالكٍ، عن عبدِ اللهِ بن عمرو أنه قال: أتَدْرُون أيُّ شيءٍ الغَسَّاقُ؟ قالوا: اللهُ أعلمُ. قال: هو القَيْحُ الغليظُ، لو أن قطرةً منه تُهَراقُ بالمغربِ لأَنْتَن أَهلُ المشرقِ، ولو تُهَراقُ بالمشرقِ لأنْتَن أهلُ المغربِ .
Bana Muhammed b. Harb'den nakledildi, dedi ki: Bize İbn Lehîa, Ebû Kabîl'den, o Ebû Mâlik'ten, o da Abdullah b. Amr'dan nakletti ki o şöyle demiştir: “Gassâk'ın ne olduğunu bilir misiniz?” Onlar: “Allah en iyisini bilir” dediler. Dedi ki: “O, koyu irindir. Şayet ondan bir damla batıya dökülseydi, doğu halkı kokusundan perişan olurdu; doğuya dökülseydi batı halkı kokusundan perişan olurdu” .
فإن قال قائلٌ: فإنك قد قلتَ: إن الغساقَ هو الزمهرير، والزمهريرُ هو غايةُ البردِ، فكيف يكونُ الزمهريرُ سائلًا؟ قيل: إن البردَ الذي لا يُسْتطاعُ ولا يُطاقُ يكونُ صفةً في السائلِ من أجسادِ القومِ بين القيحِ والصديدِ.
Eğer birisi: “Sen gassâkın zemherîr olduğunu, zemherîrin ise soğuğun son derecesi olduğunu söyledin; peki zemherîr nasıl akıcı olabilir?” derse; şöyle denilir: “Güç yetirilemeyen ve tahammül edilemeyen o soğukluk, o topluluğun bedenlerinden irin ve cerahat arasında akan sıvının bir sıfatıdır.”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {جَزَاءً وِفَاقًا (٢٦) إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ حِسَابًا (٢٧) وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كِذَّابًا (٢٨) وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ كِتَابًا (٢٩) فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا (٣٠)}
Yüce Allah'ın şu sözlerinin teviline dair açıklama: {جَزَاءً وِفَاقًا (٢٦) إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ حِسَابًا (٢٧) وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كِذَّابًا (٢٨) وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ كِتَابًا (٢٩) فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا (٣٠)} “Uygun bir karşılık olarak. Çünkü onlar hiçbir hesap ummuyorlardı. Ve ayetlerimizi yalanladıkça yalanlamışlardı. Biz ise her şeyi bir kitapta sayıp kaydetmiştik. Artık tadın! Bundan sonra size azaptan başka bir şey artırmayacağız.”
يقولُ تعالى ذكرُه: هذا العقابُ الذي عُوقِب به هؤلاء الكفارُ في الآخرةِ، فعله بهم ربُّهم {جَزَاءً}. يعني: ثوابًا لهم على أفعالِهم وأقوالِهم الرديئةِ التي كانوا يَعْمَلونها في الدنيا. وهو مصدرٌ من قولِ القائلِ: وافَق هذا العقابُ هذا العملَ وفاقًا.
Şânı yüce Allah buyuruyor ki: Bu kâfirlerin ahirette çarptırıldıkları bu azabı Rableri onlara {جَزَاءً} “Bir karşılık olarak” yapmıştır. Yani dünyada yapageldikleri kötü fiil ve sözlerine bir karşılık olmak üzere [bunu yapmıştır]. Bu [kelime], söz söyleyen kimsenin: “Bu ceza şu amele tam denk geldi (vâfeka... vifâkan)” sözünden gelen bir mastardır.
