واختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا}؛ فقرأتْه عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ بكسرِ الألفِ مِن (إِنَّا) ، على وجْهِ الاستئنافِ. وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ {أَنَّا} بفتحِ الألفِ . بمعنى: فلينظُرِ الإِنسانُ إلى "أَنَّا"، فيجعلُ "أنَّا" في موضع خفضٍ على نيةِ تكريرِ الخافضِ. وقد يجوزُ أنْ يكونَ رفعًا إذا فُتِحت، بنيَّةِ: طعامُه صبُّنا الماءَ صبًّا.
Kurrâ {أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا} “Doğrusu biz suyu bolca akıttık” sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine ve Basra kurrâsının geneli, istînâf (yeni bir başlangıç) vechi üzere elifin kesresiyle (إِنَّا) şeklinde okumuştur . Kûfe kurrâsının geneli ise bunu elifin fethasıyla {أَنَّا} şeklinde okumuştur . Bu, 'İnsan inne/enneye baksın' manasındadır; böylece cer harfinin tekrarı takdiriyle 'ennâ' cer makamında kılınır. Fethalı okunduğunda; 'Onun yiyeceği , suyu bolca akıtmamızdır ' takdiriyle ref olması da caiz olabilir.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أنهما قراءتان معروفتان، فبأيَتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: Bunlar bilinen iki kıraattir; okuyan kişi bu ikisinden hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.
وقولُه: {أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا}. يقولُ: أنا أنزَلنا الغيثَ مِن السماء إنزالًا،
[Allah Teâlâ'nın] {أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا} “Doğrusu biz suyu bolca akıttık” sözüne gelince; [bu], "Biz gökten yağmuru indirdikçe indirdik" demektir.
وصَببْناه عليها صبًّا، {ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا}. يقولُ: ثم فتَقْنا الأرضَ، وصدَّعْناها بالنباتِ،
Ve onu [yeryüzüne] döktükçe döktük. {ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا} “Sonra yeri iyice yardık” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Sonra yeri yardık ve bitkilerle çatlattık,
{فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا}. يعنى: حبَّ الزرعِ، وهو كلُّ ما أَخرَجَتْه الأرضُ مِن الحبوبِ؛ كالحنطة والشعيرِ وغيرِ ذلك،
{فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا} “Orada taneler/ekinler bitirdik” sözüne gelince; ekin tanesini kastetmektedir ki bu da buğday, arpa ve benzeri gibi yerin çıkardığı her türlü tahıldır.
{وَعِنَبًا}. يقولُ: وكرْمَ عنبٍ، {وَقَضْبًا}. يعنى بالقَضبِ الرَّطْبةَ، وأهلُ مكةَ يُسمُّون القَتَّ القَضْب.
{وَعِنَبًا} “ve üzümler”; üzüm bağını [kasteder], {وَقَضْبًا} “ve yoncalar”; el-kazb (القضب) ile yonca/taze otu kastetmektedir. Mekke ehli kurutulmuş yoncaya (katt) el-kazb derler.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَقَضْبًا}. يقولُ: الفِصْفِصةَ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın {وَقَضْبًا} “ve yoncalar” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "el-Fısfısa (الفصفصة - yonca) demektir ."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقَضْبًا}. قال: والقَضْبُ الفَصافِصُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَقَضْبًا} “ve yoncalar” [ayeti hakkında] nakletti: "Kazb, yoncalardır ." dedi.
قال أبو جعفرٍ ﵀: الفِصْفِصةُ الرَّطْبةُ.
Ebû Ca'fer rahimehullâh dedi ki: el-Fısfısa, taze yoncadır.
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَقَضْبًا}. يعنى: الرَّطْبةَ .
Hüseyin'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı {وَقَضْبًا} “ve yoncalar” sözü hakkında şöyle derken işittim: "Taze yonca demektir ."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا عبدُ الواحدِ بنُ زيادٍ، قال: ثنا يونسُ، عن الحسنِ في قولِه: {وَقَضْبًا}. قال: القَضْبُ العَلَفُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize Yûnus, Hasan'dan {وَقَضْبًا} “ve yoncalar” sözü hakkında nakletti: "Kazb, hayvana yedirilen ottur ." dedi.
وقولُه: {وَزَيْتُونًا}. وهو الزَّيتون الذي منه الزَّيْتُ، {وَنَخْلًا (٢٩) وَحَدَائِقَ غُلْبًا}.
{وَزَيْتُونًا} “ve zeytinlikler” sözüne gelince; kendisinden zeytinyağı elde edilen zeytindir. {وَنَخْلًا (٢٩) وَحَدَائِقَ غُلْبًا} “hurmalıklar, iri ve sık ağaçlı bahçeler”.
