وبنحوِ الذي قلنا في [معنى قولِه: {دَحَاهَا}] . قال أكثرُ أهلِ التأويلِ.
O'nun: [{دَحَاهَا}] “[onu yayıp döşedi]” buyruğunun anlamı hakkında bizim söylediğimizin benzerini tevil ehlinin çoğu da söylemiştir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا}. أي: بسطها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا} “Ondan sonra da yeryüzünü yayıp döşedi”; yani: Onu yayıp serdi .
حدَّثني محمدُ بنُ خلفٍ، قال: ثنا رَوَّادٌ، عن أبي حمزةَ، عن السديِّ: {دَحَاهَا}. قال: بسَطَها.
Bana Muhammed b. Halef anlattı, dedi ki: Bize Ravvâd, Ebû Hamza'dan, o es-Süddî'den {دَحَاهَا} “onu yayıp döşedi” hakkında nakletti; dedi ki: "Onu yayıp serdi."
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ: {دَحَاهَا} بسَطَها.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân [nakletti]: {دَحَاهَا} “onu yayıp döşedi”, onu yayıp serdi [demektir].
وقال ابنُ زيدٍ في ذلك ما حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {دَحَاهَا}. قال: حرَثها؛ شقَّها. وقال: {أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا}. وقرَأ: {ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا}، حتى بلَغ: {وَفَاكِهَةً وَأَبًّا} [عبس: ٢٦ - ٣١]. وقال: حينَ شقَّها أنْبَت هذا منها. وقرَأ: {وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ} [الطارق: ١٢].
İbn Zeyd bu hususta, bana Yûnus'un anlattığı, [şöyle] dediği rivayette bulunmuştur: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {دَحَاهَا} “onu yayıp döşedi” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Onu sürdü; onu yardı." Ve: {أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا} “Ondan suyunu ve otlağını çıkardı” [ayetini] söyledi. Ve: {ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا} “Sonra yeri iyice yardık” ayetinden {وَفَاكِهَةً وَأَبًّا} “ve meyveler ve çayırlar [bitirdik]” ayetine kadar okudu [Abese, 26-31]. Ve dedi ki: "Onu yardığı vakit ondan bunları bitirdi." Ve: {وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ} “[Bitkilerle] yarılan yere [yemin olsun]” [Târık, 12] ayetini okudu.
وقولُه: {أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا}. يقولُ: فجَّر فيها الأنهارَ، {وَمَرْعَاهَا}.
O'nun: {أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا} “Ondan suyunu çıkardı” buyruğu; onda nehirler fışkırttı, {وَمَرْعَاهَا}
يقولُ: أَنْبَت نباتَها.
“ve otlağını [çıkardı]” buyruğu ise; bitkilerini bitirdi, demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذِ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سَمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَمَرْعَاهَا}: ما خلَق اللهُ فيها من النباتِ، {مَاءَهَا}: ما فجَّر فيها من الأنهارِ.
Hüseyin'den naklen anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {وَمَرْعَاهَا} “ve otlağını” buyruğu hakkında: "Allah'ın onda yarattığı bitkilerdir"; {مَاءَهَا} “suyunu” buyruğu hakkında da: "Onda fışkırttığı nehirlerdir" derken işittim.
وقولُه: {وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا}. يقولُ: والجبالَ أثْبَتها فيها. وفي الكلامِ متروكٌ اسْتُغْنِى بدلالةِ الكلامِ عليه من ذكرهِ، وهو "فيها"، وذلك أن معنى الكلامِ: والجبالَ أرْساها فيها.