وبنحو الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنُ عباسٍ قولَه: {جَزَاءً وِفَاقًا}. يقولُ: وافَق أعمالَهم .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {جَزَاءً وِفَاقًا} “Uygun bir karşılık olarak” kavli hakkında nakletti: Şöyle der: “Amellerine uygun [bir ceza]” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {جَزَاءً وِفَاقًا}: وافق الجزاءُ أعمالَ القومِ؛ أعمالَ السَّوْءِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {جَزَاءً وِفَاقًا} “Uygun bir karşılık olarak” kavli hakkında nakletti: “Ceza, o kavmin amellerine, kötü amellerine denk gelmiştir” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: {جَزَاءً وِفَاقًا}. قال: بحسَبِ أعمالِهم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî'den nakletti: {جَزَاءً وِفَاقًا} “Uygun bir karşılık olarak”: “Amelleri ölçüsünce” dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ في قولِه: {جَزَاءً وِفَاقًا}. قال: ثوابٌ وافَق أعمالَهم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan nakletti, dedi ki: Bize Hekkâm, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî'den O'nun: {جَزَاءً وِفَاقًا} “Uygun bir karşılık olarak” kavli hakkında nakletti: “Amellerine denk bir karşılıktır” dedi.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {جَزَاءً وِفَاقًا}. قال: عمِلوا شرًّا فجُزُوا شرًّا، وعملوا حسنًا فجُزُوا حسنًا. ثم قرَأ قولَ اللهِ: {ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاءُوا السُّوأَى} [الروم: ١٠].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {جَزَاءً وِفَاقًا} “Uygun bir karşılık olarak” kavli hakkında şöyle dedi: “Kötülük yaptılar kötülükle cezalandırıldılar, iyilik yaptılar iyilikle mükâfatlandırıldılar.” Sonra Allah'ın şu sözünü okudu: {ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاءُوا السُّوأَى} [er-Rûm: 10] “Sonra kötülük edenlerin sonu en kötüsü oldu.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {جَزَاءً وِفَاقًا}. قال: جزاءً وافَق أعمالَ القومِ.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun: {جَزَاءً وِفَاقًا} “Uygun bir karşılık olarak” kavli hakkında nakletti: “Topluluğun amellerine denk düşen bir karşılıktır” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنُ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {جَزَاءً وِفَاقًا}. قال: وافَق الجزاءُ العملَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {جَزَاءً وِفَاقًا} “Uygun bir karşılık olarak”: “Ceza amele uygun gelmiştir” dedi .
وقولُه: {إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ حِسَابًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن هؤلاء الكفارَ كانوا في الدنيا لا يَخافون محاسبةَ اللهِ إياهم في الآخرةِ على نِعَمهِ عليهم، وإحسانِه إليهم، وسوءِ شكرِهم له على ذلك.
O'nun: {إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ حِسَابًا} “Çünkü onlar hiçbir hesap ummuyorlardı” kavli hakkında: Zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Bu kâfirler dünyada iken, Allah'ın kendilerine verdiği nimetler, yaptığı ihsanlar ve bunlara karşı gösterdikleri kötü şükür sebebiyle ahirette Allah'ın kendilerini hesaba çekmesinden korkmuyorlardı.
وبنحو الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنُ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَا يَرْجُونَ حِسَابًا}. قال: لا يُبالُون فيُصَدِّقون بالغيبِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in O'nun: {لَا يَرْجُونَ حِسَابًا} “hiçbir hesap ummuyorlardı” kavli hakkında nakletti: “Aldırış etmiyorlardı ve gayba inanmıyorlardı” dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ حِسَابًا}. أي: لا يَخافون حسابًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ حِسَابًا} “Çünkü onlar hiçbir hesap ummuyorlardı” kavli hakkında nakletti: Yani: Bir hesaptan korkmuyorlardı.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ حِسَابًا}. قال: لا يُؤْمنون بالبعثِ ولا بالحسابِ، وكيف يَرْجو الحسابَ مَن لا يُوقِنُ أنه يَحْيَا، ولا يُوقِنُ بالبعثِ. وقرأ قولَ اللهِ: {بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) قَالُوا أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا} إلى: {أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} [المؤمنون: ٨١ - ٨٣]. وقرَأ: {هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ} إلى قولِه: {جَدِيدٍ} [سبأ: ٧]، فقال بعضُهم لبعضٍ: ما له، {أَفْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَمْ بِهِ جِنَّةٌ} [سبأ: ٨]: الرجلُ مجنونٌ حينَ يُخْبِرُنا بهذا؟
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ حِسَابًا} “Çünkü onlar hiçbir hesap ummuyorlardı” kavli hakkında şöyle dedi: “Öldükten sonra dirilmeye ve hesaba inanmıyorlardı. [Yeniden] dirileceğine ve öldükten sonra dirilişe yakînen inanmayan kimse hesabı nasıl umar ki!” Sonra Allah'ın şu kavlini okudu: {بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) قَالُوا أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا} “Aksine öncekilerin dediği gibi dediler: 'Ölüp de bir toprak olduğumuz zaman mı...'” kavlinden {أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “...öncekilerin masalları[ndan başkası değildir]” [el-Mü'minûn: 81-83] ayetine kadar okudu. Yine: {هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ} “Size bir adam gösterelim mi ki, size haber veriyor...” kavlinden {جَدِيدٍ} “...yepyeni [bir yaratılışta olacaksınız]” [Sebe: 7] kavline kadar okudu ve şöyle dedi: “Birbirlerine şöyle dediler: 'Nesi var, {أَفْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَمْ بِهِ جِنَّةٌ} “Allah'a karşı bir yalan mı uydurdu yoksa onda bir delilik mi var?” [Sebe: 8]. [Yani] adam bize bunu haber verirken deli midir?'”