وقد بيَّنا أنَّ الحديقةَ البستانُ المحوطُ عليه.
el-Hadîka (حديقة) kelimesinin, etrafı çevrilmiş bahçe (bostan) olduğunu daha önce açıklamıştık.
وقولُه: {غُلْبًا}. يعني: غِلاظًا.
Allah Teâlâ'nın {غُلْبًا} “iri ve sık ağaçlı [bahçeler]” sözü; [gövdesi] kalın [ağaçlar] demektir.
وعنِى بقولِه: {غُلْبًا}: أشجارٌ في بساتينَ غِلاظٌ. والغُلْبُ جمعُ أغْلَبَ، هو الغليظُ الرقبة مِن الرجالِ، ومنه قولُ الفرزدقِ :
{غُلْبًا} sözüyle bahçelerdeki kalın (ulu) ağaçları kastetmiştir . Gülb (غُلْب), ağleb (أَغْلَب) kelimesinin çoğuludur; o da erkeklerden kalın boyunlu olan kimsedir. Ferazdak'ın şu sözü de bundandır :
عَوَى فَأَثار أَغْلَبَ ضَيْغَمِيًّا … فَوَيْلَ ابْنِ المَرَاغَةِ مَا اسْتَثارا
Uladı da kalın enseli, arslan gibi birini kışkırttı... Yazıklar olsun Merâga'nın oğluna, neyi kışkırttı öyle!
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، على اختلافٍ منهم في البيانِ عنه؛ فقال بعضُهم: هو ما التفَّ مِن الشجرِ واجتمَع.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü, ifadedeki farklılıklarına rağmen tevil ehli de söylemiştir; nitekim bazısı: "Birbirine sarılmış ve sıklaşmış ağaçlardır." demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن عاصمِ بن كُلَيبٍ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَحَدَائِقَ غُلْبًا}. قال: الحدائقُ ما التفَّ واجتمَع .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Âsım b. Küleyb'den, o babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَحَدَائِقَ غُلْبًا} “iri ve sık ağaçlı bahçeler” sözü hakkında nakletti: "Bahçeler, [ağaçları] birbirine sarılmış ve toplanmış olandır ." dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَحَدَائِقَ غُلْبًا}. قال: ملتفةً .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {وَحَدَائِقَ غُلْبًا} “iri ve sık ağaçlı bahçeler” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "[Ağaçları] birbirine sarılmış ."
وقال آخرون: الحدائقُ نَبْتُ الشجرِ كلِّه.
Başkaları ise: "Bahçeler, ağaçların tümünün bitmesidir." demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أبو هشام، قال: ثنا ابنُ فضيلٍ، قال: ثنا عاصمٌ، عن أبيه: {وَحَدَائِقَ غُلْبًا}: الحدائقُ نبْتُ الشجرِ كلِّها.
Bize Ebû Hişâm anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl anlattı, dedi ki: Bize Âsım, babasından {وَحَدَائِقَ غُلْبًا} “ve bol ağaçlı bahçeler” [ayeti hakkında] nakletti: "Bahçeler, ağaçların tümünün bitmesidir." dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سنانٍ القزَّازُ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن شبيبٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {وَحَدَائِقَ غُلْبًا}. قال: الشجرَ يُستَظَلُّ به في الجنةِ .
Bana Muhammed b. Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Şebîb'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {وَحَدَائِقَ غُلْبًا} “iri ve sık ağaçlı bahçeler” [ayeti hakkında] nakletti: "Cennette gölgesinde oturulan ağaçlardır ." dedi.
وقال آخرون: بل الغُلْبُ الطِّوالُ.
Başkaları ise: "Aksine gülb, uzun olanlardır." demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَحَدَائِقَ غُلْبًا}. يقولُ: طِوالًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın {وَحَدَائِقَ غُلْبًا} “iri ve sık ağaçlı bahçeler” hakkında şöyle dediğini nakletti: "Uzun [ağaçlar] demektir ."
وقال آخرون: هو النخلُ الكرامُ.
Başkaları ise: "O, değerli hurma ağaçlarıdır." demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَحَدَائِقَ غُلْبًا}: والغُلْبُ النخلُ الكِرامُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَحَدَائِقَ غُلْبًا} “iri ve sık ağaçlı bahçeler” sözü hakkında nakletti: "Gülb, değerli hurma ağaçlarıdır."
