Binûn

"Amme Yetesâelûn" Suresinin Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَابًا (٣٦) رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الرَّحْمَنِ لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا (٣٧) يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا (٣٨)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında görüş: {جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَابًا (٣٦) رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الرَّحْمَنِ لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا (٣٧) يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا (٣٨)} “Rabbinden bir karşılık, hesapsız/yeterli bir bağış olarak. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi, Rahmân olan [Allah'tan]. O'nun huzurunda bir söze malik olamazlar. O gün Ruh ve melekler saf saf dururlar. Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyenden başkası konuşamaz.”

يعنى بقوله جلَّ ثناؤه: {جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ}: أعْطَى اللهُ هؤلاء المتقين ما وصف في هذه الآياتِ؛ ثوابًا مِن ربِّك بأعمالهم على طاعتِهم إياه في الدنيا.

Şanı yüce olan [Allah], {جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden bir karşılık olarak” sözüyle şunu kastetmektedir: Allah bu muttakilere, bu ayetlerde nitelenen şeyleri; dünyada kendisine itaat etmelerine karşılık amelleri sebebiyle Rabbinden bir mükâfat olarak vermiştir.

وقولُه: {عَطَاءً}. يقولُ: تفضُّلًا مِن اللهِ عليهم بذلك الجزاءِ. وذلك أنه

O'nun: {عَطَاءً} “Bir bağış olarak” sözü; Allah'tan onlara bu karşılıkla bir lütuf olmak üzere, demektir. Şöyle ki O,

جَزاهم بالواحدِ عشْرًا في بعضٍ، وفى بعضٍ بالواحدِ سبعَمائةٍ، فهذه الزيادةُ، وإن كانت جزاءً، فعطاءٌ مِن اللهِ.

onlara [amellerinden] bazısına bire on, bazısına da bire yedi yüz ile karşılık vermiştir. Dolayısıyla bu fazlalık, her ne kadar bir karşılık (ceza) olsa da Allah'tan bir bağıştır.

وقولُه: {حِسَابًا}. يقولُ: مُحاسَبةً لهم بأعمالِهم لله في الدنيا.

O'nun: {حِسَابًا} “Hesaba göre / Yeterli bir bağış olarak” sözü; dünyada Allah için yaptıkları amellerin onlar adına hesaba katılmasıdır, demektir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَابًا}. قال: عطاءً منه، حسابًا لِما عمِلوا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in şu sözü hakkında nakletti: {جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَابًا} “Rabbinden bir karşılık, hesaba göre bir bağış olarak”. Dedi ki: “O'ndan bir bağış ve yaptıkları amellere göre bir hesaptır” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَابًا}: أي: عطاءً كثيرًا، فجزاهم بالعملِ اليسيرِ الخيرَ الجسيمَ الذي لا انقطاعَ له.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَابًا} “Rabbinden bir karşılık, hesapsız/bol bir bağış olarak”: Yani çokça bir bağış [olarak]; azıcık amele karşılık onlara sonu gelmez pek büyük bir hayırla karşılık verdi.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {عَطَاءً حِسَابًا}. قال: عطاءً كثيرًا. وقال مجاهدٍ: عطاءً مِن اللهِ، حسابًا بأعمالهم .

Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den O'nun şu sözü hakkında nakletti: {عَطَاءً حِسَابًا} “Hesapsız/bol bir bağış olarak”. Dedi ki: “Çokça bir bağış.” Mücâhid ise şöyle dedi: “Allah'tan bir bağış ve amellerine göre bir hesaptır” .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: سَمِعْتُ ابنُ زيدٍ يقولُ في قولِ اللهِ: {جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَابًا}. فقرأ: هو {إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا (٣١) حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا (٣٢) وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا} إلى: {عَطَاءً حِسَابًا}. قال: فهذا جزاءً بأعمالهم،

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'i Allah'ın: {جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَابًا} “Rabbinden bir karşılık, hesapsız/bol bir bağış olarak” sözü hakkında şöyle derken işittim: O, {إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا (٣١) حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا (٣٢) وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا} “Şüphesiz takvâ sahipleri için bir kurtuluş, bahçeler, bağlar ve yaşıt göğüsleri tomurcuklanmış kızlar vardır” ayetinden {عَطَاءً حِسَابًا} “hesapsız/bol bir bağış olarak” ayetine kadar okudu [ve] şöyle dedi: “İşte bu amellerinin bir karşılığıdır,

عطاءٍ الذي أعْطاهم، عملوا له واحدةً، فجزاهم عشرًا. وقرأ قولَ اللهِ: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} [الأنعام: ١٦٠]. {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ} [البقرة: ٢٦١]. قال: يَزيدُ مَن يَشَاءُ، كان هذا كلُّه عطاءً، ولم يكنْ أعمالًا يَحْسُبُه لهم، فجزاهم به، حتى كأنهم عملوا له. قال: ولم يَعْمَلُوا، إنما عمِلوا عشرًا فأعطاهم مائةً، وعملوا مائةً فأعطاهم ألفًا، هذا كلُّه عطاءٌ، والعملُ الأولُ، ثم حسَب ذلك حتى كأنهم عمِلوا، فجزَاهم كما جزَاهم بالذي عمِلوا.

