وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ : جواب القسم في "النازعات" مما تُرك؛ المعرفةِ السامعين بالمعنى، كأنه لو ظهر كان: لتُبْعَثُنَّ ولَتَحاسَبُنَّ. قال: ويَدُلُّ على ذلك: {أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً}. ألا ترى أنه كالجواب لقوله: لَتُبْعَثنَّ. إذ قال: أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً نُبعثُ ؟! وقال آخرُ منهم نحوَ هذا، غيرَ أنه قال: لا يَجوزُ حذفُ اللامِ في جواب اليَمينِ؛ لأنها إذا حُذِفَت لم يُعْرَف موضعُها، وذلك أنها تلى كلِّ كلامٍ.
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir : "Nâziât [suresindeki] yeminin cevabı, dinleyenlerin anlamı bilmesinden ötürü zikredilmeyip bırakılan şeylerdendir; şayet açıkça zikredilseydi 'Mutlaka diriltileceksiniz ve mutlaka hesaba çekileceksiniz' şeklinde olurdu." [Devamla] dedi ki: "Buna {أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً} 'Biz çürümüş kemikler olduğumuz zaman mı?' buyruğu delalet etmektedir. Görmez misin ki bu söz, 'Mutlaka diriltileceksiniz' sözüne bir cevap gibidir; zira onlar 'Biz çürümüş kemikler olduğumuz zaman mı diriltileceğiz ?' demişlerdir." Onlardan (Kûfelilerden) bir başkası da buna benzer bir görüş belirtmiş, ancak şöyle demiştir: "Yeminin cevabında 'lâm' harfinin hazfedilmesi (düşürülmesi) caiz değildir; çünkü o hazfedilirse yeri bilinemez, zira o her türlü cümlenin peşinden gelebilir."
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أن جوابَ القسمِ في هذا الموضعِ، مما اسْتُغْنى عنه بدلالة الكلام، فترك ذكرُه.
Bu konuda bize göre doğru olan görüş şudur: Bu yerdeki yemin cevabı, sözün gelişinin delaleti sebebiyle kendisine ihtiyaç duyulmayan ve bu yüzden zikri terk edilmiş olan şeylerdendir.
وقولُه: {قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قلوبُ خلقٍ مِن خلقِه يومئذٍ خائفةٌ مِن عظيم الهَوْلِ النازل.
Allah Teâlâ'nın {قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ} “O gün birtakım kalpler korkudan titreyecektir” buyruğunda zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: O gün yaratıklarından bir grubun kalpleri, başlarına inen dehşetin büyüklüğünden ötürü korku içindedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn
عباسٍ: {قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ}. يقولُ: خائفةٌ .
Abbâs'tan nakletti: {قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ} “O gün birtakım kalpler korkudan titreyecektir” ayeti hakkında: "Korku içindedir" demiştir .
حدَّثني محمدُ بنُ سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنُ عباسٍ: {وَاجِفَةٌ}: خائفةٌ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَاجِفَةٌ} “korkudan titreyen” [kelimesi], korkan demektir.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في: {وَاجِفَةٌ}. قال: خائفةٌ .
Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {وَاجِفَةٌ} “korkudan titreyen” hakkında nakletti: "Korkan demektir" dedi .
حدَّثنا بشرٌ قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولِه: {قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ}. يقولُ: خائفةٌ، وجَفَت مما عاينت يومَئِذٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın {قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ} “O gün birtakım kalpler korkudan titreyecektir” buyruğu hakkında nakletti: O şöyle demiştir: "Korku içindedir; o gün bizzat müşahede ettiği şeylerden ötürü tir tir titremiştir ."
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ}. قال: الواجفةُ الخائفةُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın {قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ} “O gün birtakım kalpler korkudan titreyecektir” buyruğu hakkında: "Vâcife, korkan demektir" dedi.
وقولُه: {أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ}. يقولُ: أبصارُ أصحابها ذليلةٌ مما قد علاها مِن الكآبةِ والحزنِ، مِن الخوفِ والرعبِ الذي قد نزَل بهم مِن عظيمِ هَوْلِ ذلك اليومِ.
Allah Teâlâ'nın {أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ} “Gözleri zilletle yere eğilmiştir” buyruğunda şöyle denilmektedir: O günün dehşetli büyüklüğünden ötürü başlarına inen korku ve dehşetten kaynaklanan keder ve hüznün onları bürümesi sebebiyle o kalplerin sahiplerinin gözleri zillete bürünmüştür.