وقولُه: {وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كِذَّابًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكذَّب هؤلاءِ الكفارُ بحُججِنا وأدلتِنا تكذيبًا. وقيل: {كِذَّابًا}. ولم يُقَلْ: تكذيبًا. تصديرًا على فعلِه.
O'nun: {وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كِذَّابًا} “Ve ayetlerimizi yalanladıkça yalanlamışlardı” kavli hakkında: Zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Bu kâfirler delillerimizi ve hüccetlerimizi tam bir yalanlamayla yalanladılar. Fiilinin masdarı olarak 'tekzîben' (تكذيبًا) denilmeyip {كِذَّابًا} (kizzâben) denildiği de söylenmiştir.
وكان بعضُ نحويِّى البصرةِ يقولُ: قيل ذلك لأن "فعَّل" منه على أربعةٍ، فأراد أن يجعلَه مثلَ بابِ "أفْعَلْتُ"، ومصدرُ "أفْعَلْتُ" إفْعالًا، فقال: {كِذَّابًا}. فجعَله على عددِ مصدرِه. قال: وعلى هذا القياسِ تقولُ: قاتَل قِتّالًا. قال: وهو من كلامِ العربِ.
Basralı bazı nahivciler şöyle derdi: Böyle denilmesinin sebebi, bundan türeyen 'fa‘‘ale' (فعَّل) fiilinin dört harfli olmasıdır. [Arap dili] onu 'ef‘altü' (أفْعَلْتُ) babı gibi yapmak istemiştir; 'ef‘altü' fiilinin masdarı ise 'if‘âl' (إفْعالًا) gelir. Bu sebeple {كِذَّابًا} (kizzâben) demiş ve onu masdarının harf sayısına göre getirmiştir. Dedi ki: Bu kıyasa göre 'kātele kıttâlen' (قاتَل قِتّالًا) dersin. Dedi ki: Bu da Arapların kelamındandır.
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ : هذه لغةٌ يمانيَةٌ فصيحةٌ، يقولون: كذَّبْتُ به كِذَّابًا، وخرَّقْتُ القميصَ خِرَّاقًا. وكلُّ (فعَّلت)، فمصدرُها "فِعَّالٌ" في لغتِهم مشدَّدةً. قال: وقال لى أعرابيٌّ مرةً على المروةِ يَسْتَفْتِيني: آلحَلْقُ أحبُّ إليك أم القِصَّارُ؟ قال: وأَنْشَدنى بعضُ بني كلابٍ :
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: Bu, fasih bir Yemen lehçesidir; 'kezzebtü bihî kizzâben' (كذَّبْتُ به كِذَّابًا) [onu alabildiğine yalanladım] ve 'harraktü'l-kamîsa hırrâkan' (خرَّقْتُ القميصَ خِرَّاقًا) [gömleği paramparça ettim] derler. Onların lehçesinde 'fa‘‘altü' (فعَّلت) kalıbındaki her fiilin masdarı şeddeli olarak 'fi‘‘âl' (فِعَّالٌ) gelir. Dedi ki: Bir defasında Merve tepesinde bir bedevi bana fetva sorarak: 'Tıraş olmak mı (el-halku) senin için daha sevimlidir, yoksa saç kısaltmak mı (el-kıssâru)?' dedi. Dedi ki: Benî Kilâb'dan biri de bana şu şiiri okudu :
لقد طال ما ثبَّطْتَني عن صَحابتي … وعن حِوَجٍ قِضّاؤُها من شِفائِيَا
Arkadaşlarımdan alıkoydun beni çoktan beri... / Ve giderilmesi şifam olan ihtiyaçlarımdan da beni.
وأجْمَعَت القرأةُ على تشديد الذالِ مِن الكِذَّابِ في هذا الموضعِ، وكان الكسائيُّ خاصةً يُخَفِّفُ الثانيةَ، وذلك في قوله: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا}.