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَحَدَائِقَ غُلْبًا}. قال: النخلَ الكِرامَ .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {وَحَدَائِقَ غُلْبًا} “iri ve sık ağaçlı bahçeler” sözü hakkında nakletti: "Değerli hurma ağaçları ." dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَحَدَائِقَ غُلْبًا} عِظامَ النَّخْلِ، العظيمةَ الجِذْعِ. قال: والغُلْبُ مِن الرجالِ العِظامُ الرقابِ، يقالُ: هو أَغْلَبُ الرقبةِ؛ عظيمُها.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَحَدَائِقَ غُلْبًا} “iri ve sık ağaçlı bahçeler” sözü hakkında şöyle demiştir: "Büyük hurma ağaçları, gövdesi kalın olanlardır." Dedi ki: "Erkeklerden el-gülb ise kalın boyunlu olanlardır; boynu kalın olana 'o boynu ağlebdir (kalındır)' denir."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبيه، عن عكرمةَ:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o babasından, o da İkrime'den nakletti:
{وَحَدَائِقَ غُلْبًا}. قال: عظامَ الأوساطِ .
{وَحَدَائِقَ غُلْبًا} “iri ve sık ağaçlı bahçeler” [ayeti hakkında]: "Gövde ortaları kalın olanlar ." dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَفَاكِهَةً وَأَبًّا (٣١) مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ (٣٢) فَإِذَا جَاءَتِ الصَّاخَّةُ (٣٣) يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ (٣٤) وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ (٣٥) وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ (٣٦) لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ (٣٧) وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ (٣٨) ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ (٣٩) وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ (٤٠) تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ (٤١) أُولَئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ (٤٢)}.
Yüce Allah'ın şu ayetlerinin tevili hakkındaki söz: {وَفَاكِهَةً وَأَبًّا (٣١) مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ (٣٢) فَإِذَا جَاءَتِ الصَّاخَّةُ (٣٣) يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ (٣٤) وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ (٣٥) وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ (٣٦) لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ (٣٧) وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ (٣٨) ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ (٣٩) وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ (٤٠) تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ (٤١) أُولَئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ (٤٢)} “Meyveler ve otlaklar bitirdik; size ve hayvanlarınıza bir faydalanma olsun diye. Kulakları sağır eden o ses geldiği zaman, kişinin kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve oğullarından kaçacağı o gün; o gün onlardan her kişinin kendine yetecek bir derdi vardır. O gün birtakım yüzler parıl parıldır; güleç ve müjdelidir. Birtakım yüzlerin üzerinde de o gün toz toprak vardır; onları bir karanlık bürür. İşte onlar kâfirlerin, günahkârların ta kendileridir.”.
يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَفَاكِهَةً}. ما يأكلُه الناسُ مِن ثمارِ الأشجارِ.
Zikri yüce olan [Allah], {وَفَاكِهَةً} “ve meyveler” sözüyle insanların ağaçların meyvelerinden yediği şeyleri kastetmektedir.
والأبُّ ما تأكلُه البهائمُ مِن العُشبِ والنباتِ.
el-Ebb (الأَبّ) ise hayvanların ot ve bitkilerden yediği şeylerdir (otlaktır/yemdir).
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أبو كريب، قال: ثنا وكيعٌ، عن مباركٍ، عن الحسنِ: {وَفَاكِهَةً}.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Mübârek'ten, o da Hasan'dan {وَفَاكِهَةً} “ve meyveler” [ayeti hakkında] nakletti:
قال: ما يأكلُ ابنُ آدمَ .
Şöyle dedi: "Âdemoğlunun yediği şeylerdir ."
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَفَاكِهَةً}. قال: ما أكلَ الناسُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَفَاكِهَةً} “ve meyveler” [ayeti hakkında] nakletti: "İnsanların yedikleridir ." dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَفَاكِهَةً}. قال: أما الفاكهةُ فلكم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَفَاكِهَةً} “ve meyveler” [ayeti hakkında] nakletti: "Meyveye gelince, o sizin içindir." dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه:
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında şöyle dedi:
{وَفَاكِهَةً}. قال: الفاكهةُ لنا.
{وَفَاكِهَةً} “ve meyveler” sözü hakkında: "Meyve bizim içindir." dedi.
حدَّثنا حميدُ بنُ مسعدةَ، قال: ثنا بشرُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا حميدٌ، قال: قال أنسُ بنُ مالكٍ: قرَأ عمرُ: {عَبَسَ وَتَوَلَّى} حتى أتَى على هذه الآية: {وَفَاكِهَةً وَأَبًّا} قال: قد علِمنا ما الفاكهةُ، فما الأبُّ؟ ثم أحسبُه - شكَّ الطبريُّ - قال: إن هذا لهو التكلفُ .
Bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Humeyd anlattı, dedi ki: Enes b. Mâlik şöyle dedi: Ömer {عَبَسَ وَتَوَلَّى} “Yüzünü ekşitti ve geri döndü” [suresini] okudu, nihayet şu {وَفَاكِهَةً وَأَبًّا} “Meyveler ve otlaklar” ayetine gelince şöyle dedi: "Meyvenin ne olduğunu bildik, peki ebb nedir?" Sonra sanırım -Taberî tereddüt etmiştir- şöyle dedi: "Doğrusu bu [derinine dalmak] tam bir külfettir/zorlamadır (tekellüf) ."