كما حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ}. قال: خاشعةٌ للذُّلِّ الذي قد نزل بها.
Nitekim bana Yûnus'un anlattığına göre; bize İbn Vehb haber vermiş, o da İbn Zeyd'in {أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ} “Gözleri zilletle yere eğilmiştir” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktarmıştır: "Başlarına inen zilletten ötürü [gözleri] eğilmiştir/alçalmıştır."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولِه: {أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ}. يقولُ: ذَليلةٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ} “Gözleri zilletle yere eğilmiştir” buyruğu hakkında: "Zelildir" dediğini nakletti .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَقُولُونَ أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ (١٠) أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً (١١) قَالُوا تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ (١٢) فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ (١٣) فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ (١٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair açıklama: {يَقُولُونَ أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ (١٠) أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً (١١) قَالُوا تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ (١٢) فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ (١٣) فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ (١٤)} “[İnkârcılar] derler ki: 'Biz gerçekten ilk halimize mi döndürüleceğiz? Hem de çürüyüp ufalanmış kemikler haline geldikten sonra öyle mi?' Onlar: 'O takdirde bu, ziyanlı bir dönüştür!' dediler. Oysa bu [diriliş], yalnızca tek bir haykırıştan ibarettir; bir de bakarsın ki hepsi düz/beyaz bir alandadırlar.”
يقولُ تعالى ذكره: يقولُ هؤلاء المكذِّبون بالبعثِ مِن مشركي قريشٍ إذا قيل لهم: إنكم مَبْعوثون من بعدِ الموتِ: أئنا لَمَرْدودون إلى حالِنا الأولى قبلَ المماتِ فراجِعون أحياءً كما كنا قبلَ هلاكِنا وقبل مماتِنا؟! وهو من قولِهم: رجع فلانٌ على حافرته. إذا رجَع من حيثُ جاء، ومنه قولُ الشاعرِ :
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kureyş müşriklerinden yeniden dirilişi yalanlayan bu kimseler, kendilerine 'Sizler ölümden sonra diriltileceksiniz' dendiğinde şöyle derler: 'Bizler ölümden önceki ilk halimize döndürülüp helakimizden ve ölümümüzden önceki gibi diri olarak geri mi döneceğiz?!' Bu ifade, [Arapların] bir kimse geldiği yoldan geri döndüğünde söyledikleri: 'Filanca ilk bastığı yere (hâfiresine) geri döndü' sözündendir. Şairin şu dizesi de bu kabildendir :
أحافِرةً على صَلَعٍ وشَيْبٍ … معاذَ اللَّهِ مِن سَفَهٍ وطَيْشِ
أحافِرةً على صَلَعٍ وشَيْبٍ … معاذَ اللَّهِ مِن سَفَهٍ وطَيْشِ “Başta kellik ve saçta ağarma varken gençlik haline dönüş mü? / Beyinsizlik ve taşkınlıktan Allah'a sığınırım!”
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {الْحَافِرَةِ}. يقولُ: الحياةِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın {الْحَافِرَةِ} “ilk hal” buyruğu hakkında: "Hayattır" dediğini nakletti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ}. يقولُ: أَئِنَّا لَنَحْيا بعدَ موتنا، ونُبْعَثُ مِن مكانِنا هذا؟
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: O, {أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ} “Biz gerçekten ilk halimize mi döndürüleceğiz?” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Biz öldükten sonra dirilecek ve şu bulunduğumuz yerden yeniden mi kaldırılacağız?"
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ يقولُ: {أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ}: أئِنَّا لمَبعوثون خلْقًا جديدًا ؟
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini aktardı: {أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ} “Biz gerçekten ilk halimize mi döndürüleceğiz?” yani: 'Biz yeni bir yaratılışla tekrar mı diriltileceğiz ?'
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فِي الْحَافِرَةِ}. قال: أي: مَرْدُودون خلقًا جديدًا .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {فِي الْحَافِرَةِ} “İlk halimize [mi döndürüleceğiz?]” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Yani yeni bir yaratılışla [hayata] döndürülecek [miyiz?]"
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن أبي معشرٍ، عن محمدِ بن قيسٍ أو محمدِ بن كعبٍ القرظيِّ: {أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ}. قال: في الحياةِ .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Ebû Ma'şer'den, o Muhammed b. Kays veya Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den nakletti: {أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ} “Biz gerçekten ilk halimize mi döndürüleceğiz?” buyruğu hakkında: "Hayata [mı döndürüleceğiz?]" demiştir .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن السديِّ: {أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ}. قال: في الحياةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o da es-Süddî'den nakletti: {أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ} “Biz gerçekten ilk halimize mi döndürüleceğiz?” buyruğu hakkında: "Hayata [mı döndürüleceğiz?]" demiştir .