onlara verdiği bir bağıştır; O'nun için bir amel işlediler, O da onlara on katıyla karşılık verdi.” Sonra Allah'ın şu sözünü okudu: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır” [el-En'âm: 160]; {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ} “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren ve her başağında yüz tane bulunan bir tohum gibidir. Allah dilediğine kat kat verir” [el-Bakara: 261]. Dedi ki: “Dilediğine artırır; bunların tamamı bir bağıştı, yoksa onların amellerini hesap edip de sanki bizzat kendileri o kadar amel işlemiş gibi karşılık verdiği bir amel değildi.” Dedi ki: “Bunu kendileri işlemediler; onlar sadece on [amel] işlediler, O onlara yüz verdi; yüz [amel] işlediler, O onlara bin verdi; bunların hepsi bağıştır. Asıl olan ilk ameldir; sonra Allah onu sanki kendileri işlemiş gibi hesaba kattı ve bizzat işledikleri şeyle karşılık verdiği gibi onlara karşılık verdi.”

وقولُه: {رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الرَّحْمَنِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: جزاءً مِن ربِّك ربِّ السماوات السبعِ والأرضِ وما بينَهما مِن الخلقِ.

O'nun: {رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الرَّحْمَنِ} “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi, Rahmân olan [Allah'tan]” sözü; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor demektir: Yedi göğün, yerin ve ikisi arasındaki yaratılmışların Rabbi olan Rabbinden bir karşılık olarak.

واختَلَف القرأةُ في قراءة ذلك، فقرأَته عامةُ قرأةِ المدينة: (ربُّ السمواتِ والأرضِ وما بينَهما الرحمنُ) بالرفع في كليهما . وقرَأ ذلك بعضُ أهلِ البصرةِ وبعضُ الكوفيين: {رَبِّ} خفضًا، [و {الرَّحْمَنِ} كذلك خفضًا . وقرَأه بعضُ قرأةِ مكةَ وعامةُ قرأةِ الكوفةِ: (ربِّ) خفضًّا] ، و (الرحمنُ) رفعًا . ولكلِّ ذلك عندَنا وجهٌ صحيحٌ، فبأيِّ ذلك قرَأ القارئُ فمصيبٌ، غيرَ أن الخفضَ في "الربِّ" القريه مِن قولِه: {جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ}. أعجبُ إليَّ، وأما (الرحمنُ) بالرفعِ، فإنه أحسنُ؛ لبعدِه مِن ذلك.

Kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etti. Medine kurrâsının geneli bunu her iki kelimede de ref ile (rabbu's-semâvâti ve'l-ardı ve mâ beynehume'r-rahmânu) okudu . Basra ehlinin bazısı ile Kûfelilerin bazısı ise: {رَبِّ} kelimesini cer ile [ve {الرَّحْمَنِ} kelimesini de aynı şekilde cer ile okudu . Mekke kurrâsının bazısı ile Kûfe kurrâsının geneli ise: (rabbi) kelimesini cer ile] ve (er-rahmânu) kelimesini ref ile okudu . Bütün bunların katımızda sahih bir yönü vardır; kâri bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiştir. Ancak {جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ} sözüne yakınlığından dolayı "er-Rabb" kelimesinde cer benim daha çok hoşuma gitmektedir; (er-Rahmân) kelimesine gelince, bundan uzak olması sebebiyle onun ref ile okunması daha güzeldir.

وقولُه: {الرَّحْمَنِ لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا} يقولُ تعالى ذكرُه:

O'nun: {الرَّحْمَنِ لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا} “Rahmân olan [Allah'a karşı] O'ndan hiçbir hitaba mâlik olamazlar (O'na söz söylemeye güçleri yetmez)” sözü; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor demektir:

الرحمنُ لا يَقْدِرُ أَحدٌ مِن خلقه خطابه يومَ القيامة، إلا مِن أذن له منهم، وقال صوابًا

Rahmân olan [Allah'a karşı], kıyamet gününde yaratıklarından hiçbir kimse, ancak kendilerinden O'nun izin verdiği ve doğruyu söyleyen kimse müstesna, O'na hitap etmeye güç yetiremez.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدِّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنُ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا}. قال: كلامًا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in şu sözü hakkında nakletti: {لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا} “Bir söze malik olamazlar”. Dedi ki: “Bir konuşmaya [malik olamazlar]” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا}: أي: كلامًا.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında nakletti: {لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا} “Bir söze malik olamazlar”: Yani bir konuşmaya [güç yetiremezler].