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى عديٍّ، عن حميدٍ، عن أنسٍ، قال: قرَأ عمرُ بنُ الخطابِ ﵁: {عَبَسَ وَتَوَلَّى}. فلما أتى على هذه الآية: {وَفَاكِهَةً وَأَبًّا}. قال: قد عرَفنا الفاكهةَ، فما الأبُّ؟ قال: لعمرُك يا بنَ الخطابِ، إن هذا لهو التكلفُ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Humeyd'den, o da Enes'ten nakletti, dedi ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh {عَبَسَ وَتَوَلَّى} “Yüzünü ekşitti ve geri döndü” [suresini] okudu. Şu {وَفَاكِهَةً وَأَبًّا} “Meyveler ve otlaklar” ayetine gelince: "Meyveyi tanıdık, peki ebb nedir?" dedi, [sonra da kendi kendine] şöyle dedi: "Ömrüne andolsun ey Hattâb oğlu, doğrusu bu [derinine dalmak] tam bir külfettir/zorlamadır (tekellüf) ."
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن موسى بن أنسٍ، عن أنسٍ، قال: قرَأ عمرُ: {وَفَاكِهَةً وَأَبًّا}. ومعه عصًا في يدِه، فقال: ما الأبُّ؟ ثم قال: بحسبِنا ما قد علِمنا. وألقَى العصا مِن يدِه.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mûsâ b. Enes'ten, o da Enes'ten nakletti, dedi ki: Ömer, elinde bir asa varken {وَفَاكِهَةً وَأَبًّا} “Meyveler ve otlaklar” [ayetini] okudu ve: "Ebb nedir?" dedi. Sonra da: "Bildiğimiz kadarı bize yeter!" dedi ve elindeki asayı attı.
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن خليدِ بن جعفرٍ، عن أبي إياسٍ معاويةَ بن قُرةَ، عن أنسٍ، عن عمرَ ﵁ أنه قال: إن هذا هو التكلفُ.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Huleyd b. Ca'fer'den, o Ebû İyâs Muâviye b. Kurre'den, o Enes'ten, o da Ömer radıyallâhu anh'tan nakletti ki o şöyle demiştir: "Doğrusu bu tam bir külfettir/zorlamadır (tekellüf)."
قال: وحدَّثني قتادةُ، عن أنسٍ، عن عمرَ، بنحوِ هذا الحديثِ كلِّه.
[Şu'be] dedi ki: Bana Katâde, Enes'ten, o da Ömer'den bu hadisin tamamının benzerini anlattı.
حدَّثنا أبو كريبٍ وأبو السائبِ ويعقوبُ، قالوا: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمِعتُ عاصمَ بنَ كُلَيبٍ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: عدَّ سبعًا؛ جعَل رزقَه في سبعةٍ، وجعَله مِن سبعةٍ، وقال في آخرِ ذلك: الأبُّ ما أنبَتتِ الأرضُ، مما لا يأكلُ الناسُ .
Bize Ebû Küreyb, Ebü's-Sâib ve Ya'kûb anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Âsım b. Küleyb'den, o babasından, o da İbn Abbâs'tan naklettiğini duydum: O yedi şeyi saydı; rızkını yedi şeyde kıldı ve onu yedi şeyden var etti. Bunların sonunda da şöyle dedi: "el-Ebb, insanların yemediği, yeryüzünün bitirdiği şeylerdir ."
حدَّثنا أبو هشامٍ، قال: ثنا ابنُ فضيلٍ، قال: ثنا عاصمٌ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: الأبُّ نبتُ الأرضِ مما تأكلهُ الدوابُّ ولا يأكلُه الناسُ .
Bize Ebû Hişâm anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl anlattı, dedi ki: Bize Âsım babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı; şöyle demiştir: "el-Ebb, hayvanların yediği, insanların ise yemediği yer bitkisidir ."
حدَّثنا أبو كريبٍ وأبو السائبِ، قالا: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: ثنا عبدُ الملكِ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، قال: عدَّ ابنُ عباسٍ، وقال: الأبُّ ما أنبَتتِ الأرضُ للأنعامِ. وهذا لفظُ حديثِ أبي كريبٍ. وقال أبو السائبِ في حديِثه: قال: ما أنبَتت الأرضُ مما يأكلُ الناسُ وتأكلُ الأنعامُ .
Bize Ebû Küreyb ve Ebü's-Sâib anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik, Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs [nimetleri] saydı ve şöyle dedi: "el-Ebb, yeryüzünün hayvanlar için bitirdiği şeylerdir." Bu, Ebû Küreyb'in hadisinin lafzıdır. Ebü's-Sâib ise rivayetinde şöyle dedi: "Yeryüzünün, insanların ve hayvanların yediği şeylerden bitirdiğidir ."