Kıraat âlimleri bu yerdeki 'el-kizzâb' (الكِذَّاب) kelimesinin zâl (ذ) harfini şeddeli okuma hususunda icmâ etmişlerdir. Yalnızca Kisâî, {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا} “Orada ne boş bir söz işitirler ne de bir yalanlama” ayetindeki ikinciyi şeddesiz (kizâbâ şeklinde) okurdu.
ويقولُ: هو مِن قولِهم: كاذَبْتُه كِذَابًا ومُكاذَبةً. ويُشَدِّدُ هذه، ويقولُ: قولُه: {وَكَذَّبُوا} يُقَيِّدُ الكِذَّابَ بالمصدرِ .
Ve [Kisâî] şöyle derdi: Bu, onların 'kâzebtühû kizâben ve mükâzebeten' [onunla karşılıklı yalanlaştım] sözündendir. [Buradaki] ilkini ise şeddeli okur ve derdi ki: O'nun {وَكَذَّبُوا} kavli, 'el-kizzâb' kelimesini [kendi kökünden gelen bir] masdar olarak bağlamaktadır .
وقولُه: {وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ كِتَابًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكلُّ شيءٍ أَحْصَيْناه فكتَبْناه كتابًا؛ كتَبْنا عددَه ومبلغَه وقدرَه، فلا يَعْزُبُ عنا علمُ شيءٍ منه.
O'nun: {وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ كِتَابًا} “Biz ise her şeyi bir kitapta sayıp kaydetmiştik” kavli hakkında: Zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Biz her şeyi bir kitap olarak sayıp yazdık; onun sayısını, miktarını ve ölçüsünü yazdık, böylece ondan hiçbir şeyin bilgisi bizden gizli kalmaz.
ونصَب {كِتَابًا}؛ لأن في قولِه: {أَحْصَيْنَاهُ} مصدرَ "أَثْبَتْنَاه وكتَبْناه"، فكأنه قيل: وكلَّ شيءٍ كتَبْناه كتابًا.
{كِتَابًا} kelimesini mansub (üstün) kıldı; çünkü O'nun {أَحْصَيْنَاهُ} kavlinde 'tespit ettik ve yazdık' manasındaki masdar anlamı vardır; sanki: 'Ve her şeyi yazıyla yazdık' denilmiş gibidir.
وقولُه: {فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا}. يقولُ جلَّ ثناؤه: يقالُ لهؤلاء الكفارِ في جهنمَ إذا شرِبوا الحميمَ والغَسَّاقَ: ذُوقوا أيُّها القومُ مِن عذابِ اللهِ الذي كنتم به في الدنيا تُكَذِّبون، فلن نَزيدَكم إلا عذابًا على العذابِ الذي أنتم فيه، لا تخفيفًا منه ولا تَرَفُّهًا.
O'nun: {فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا} “Artık tadın! Bundan sonra size azaptan başka bir şey artırmayacağız” kavli hakkında: Zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Cehennemde kaynar suyu ve irini içtiklerinde bu kâfirlere şöyle denilir: Ey topluluk! Dünyada iken yalanladığınız Allah'ın azabını tadın; artık içinde bulunduğunuz azaba azap eklemekten başka bir şeyinizi artırmayacağız; ondan bir hafifletme veya bir rahatlama da olmayacaktır.
وقد حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى عديٍّ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن أبي أيوب الأزديِّ، عن عبد اللهِ بن عمرٍو، قال: لم تَنْزِلْ على أهلِ النارِ آيةٌ أَشدُّ مِن هذه: {فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا}. قال: فهم في مزيدٍ من العذابِ أبدًا .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Saîd'den, o Katâde'den, o Ebû Eyyûb el-Ezdî'den, o da Abdullah b. Amr'dan nakletti; dedi ki: “Cehennem ehli üzerine şu ayetten daha şiddetli bir ayet inmemiştir: {فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا} “Artık tadın! Bundan sonra size azaptan başka bir şey artırmayacağız”.” Dedi ki: “Onlar ebediyen azabın artışı içindedirler” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا}. قال: فهم في مزيدٍ من العذابِ أبدًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا} “Artık tadın! Bundan sonra size azaptan başka bir şey artırmayacağız”: “Onlar ebediyen azabın artışı içindedirler” dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا}: ذُكِر لنا أن عبدَ اللهِ بنَ عمرٍو كان يقولُ: ما نزلَت على أهلِ النارِ آيةٌ أشدُّ منها: {فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا}. فهم في مزيدٍ من اللهِ أبدًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا} “Artık tadın! Bundan sonra size azaptan başka bir şey artırmayacağız”: Bize nakledildiğine göre Abdullah b. Amr şöyle diyordu: “Cehennem ehli üzerine bundan daha şiddetli bir ayet inmemiştir: {فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا} “Artık tadın! Bundan sonra size azaptan başka bir şey artırmayacağız”. Dolayısıyla onlar Allah'tan [gelen] ebedî bir [azap] artışı içindedirler.”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا (٣١) حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا (٣٢) وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا (٣٣) وَكَأْسًا دِهَاقًا (٣٤) لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا (٣٥)}.