وقال آخرون: الحافرةُ: الأرضُ المحفورةُ التي حُفِرَت فيها قبورُهم. فجعَلوا ذلك نظيرَ قولِه: {مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ} [الطارق: ٦]. يعنى: مدفوقٍ. وقالوا: الحافرةُ بمعنى المحفورة. ومعنى الكلامِ عندهم: أثنا لَمَرْدُودون في قبورِنا أمواتًا؟
Başkaları ise şöyle demiştir: Hâfire, kabirlerinin kazıldığı kazılmış yerdir. Onlar bu kullanımı {مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ} “atılan bir sudan” [Târık: 6] buyruğunun benzeri kılmışlardır; yani atılmış (medfûk) demektir. Onlar hâfire kelimesinin mahfûre (kazılmış) anlamında olduğunu söylemişlerdir. Onlara göre sözün anlamı şöyledir: 'Bizler ölüler olarak kabirlerimize mi döndürüleceğiz?'
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {الْحَافِرَةِ}. قال: الأرضِ، نُبْعَثُ خلقًا جديدًا. قال: البعثُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın {الْحَافِرَةِ} “ilk hal” buyruğu hakkında: "Yere [mi döndürüleceğiz], yeni bir yaratılışla diriltileceğiz. [Yani] yeniden diriliş" dediğini aktardı .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ}. قال: الأرض، نُبْعَثُ خلقًا جديدًا.
Bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ} “Biz gerçekten ilk halimize mi döndürüleceğiz?” buyruğu hakkında: "Yere [mi döndürüleceğiz], yeni bir yaratılışla diriltileceğiz" dedi.
وقال آخرون: الحافرةُ النارُ.
Başkaları ise: "Hâfire ateştir (cehennemdir)" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونس، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: سمِعْتُ ابن زيدٍ يقولُ في قولِ اللهِ: {أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ}. قال: الحافرةُ النارُ. وقرَأ قول الله: {تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ}. قال: ما أكثر أسماءَها! هي النارُ، وهي الجحيمُ، وهي سَقَرُ، وهى جهنمُ، وهى الهاويةُ، وهي الحافرةُ، وهي لَظَى، وهى الحُطَمةُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'in, Allah Teâlâ'nın: {أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ} “Biz gerçekten ilk hâlimize mi döndürüleceğiz?” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: "el-Hâfire ateştir (cehennemdir)." [Ardından] Allah'ın: {تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ} “Bu takdirde o, ziyanlı bir dönüştür” buyruğunu okudu ve: "Onun isimleri ne kadar da çok! O ateştir, Cahîm'dir, Sakar'dır, Cehennem'dir, Hâviye'dir, Hâfire'dir, Lezâ'dır ve Hutame'dir" dedi.
وقولُه: {أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً}. اخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ المدينةِ والحجازِ والبصرةِ: {نَخِرَةً} . بمعنى: باليةً. وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (ناخِرَةً) بألفٍ ، بمعنى: أنها مُجَوَّفَةٌ، تَنْخِرُ الرياحُ في جوفها إذا مرَّت بها. وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ من الكوفيين يقولُ : الناخرةُ والنَّخِرةُ سواءٌ في المعنى، بمنزلةِ الطامعِ والطَّمِعِ، والباخلِ والبخلِ. وأفصحُ اللغتين عنَدنا، وأشهرُهما عندَنا: {نَخِرَةً} بغيرِ ألفٍ، بمعنى: باليةً، غيرَ أن رءوسَ الآيِ قبلَها وبعدَها جاءت بالألفِ، فأعْجَبُ إلى لذلك أن تُلْحَق (ناخرة) بها؛ ليَتَّفِقَ هو وسائر رءوسِ الآياتِ، لولا ذلك كان أعجبَ القراءتين إليَّ حذف الألفِ منها.