O'nun: {وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا} “Ve dağları sapasağlam dikti” buyruğu; dağları onda sabit kıldı, demektir. Kelamda, sözün delaletinden ötürü zikrinden müstağni kalınarak hazfedilmiş bir öge vardır ki o da "onda" (fîhâ/فيها) ifadesidir; çünkü sözün anlamı: "Ve dağları onda sapasağlam dikti" şeklindedir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا}: أي: أَثْبَتَها لا تَمِيدُ بأهلِها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا} “Ve dağları sapasağlam dikti”; yani: Üzerindekileri sarsmasın diye onları sabit kıldı .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءٍ، عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَميِّ، عن عليٍّ، قال: لما خلَق الله الأرضَ قمَصَت، وقالت: تَخْلُقُ عليَّ آدمَ وذريتَه يُلْقُون عليَّ نتْنَهم، ويَعْمَلون عليَّ بالخطايا. فأرْساها اللهُ، فمنها ما تَرَوْن، ومنها ما لا
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den, o da Ali'den [radıyallâhu anh] nakletti, dedi ki: Allah yeri yarattığında [yer] çırpınıp sarsıldı ve: «Benim üzerimde Âdem'i ve zürriyetini mi yaratacaksın? Onlar üzerime pis kokularını bırakacaklar ve üzerimde günahlar işleyecekler!» dedi. Bunun üzerine Allah onu [dağlarla] sabitledi; öyle ki onlardan kimi gördüğünüz, kimi de görmediğiniz
تَرَوْن، فكان أولُ قرارِ الأرضِ كلحمِ الجَزَورِ إِذا نُحِر يَختلِجُ لحُمها.
[dağlar]dır. Yeryüzünün ilk karar kılması, boğazlandığında eti seğirip titreyen deve eti gibiydi."
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ (٣٣) فَإِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرَى (٣٤) يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ مَا سَعَى (٣٥) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرَى (٣٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ (٣٣) فَإِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرَى (٣٤) يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ مَا سَعَى (٣٥) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرَى (٣٦)} “Sizin için ve hayvanlarınız için bir faydalanma olmak üzere. (33) O en büyük felaket geldiği zaman, (34) O gün insan neye çalıştığını hatırlar. (35) Ve cehennem, gören kimseye apaçık gösterilmiştir. (36)”.
يعنى تعالى ذكرُه بقوله: {مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ}. أنه خلَق هذه الأشياءَ، وأَخْرَج مِن الأرضِ ماءَها ومرعاها منفعةً لنا، ومتاعًا إلى حينٍ.
Zikri yüce olan, {مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ} “Sizin için ve hayvanlarınız için bir faydalanma olmak üzere” buyruğuyla; bu şeyleri yarattığını, bizler için bir fayda ve belli bir vakte kadar geçimlik olsun diye yeryüzünden suyunu ve otlağını çıkardığını kastetmektedir.
وقولُه: {فَإِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرَى}. يقولُ تعالى ذكره: فإذا جاءت التي تَطِمُّ على كلِّ هائلةٍ من الأموِر، فتَغْمُرُ ما سواها بعظيمٍ هَوْلِها.
O'nun: {فَإِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرَى} “O en büyük felaket geldiği zaman” buyruğu; zikri yüce olan der ki: Her korkunç işi bastırıp kaplayan ve korkunçluğunun büyüklüğüyle diğer her şeyi örten [o büyük hadise] geldiği zaman.
وقيل: إنها اسمٌ من أسماءِ يومِ القيامةِ
Bunun kıyamet gününün isimlerinden bir isim olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَإِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرَى}: من أسماءِ يومِ القيامةِ، عظَّمه اللهُ، وحذَّره عبادَه .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {فَإِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرَى} “O en büyük felaket geldiği zaman” buyruğu hakkında nakletti: "Kıyamet gününün isimlerindendir; Allah onu yüceltmiş ve kullarını ona karşı sakındırmıştır" .
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا سهلُ بنُ عامرٍ، قال: ثنا مالكُ بنُ مِغْوَلٍ، عن القاسم بن الوليدِ في قولِه: {فَإِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرَى}. قال: سِيق أهلُ الجنةِ إلى الجنةِ، وأهلُ النارِ إلى النارِ .
Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Sehl b. Âmir anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. Mığvel, el-Kâsım b. el-Velîd'den {فَإِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرَى} “O en büyük felaket geldiği zaman” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: "Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme sevk edildiği [zaman]dır" .