Yüce Allah'ın şu sözlerinin teviline dair açıklama: {إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا (٣١) حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا (٣٢) وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا (٣٣) وَكَأْسًا دِهَاقًا (٣٤) لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا (٣٥)} “Şüphesiz takva sahipleri için bir kurtuluş yeri vardır; bahçeler ve üzüm bağları, göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt dilberler, dolu dolu kadehler! Orada ne boş bir söz ne de bir yalan işitirler.”
يقولُ: إن للمتقين مَنْجًى مِن النارِ إلى الجنةِ، ومَخْلَصًا منها لهم إليها، وظَفَرًا بما طلَبوا.
Şöyle buyuruyor: Şüphesiz takva sahipleri için ateşten cennete bir kurtuluş, ateşten kurtulup cennete varış ve talep ettikleri şeylere nailiyet vardır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا}. قال: فازوا بأن نجَوْا من النارِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا} “Şüphesiz takva sahipleri için bir kurtuluş yeri vardır”. Dedi ki: “Ateşten kurtulmak suretiyle kurtuluşa erdiler” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا}: إى واللهِ، مفازًا مِن النارِ إلى الجنةِ، ومن عذابِ اللهِ إلى رحمتِه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا} “Şüphesiz takva sahipleri için bir kurtuluş yeri vardır”: “Evet, vallahi; ateşten cennete ve Allah'ın azabından rahmetine bir kurtuluş yeri!”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا}. قال: مفازًا مِن النارِ إلى الجنةِ .
Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında nakletti: {إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا} “Şüphesiz takva sahipleri için bir kurtuluş yeri vardır”. Dedi ki: “Ateşten cennete bir kurtuluş yeri” .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا}. يقولُ: مُتَنزَّهًا.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında nakletti: {إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا} “Şüphesiz takva sahipleri için bir kurtuluş yeri vardır”. Dedi ki: “Gezinti yeri (sayfiye).”
وقولُه: {حَدَائِقَ}. والحدائقُ ترجمةٌ وبيانٌ عن المفازِ، وجاز أن يُتَرْجَمَ بها عنه؛ لأن المفازَ مصدرٌ من قولِ القائلِ: فاز فلانٌ بهذا الشيءِ. إذا طلَبه فظفِر به، فكأنه قيل: إن للمتقين ظَفَرًا بما طلَبوا من حدائقَ وأعنابٍ.
O'nun şu sözü: {حَدَائِقَ} “Bahçeler”. “el-Hadâik” kelimesi, “el-mefâz” kelimesinin bir bedeli ve açıklamasıdır. Onunla açıklanması caiz olmuştur; çünkü mefâz, söyleyenin: “Falanca şu şeyle zafere/kurtuluşa erdi (fâze)” sözünden gelen bir masdardır; bu da onu talep edip ona nail olduğunda söylenir. Sanki şöyle denilmiş gibidir: “Şüphesiz takva sahipleri için bahçelerden ve üzüm bağlarından talep ettikleri şeylere bir nailiyet vardır.”
والحدائقُ جمعُ حديقةٍ، وهى البساتينُ من النخلِ والأعنابِ والأشجارِ المحوطِ عليها الحيطانُ المُحْدِقةُ بها؛ ولإحداقِ الحيطانِ بها تُسَمَّى الحديقةُ حديقةً، فإن لم تكنِ الحيطانُ بها مُحْدِقةً، لم يُقَلْ لها: حديقةٌ. وإحداقُها بها اشتمالُها عليها.
Hadâik (حدائق), hadîka (حديقة) kelimesinin çoğuludur; o da etrafı kuşatan duvarlarla çevrili hurmalıklar, üzüm bağları ve ağaçlık bahçelerdir. Duvarların etrafını kuşatmasından (ihdâk) dolayı hadîkaya hadîka adı verilmiştir. Şayet duvarlar etrafını kuşatmamışsa ona hadîka denilmez. Duvarların ihdâkı ise onu çepeçevre kuşatmasıdır.