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا}. قال: لا يَمْلِكون أن يُخاطبوا الله، والمخاطِبُ المُخاصِمُ الذي يُخاصِمُ صاحبه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun şu sözü hakkında: {لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا} “Bir söze malik olamazlar” şöyle dedi: “Allah'a hitap etmeye güç yetiremezler; hitap eden ise arkadaşıyla hasımlaşan (tartışan) kimsedir.”

وقولُه: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ}. اخْتَلَف أهلُ العلم في معنى الروحِ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: هو مَلَكٌ مِن أعظمِ الملائكة خَلْقًا.

O'nun: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ} “O gün Ruh durur” sözü hakkında ilim ehli, buradaki "er-Rûh"un anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları: “O, melekler arasında yaratılışça en büyük olan bir melektir” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ خلفٍ العَسْقَلانيُّ، قال: ثنا رَوَّادُ بنُ الجَرَّاحِ، عن أبي حمزةَ، عن الشعبيِّ، عن علقمةَ، عن ابن مسعودٍ، قال: الرُّوحُ مَلَكٌ في السماءِ الرابعةِ، هو

Bana Muhammed b. Halef el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Ravvâd b. el-Cerrâh, Ebû Hamza’dan, o Şa‘bî’den, o Alkame’den, o da İbn Mes‘ûd’dan nakletti; [İbn Mes‘ûd] şöyle dedi: “Ruh, dördüncü semada bir melektir; o

أعظمُ مِن السماواتِ، ومِن الجبال، ومن الملائكةِ، يُسَبِّحُ الله كلَّ يومٍ اثْنَيْ عَشَرَ أَلفَ تسبيحةٍ، يَخْلُقُ اللهُ مِن كلِّ تسبيحةٍ مَلَكًا مِن الملائكةِ، يَجِيءُ يومَ القيامةِ صفًّا وحدَه .

o; semalardan, dağlardan ve meleklerden daha büyüktür. Her gün Allah'ı on iki bin tesbih ile tesbih eder; Allah her tesbihten meleklerden bir melek yaratır. Kıyamet günü tek başına bir saf olarak gelir” .

حدَّثنى عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنُ عباسٍ قولَه: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ}. قال: هو ملكٌ أعظمُ الملائكةِ خَلْقًا .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'ın şu sözü hakkında nakletti: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ} “O gün Ruh ve melekler dururlar”. Dedi ki: “O, yaratılışça meleklerin en büyüğü olan bir melektir” .

وقال آخرون: هو جبريلُ.

Başkaları ise: “O Cebrail'dir” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن أبي سِنانٍ، عن ثابتٍ، عن الضحاكِ: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ}. قال: جبريلُ ﵇ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Sinân'dan, o Sâbit'ten, o Dahhâk'ten nakletti: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ} “O gün Ruh durur”. Dedi ki: “Cebrail aleyhisselam'dır” .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن الضحاِك: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ}. قال: الروحُ جبريلُ ﵇.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Dahhâk'ten nakletti: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ} “O gün Ruh durur”. Dedi ki: “Ruh, Cebrail aleyhisselam'dır.”

حدَّثنا محمدُ بنُ خلف العسقلانيُّ، قال: ثنا رَوَّادُ بنُ الجَرَّاح، عن أبي حمزةَ، عن الشعبيِّ: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ}. قال: الروحُ جبريلُ ﵇ .

Bize Muhammed b. Halef el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Ravvâd b. el-Cerrâh, Ebû Hamza'dan, o eş-Şa'bî'den nakletti: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ} “O gün Ruh durur”. Dedi ki: “Ruh, Cebrail aleyhisselam'dır” .

وقال آخرون: هو خَلْقٌ مِن خلق الله في صورة بني آدم.

Başkaları ise şöyle dedi: O, Allah'ın yarattıklarından Âdemoğulları suretinde bir yaratıktır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: الروحُ خلقٌ على صورةِ بنى آدمَ، يَأْكُلون ويَشْرَبون .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti, dedi ki: “Ruh, Âdemoğulları suretinde bir yaratıktır; yerler ve içerler” .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن مسلمٍ، عن مجاهدٍ، قال: الرُّوحُ خلقٌ لهم أيدٍ وأرجلٌ - وأُراه قال: ورءوس - يَأْكلون الطعامَ، ليسوا ملائكةً .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Müslim'den, o Mücâhid'den nakletti, dedi ki: “Ruh; elleri, ayakları -ve sanırım: başları da- olan bir yaratıktır; yemek yerler, melek değillerdir” .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن إسماعيل بن أبي خالد، عن أبي صالحٍ ، قال: يُشبهون الناس، وليسوا بالناسِ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Ebû Sâlih'ten nakletti, dedi ki: “İnsanlara benzerler, fakat insan değillerdir” .