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: الأبُّ الكلأُ والمرعى كلُّه .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı; şöyle demiştir: "el-Ebb, ot ve otlakların (mer'a) tamamıdır ."
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن أبى رَزِينٍ، قال: الأبُّ النباتُ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Ebû Rezîn'den nakletti; şöyle demiştir: "el-Ebb, bitkidir ."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن أبي رَزِينٍ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o da Mansûr'dan, o da Ebû Rezîn'den benzerini nakletti.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ أو غيرِه، عن مجاهدٍ، قال: الأبُّ المَرْعَى .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, A'meş'ten veya bir başkasından, o da Mücâhid'den nakletti; şöyle demiştir: "el-Ebb, otlaktır (mer'a) ."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، قال: قال مجاهدٌ: {وَأَبًّا}: المَرعَى.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan anlattı, dedi ki: Mücâhid: "{وَأَبًّا} “ve otlaklar”; otlaktır (mer'a)." dedi.
حَدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن مباركٍ، عن الحسنِ: {وَأَبًّا}. قال: الأبُّ ما تأكلُ الأنعامُ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Mübârek'ten, o da Hasan'dan {وَأَبًّا} “ve otlaklar” [ayeti hakkında] nakletti: "el-Ebb, hayvanların yediği şeylerdir ." dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى،، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولِه: {وَأَبًّا}. قال: الأبُّ ما أكَلَت الأنعامُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {وَأَبًّا} “ve otlaklar” sözü hakkındaki görüşünü nakletti: "el-Ebb, hayvanların yediği şeylerdir ." dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: أما الأبُّ فلأنعامِكم، نعمٌ مِن اللَّهِ متظاهرةٌ (١).
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: "Ebb'e gelince, o hayvanlarınız içindir; [bunlar] Allah'ın birbiri ardınca gelen nimetleridir (١)."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا عبدُ الواحدِ، قال: ثنا يونسُ، عن الحسنِ في قولِه: {وَأَبًّا}. قال: الأبُّ العشبُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid anlattı, dedi ki: Bize Yûnus, Hasan'dan {وَأَبًّا} “ve otlaklar” sözü hakkında nakletti: "el-Ebb, ottur." dedi.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثور، عن معمرٍ، عن الحسنِ وقتادةَ في قولِه: {وَأَبًّا}. قال: هو ما تأكلُه الدوابُّ .
Bize İbnü'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Hasan ve Katâde'den {وَأَبًّا} “ve otlaklar” sözü hakkında nakletti: "O, binek/hayvanların yediği şeylerdir ." dedi.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: İşittim
الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَأَبًّا}: يعنى المَرعَى.
Dahhâk, {وَأَبًّا} “ve otlaklar” sözü hakkında: "Otlak (mer'a) demektir." demektedir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَأَبًّا}. قال: الأبُّ لأنعامِنا. قال: والأبُّ ما ترعَى. وقرَأ: {مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَأَبًّا} “ve otlaklar” sözü hakkında: "el-Ebb, hayvanlarımız içindir." dedi ve ekledi: "el-Ebb, hayvanların otladığı şeylerdir." Sonra da {مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ} “Hem sizin hem de hayvanlarınız için bir faydalanma olmak üzere” [ayetini] okudu.
قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني يونسُ وعمرُو بنُ الحارثِ، عن ابن شهابٍ، أن أنسَ بنَ مالكٍ حدَّثه، أنه سمِع عمرَ بنَ الخطابِ ﵁ يقولُ: قال اللَّهُ: {وَقَضْبًا (٢٨) وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا (٢٩) وَحَدَائِقَ غُلْبًا (٣٠) وَفَاكِهَةً وَأَبًّا}: كلُّ هذا قد علِمناه، فما الأبُّ؟ ثم ضرَب بيدِه، ثم قال: [لعمرُ اللَّهِ] ، إن هذا لهو التكلفُ ، واتَّبِعوا ما يتبينُ لكم في هذا الكتابِ. قال عمرُ: وما يتبينُ فعليكم به، وما لا فدعُوه .
Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus ve Amr b. el-Hâris, İbn Şihâb'dan haber verdiler; ona da Enes b. Mâlik anlatmış ki kendisi Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ı şöyle derken işitmiştir: "Allah Teâlâ {وَقَضْبًا (٢٨) وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا (٢٩) وَحَدَائِقَ غُلْبًا (٣٠) وَفَاكِهَةً وَأَبًّا} “yoncalar, zeytinler, hurmalıklar, sık ve gür ağaçlı bahçeler, meyveler ve otlaklar” buyurmuştur. Bunların hepsini bildik, peki ebb nedir?" Sonra eliyle [dizine] vurdu ve şöyle dedi: "[Allah'ın ömrüne andolsun ki] doğrusu bu tam bir külfettir/zorlamadır (tekellüf) . Siz bu Kitap'tan size apaçık olanın peşine düşün." Ömer [devamla] şöyle dedi: "Size apaçık olan ne ise ona sarılın, apaçık olmayan ne ise onu bırakın ."