وقولُه: {يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ مَا سَعَى}. يقولُ: إذا جاءت الطامَّةُ يومَ يَتَذَكَّرُ
Ve O'nun: {يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ مَا سَعَى} “İnsanın neye çabaladığını hatırlayacağı gün” buyruğu. [Ebû Ca‘fer] şöyle der: O en büyük felaket geldiğinde, [yani insanın] hatırlayacağı gün...
الإنسانُ ما عمل في الدنيا من خيرٍ وشرٍّ، وذلك سعيُه، {وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ}، يقولُ: وأُظْهِرت الجحيمُ، وهي نارُ اللهِ، لمن يَرَاها. يقولُ: لأبصارِ الناظرين.
insan dünyada hayır ve şerden ne amel işlemişse -ki bu onun çalışıp çabalamasıdır- [onu hatırlar] demektir. {وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ} “Ve cehennem apaçık gösterilmiştir” buyruğu; Allah'ın ateşi olan Cehennem, onu görecek olan kimselere açığa çıkarılmıştır demektir. Yani: Bakanların gözleri önüne [serilmiştir].
القولُ في تأويل قوله تعالى: {فَأَمَّا مَنْ طَغَى (٣٧) وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (٣٨) فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى (٣٩) وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى (٤٠) فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى (٤١)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {فَأَمَّا مَنْ طَغَى (٣٧) وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (٣٨) فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى (٣٩) وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى (٤٠) فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى (٤١)} “Artık kim azgınlık etmişse, (37) Ve dünya hayatını tercih etmişse, (38) Şüphesiz cehennem, işte barınak odur. (39) Kim de Rabbinin makamından korkmuş ve nefsi kötü arzulardan menetmişse, (40) Şüphesiz cennet, işte barınak odur. (41)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: فأَما مَن عَتَا على ربِّه، وعصَاه واستكْبَر عن عبادتِه.
Zikri yüce olan buyurur ki: Artık her kim Rabbine karşı haddi aşmış, O'na isyan etmiş ve O'na kulluk etmekten büyüklenip kaçınmışsa.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {طَغَى}. قال: عصَى .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {طَغَى} “azgınlık etmişse” buyruğu hakkında nakletti: "İsyan etti [demektir]" .
وقولُه: {وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا}. يقولُ: وآثَر متاعَ الحياةِ الدنيا على كرامةِ الآخرةِ وما أعدَّ اللَّهُ فيها لأوليائِه، فعمل للدنيا وسعَى لها، وترَك العملَ للآخرةِ،
O'nun: {وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا} “Ve dünya hayatını tercih etmişse” buyruğu; dünya hayatının geçici menfaatini, ahiretin ikramına ve Allah'ın orada dostları için hazırladıklarına tercih etmiş; dünya için çalışıp onun peşinde koşmuş, ahiret için amel etmeyi ise terk etmiştir demektir.
{فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى}. يقولُ: فإن نارَ اللَّهِ التي اسمُها الجحيمُ، هي مَنزِلُه ومَأواه، ومصيرُه الذي يصيرُ إليه يومَ القيامةِ.
{فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى} “Şüphesiz cehennem, işte barınak odur” buyruğu; şüphesiz Allah'ın adı Cahîm olan ateşi, onun kalacağı yeri, barınağı ve kıyamet gününde varacağı nihai akıbetidir demektir.