Allah Teâlâ'nın {أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً} “Çürümüş kemikler olduğumuz zaman mı?” buyruğuna gelince; kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine, Hicaz ve Basra kurrâsının geneli bunu çürümüş anlamında {نَخِرَةً} (nahireten) şeklinde okumuştur . Kûfe kurrâsının geneli ise bunu elif ile (ناخِرَةً) (nâhireten) şeklinde okumuştur ; yani içi boşalmış, rüzgâr içinden geçtiğinde ses çıkaran [kemikler] anlamında. Kûfelilerden Arap dili âlimi olan bazı kimseler şöyle demekteydi : Nâhire ile nahire, tâmi' ile tamî', bâhıl ile bahîl gibi anlam bakımından birdir. Bize göre iki kullanımdan daha fasih ve daha meşhur olanı, çürümüş anlamında elifsiz olarak {نَخِرَةً} (nahireten) şeklindeki okuyuştur. Ne var ki bundan önceki ve sonraki ayet sonları elif ile gelmiştir; bundan dolayı onun diğer ayet sonlarıyla uyumlu olması için (nâhireten) şeklinde okunarak onlara katılması bana daha sevimli gelmektedir. Şayet bu olmasaydı, iki kıraatten bana en sevimli olanı elifin hazfedildiği [okuyuş] olurdu.
ذكرُ مَن قال: {نَخِرَةً}: باليةً
{نَخِرَةً} “çürümüş” kelimesinin 'çürüyüp dağılmış' anlamına geldiğini söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً}: فالنَّخِرَةُ: الفانيةُ الباليةُ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً} “Çürümüş kemikler olduğumuz zaman mı?” ayeti hakkında: "Nahire; yok olmuş, çürüyüp dağılmış [kemik]tir" demiştir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى،، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ:
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti:
{عِظَامًا نَخِرَةً}. قال: مَرْفوتةٌ .
{عِظَامًا نَخِرَةً} “çürümüş kemikler” buyruğu hakkında: "Ufalanıp toz haline gelmiş [kemiklerdir]" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا}: تكذيبًا بالبعث، (ناخرةً): باليةً .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا} “kemikler olduğumuz zaman mı?” ifadesi, yeniden dirilişi yalanlamak içindir. (nâhireten) ise: "Çürümüş" demektir .
{قَالُوا تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه عن قبلِ هؤلاء المكذِّبين بالبعث: {قَالُوا تِلْكَ}. يَعْنون: تلك الرَّجْعةُ أحياءً بعدَ المماتِ، {إِذًا}.
{قَالُوا تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ} “'O takdirde bu, ziyanlı bir dönüştür!' dediler” ayeti hakkında övgüsü yüce olan Allah, yeniden dirilişi yalanlayan bu kimselerden naklen şöyle buyurmaktadır: {قَالُوا تِلْكَ} “dediler: O”, yani ölümden sonra diriler olarak bu geri dönüş; {إِذًا} “o takdirde”
يعنون: الآن، {كَرَّةٌ}. يعنون: رجعةٌ، {خَاسِرَةٌ}. يعنون: غابنةٌ.
yani 'şimdi', {كَرَّةٌ} “bir dönüş”, yani bir rücu; {خَاسِرَةٌ} “ziyanlı”, yani aldanışlı/zararlı [bir dönüştür] demektir.
وبنحو الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ}: أي: رجعةٌ خاسرةٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ} “o takdirde bu, ziyanlı bir dönüştür” yani: "Ziyankâr bir geri dönüştür" demektir .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ، في قولِه: {تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ}. قال: وأيُّ كرةٍ أخسرُ منها، أُحْيُوا ثم صاروا إلى النارِ، فكانت كرَّةَ سَوْءٍ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ} “O takdirde bu, ziyanlı bir dönüştür” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Bundan daha zararlı hangi dönüş olabilir ki! Diriltildiler, sonra ateşe gittiler; dolayısıyla bu, pek kötü bir dönüş oldu."
وقولُه: {فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فإنما هي صيحةٌ واحدةٌ، ونفحةٌ تُنْفَخُ في الصُّورِ، وذلك هو الزَّجْرةُ.
Allah Teâlâ'nın {فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ} “Halbuki o sadece tek bir haykırıştır” buyruğunda zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: O ancak tek bir çığlıktır ve Sûr'a üflenen bir üflemedir; işte zecra (haykırış) budur.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Te'vil ehli (müfessirler) de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ}. قال: صيحةٌ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ} “tek bir haykırış” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "[O] bir çığlıktır" .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ}. قال: الزَّجْرةُ: النفخةُ في الصُّورِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ} “tek bir haykırış” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Zecra, Sûr'a üfleniştir."