وقال آخرون: الأبُّ الثمارُ الرَّطبةُ.
Başkaları ise: "el-Ebb, yaş/taze meyvelerdir." dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَبًّا}. يقولُ: الثمارَ الرطبةَ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; {وَأَبًّا} “ve otlaklar” sözü hakkında: "Yaş/taze meyvelerdir ." demektedir.
وقولُه: {مَتَاعًا لَكُمْ}. يقولُ: أنبَتْنا هذه الأشياءَ التي يأكلُها بنو آدمَ متاعًا لكم أيُّها الناسُ، ومنفعةً تتمتَّعون بها وتنتفِعون، والتي يأكلُها الأنعامُ، لأنعامِكم.
Allah Teâlâ'nın: {مَتَاعًا لَكُمْ} “hem size bir faydalanma” sözü hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: Biz Âdemoğullarının yediği bu şeyleri, siz ey insanlar faydalanasınız ve yararlanasınız diye bir geçimlik ve menfaat olarak; hayvanların yediklerini de hayvanlarınız için bitirdik.
وأصلُ الأنعامِ الإبلُ، ثم تستعملُ في كلِّ راعيةٍ.
el-En'âm (الأنعام) kelimesinin aslı develerdir, sonra otlayan bütün hayvanlar için kullanılmıştır.
وبالذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، و [قال: ثنا يونسُ] ، عن الحسنِ في قولِه: {مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ}. قال: متاعًا لكم الفاكهةُ، ولأنعامِكم العشبُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, ve [dedi ki: Bize Yûnus anlattı,] Hasan'dan {مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ} “Hem sizin hem de hayvanlarınız için bir faydalanma olmak üzere” sözü hakkında nakletti: "Sizin için faydalanma meyvedir, hayvanlarınız için ise ottur." dedi.
وقولُه: {فَإِذَا جَاءَتِ الصَّاخَّةُ}. ذُكِر أنها اسمٌ مِن أسماءِ القيامةِ، وأحسبُها مأخوذةً من قولِهم: صاخ فلانٌ لصوتِ فلانٍ، إذا استمَع له، إلا أن هذا يقالُ منه: هو مُصِيخٌ له. ولعلَّ الصوتَ هو الصاخُّ، فإن يكنْ ذلك كذلك، فينبغي أن يكونَ قيل ذلك لنفخةِ الصورِ.
Allah Teâlâ'nın {فَإِذَا جَاءَتِ الصَّاخَّةُ} “O kulakları sağır eden şiddetli ses geldiği zaman” kavli hakkında zikredildiğine göre bu, kıyametin isimlerinden bir isimdir. Zannımca bu, Arapların bir kimse diğerinin sesini dinlediğinde "Filan kimse filanın sesine kulak verdi (صَاخَ)" demelerinden alınmıştır; ne var ki bundan [etken fiil türetilirken] "Ona kulak vermektedir (مُصِيخٌ)" denir. Belki de sesin kendisi "kulakları doldurup sağır eden (es-Sâhhu)"dir; şayet öyle ise bu ismin sûra üflenme için söylenmiş olması gerekir.
ذكرُ مَن قال: هو اسمٌ مِن أسماءِ يومِ القيامةِ
Bunun Kıyamet Gününün İsimlerinden Bir İsim Olduğunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {فَإِذَا جَاءَتِ الصَّاخَّةُ}. قال: هذا مِن أسماءِ يومِ القيامةِ، عظَّمه اللَّهُ وحذَّره عبادَه .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {فَإِذَا جَاءَتِ الصَّاخَّةُ} “O kulakları sağır eden şiddetli ses geldiği zaman” sözü hakkında nakletti: "Bu, kıyamet gününün isimlerindendir; Allah onu yüceltmiş ve kullarını ona karşı uyarmıştır ." dedi.
وقولُه: {يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ}. يقولُ: فإذا جاءت الصاخةُ في هذا اليومِ الذي يفرُّ فيه المرءُ مِن أخيه.
Allah Teâlâ'nın {يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ} “Kişinin kardeşinden kaçtığı gün” kavli hakkında der ki: Kulakları sağır eden o şiddetli ses, kişinin kardeşinden kaçtığı işte bu günde geldiği zaman...
ويعنى بقولِه: يفرُّ مِن أخيه: يفرُّ عن أخيه، وأمِّه وأبيه،
[Allah Teâlâ'nın] {يَفِرُّ مِنْ أَخِيهِ} “kardeşinden kaçar” sözüyle; kardeşinden, annesinden ve babasından kaçması kastedilmektedir.