وقولُه: {وَأَعْنَابًا}. يعنى: وكُرُومَ أعنابٍ. واستُغْنِى بذكرِ الأعنابِ عن ذكرِ الكُرُومِ.
O'nun şu sözü: {وَأَعْنَابًا} “Ve üzüm bağları”. Yani: Ve üzüm kütükleri/bağları [demektir]. Üzümlerin zikredilmesiyle kütüklerin zikrine ihtiyaç kalmamıştır.
وقولُه: {وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا}. يقولُ: ونَواهِدَ في سنٍّ واحدةٍ.
O'nun şu sözü: {وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا} “Göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt dilberler”. Şöyle buyuruyor: Göğüsleri belirginleşmiş aynı yaşta dilberler [demektir].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَكَوَاعِبَ}. يقولُ: ونَواهِدَ. وقولَه: {أَتْرَابًا}. يقولُ: مُسْتَوِياتٍ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun şu sözü hakkında nakletti: {وَكَوَاعِبَ} “Göğüsleri tomurcuklanmış”: “Göğüsleri belirginleşmiş dilberler” der. O'nun şu sözü hakkında da: {أَتْرَابًا} “Yaşıt”: “Birbirine denk/aynı yaşta olanlar” der .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا}: يعنى النساءَ المستوياتِ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun şu sözü hakkında nakletti: {وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا} “Göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt dilberler”: “Birbirine denk/aynı yaşta olan kadınları kastediyor” dedi.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه:
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o Katâde’den O’nun şu sözü hakkında nakletti:
{وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا}. قال: نواهِدَ، {أَتْرَابًا}. يقولُ: سنٌّ واحدةٌ .
{وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا} “Göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt dilberler”. Dedi ki: “Göğüsleri belirginleşmiş [dilberler]”; {أَتْرَابًا} “Yaşıt” için de: “Aynı yaşta olanlar” der .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: ثم وصَف ما في الجنةِ قال: {حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا (٣٢) وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا}: يعنى بذلك النساءَ، {أَتْرَابًا}: لسنٍّ واحدةٍ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: “Sonra cennette olan şeyleri niteleyip şöyle buyurdu: {حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا (٣٢) وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا} “Bahçeler ve üzüm bağları, göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt dilberler”. Bununla kadınları kastediyor; {أَتْرَابًا} “Yaşıt” ise aynı yaşta olanlar [demektir].”
حدَّثني عباسُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابنُ جريجٍ، قال: الكواعبُ النَّواهدُ.
Bana Abbâs b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: “Kevâ'ib (الكواعب), nevâhid (göğüsleri tomurcuklanmış/belirginleşmiş dilberler) demektir.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا}. قال: الكواعبُ التي قد نهَدَت، وكعَب ثديُها. وقال: {أَتْرَابًا}: مستوياتٍ، فلانةُ ترْبةُ فلانةَ. قال: الأترابُ اللِّدَاتُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun şu sözü hakkında: {وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا} “Göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt dilberler” dedi ki: “Kevâ'ib, göğüsleri belirginleşmiş ve memeleri tomurcuklanmış olanlardır.” Dedi ki: “{أَتْرَابًا} “Yaşıt”: Birbirine denk olanlardır; falanca kadın filancanın türbesidir (akranıdır).” Dedi ki: “Etrâb, akranlar/yaşıtlar demektir.”
حدَّثنا نصرُ بنُ عليٍّ، قال: ثنا يحيى بنُ سليمانَ، عن ابنُ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا}: لِدَاتٍ.
Bize Nasr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Süleyman, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den nakletti: {وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا} “Göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt dilberler”: “Akranlar/yaşıtlar [demektir]”.
وقولُه: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. يقولُ: وكأسًا مَلْأَى مُتَتابعةً على شاربيها بكثرةٍ وامتلاءٍ. وأَصْلُه مِن الدَّهقِ، وهو متابعةُ الضغطِ على الإنسانِ بشدةٍ وعنفٍ، وكذلك الكأسُ الدِّهَاقُ، متابعتُها على شارِبيها بكثرةٍ وامتلاءٍ.