وقولُه: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فإذا هؤلاء المكذِّبون بالبعثِ، المُتَعَجِّبون مِن إحياء اللهِ إياهم مِن بعدِ مماتهم تكذيبًا منهم بذلك، {بِالسَّاهِرَةِ}. يعنى: بظهرِ الأرضِ. والعرب تُسَمِّى الفَلاةَ ووجه الأرضِ ساهرةً، وأراهم سَمَّوا ذلك بها؛ لأن فيه نوم الحيوانِ وسَهَرَها، فوصف بصفة ما فيه، ومنه قولُ أمية بن أبي الصَّلْتِ :
Allah Teâlâ'nın: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Bir de bakarsın ki onlar uyanık halde yerin yüzündedirler / düzlüktedirler” buyruğunda zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yeniden dirilmeyi yalanlayan ve bunu yalanlamak amacıyla Allah'ın kendilerini ölümlerinden sonra diriltmesini şaşkınlıkla karşılayan bu kimseler, ansızın {بِالسَّاهِرَةِ} “yerin yüzündedirler”, yani yeryüzünün üstündedirler. Araplar çöle ve yerin yüzüne sâhire (ساهرة) adını verirler. Öyle görüyorum ki, hayvanların uykusu ve uykusuzluğu onda cereyan ettiği için ona bu adı vermişler, böylece içindeki bir özellikle nitelendirilmiştir. Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözü de bundandır :
وفيها لحمُ ساِهرةٍ وبحرٍ … وما فاهُوا به لهمُ مُقيم
Orada karanın ve denizin eti vardır … Ağızlarından çıkan her şey onlar için hazırdır.
ومنه قولُ أخى نَهْمٍ يومَ ذى قارٍ لفرسه :
Zûkār günü Nehm'in kardeşinin atına söylediği şu söz de bundandır :
أَقْدِم "محاج" إنَّها الأساوِرَهْ … ولا يَهُولَنَّكَ رِجْلٌ نَادِرَهْ
İlerle ey Mehâc! Onlar Esâvire'dir (Sasani süvarileridir) … Ansızın [ortaya] çıkan yayalar seni asla korkutmasın!
فإنَّما قَصْرُك تُرْبُ السَّاهِرَة … ثم تعودُ بعدها في الحافِرَة
Zira senin son durağın sâhirenin toprağıdır … Sonra bunun ardından ilk haline dönersin,
مِن بعدِ ما كنتَ عِظامًا ناخِرَة
Çürümüş kemikler haline geldikten sonra.
واختلف أهلُ التأويلِ في معناها؛ فقال بعضُهم مثل الذي قلنا.
Tevil ehli bunun anlamında ihtilaf etmiştir; bazısı bizim söylediğimiz gibi demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبَرنا حُصينٌ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}. قال: على الأرضِ. قال: فذكَر شعرًا قاله أُميةُ بن أبى الصَّلْتِ ، فقال: عندنا صيدُ بحرٍ وصيدُ ساهِرَةٍ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Bir de bakarsın ki onlar sâhirededirler” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Yeryüzündedirler." [İkrime] dedi ki: [İbn Abbâs] Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın söylediği bir şiiri zikredip şöyle dedi: "Bizde deniz avı da vardır, sâhire (kara) avı da" .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن بَزيعٍ، قال: ثنا أبو مِحْصَنٍ، عن حُصَيْنٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}. قال: الساهرةُ الأرضُ، أما سمِعْتَ: لهم صيدُ بحرٍ وصيدُ ساهرةٍ .
Bize Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Mıhsan, Husayn'dan, o da İkrime'den nakletti; İkrime {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Bir de bakarsın ki onlar sâhirededirler” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Sâhire yeryüzüdür; duymadın mı: 'Onlar için deniz avı da vardır, sâhire avı da' denmiştir" .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}: يعنى الأَرضَ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Bir de bakarsın ki onlar sâhirededirler” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "Yeryüzünü kastetmektedir."
حدَّثني يعقوب، قال: ثنا ابنُ عليَّةَ، قال: ثنا عُمارة بن أبي حفصةَ، عن عكرمةَ في قولِه: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}. قال: فإذا هم على وجه الأرضِ، قال: أوَ لم تَسْمَعوا ما قال أميةُ بنُ أبي الصَّلْتِ:
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Umâre b. Ebî Hafsa, İkrime'den nakletti; o, {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Bir de bakarsın ki onlar sâhirededirler” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Bir de bakarsın ki onlar yeryüzünün üstündedirler." [İkrime] dedi ki: "Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın ne dediğini duymadınız mı:"
وفيها لحمُ ساهرةٍ وبحرٍ
Orada karanın ve denizin eti vardır
حدَّثنا عُمارةُ بنُ موسى، قال: ثنا عبدُ الوارث بن سعيدٍ، قال: ثنا عُمارةَ، عن عكرمةَ في قولِه: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}. قال: فإذا هم على وجهِ الأرضِ، قال أميةُ:
Bize Umâre b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Umâre, İkrime'den nakletti; o, {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Bir de bakarsın ki onlar sâhirededirler” buyruğu hakkında: "Bir de bakarsın ki onlar yeryüzünün üstündedirler" dedi. Ümeyye şöyle demiştir:
* وفيها لحمُ ساهرةٍ وبحرٍ *
* Orada karanın ve denizin eti vardır *
حدَّثنا يعقوب، قال: ثنا ابن عليةَ، عن أبي رَجاءٍ، عن الحسنِ: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}: فإذا هم على وجهِ الأرضِ .