{وَصَاحِبَتِهِ}. يعني زوجتَه التي كانت زوجتَه في الدنيا، {وَبَنِيهِ}؛ حذَرًا من مطالبتِهم إياه بما بينَه وبينَهم مِن التَّبِعاتِ والمظالِمِ.
{وَصَاحِبَتِهِ} “ve eşinden” yani dünyada karısı olan eşinden; {وَبَنِيهِ} “ve oğullarından”; aralarındaki hak taleplerinden ve zulümlerden dolayı kendisinden haklarını istemelerinden sakındığı için [kaçar].
وقال بعضُهم: معنى قولِه: {يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ}: يفرُّ عن أخيه؛ لئلا يراه وما ينزلُ به.
Bazıları ise {يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ} “Kişinin kardeşinden kaçtığı gün” sözünün anlamı şudur dediler: Onu ve başına gelenleri görmesin diye kardeşinden kaçar.
{لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ}. يعنى: من الرجلِ وأخيه وأمِّه وأبيه، وسائرِ مِن ذُكِر في هذه الآيةِ، {يَوْمَئِذٍ}. يعنى: يومَ القيامةِ؛ إذا جاءت الصاخَّةُ يومَ القيامةِ، {شَأْنٌ يُغْنِيهِ}. يقولُ: أمرٌ يغنيه، ويشغَلُه عن شأنِ غيرِه.
{لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ} “Onlardan her birinin” yani o kimsenin, kardeşinin, annesinin, babasının ve bu ayette anılan diğerlerinin; {يَوْمَئِذٍ} “o gün” yani kıyamet gününde, kulakları sağır eden o şiddetli ses kıyamet günü geldiğinde; {شَأْنٌ يُغْنِيهِ} “kendine yetecek bir derdi/meşgalesi vardır”. Şöyle der: Kendisine yetip artacak ve başkasının derdinden onu alıkoyacak bir işi vardır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ}: أفضى إلى كلِّ إنسانٍ ما يشغلُه عن الناسِ.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ} “O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir derdi/meşgalesi vardır” sözü hakkında: "Her insana, kendisini insanlardan alıkoyacak bir durum gelip çatmıştır." dediğini nakletti.
حدَّثنا أبو عمارٍ المَرْوَزِيُّ الحسينُ بنُ حُريثِ، قال: ثنا الفضلُ بن موسى، عن عائذِ بن شريحٍ، عن أنسٍ، قال: سألتْ عائشةُ رسول اللَّهِ ﷺ، قالت: يا رسول اللَّهِ، بأبى أنت وأمى، إنى سائلتُك عن حديثٍ أخبِرني أنت به، قال: "إن كان عندى منه عِلمٌ". قالت: يا نبيَّ اللَّهِ، كيف يُحشرُ الرجالُ؟ قال: "حُفاةً عُراةً". ثم انتظَرت ساعةً، فقالت: يا نبيَّ اللَّهِ، كيف يُحشرُ النساءُ؟ قال: "كذلك حُفاةً عُراةً". قالت: واسَوْءَتاه مِن يومِ القيامةِ! قال: "وعن ذلك تسأليني، إنه قد نزَلت عليَّ آيةٌ لا يضرُّكِ كان عليكِ ثيابٌ أم لا". قالت: أيُّ آيةٍ هي يا نبيَّ اللَّهِ؟ قال: " {لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ} ".
Bize Ebû Ammâr el-Mervezî el-Huseyn b. Hurays anlattı, dedi ki: Bize el-Fadl b. Mûsâ, Âiz b. Şurayh'tan, o da Enes'ten nakletti; o şöyle dedi: Âişe, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sordu ve şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Anam babam sana feda olsun, sana bir hadis soracağım; bana onu haber ver." [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Eğer o konuda bende bir bilgi varsa [haber veririm].» buyurdu. [Âişe]: "Ey Allah'ın Peygamberi! Erkekler nasıl haşredilecek?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Yalınayak ve çıplak olarak.» buyurdu. Sonra [Âişe] bir süre bekledi ve: "Ey Allah'ın Peygamberi! Kadınlar nasıl haşredilecek?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Aynı şekilde yalınayak ve çıplak olarak.» buyurdu. [Âişe]: "Kıyamet gününün [bu durumunun] kötülüğünden vah başıma gelenler!" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Bana bunu mu soruyorsun? Şüphesiz bana öyle bir ayet indirildi ki, üzerinde elbise bulunup bulunmaması sana zarar vermez.» [Âişe]: "O hangi ayettir ey Allah'ın Peygamberi?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «{لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ} “O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir derdi/meşgalesi vardır” [ayetidir].» buyurdu.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِ اللَّهِ: {لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ}. قال: شأنٌ قد شغَله عن صاحبِه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ} “O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir derdi/meşgalesi vardır” kavli hakkında: "Kendisini arkadaşından alıkoyan bir meşgaledir." dedi.