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ أبي عديٍّ، عن شعبةَ، عن سليمانَ، عن مجاهدٍ، قال: الرُّوحُ خَلْقٌ كخلقِ آدمَ .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Şu'be'den, o Süleyman'dan, o Mücâhid'den nakletti, dedi ki: “Ruh, Âdem'in yaratılışı gibi bir yaratılıştır” .

حدَّثني يحيى بنُ إبراهيمَ المسعوديُّ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن جدِّه، عن الأعمشِ في قولَه: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا}. قال: الروحُ خلقٌ مِن خلقِ اللهِ، يَضْعُفون على الملائكة أضعافًا، لهم أيدٍ وأرجلٌ.

Bana Yahyâ b. İbrâhîm el-Mes'ûdî anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o dedesinden, o el-A'meş'ten nakletti; O'nun: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا} “O gün Ruh ve melekler saf saf dururlar” kavli hakkında dedi ki: “Ruh, Allah'ın yarattıklarından bir yaratıktır; meleklerden katbekat fazladırlar, elleri ve ayakları vardır”.

حدَّثني يعقوبُ بن إبراهيم، قال: ثنا معتمرُ بنُ سليمان، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ مولى أمِّ هانئ: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ}. قال: الروحُ خلقٌ كالناسِ، وليسوا بالناس.

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleyman, İsmâil'den, o Ümmü Hânî'nin azatlısı Ebû Sâlih'ten nakletti: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ} “O gün Ruh ve melekler dururlar”. Dedi ki: “Ruh, insanlara benzeyen bir yaratıktır, fakat insan değillerdir.”

وقال آخرون: هم بنو آدمَ.

Başkaları ise: “Onlar Âdemoğullarıdır” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ}. قال: هم بنو آدمَ. وهو قول الحسنِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında nakletti: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ} “O gün Ruh durur”. Dedi ki: “Onlar Âdemoğullarıdır.” Bu aynı zamanda el-Hasan'ın da görüşüdür .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنُ في قولَه: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ}. قال: الروحُ بنو آدمَ. وقال قتادةَ: هذا مما كان يَكْتُمُه ابنُ عباسٍ .

Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o el-Hasan'ın şu sözü hakkında nakletti: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ} “O gün Ruh durur”. Dedi ki: “Ruh, Âdemoğullarıdır.” Katâde ise şöyle dedi: “Bu, İbn Abbâs'ın gizlediği [görüşler]dendi” .

وقال آخرون: قيل: ذلك أرواحُ بني آدمَ.

Başkaları ise: “Bunun, Âdemoğullarının ruhları olduğu söylenmiştir” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ}. قال: يعنى حينَ تقوم أرواحُ الناسِ مع الملائكةِ فيما بين النفختين، قبلَ أن تُردَّ الأرواحُ إلى

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [naklen] onun şu sözünü anlattı: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ} “Ruhun ve meleklerin saf saf duracağı gün, [hiç kimse] konuşamaz”. [İbn Abbâs] şöyle demiştir: İki nefha (Sûr'a üfleniş) arasında, ruhlar henüz geri döndürülmeden önce, insanların ruhlarının meleklerle birlikte duracağı zamanı kastetmektedir;

الأجسادِ .

” .

وقال آخرون: هو القرآنُ.

Başkaları ise: “O, Kur’an’dır” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: كان أبي يقولُ: الروحُ القرآنُ. وقرأ: {وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ} [الشورى: ٥٢].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Babam: “Ruh, Kur’an’dır” derdi. Ve şu [ayeti] okudu: {وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ} “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (Kur’an) vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin” [eş-Şûrâ: 52].

والصوابُ مِن القولِ أن يقالَ: إن الله تعالى ذكرُه أَخْبَر أَن خَلْقَه لا يملكون منه خطابًا يومَ يقومُ الروحُ، والروحُ خلقٌ مِن خلقه، وجائزٌ أن يكونَ بعضَ هذه الأشياءِ التي ذَكَرْتُ، والله أعلمُ أيُّ ذلك هو، ولا خبر بشيءٍ مِن ذلك أنه المعنيُّ به دونَ غيره يَجِبُ التسليمٌ له، ولا حجةَ تَدُلُّ عليه، وغيرُ ضائرٍ الجهلُ به.

Bu hususta doğru olan söz şudur: Şanı yüce olan Allah, Ruh'un duracağı gün yarattıklarının O'ndan bir hitaba malik olamayacaklarını haber vermiştir. Ruh da O'nun yarattıklarından bir yaratıktır. Zikrettiğim bu şeylerden biri olması caizdir; hangisi olduğunu en iyi Allah bilir. Bunlardan birinin, diğerleri dışarıda bırakılarak bizzat kastedilen olduğuna dair boyun eğilmesi zorunlu kılınan bir haber de bulunmamaktadır, buna delalet eden kesin bir delil de yoktur. Bunu bilmemek ise bir zarar vermez.

وقيل: إنه يقومُ سِماطان .