Bize Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan nakletti: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Bir de bakarsın ki onlar sâhirededirler” ifadesi hakkında: "Bir de bakarsın ki onlar yeryüzünün üstündedirler" dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {بِالسَّاهِرَةِ}. قال: المكانُ المستوى .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {بِالسَّاهِرَةِ} “sâhirededirler” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "Düz yerdir" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: لما تَباعَد البعثُ في أعينِ القومِ قال اللهُ {فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ (١٣) فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}. يقولُ: فإذا هم بأعلى الأرضِ، بعد ما كانوا في جوفِها (٢).
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; Katâde şöyle dedi: Yeniden diriliş o kavmin gözünde uzak bir ihtimal olarak görülünce Allah şöyle buyurdu: {فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ (١٣) فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Halbuki o sadece tek bir haykırıştır. Bir de bakarsın ki onlar sâhirededirler”. [Katâde] şöyle der: [Yani] onlar yerin içinde iken bir de bakarsın ki yerin en üstündedirler (٢).
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {بِالسَّاهِرَةِ}. قال: فإذا هم يَخْرُجون من قبورهم فوقَ الأرضِ، والأرضُ الساهرةُ، قال: فإذا هم يَخْرُجون.
Bize İbn Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den nakletti: {بِالسَّاهِرَةِ} “sâhirededirler” [ayeti hakkında Katâde] şöyle dedi: "Bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden yeryüzünün üstüne çıkıverirler; es-sâhire yeryüzüdür." [Katâde] dedi ki: "Bir de bakarsın ki çıkıvermişler".
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن خُصَيْفٍ، عن عكرمةَ وأبى الهيثمِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}. قال: بالأرضِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Husayf'tan, o İkrime ve Ebü'l-Heysem'den, onlar da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Bir de bakarsın ki onlar sâhirededirler” buyruğu hakkında: "Yeryüzündedirler" dedi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن أبي الهيثمِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ مثلَه.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Ebü'l-Heysem'den, o da Saîd b. Cübeyr'den aynısını nakletti.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن حُصَيْنٍ، عن عكرمةَ مثلَه.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Husayn'dan, o da İkrime'den aynısını nakletti.
حُدِّثْتُ عن الحسين، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكُ يقولُ في قولِه: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}: وجهِ الأرضِ .
Hüseyin'den bana nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Bir de bakarsın ki onlar sâhirededirler” buyruğu hakkında: "Yeryüzünün üstüdür" dediğini işittim .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}. قال: الساهرةُ ظهرُ الأرضِ؛ فوقَ ظهرِها .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Bir de bakarsın ki onlar sâhirededirler” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Sâhire yeryüzünün üstüdür; onun sırtının üstüdür" .
وقال آخرون: الساهرةُ اسمُ مكان مِن الأرضِ بعينِه معروفٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Sâhire, yeryüzünde bilinen belirli bir yerin adıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عليُّ بن سهلٍ، قال: ثنا الوليدُ بن مسلمٍ، عن عثمانَ بن أبى العاتكةِ قولَه: {فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ (١٣) فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}. قال: بالصُّقْعِ الذي بينَ جبلِ حَسَّانَ وجبلِ أَرِيحاء، يَمُدُّه اللهُ كيف يشاءُ.
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim, Osmân b. Ebi'l-Âtike'nin {فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ (١٣) فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “O ancak tek bir haykırıştır. Bir de bakarsın ki onlar sâhirededirler.” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “[O,] Hassân Dağı ile Erîhâ Dağı arasındaki bölgedir; Allah onu dilediği gibi genişletir.”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}. قال: أرضٌ بالشام.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan nakletti: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Bir de bakarsın ki onlar sâhirededirler” buyruğu hakkında: "Şam'da bir arazidir" dedi.