وقولُه: {وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى}. يقولُ: وأما مَن خاف مسألةَ اللَّهِ إيَّاه عند وقوفِه يومَ القيامةِ بينَ يديه، فاتقاه؛ بأداءِ فرائضِه، واجتنابِ معاصيه، {وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى}. يقولُ: ونهى نفسَه عن هواها، فيما يكرَهُه الله ولا يَرْضاه منها، فزجَرها عن ذلك، وخالَف هواها إلى ما أمَره به ربُّه،
O'nun: {وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى} “Kim de Rabbinin makamından korkmuş ve nefsi kötü arzulardan menetmişse” buyruğu; kıyamet gününde Allah'ın huzurunda durup O'nun kendisini hesaba çekmesinden korkan, farzlarını yerine getirip günahlarından kaçınarak O'ndan sakınan kimseye gelince, demektir. {وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى} “ve nefsi kötü arzulardan menetmişse” buyruğu ise; nefsini, Allah'ın hoşlanmayıp razı olmayacağı heva ve heveslerinden menetmiş, onu bunlardan alıkoymuş ve hevasına muhalefet edip Rabbinin kendisine emrettiği şeylere yönelmiştir, demektir.
{فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى}. يقولُ: فإن الجنةِ هي مأواه ومنزِلُه يومَ القيامةِ.
{فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى} “Şüphesiz cennet, işte barınak odur” buyruğu; şüphesiz kıyamet gününde onun barınağı ve kalacağı yer cennettir demektir.
وقد ذكَرْنا أقوالَ أهلِ التأويلِ في معنى قوله: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ} [الرحمن: ٤٦]. فيما مضى، بما أغْنى عن إعادته في هذا الموضعِ .
O'nun: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ} [er-Rahmân: 46] “Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimse için” buyruğunun anlamı hakkındaki tevil ehlinin görüşlerini geçmişte bu yerde tekrar zikretmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde zikretmiştik .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا (٤٢) فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْرَاهَا (٤٣) إِلَى رَبِّكَ مُنْتَهَاهَا (٤٤) إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشَاهَا (٤٥) كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا (٤٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا (٤٢) فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْرَاهَا (٤٣) إِلَى رَبِّكَ مُنْتَهَاهَا (٤٤) إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشَاهَا (٤٥) كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا (٤٦)} “Sana kıyametin ne zaman demir atacağını (kopacağını) soruyorlar. (42) Sen nerede, onu anlatmak nerede! (43) Onun nihai bilgisi Rabbine aittir. (44) Sen ancak ondan korkacak olanı uyarıcısın. (45) Onu gördükleri gün, sanki [dünyada] sadece bir akşam vakti yahut onun kuşluk vaktinden fazla kalmamış gibi olurlar. (46)”.
يقولُ تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: يسألُك يا محمد هؤلاء المكذِّبون بالبعثِ عن الساعةِ التي يُبْعَثُ فيها الموتى مِن قبورهم أيَّان مُرْساها، متى قيامُها وظهورُها.
Zikri yüce olan, Peygamberi Muhammed ﷺ'e şöyle buyurur: Ey Muhammed! Öldükten sonra dirilmeyi yalanlayan bu kimseler, ölülerin kabirlerinden diriltileceği o saatin (kıyametin) ne zaman demir atacağını; onun ne zaman gerçekleşip ortaya çıkacağını sana soruyorlar.
وكان الفرَّاءُ يقولُ : إنْ قال القائلُ: إنما الإرساءُ للسفينةِ والجبالِ الراسيةِ وما أشبَههنَّ، فكيف وُصِفت الساعةُ بالإرْساء؟. قلتُ: هي بمنزلة السفينة إذا كانت جاريةً فرَسَت، ورسوُّها قيامُها. قال: وليس قيامُها كقيامِ القائمِ، إنما هي كقولِك: قد قام العدْلُ، وقام الحقُّ. أي: ظهَر وثبت.
el-Ferrâ şöyle derdi : Şayet biri çıkıp: "İrsâ (demir atıp yerleşmek), gemi, sarsılmaz dağlar ve benzerleri için söz konusudur; peki kıyamet nasıl irsâ (demir atmak) ile nitelenmiştir?" derse, ben derim ki: O, hareket halinde olup da demir atan gemi gibidir; onun demir atması ise gerçekleşmesidir. Dedi ki: Ancak onun gerçekleşmesi (kıyâmı), ayaktaki birinin durması gibi değildir; bu tıpkı senin: 'Adalet kaim oldu (gerçekleşti)', 'Hak kaim oldu' demen gibidir; yani: Ortaya çıktı ve sabit oldu.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ اللهُ لنبيِّه: {فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْرَاهَا}. يقولُ: في أيِّ شيءٍ أنت مِن ذكر الساعةِ والبحثِ عن شأنِها.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahımehullâh der ki: Allah Peygamberine şöyle buyurur: {فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْرَاهَا} “Sen nerede, onu anlatmak nerede!”; yani: Kıyameti anmaktan ve onun durumunu araştırmaktan sana ne, senin onunla ne ilgin var?