O'nun şu sözü: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler”. Şöyle buyuruyor: İçenlere bolca ve dolulukla peş peşe sunulan dopdolu kadeh [demektir]. Bunun aslı ed-dehk (الدَّهْق) kökünden gelir ki bu da insana şiddetle ve sertlikle peş peşe baskı uygulamaktır. “el-Ke'sü'd-dihâk” da böyledir; içenlere bolca ve dopdolu olarak peş peşe sunulmasıdır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا مَرْوانُ، قال: ثنا أبو يزيدَ يحيى بنُ مَيْسرةَ، عن مسلمِ بن نِسْطاسٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ لغلامِه: اسْقِنى دِهاقًا. قال: فجاء بها
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Mervân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Yezîd Yahyâ b. Meysere, Müslim b. Nistâs'tan nakletti, o şöyle dedi: İbn Abbâs kölesine: “Bana dihâk (dopdolu) [bir kadeh] sun” dedi. [Râvî] dedi ki: Bunun üzerine [köle] onu getirdi
الغلامُ مَلْأَى، فقال ابنُ عباسٍ: هذا الدِّهاقُ.
dopdolu olarak getirdi. Bunun üzerine İbn Abbâs: “İşte dihâk budur” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عبيدٍ المحاربيُّ، قال: ثنا موسى بنُ عُميرٍ، عن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. قال: مَلْأَى .
Bana Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Umeyr, Ebû Sâlih'ten, o İbn Abbâs'tan O'nun şu sözü hakkında nakletti: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler”. Dedi ki: “Dopdolu” .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: أَخْبَرنى سليمانُ بنُ بلالٍ، عن جعفرٍ بن محمدٍ، عن عمرِو بن دينارٍ، قال: سمِعتُ ابنُ عباسٍ يُسْأَلُ عن: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. قال: دِراكًا. قال يونُسُ: قال ابنُ وهبٍ: الذي يَتْبَعُ بعضُه بعضًا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd dedi ki: Bana Süleyman b. Bilâl, Ca'fer b. Muhammed'den, o Amr b. Dînâr'dan haber verdi; dedi ki: İbn Abbâs'a {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler” [ayetinin anlamı] sorulurken işittim; “Dirâken (art arda, peş peşe)” dedi. Yûnus dedi ki: İbn Vehb: “Birbirini peşi sıra takip eden şeydir” dedi.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولِه: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. يقولُ: ممتلئًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun şu sözü hakkında nakletti: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler”. Şöyle der: “Dopdolu” .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، قال: ثنا حميدٌ الطويلُ، عن ثابتٍ البُنانيِّ، عن أبي رافعٍ، عن أبي هريرةَ في قولِه: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. قال: دَمادُمَ .
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Humeyd et-Tavîl, Sâbit el-Bünânî'den, o Ebû Râfi'den, o Ebû Hureyre'den O'nun şu sözü hakkında nakletti: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler”. Dedi ki: “Demâdum (peş peşe)” .
قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: ثنا أبو رَجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. قال: مَلْأَى .
Dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Ebû Recâ, Hasan[-ı Basrî]'den O'nun şu sözü hakkında nakletti: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler”. Dedi ki: “Dopdolu” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا ابنُ أبى عديٍّ، عن يونُسَ، عن الحسنِ: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. قال: المَلْأَى.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Yûnus'tan, o Hasan[-ı Basrî]'den nakletti: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler”. Dedi ki: “Dopdolu olanı.”
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. قال: مَلْأَى .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Mücâhid'den nakletti: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler”. Dedi ki: “Dopdolu” .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ أبي عَديٍّ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, o Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن سعيدِ بن أبي عَروبةَ، عن قتادةَ في قولِه: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. قال: مُتْرَعةً مَلْأَى.
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Saîd b. Ebî Arûbe'den, o Katâde'den O'nun şu sözü hakkında nakletti: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler”. Dedi ki: “Ağzına kadar dolu, dopdolu.”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. قال: الدِّهاقُ المَلْأَى المُتْرَعةُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler”. Dedi ki: “ed-Dihâk; dopdolu, ağzına kadar doldurulmuş olandır.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. قال: الدِّهاقُ الممتلئةُ .
Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den O'nun şu sözü hakkında nakletti: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler”. Dedi ki: “ed-Dihâk, dopdolu olandır” .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. قال: الدِّهاقُ المملوءةُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun şu sözü hakkında: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler” dedi ki: “ed-Dihâk, doldurulmuş olandır.”
وقال آخرون: الدِّهاقُ الصافيةُ.