وقال آخرون: هو جبلٌ بعينِه معروفٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: O, bilinen belirli bir dağdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الحسنُ بنُ بلالٍ، قال: ثنا حمادٌ، قال: أخبَرنا أبو سِنانٍ، عن وهبٍ بن مُنَبِّه، قال في قولِ اللَّهِ: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}. قال: الساهرةُ جبلٌ إلى جنبِ بيتِ المقدسِ .
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan b. Bilâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sinân, Vehb b. Münebbih'ten haber verdi; Vehb, Allah'ın: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Bir de bakarsın ki onlar sâhirededirler” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Sâhire, Beytülmakdis'in yanı başındaki bir dağdır" .
وقال آخرون: هي جهنَّمُ.
Başkaları ise: "O cehennemdir" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ مَرْوانَ العُقَيْليُّ، قال: ثنا سعيدُ بنُ أبي عَرُوبةَ عن قتادةَ: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ}. قال: في جهنمَ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mervân el-Ukaylî anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den nakletti: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Bir de bakarsın ki onlar sâhirededirler” buyruğu hakkında: "Cehennemdedirler" dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى (١٥) إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى (١٦) اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى (١٧) فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى (١٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى (١٥) إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى (١٦) اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى (١٧) فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى (١٨)} “Mûsâ'nın haberi sana geldi mi? Hani Rabbi ona mukaddes vadide, Tuvâ'da şöyle seslenmişti: Firavun'a git, çünkü o pek azdı! Ve de ki: Arınmaya niyetin var mı?” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: هل أتاكَ يا محمدُ حديثُ موسى بن عِمْرانَ.
Zikri yüce olan Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, İmrân oğlu Mûsâ'nın haberi sana geldi mi?
وهل سمِعْتَ خبرَه حينَ ناجاه ربُّه، {بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ}: يعنى بالمقدَّسِ المطهَّرَ المبارك. وقد ذكرنا أقوال أهلِ العلمِ في ذلك فيما مضَى، فأغْنَى عن إعادته
Rabbi kendisine seslendiği vakit onun haberini işittin mi? {بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ} “mukaddes vadide”: [Allah Teâlâ] el-Mukaddes ile arındırılmış, mübarek kılınmış olanı kastetmektedir. İlim ehlinin bu husustaki görüşlerini daha önce zikretmiştik; dolayısıyla onu [burada] tekrar etmeye gerek kalmamıştır
في هذا الموضع، وكذلك بيَّنا معنى قولِه: {طُوًى}. وما قال فيه أهلُ التأويلِ، غيرَ أَنَّا نَذْكُرُ بعضَ ذلك ههنا.
bu yerde [tekrarlamaya gerek yoktur]. Aynı şekilde O'nun {طُوًى} “Tuvâ” buyruğunun anlamını ve tevil ehlinin bu hususta ne dediğini de açıklamıştık; şu kadar var ki burada bunun bir kısmını zikredeceğiz.
وقد اختلف أهلُ التأويلِ في قولِه: {طُوًى}؛ فقال بعضُهم: هو اسمُ الوادى.
Tevil ehli O'nun {طُوًى} “Tuvâ” buyruğu hakkında ihtilaf etmiştir; bazısı: "O, vadinin adıdır" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {طُوًى}: اسمُ الوادى .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {طُوًى} “Tuvâ” buyruğu hakkında: "Vadinin adıdır" dediğini nakletti .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى} [طه:١٢]. قال: اسم المقدَّسِ طُوًى .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى} “Şüphesiz sen mukaddes vadi Tuvâ'dasın” [Tâhâ 12] buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Mukaddes [vadinin] adı Tuvâ'dır" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى}: كنا نُحَدَّثُ أنه قُدِّس مرتين، واسمُ الوادى طُوًى .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى} “Hani Rabbi ona mukaddes vadide, Tuvâ'da seslenmişti” buyruğu hakkında: "Bize onun iki defa takdis edildiği (kutsandığı) ve vadinin adının da Tuvâ olduğu anlatılırdı" dedi .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: طَأ الأرضِ حافيًا.
Başkaları ise: "Aksine bunun manası: 'Yere yalınayak bas' demektir" demiştir.
ذكرُ بعض مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin bazısının zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن ابن جَريجٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى}. قال: طَأَ الأَرضَ بقدمك.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân’dan, o İbn Cüreyc’den, o da Mücâhid’den [şöyle dediğini] rivayet etti: {إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى} “Şüphesiz sen mukaddes vadi Tuvâ'dasın.” [Mücâhid] dedi ki: "Ayağınla yere bas."