وذُكِر أنَّ رسولَ الله ما كان يُكْثِرُ ذكر الساعةِ، حتى نزَلت هذه الآيةُ حدَّثني يعقوبُ بن إبراهيمَ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ، عن الزهريِّ، عن عروةَ، عن عائشةَ، قالت: لم يزَلِ النبيُّ ﷺ يسألُ عن الساعةِ، حتى أنزَل اللهُ ﷿: {فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْرَاهَا (٤٣) إِلَى رَبِّكَ مُنْتَهَاهَا}
Rivayet edildiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] bu ayet inene kadar kıyameti çokça zikretmezdi. Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, ez-Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den nakletti; Âişe dedi ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah: {فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْرَاهَا (٤٣) إِلَى رَبِّكَ مُنْتَهَاهَا} “Sen nerede, onu anlatmak nerede! Onun nihayeti Rabbine aittir” ayetlerini indirene kadar kıyamet hakkında sorup dururdu.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ عن إسماعيلَ، عن طارقِ بن شهابٍ، قال: كان النبيُّ ﷺ لا يزالُ يذكُرُ شأنَ الساعةِ، حتى نزَلت: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا} إلى: {مَنْ يَخْشَاهَا} .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', İsmâil'den, o Târık b. Şihâb'dan nakletti, dedi ki: Nebi ﷺ, {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا} “Sana kıyametin ne zaman demir atacağını soruyorlar” ayetinden {مَنْ يَخْشَاهَا} “ondan korkacak olanı” ayetine kadar ininceye dek kıyametin durumunu anmaktan geri kalmazdı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْرَاهَا}. قال: الساعةِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْرَاهَا} “Sen nerede, onu anlatmak nerede!” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: "Kıyameti [anmaktan sana ne!]" .
وقولُه: {إِلَى رَبِّكَ مُنْتَهَاهَا}. يقولُ: إلى ربِّك منتهى علمِها. أي: إليه ينتهِى علمُ الساعةِ، لا يعلَمُ وقتَ قيامِها غيرُه.
Allah'ın {إِلَى رَبِّكَ مُنْتَهَاهَا} “Onun nihai bilgisi Rabbine aittir” buyruğu hakkında; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurur: Onun nihai bilgisi Rabbine aittir; yani kıyametin bilgisi O'na varır, onun ne zaman gerçekleşeceğini O'ndan başkası bilemez.
وقولُه: {إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشَاهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه لمحمدٍ: إنما أنت رسولٌ مبعوثٌ بإنذارِ الساعةِ مَن يخافُ عقابَ اللهِ فيها على إجرامِه، ولم تُكلَّفْ علمَ وقتِ قيامِها. يقولُ: فدَعْ ما لم تُكلَّفْ علمَه، واعملْ بما أُمِرتَ به؛ مِن إنذارِ مَن أُمِرتَ بإنذارِه.
Allah'ın {إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشَاهَا} “Sen ancak ondan korkacak olanı uyarıcısın” buyruğu hakkında; Zikri yüce olan [Allah], Muhammed'e şöyle buyurur: Sen sadece, günahlarından ötürü kıyamette Allah'ın azabından korkacak olan kimseleri kıyametle uyarmak üzere gönderilmiş bir elçisin; onun ne zaman gerçekleşeceğinin bilgisiyle yükümlü kılınmadın. Şöyle buyurur: Bilgisiyle yükümlü tutulmadığın şeyi bırak ve uyarılması emredilen kimseleri uyararak emrolunduğun şeyi yap.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {مُنْذِرُ مَنْ يَخْشَاهَا}؛ فكان أبو جعفرٍ القارئُ وابنُ مُحَيْصِنٍ يقرَأان: (مُنْذِرٌ) بالتنوينِ. بمعنى أنه منذِرٌ مَن يخشاها. وقرَأ ذلك سائرُ قرأةِ المدينةِ ومكةَ والكوفةِ والبصرةِ بإضافةِ: هو {مُنْذِرُ} إلى: {مَنْ}.