Şöyle de denilmiştir: İki saf halinde durulacaktır .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، قال: أخبَرنا منصورٍ بنُ عبدِ الرحمن، عن الشَّعْبيِّ في قولَه: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ}. قال: هما [سِيماطا ربِّ] العالمين يومَ القيامةِ؛ سِماطٌ مِن الرُّوحِ، وسِماطٌ مِن الملائكةِ.

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Mansûr b. Abdirrahmân, Şa'bî'den O'nun: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ} “Rûh'un ve meleklerin saf halinde duracağı gün, Rahmân'ın izin verdiği kimseden başkası konuşamaz” sözü hakkında haber verdi. [Şa'bî] şöyle dedi: “Onlar, kıyamet gününde Âlemlerin Rabbinin [iki safıdır]; Rûh'tan bir saf ve meleklerden bir saf.”

وقولُه: {لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ}، قيل: إنهم يُؤْذَنُ لهم في الكلامِ حينَ يُمَرُّ بأهلِ النارِ إلى النارِ، وبأهلِ الجنةِ إلى الجنةِ.

O'nun: {لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ} “Rahmân'ın izin verdiği kimseden başkası konuşamaz” sözü hakkında şöyle denilmiştir: Cehennemlikler cehenneme, cennetlikler de cennete götürülürken onlara konuşma izni verilir.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بن سليمانَ، عن أبيه، قال: ثنا أبو عمرٍو الذي يَقُصُّ في طَيِّئ، عن عكرِمةَ، وقرَأ هذه الآية: {إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا}. قال: يُمَرُّ بأُناسٍ مِن أهلِ النارِ على ملائكةٍ، فيقولون: أين تَذْهَبون بهؤلاءِ؟ فيقالُ: إلى النارِ. فيقولون: بما كسَبَت أيديهم، وما ظَلَمَهم اللهُ. ويُمرُّ بأناسٍ مِن أهلِ الجنةِ على ملائكةٍ، فيقال: أين تَذْهبون بهؤلاءِ؟ فيقولون: إلى الجنةِ. فيقولون: برحمةِ اللهِ دخَلْتُم الجنةَ. قال: فيُؤْذَنُ لهم في الكلامِ. أو نحوَ ذلك.

Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleyman, babasından anlattı, dedi ki: Bize Tayyî [kabilesi] içinde kıssa anlatan Ebû Amr, İkrime'den nakletti; o şu ayeti okudu: {إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا} “Ancak Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyen müstesnadır”. Dedi ki: “Cehennemliklerden bir topluluk meleklerin yanından geçirilir. Onlar: ‘Bunları nereye götürüyorsunuz?’ derler. ‘Cehenneme’ denilir. Bunun üzerine onlar: ‘Kendi ellerinin kazandığı şeyler yüzündendir; Allah onlara zulmetmedi’ derler. Cennetliklerden bir topluluk da meleklerin yanından geçirilir. ‘Bunları nereye götürüyorsunuz?’ denilir. Onlar: ‘Cennete’ derler. Bunun üzerine: ‘Allah'ın rahmetiyle cennete girdiniz’ derler.” Dedi ki: “İşte o vakit kendilerine konuşma izni verilir.” Ya da buna benzer bir şey söyledi.

وقال آخرون: {إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ} بالتوحيدِ، {وَقَالَ صَوَابًا} في الدنيا، فوحَّد الله.

Başkaları ise şöyle demiştir: {إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ} “Rahmân'ın izin verdiği” yani tevhid ile [izin verdiği], {وَقَالَ صَوَابًا} “ve doğruyu söyleyen” yani dünyada iken [doğruyu söyleyip] Allah'ı birleyen [kimseden başkası konuşamaz].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنُ عباسٍ في قولِه: {إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا}. يقولُ: إلا مِن أذن له الربُّ بشهادةِ ألا إلهَ إلا اللهُ، وهى مُنْتَهَى الصوابِ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'ın şu sözü hakkında nakletti: {إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا} “Ancak Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyen müstesnadır”. Şöyle demektedir: Rabbin kendisine "Lâ ilâhe illallâh" şahitliğiyle izin verdiği kimseler müstesnadır; o da doğruluğun zirvesidir .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَقَالَ صَوَابًا}. قال: قال حقًّا في الدنيا وعمل به.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [yine] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَقَالَ صَوَابًا} “ve doğruyu söyleyen” [ayeti hakkında] nakletti[ler], dedi ki: “Dünyada hakkı söylemiş ve onunla amel etmiş [kimsedir].”

حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا أبو معاويةَ، قال: ثنا إسماعيلُ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا}. قال: لا إله إلا اللهُ .

Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, dedi ki: Bize İsmâil, Ebû Sâlih'in şu sözü hakkında nakletti: {إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا} “Ancak Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyen müstesnadır”. Dedi ki: “'Lâ ilâhe illallâh'tır” .