Başkaları ise: “ed-Dihâk, berrak/saf olandır” dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ يحيى الأزديُّ وعباسُ بنُ محمدٍ، قالا: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: ثنا عمرُ بنُ عطاءٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. قال: صافيةً.
Bize Muhammed b. Yahyâ el-Ezdî ve Abbâs b. Muhammed anlatıp dediler ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; o dedi ki: Bize Ömer b. Atâ, İkrime'den {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “dopdolu kadehler” buyruğu hakkında anlattı; o şöyle demiştir: “Berrak [dolu kadeh] demektir.”
وقال آخرون: بل هي المتتابعةُ.
Başkaları da şöyle demiştir: “Bilakis o, peş peşe sunulan [kadeh]dir.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، قال: قال سعيدُ بنُ جبيرٍ في قولِه: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}: المتابعةَ .
Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den nakletti; dedi ki: Saîd b. Cübeyr O'nun şu sözü hakkında: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler”: “Peş peşe sunulan [kadeh]dir” dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولِه: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. قال: المتتابعَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in şu sözü hakkında nakletti: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler”. Dedi ki: “Peş peşe sunulan [kadeh]” .
حدَّثنا عمرٍو بنُ عبدِ الحميدِ، قال: ثنا جريرٌ، عن حُصين، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. قال: المَلْأَى المتتابعةَ .
Bize Amr b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Husayn'dan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan O'nun şu sözü hakkında nakletti: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler”. Dedi ki: “Peş peşe sunulan dopdolu [kadeh]” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَكَأْسًا دِهَاقًا}. قال: المتتابعةَ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den O'nun şu sözü hakkında nakletti: {وَكَأْسًا دِهَاقًا} “Dolu dolu kadehler”. Dedi ki: “Peş peşe sunulan [kadeh].”
وقولُه: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: لا يَسْمَعون في الجنةِ {لَغْوًا}. يعنى: باطلًا من القولِ، {وَلَا كِذَّابًا}. يقولُ: ولا مُكاذَبةً.
O'nun şu sözü: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا} “Orada ne boş bir söz ne de bir yalan işitirler”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Cennette {لَغْوًا} “Boş bir söz”, yani batıl bir söz; {وَلَا كِذَّابًا} “Ne de bir yalan” -şöyle buyuruyor: ne de birbirini yalanlama- işitmezler.
أي: لا يَكْذِبُ بعضُهم بعضًا.
Yani: Birbirlerine yalan söylemezler [ve birbirlerini yalanlamazlar].
وقرَأَتِ القرأة في الأمصارِ بتشديدِ الذالِ على ما بيَّنْتُ في قولِه: {وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كِذَّابًا} سوى الكِسائيِّ، فإنه خفَّفها لما وصَفْتُ قبلُ ، والتشديدُ أحبُّ إليَّ من التخفيفِ، وبالتشديدِ القراءةُ، ولا أرَى قراءةَ ذلك بالتخفيفِ؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ على خلافِه ، ومن التخفيفِ قولُ الأعشى :
İslam beldelerindeki kurrâ, {وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كِذَّابًا} “Ayetlerimizi yalanladıkça yalanlamışlardı” sözünde açıkladığım üzere [bu kelimeyi] zâl (ذ) harfinin şeddesiyle okumuştur; el-Kisâî hariçtir. Zira o, daha önce belirttiğim gerekçeyle kelimeyi şeddesiz (tahfif ile) okumuştur. Şeddeli okunuş bana göre şeddesiz olandan daha sevimlidir (tercihe şayandır); [esas] kıraat de şeddeli olandır. Hüccet ehli kurrânın bunun aksine icmâ etmesi sebebiyle, kelimenin şeddesiz okunmasını uygun görmüyorum. Şeddesiz okuyuşa el-A‘şâ'nın şu sözü [örnektir]:
فصدَقْتُها وكذَبْتُها … والمرءُ يَنْفَعُه كِذَابُهْ
“Ona doğru da söyledim, yalan da söyledim... / Kişiye [bazen] söylediği yalan fayda verir.”
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا}. قال: باطلًا وإثمًا .
Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا} “[Orada ne] boş bir söz ne de bir yalan [işitirler]”. Dedi ki: “Bâtıl ve günah [söz işitmezler]” .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا}. قال: وهى كذلك ليس فيها لغوٌ ولا كِذَّابٌ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun şu sözü hakkında: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا} “Orada ne boş bir söz ne de bir yalan işitirler” şöyle dedi: “Orası böyledir; orada ne boş bir söz ne de bir yalan vardır.”