Kıraat âlimleri {مُنْذِرُ مَنْ يَخْشَاهَا} “Sen ancak ondan korkacak olanı uyarıcısın” buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Kurrâdan Ebû Ca‘fer ve İbn Muhaysın, ondan korkan kimseyi uyarıcı olduğu anlamında tenvin ile (مُنْذِرٌ) şeklinde okuyorlardı. Medine, Mekke, Kûfe ve Basra kurrâsının geri kalanı ise {مُنْذِرُ} kelimesini {مَنْ} kelimesine izafe ederek okumuşlardır.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أنهما قراءتان معروفتان، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: Bunlar bilinen iki kıraattir; okuyucu hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقولُه: {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: كأنَّ هؤلاء المكذِّبين بالساعةِ، يومَ يَرَوْن أن الساعةَ قد قامت، مِن عظيمِ هولِها، لم يَلْبَثوا في الدنيا إلا عشيةَ يومٍ، أو ضُحى تلك العشيةِ. والعربُ تقولُ: آتيك العشيةَ أو غَدَاتَها، وآتيك الغَداةَ أو عشيتَها. فيجعَلون معنى الغَدَاةِ بمعنى أوَّلِ النهارِ، والعشيةَ: آخرَ النهارِ، فكذلك قولُه: {إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا}. إنما معناه: إلا آخرَ يومٍ أو أوَّلَه، ويُنشَدُ هذا البيتُ :
Allah'ın {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا} “Onu gördükleri gün, sanki dünyada sadece bir akşam veya onun kuşluk vaktinden fazla kalmamış gibi olurlar” buyruğu hakkında; Senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Kıyameti yalanlayan bu kimseler, onun dehşetinin büyüklüğünden dolayı kıyametin koptuğunu gördükleri gün, sanki dünyada ancak bir günün akşamı veya o akşamın kuşluğu kadar kalmış gibi olurlar. Araplar şöyle der: 'Sana bu akşam veya onun sabahında gelirim', 'Sana bu sabah veya onun akşamında gelirim'. Böylece gadât (sabah) kelimesini günün ilk vakti, aşiyye (akşam) kelimesini ise günün son vakti anlamında kullanırlar. Nitekim {إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا} “sadece bir akşam veya onun kuşluk vakti” buyruğunun anlamı da ancak: Bir günün sonu veya başı [kadar kalmışlardır] demektir. Şu beyit de bu minvalde okunur :
نحنُ صَبَحنا عامِرًا في دارِها … عشيةَ الهلالِ أو سَرارِها
“Biz Âmir kabilesine yurdunda bir sabah baskını yaptık... Hilalin [görüldüğü] akşam ya da [ayın] kaybolduğu gecenin akşamında.”
يعني: عشيةَ الهلالِ، أو عشيةَ سَرارِ العشيةِ.
Yani: Hilalin akşamı veya o akşamın sarârı (ayın görünmediği son gecenin akşamı) [demektir].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا}: وقتُ الدنيا في أعينِ القومِ حينَ عاينوا الآخرةَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا} “Onu gördükleri gün, sanki dünyada sadece bir akşam veya onun kuşluk vaktinden fazla kalmamış gibi olurlar” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Ahireti gözleriyle gördükleri an, dünya müddeti o topluluğun gözünde işte bu kadar [kısa] olmuştur” .
آخرُ تفسيرِ سورةِ "النازعات"
Nâziât Suresi tefsirinin sonu.