قال أبو حفصٍ: فحدَّثْتُ به يحيى بن سعيدٌ، فقال: أنا كتَبْتُه عن عبدِ الرحمنِ بن مهديٍّ، عن أبي معاويةَ، حدَّثني سعدُ بنُ عبدِ اللهِ عبدِ الحكمِ، قال: ثنا حفصُ بنُ عمرَ العَدَنيُّ، قال: ثنا الحكمُ بنُ أبانٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا}. قال: لا إله إلا اللهُ .

Ebû Hafs dedi ki: Bunu Yahyâ b. Saîd'e anlattım, o da şöyle dedi: Ben bunu Abdurrahmân b. Mehdî'den, o da Ebû Muâviye'den yazmıştım. Bana Sa'd b. Abdillâh [b.] Abdilhakem anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Ömer el-Adenî anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Ebân, İkrime'nin şu sözü hakkında nakletti: {إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا} “Ancak Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyen müstesnadır”. Dedi ki: “'Lâ ilâhe illallâh'tır” .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إن الله تعالى ذكرُه أخْبَر عن خلقِه أنهم لا يَتَكَلَّمون يومَ يقومُ الروحُ والملائكةُ صفًا إلا مَن أذِن له منهم في الكلامِ الرحمنُ وقال صوابًا. فالواجبُ أن يقالَ كما أخْبَر، إذ لم يُخْبِرْنا في كتابِه، ولا على لسان رسولِه، أنه عنَى بذلك نوعًا مِن أنواع الصوابِ، والظاهرُ مُحْتَمِلٌ جميعَه.

Bu konuda doğru olan söz şudur: Şanı yüce olan Allah, Ruh'un ve meleklerin saf halinde duracağı gün, Rahmân'ın kendilerinden konuşmasına izin verdiği ve doğruyu söyleyen kimse dışında yarattıklarının konuşamayacağını haber vermiştir. Dolayısıyla O'nun haber verdiği gibi söylenmesi vaciptir; zira O ne Kitabında ne de Resûlünün diliyle, bununla doğru söz türlerinden muayyen bir türü kastettiğini bize haber vermemiştir; zâhir ise bunların tamamını kapsamaya elverişlidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ مَآبًا (٣٩) إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا (٤٠)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair görüş: {ذَلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ مَآبًا (٣٩) إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا (٤٠)} “İşte o, hak gündür. Artık dileyen Rabbine varan bir sığınak edinsin. Şüphesiz biz sizi yakın bir azap ile uyardık; o gün kişi iki elinin önden gönderdiklerine bakar ve inkârcı: ‘Keşke ben toprak olsaydım!’ der.”

يقولُ تعالى ذكرُه: {ذَلِكَ الْيَوْمُ}. يعنى يومَ القيامةِ، وهو يومَ يقومُ الروحُ والملائكةُ صفًا، {الْحَقُّ}. يقولُ: حقٌّ أنه كائنٌ، لا شكَّ فيه.

Şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {ذَلِكَ الْيَوْمُ} “İşte o gün”, yani kıyamet günüdür; o da Ruh'un ve meleklerin saf saf duracağı gündür. {الْحَقُّ} “hak [olan gündür]”, yani gerçekleşeceği kesin olan, kendisinde şüphe bulunmayan [gündür] demektedir.

وقولُه: {فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ مَآبًا}. يقولُ: فمن شاء مِن عبادِهِ اتَّخَذ

Yüce Allah'ın: {فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ مَآبًا} “Artık dileyen Rabbine varan bir sığınak edinsin.” sözüne gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Kullarından dileyen kimse edinsin...

بالتصديقِ بهذا اليومِ الحقِّ، والاستعدادِ له، والعملِ بما فيه النَّجَاءُ له مِن أهوالِه - {مَآبًا}. يعنى: مَرْجِعًا، وهو مَفْعِلٌ، مِن قولهم: آب فلانٌ مِن سفره. كما قال عَبِيدٌ :

Bu hak günü tasdik ederek, ona hazırlanarak ve dehşetlerinden kurtuluşunu sağlayacak amelleri işleyerek - {مَآبًا} “bir sığınak / dönüş yeri”, yani bir dönüş yeri [edinsin]. Bu, mef'il vezninde olup onların: "Filanca yolculuğundan döndü (âbe)" sözünden gelmektedir. Nitekim Abîd şöyle demiştir :

وكلُّ ذِي غَيْبَةٍ يَئُوبُ … وغائبُ الموتِ لا يَئُوبُ

Gayba giden her kişi geri döner de … Ölümün gaybı asla geri dönmez.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ مَآبًا} قال: اتَّخَذوا إلى اللهِ مآبًا بطاعتِه وما يُقَرِّبُهم إليه.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ مَآبًا} “Artık dileyen Rabbine varan bir sığınak edinsin”. Dedi ki: “O'na itaat ederek ve kendilerini O'na yaklaştıracak şeylerle Allah'a bir dönüş yeri edindiler.”

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِلَى رَبِّهِ مَآبًا}. قال: سبيلًا .

Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {إِلَى رَبِّهِ مَآبًا} “Rabbine varan bir sığınak”. Dedi ki: “Bir yol” .

حدَّثنا ابنُ حميدٌ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {مَآبًا}. يقولُ: مَرْجِعًا، مَنْزِلًا.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan nakletti: {مَآبًا} “bir sığınak”. Şöyle demektedir: “Dönüş yeri, bir menzil.”

وقولُه: {إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا}. يقولُ: إنا حذَّرناكم أيُّها الناسُ عذابًا قد دنا منكم وقرُب، وذلك {يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ} المؤمِنُ {مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ} مِن خيرٍ اكْتَسَبه في الدنيا، أو شرٍّ [سَلَف منه]، فيرجو ثوابَ اللهِ على صالحٍ أعمالِه، ويَخافُ عقابه على سيِّئِها.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا} “Şüphesiz biz sizi yakın bir azap ile uyardık” kavline gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: “Ey insanlar! Biz sizi, size yaklaşmış ve pek yakın olan bir azap ile uyardık. Bu da {يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ} “kişinin bakacağı gündür” -yani müminin-, {مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ} “iki elinin önden sunduklarına” -dünyada kazandığı hayra yahut [kendinden] sâdır olup geçmiş olan şerre [bakacağı gündür]-; böylece o, salih amellerine karşılık Allah'ın sevabını umar, kötü amelleri sebebiyle de O'nun azabından korkar.”

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن مباركٍ، عن الحسنِ: {يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ}. قال: المرءُ المؤمنُ يَحْذَرُ الصغيرةَ ويَخافُ الكبيرةَ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Mübârek'ten, o el-Hasan'ın şu sözü hakkında nakletti: {يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ} “O gün kişi iki elinin önden gönderdiklerine bakar”. Dedi ki: “Mümin olan kişi küçük [günahtan] sakınır, büyük [günahtan] da korkar” .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن محمدِ بن جُحَادةَ، عن الحسنِ: {يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ}. قال: المرء المؤمنُ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Muhammed b. Cühâde'den, o el-Hasan'ın: {يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ} “O gün kişi iki elinin önden gönderdiklerine bakar” [ifadesi] hakkında nakletti, dedi ki: “Mümin olan kişidir.”

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن محمدِ بن جُحَادةَ، عن الحسنُ في قولِه: {يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ}. قال: المرءُ المؤمنُ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Muhammed b. Cühâde'den, o el-Hasan'ın şu sözü hakkında nakletti: {يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ} “O gün kişi iki elinin önden gönderdiklerine bakar”. Dedi ki: “Mümin olan kişidir.”

وقولُه: {وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ويقولُ الكافرُ يومَئِذٍ تَمنيًا؛ لما يَلْقَى مِن عذاب الله الذي أعَدَّه لأصحابِه الكافرين به: يا ليتَني كنتُ ترابًا، كالبهائمِ التي جُعِلَت تُرابًا.

O'nun: {وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} “ve inkârcı: ‘Keşke ben toprak olsaydım!’ der” sözü hakkında şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O gün kâfir, kendisine inkâr eden yandaşları için hazırlamış olduğu Allah'ın azabından karşılaştığı şeyler sebebiyle bir temenni olarak: “Keşke ben de toprak kılınan hayvanlar gibi toprak olsaydım” der.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ وابنُ أَبي عَدِيٍّ، قالا: ثنا عوفٌ، عن أبي المغيرةِ، عن عبدِ الله بن عمرٍو، قال: إذا كان يومُ القيامةِ [مُدَّتِ الأرضُ] مدَّ الأديم، وحُشِر الدوابُّ والبهائمُ والوحشُ، ثم يُجْعَلُ القِصاصُ بينَ

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer ve İbn Ebî Adiy anlattılar, dediler ki: Bize Avf, Ebü'l-Muğîre'den, o da Abdullah b. Amr'dan anlattı, dedi ki: “Kıyamet günü olduğunda, [yeryüzü] tabaklanmış deri gibi serilip uzatılır; binek hayvanları, davarlar ve vahşi hayvanlar toplanıp bir araya getirilir, sonra [hayvanlar] arasında kısas uygulanır

الدوابِّ؛ يُقْتَصُّ للشاةِ الجَمَّاءِ مِن الشاةِ القَرْناءِ نطَحَتْها، فإذا فُرِغ مِن القصاصِ بينَ الدوابِّ، قال لها: كونى ترابًا. قال: فعندَ ذلك يقولُ الكافر: يا ليتني كنتُ ترابًا .

boynuzsuz koyun için kendisini süsen boynuzlu koyundan kısas alınır. Hayvanlar arasındaki kısas bitince [Allah] onlara: ‘Toprak olun’ buyurur.” Dedi ki: “İşte o vakit kâfir: ‘Keşke ben toprak olsaydım!’ der” .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، قال: وحدَّثني جعفرُ بنُ برقان، عن يزيدُ بن الأصمِّ، عن أبي هريرةَ، قال: إن الله يَحْشُرُ الخلق كلَّهم، كلَّ دابةٍ وطائرٍ وإنسانٍ، يقولُ للبهائمِ والطيرِ: كونوا ترابًا. فعندَ ذلك يقولُ الكافر: يا ليتني كنتُ ترابًا .

Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: Bana Ca'fer b. Burkân, Yezîd b. el-Esamm'dan, o Ebû Hureyre'den nakletti, dedi ki: “Şüphesiz Allah bütün yaratılmışları; her bir hayvanı, kuşu ve insanı haşreder. Hayvanlara ve kuşlara: ‘Toprak olun’ buyurur. İşte o vakit kâfir: ‘Keşke ben toprak olsaydım!’ der” .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا المحاربيُّ عبدُ الرحمنُ بن محمدٍ، عن إسماعيلَ بن رافعٍ المدنيِّ، عن يزيدُ بن زيادٍ، عن محمدُ بنُ كعب القُرَظِيِّ، عن رجلٍ من الأنصارِ، عن أبي هريرةَ، أن رسولَ الله ﷺ قال: "يَقْضِى الله بين خلقه؛ الجنِّ والإنسِ والبهائمِ، وإنه ليُقِيدُ يومَئِذٍ الجَمَّاءَ مِن القَرْناءِ، حتى إذا لم تَبْقَ تَبِعَةٌ عندَ واحدةٍ لأخرى، قال اللهُ: كونوا ترابًا. فعند ذلك يقولُ الكافرُ: يا ليتنى كنتُ ترابًا" .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî Abdurrahmân b. Muhammed, İsmâil b. Râfi' el-Medenî'den, o Yezîd b. Ziyâd'dan, o Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den, o Ensâr'dan bir adamdan, o Ebû Hureyre'den nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah yaratıkları olan cinler, insanlar ve hayvanlar arasında hüküm verir. Hatta o gün boynuzsuz olanın hakkını boynuzlu olandan kısasla alır; öyle ki birinin diğeri üzerinde hiçbir hakkı kalmayınca Allah: ‘Toprak olun’ buyurur. İşte o vakit kâfir: ‘Keşke ben toprak olsaydım!’ der” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولِه: {يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا}: وهو الهالكُ المُفرِّطُ العاجزُ، وما يَمْنَعُه أن يقولَ ذلك وقد راج عليه عوْراتُ عملِه، وقد استَقبَلَ الرحمنَ وهو عليه غضبانُ، فتَمَنَّى الموتَ يومئذٍ، ولم يكنْ في الدنيا شيءٌ أكره عنده من الموتِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} “Kişinin kendi elleriyle sunduğu amellere bakacağı ve inkârcının: ‘Keşke ben toprak olsaydım!’ diyeceği gün” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “O [inkârcı], helak olmuş, [ömrünü] heba etmiş ve aciz kalmış kimsedir. Amelinin çirkinlikleri ve ayıpları karşısına serilmiş ve Rahmân'ın huzuruna O kendisine gazap etmiş vaziyette çıkmışken bunu söylemekten onu ne alıkoyabilir ki! O gün ölümü temenni eder; oysa dünyada onun katında ölümden daha nefret verici hiçbir şey yoktu”.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن أبي الزنادِ عبدِ اللهِ بن ذَكْوانَ *، قال: إذا قُضى بينَ الناس، وأُمِر بأهلِ النارِ إلى النارِ، قيل لمؤمنى الجنِّ ولسائر الأمم سوى ولدِ آدمَ: عُودوا ترابًا. فإذا نظر الكفارُ إليهم قد عادوا ترابًا، قال الكافرُ: يا ليتني كنتُ ترابًا.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Ca'fer'den, o Ebü'z-Zinâd Abdullah b. Zekvân'dan * nakletti, dedi ki: “İnsanlar arasında hüküm verilip cehennemliklerin cehenneme sevk edilmesi emrolunduğunda, cinlerin müminlerine ve Âdemoğulları dışındaki diğer bütün ümmetlere: ‘Toprağa dönün’ denilir. Kâfirler onların toprağa dönüştüğünü görünce kâfir: ‘Keşke ben toprak olsaydım!’ der.”

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ في قولِه: {وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا}. قال: إذا قيل للبهائمِ: كونوا ترابًا. قال الكافر: يا ليتني كنتُ ترابًا.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'ın şu sözü hakkında nakletti: {وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} “ve inkârcı: ‘Keşke ben toprak olsaydım!’ der”. Dedi ki: “Hayvanlara: ‘Toprak olun’ denildiği vakit kâfir: ‘Keşke ben toprak olsaydım!’ der.”

آخرُ تفسيرِ سورةِ "عم يتساءلون"

"Amme yetesâelûn" Sûresi tefsirinin sonu.