وقال آخرون: بل معنى ذلك أنَّ الوادى قُدِّس طُوًى، أي: مرَّتين، وقد بيَّنا ذلك كلَّه ووجوهَه فيما مضى ، بما أغْنَى عن إعادته في هذا الموضعِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun manası, vadinin 'tüven' yani iki defa takdis edildiğidir. Biz bütün bunları ve vecihlerini daha önce açıklamıştık , dolayısıyla bu yerde tekrarlamaya gerek kalmamıştır.
وقرَأ ذلك الحسنُ بكسر الطاءِ ، وقال: ثبتَتْ فيه البركة والتقديسُ مرتين. حدَّثنا بذلك أحمدُ بنُ يُوسُفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن عوفٍ، عن الحسنُ .
Hasan [el-Basrî] bunu tı harfinin kesresiyle (Tıvâ şeklinde) okumuş ve şöyle demiştir: "Onda bereket ve kutsallık iki kez sabit olmuştur." Bize bunu Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Avf'tan, o da el-Hasan'dan nakletti .
واختَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَته عامة قرأةِ المدينةِ والبصرةِ: (طُوَى). بالضمِّ، ولم يُجرُوه . وقرَأ ذلك بعض أهلُ الشام والكوفةِ: {طُوًى}. بضمِّ الطاءِ والتنوينِ .
Kurrâ (kıraat imamları) bunun okunuşunda ihtilaf etti; Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu damme ile gayrimunsarıf olarak (Tuvâ) şeklinde okudu . Şam ve Kûfe ehlinin bazısı ise tı harfinin dammesi ve tenvinle: {طُوًى} “Tuvâ” şeklinde okudu .
وقولُه: {اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: نادى موسى ربُّه أن اذْهَبْ إلى فرعونَ. فحُذِفت "أن"، إذ كان النداء قولًا، فكأنه قيل: قال لموسى ربُّه: اذْهَبْ إلى فرعونَ. وقولُه: {إِنَّهُ طَغَى}. يقولُ: عَتَا وتَجاوَز حدَّه في العدوانِ والتكبُّرِ على ربِّه.
O'nun: {اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى} “Firavun'a git; çünkü o azdı” buyruğu hakkında; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Rabbi Mûsâ'ya: "Firavun'a git" diye seslendi. Nida söz mahiyetinde olduğu için "en (أن)" hazfedilmiştir, sanki: "Rabbi Mûsâ'ya: 'Firavun'a git' dedi" denilmiş gibidir. O'nun: {إِنَّهُ طَغَى} “çünkü o azdı” buyruğu ise; haddi aştı, Rabbine karşı düşmanlıkta ve kibirlenmede sınırını geçti, demektir.
وقولُه: {فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى}. يقولُ: فقل له: هل لك إلى أن تَتَطَهَّرَ مِن دَنَسِ الكفر، وتُؤْمِنَ بربِّك؟
O'nun: {فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى} “De ki: Arınmak ister misin?” buyruğu hakkında; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ona de ki: Küfür pisliğinden arınmaya ve Rabbine iman etmeye meylin var mı?
كما حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى}. قال: إلى أن تُسْلِمَ. قال: والتَّزَكِّي في القرآن كلِّه الإسلامُ. وقرَأ قولَ اللهِ: {وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى} [طه: ٧٦]. قال: مَن أَسْلَم.
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى} “Arınmak ister misin?” buyruğu hakkında: "[Yani] Müslüman olmaya [meylin var mı?]" dedi ve: "Kur'an'ın tamamında tezekkî (arınma), İslâm [anlamına gelir]" dedi. Ve Allah'ın: {وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى} [Tâhâ 76] “İşte arınanın mükâfatı budur” buyruğunu okuyup: "[Yani] Müslüman olanın [mükâfatıdır]" dedi.
وقرَأ: {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى} [عبس: ٣]. قال: يُسْلِمُ. وقرَأ: {وَمَا عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى} [عبس: ٧]: أن لا يُسْلِمَ.
Ve {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى} “Nereden bileceksin, belki o arınacaktı?” [Abese 3] ayetini okuyup: "Müslüman olacaktı" dedi. Ve {وَمَا عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى} “Onun arınmamasından sana ne?” [Abese 7] ayetini okuyup: "Onun Müslüman olmamasından [sana ne?]" dedi.