وقولُه: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وجوهٌ يومَئذٍ مشرقةٌ مضيئةٌ. وهى وجوهُ المؤمنين الذين قد ﵃، يقالُ: أسفَر وجهُ فلانٍ: إذا حَسُن، ومنه: أسفَر الصبحُ، إذا أضاء. وكلُّ مضئٍ فهو مُسْفِرٌ. وأما "سَفَر" بغيرِ ألفٍ، فإنما يقالُ للمرأةِ إذا ألقَتْ نقابَها عن وجهِها أو برقعَها، يقالُ: قد سَفَرتِ المرأةُ عن وجهِها. إذا فعَلَت ذلك، فهو سافرٌ. ومنه قولُ تَوْبَةَ بن الحُمَيِّرِ :
Allah Teâlâ'nın {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O gün parıldayan, aydınlık yüzler vardır. Bunlar, [Allah'ın] kendilerinden razı olduğu (radıyallâhu anhum) müminlerin yüzleridir. Bir kimsenin yüzü güzelleştiğinde "Filanın yüzü parladı (أَسْفَرَ)" denir. Sabah aydınlandığında "Sabah ışıdı (أَسْفَرَ الصُّبْحُ)" denilmesi de bundandır. Işık saçan her şey müsfirdir (مُسْفِر). Elifsiz olarak sefere (سَفَرَ) fiiline gelince; bu ancak kadın, peçesini ya da bürgüsünü yüzünden açtığında söylenir ve "Kadın yüzünü açtı (سَفَرَتِ الْمَرْأَةُ عَنْ وَجْهِهَا)" denir. Böyle yaptığında o kadın sâfirdir (سَافِر). Tevbe b. el-Humeyyir'in şu sözü de bundandır :
وكُنْتُ إذا ما زُرْتُ لَيْلَى تَبَرْقَعَتْ … فَقَدْ رَابَنِي مِنْهَا الغَدَاةَ سُفُورُها
"Leylâ'yı ne zaman ziyaret etsem bürünürdü peçesine... / Bu sabah yüzünü açması beni kuşkulandırdı doğrusu."
يعني بقولِه: سفورُها: إلقاءَها برقعَها عن وجهِها.
"Yüzünü açması (sufûruhâ)" sözüyle, bürgüsünü yüzünden çıkarmasını kastetmektedir.
{ضَاحِكَةٌ}. يقولُ: ضاحكةٌ مِن السرورِ بما أعطاها اللَّهُ مِن النعيمِ والكرامةِ، {مُسْتَبْشِرَةٌ} لما ترجو من الزيادةِ.
{ضَاحِكَةٌ} “güleçtir”; şöyle der: Allah'ın kendisine verdiği nimet ve ikramdan dolayı sevinçle gülen, {مُسْتَبْشِرَةٌ} “müjdelenmiş/sevinçlidir”; [nimetlerin] artacağını umduğu için [sevinçlidir].
وبنحوِ الذي قلنا في معنى قولِه: {مُسْفِرَةٌ} قال أهلُ التأويلِ.
{مُسْفِرَةٌ} “pırıl pırıl parlar” sözünün anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنى عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {مُسْفِرَةٌ}. يقولُ: مشرقةٌ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {مُسْفِرَةٌ} “pırıl pırıl parlar” sözü hakkında nakletti; "Işıldayandır/parıldayandır ." demektedir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهب قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ (٣٨) ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ}. قال: هؤلاء أهلُ الجنةِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah Teâlâ'nın] {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ (٣٨) ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar, güler ve sevinç doludur.” kavli hakkında şöyle dedi: Bunlar cennet ehlidir.
وقولُه: {وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: {وَوُجُوهٌ}. وهى وجوهُ الكفارِ، {يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ}. ذُكِر أن البهائمَ التي يُصَيرُها اللَّهِ ترابًا يومَئِذٍ بعدَ القضاءِ بينَها، يُحوَّلُ ذلك الترابُ غَبَرَةً في وجوهِ أهلِ الكفرِ،
Allah Teâlâ'nın {وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ} “O gün birtakım yüzlerin üzerinde de toz toprak vardır” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {وَوُجُوهٌ} “Ve birtakım yüzler” ki bunlar kâfirlerin yüzleridir, {يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ} “o gün üzerlerinde toz toprak vardır”. Zikredildiğine göre, Allah'ın aralarında hükmettikten sonra o gün toprak haline getireceği hayvanların toprağı, inkârcıların yüzlerinde bir toza dönüştürülür;
{تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ}. يقولُ: يغشَى تلك الوجوهَ قَتَرَةٌ؛ وهي الغَبَرَةُ.
{تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ} “onları bir karanlık/is bürür”. Şöyle der: O yüzleri bir karalık/is (katara) kaplar; bu da toz topraktır (gabara).
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri