Binûn

"İze'ş-Şemsü Küvviret" Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سماكِ بن حربٍ، أنه سمِع النعمانَ بن بشيرٍ يقولُ: سمِعتُ عمرَ بنَ الخطابِ وهو يَخْطُبُ، قال: {وَكُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً (٧) فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ (٨) وَأَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ (٩) وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ (١٠) أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ} [الواقعة: ٧ - ١١]. ثم قال: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ}. قال: أزواجٌ في الجنةِ، وأزواجٌ في النارِ.

Bize İbnu'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Simâk b. Harb'den rivayet etti; o Nu'mân b. Beşîr'i şöyle derken işitmiştir: Ömer b. el-Hattâb'ı hutbe verirken işittim, şöyle dedi: {وَكُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً (٧) فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ (٨) وَأَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ (٩) وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ (١٠) أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ} “Ve sizler üç sınıf olduğunuz zaman: Sağın adamları, ne uğurludurlar o sağın adamları! Solun adamları, ne uğursuzdurlar o solun adamları! Ve önde olanlar, [evet] önde olanlar; işte onlar [Allah'a] yaklaştırılmış olanlardır” [el-Vâkıa: 7-11]. Sonra [Ömer]: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman” [ayetini okudu ve]: “[Yani] cennetteki eşler/zümreler ve cehennemdeki eşler/zümreler” dedi.

حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن النعمانِ بن بشيرٍ، قال: سُئِل عمرُ ﵁ عن قولِ اللهِ: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ}. قال: يُقْرَنُ بينَ الرجلِ الصالحِ مع الرجلِ الصالحِ في الجنةِ، وبينَ الرجلِ السوءِ مع الرجلِ السوءِ في النارِ .

Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Simâk'tan, o Nu'mân b. Beşîr'den rivayet etti; [Nu'mân] dedi ki: Ömer radıyallâhu anh'a Allah'ın: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman” buyruğu hakkında soruldu; şöyle dedi: “Cennette sâlih kimse sâlih kimseyle eşleştirilir, cehennemde de kötü kimse kötü kimseyle eşleştirilir” .

حدَّثني محمدُ بنُ خلفٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصبَّاحِ الدُّولابيُّ، عن الوليدِ، عن سماكٍ، عن النعمانِ، عن النبيِّ ﷺ، والنعمانِ، عن عمرَ، وقال: قال " {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} ". قال: "الضُّرَباءُ، كلُّ رجلٍ مع كلِّ قومٍ كانوا يعمَلون عملَه؛ وذلك أن الله يقولُ: {وَكُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً (٧) فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ (٨) وَأَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ (٩) وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ} [الواقعة: ٧ - ١٠]. قال: "هم الضُّربَاءُ".

Bana Muhammed b. Halef rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. es-Sabbâh ed-Dûlâbî, Velîd'den, o Simâk'tan, o Nu'mân'dan, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den; [ayrıca] Nu'mân'dan, o da Ömer'den rivayet etti ve [şöyle] dedi: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman” [ayeti hakkında] şöyle buyurdu: «[Bunlar] emsallerdir/benzerlerdir; her kişi kendi yaptığı ameli yapan her bir toplulukla [beraberdir]. Bu da Allah'ın şöyle buyurmasından ötürüdür: {وَكُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً (٧) فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ (٨) وَأَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ (٩) وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ} “Ve sizler üç sınıf olduğunuz zaman: Sağ ehli, ne [mutludur] o sağ ehli! Sol ehli, ne [uğursuzdur] o sol ehli! Ve [hayırlarda] öne geçenler, [mükâfatta da] öne geçenlerdir” [el-Vâkıa: 7-10].» [Râvî] dedi ki: «Onlar [birbirinin] emsalleridir.»

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ}. قال: ذلك حينَ يكونُ الناسُ أزواجًا ثلاثةً .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: “Bu, insanların üç sınıf olduğu zamandır” dedi .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا هَوْذةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِه: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ}. قال: أُلحِق كلُّ امرئ بشيعتِه .

Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Hevze rivayet edip dedi ki: Bize Avf, Hasan'dan O'nun: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman” buyruğu hakkında rivayet etti; [Hasan]: “Her bir kimse kendi fırkasına/zümresine katılır” dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ}. قال: الأمثالُ من الناسِ جُمِع بينَهم .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: “İnsanlardan birbirine benzeyenler bir araya getirilir” dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ}. قال: لحِق كلُّ إنسانٍ بشيعتِه؛ اليهودُ باليهودِ، والنصارى بالنصارى .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Katâde]: “Her insan kendi zümresine katılır; Yahudiler Yahudilere, Hristiyanlar Hristiyanlara [katılır]” dedi .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن أبيه، عن أبي يعلى، عن الربيعِ بن خُثيمٍ : {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ}. قال: يُحشرُ المرءُ مع صاحبِ عملِه .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o babasından, o Ebû Ya'lâ'dan, o Rebî' b. Huseym'den {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Rebî']: “Kişi, amel arkadaşıyla birlikte haşredilir” dedi .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن أبيه، عن أبي يعلى، عن

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o babasından, o Ebû Ya'lâ'dan, o...

الربيعِ، قال: يجئُ المرءُ مع صاحبِ عملِه.

o Rebî'den rivayet etti; [Rebî']: “Kişi, amel arkadaşıyla birlikte gelir” dedi.

وقال آخرون: بل عُنِى بذلك أن الأرواحَ رُدَّت إلى الأجسادِ فزُوِّجت بها. أي: جُعِلت لها زوجًا.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla, ruhların bedenlere geri döndürülüp onlarla eşleştirilmesi, yani onlara eş kılınması kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، عن أبيه، عن أبي أبيه، عن أبي عمرٍو، عن عكرمةَ: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ}. قال: الأرواحُ تَرْجِعُ إلى الأجسادِ .

Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Mu'temir, babasından, o babasının babasından, o Ebû Amr'dan, o İkrime'den {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman” [ayeti hakkında] rivayet etti; [İkrime]: “Ruhlar bedenlere döner” dedi .

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ أبى عدىٍّ، عن داودَ، عن الشعبيِّ أنه قال في هذه الآيةِ: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ}. قال: زُوِّجت الأجسادَ فرُدَّت الأرواحُ في الأجسادِ .

Bize İbnu'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Dâvûd'dan, o Şa'bî'den rivayet etti; o bu ayet: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman” hakkında şöyle demiştir: “[Ruhlar] bedenlerle eşleştirilir de ruhlar bedenlere geri döndürülür” .

حدَّثني عبيدُ بنُ أسباطَ بن محمدٍ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن عكرِمةَ: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ}. قال: رُدَّت الأرواحُ في الأجسادِ.

Bana Ubeyd b. Esbât b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize babam, babasından, o İkrime'den {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman” [ayeti hakkında] rivayet etti; [İkrime]: “Ruhlar bedenlere geri döndürülür” dedi.

حدَّثني الحسنُ بنُ زُريقٍ الطُّهَويُّ، قال: ثنا أسباطُ، عن أبيه، عن عكرمةَ مثلَه.

Bana el-Hasen b. Züreyk et-Tuhevî rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, babasından, o İkrime'den aynısını rivayet etti.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، قال: أخبَرنا داودُ، عن الشعبيِّ في قولِه: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ}. قال: زوِّجت الأرواحُ الأجسادَ.

Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd, Şa'bî'den O'nun: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman” buyruğu hakkında haber verdi; [Şa'bî]: “Ruhlar bedenlerle eşleştirilmiştir” dedi.

وأولى التأويلين في ذلك بالصحة الذي تأوَّله عمرُ بنُ الخطابِ ﵁؛ للعلةِ التي اعتَلَّ بها، وذلك قولُ اللهِ تعالى ذكرُه: {وَكُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً}. وقولُه: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ}. وذلك لا شكَّ الأمثالُ والأشكالُ في الخيرِ والشرِّ، وكذلك قولُه: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ}. بالقُرنَاءِ والأمثالِ في الخيرِ والشرِّ.

Bu husustaki iki tevilin doğruluğa en yakın olanı, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın yaptığı tevildir; çünkü dayandığı gerekçe, şanı yüce olan Allah'ın şu buyruğudur: {وَكُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً} “Ve sizler üç sınıf olduğunuz zaman” [el-Vâkıa: 7] ve O'nun: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın” [es-Sâffât: 22] buyruğudur. Bunlar şüphesiz hayırda ve şerdeki emsaller ve akranlardır. Aynı şekilde O'nun: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman” buyruğu da hayır ve şerdeki akranlarla ve benzerlerle [eşleştirilmesidir].

وحدَّثني مطرُ بنُ محمدٍ الضبيُّ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ بنُ مسلمٍ القَسْمَلِيُّ ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ}. قال: سيأتي أوَّلُها والناسُ ينظرون، وسيأتي آخرُها إِذا النفوسُ زُوِّجت .

Bana Matar b. Muhammed ed-Dabbî rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz b. Müslim el-Kasmelî , Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'den O'nun: {إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ} “Güneş dürüldüğü zaman” buyruğu hakkında rivayet etti; [Ebu'l-Âliye]: “Bunun başı, insanlar bakıp dururken gelecektir; sonu ise nefisler eşleştirildiği zaman gelecektir” dedi .

وقولُه: {وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ (٨) بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ}. اختلفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأه أبو الضحى مسلمُ بنُ صُبيحٍ: {وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ (٨) بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ} . بمعنى: سألتِ الموءودةُ الوائدينَ بأيِّ ذنبٍ قتَلوها .

O'nun: {وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ (٨) بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ} “Diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna, hangi günahtan ötürü öldürüldüğü sorulduğu zaman” buyruğuna gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Ebü'd-Duhâ Müslim b. Subayh bunu, {وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ (٨) بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ} şeklinde ["se'elet" (سَأَلَتْ) olarak] okumuştur; [bu da] diri diri gömülen kız çocuğunun, kendisini diri diri gömenlere hangi günahtan ötürü öldürdüklerini sorması anlamındadır.

ذكرُ الروايةِ بذلك

Buna Dair Rivayetin Zikri

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن مسلمٍ في قولِه: (وإذا المَوءُودةُ سأَلتْ). قال: طلَبت بدمائِها.

Bana Ebü's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o da Müslim'den [naklen] O'nun: (وإذا المَوءُودةُ سأَلتْ) “[Diri diri gömülen kız çocuğu] sorduğu zaman” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Kanının [hesabını] talep etti.”

حدَّثنا سَوَّارُ بنُ عبدِ اللهِ العنبريُّ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن الأعمشِ، قال: قال أبو الضحى: (وإذا الموءودةُ سأَلتْ). قال: سأَلت قتَلَتَها.

Bize Sevvâr b. Abdillâh el-Anberî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, A'meş'ten rivayet etti; dedi ki: Ebü'd-Duhâ: (وإذا الموءودةُ سأَلتْ) “[Diri diri gömülen kız çocuğu] sorduğu zaman” hakkında: “Kendisini öldürenlere sorar” dedi.

ولو قرَأ قارئٌ ممن قرَأ: (سأَلَتْ): (بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ) كان له وجهٌ، وكان يكونُ معنى ذلك معنى مَن قرَأ: (بِأيِّ ذَنْبٍ قُتِلْتُ) غيرَ أنه إذا كان حكايةً جاز فيه الوجهان، كما يقالُ: قال عبدُ اللهِ: بأيِّ ذنبٍ ضُرِب ، وضُرِبتُ كما قال عَنترةُ :

(سأَلَتْ) [sordu] şeklinde okuyanlardan biri şayet: (بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ) [hangi günahtan ötürü öldürüldü] diye okusaydı bunun da bir vechi olurdu ve bunun anlamı, (بِأيِّ ذَنْبٍ قُتِلْتُ) [hangi günahtan ötürü öldürüldüm] şeklinde okuyanın anlamı gibi olurdu. Ne var ki hikaye (aktarma) üslubu olduğunda iki vecih de câizdir; nitekim: “Abdullah: Hangi günahtan ötürü dövüldü (ضُرِب) ve dövüldüm (ضُرِبتُ) ” denildiği gibi; tıpkı Antere'nin dediği gibi :

الشَّاتَمِيْ عِرْضى ولم أشْتمْهما … والنَّاذِرَين إذا لقِيتُهما دَمى

“Ben onlara sövmediğim halde namusuma söven ve onlarla karşılaştığımda kanımı dökmeyi adayan o iki kişi...”

وذلك أنهما كانا يقولان: إذا لَقِينا عنترةَ لنقتلنَّه. فحكَى عنترةُ قولَهما في شعرِه. وكذلك قولُ الآخرِ :

Zira o ikisi: “Antere ile karşılaştığımızda onu mutlaka öldüreceğiz” diyorlardı. Antere de şiirinde onların sözünü [böylece] hikaye etmiştir (aktarmıştır). Bir diğer şairin şu sözü de böyledir :

رَجْلانِ مِن ضَبَّةَ أَخْبَرانا … إِنَّا رأَيْنا رَجُلًا عُرْيانا

“Dabbe kabilesinden iki adam bize haber verdiler ki: ‘Biz çıplak bir adam gördük.’”

بمعنى: أخبَرانا أنَّهما. ولكنه جرَى الكلامُ على مذهبِ الحكايةِ.

Yani: Bize kendilerinin [gördüğünü] haber verdiler, demektir. Fakat söz hikaye (aktarma) üslubu üzere cereyan etmiştir.

وقرَأ ذلك بعدُ عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ (٨) بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ}. بمعنى: سُئلت الموءودةُ بأيّ ذنبٍ قُتِلَتْ. ومعنى {قُتِلَتْ}: قُتلْتُ. غيرَ أن ذلك رُدَّ إلى الخبرِ على وجْهِ الحكايةِ على نحوِ القولِ الماضي قبلُ. وقد يَتوجَّهُ معنى

Bundan sonra şehirlerin genel kurrâsı bunu: {وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ (٨) بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ} “Diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna, hangi günahtan ötürü öldürüldüğü sorulduğu zaman” şeklinde okumuştur. [Bu], diri diri gömülen kız çocuğuna hangi günahtan ötürü öldürüldüğünün sorulması manasındadır. {قُتِلَتْ} ifadesinin anlamı ise 'öldürüldüm' (قُتِلْتُ) demektir. Ne var ki bu, daha önce geçen söz misali, hikâye (aktarma) vechi üzere habere döndürülmüştür. Bunun anlamı

ذلك إلى أنْ يكونَ: وإذا الموءودةُ سُئلت قتلَتُها ووائدُوها بأيِّ ذنبٍ قتلوها. ثم رُدَّ ذلك إلى ما لم يُسمَّ فاعلُه، فقيل: {بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ}.

şöyle de anlaşılabilir: Diri diri gömülen kız çocuğunun katillerine ve onu diri diri gömenlere, onu hangi günahtan ötürü öldürdükleri sorulduğu zaman. Sonra bu ifade meçhul fiile (faili zikredilmeyene) döndürülmüş ve: {بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ} “Hangi günahtan ötürü öldürüldüğü” denilmiştir.

وأولى القراءتين في ذلك عندنا بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأ ذلك: {سُئِلَتْ} بضمِّ السينِ، {بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ} على وجْهِ الخبرِ؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليه.

Bu hususta bize göre iki kıraatten doğruya en layık olanı; kurrâ hüccetinin üzerinde icmâ etmesi sebebiyle, sîn harfinin ötresiyle {سُئِلَتْ} ve haber vechi üzere {بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ} şeklinde okuyanın kıraatidir.

والموءودةُ المدفونةُ حيةً. وكذلك كانت العربُ تفعَلُ ببناتِها، ومنه قولُ الفرزدقِ بن غالبٍ :

el-Mev'ûde (الموءودة), diri diri toprağa gömülen [kız çocuğudur]. Nitekim Araplar kız çocuklarına böyle yaparlardı; Ferazdak b. Gâlib'in şu sözü de bu kabildendir :

ومِنَّا الذي أحْيا الوَئيدَ وغالبٌ … وعمرٌو ومنا حامِلونَ ودَافِعُ

“Diri diri gömüleni [ölümden kurtarıp] yaşatan bizdendir; Gâlib ve Amr da bizdendir; [diyeti] yüklenenler ve [saldırıyı] savuşturanlar da bizdendir.”

يقالُ: وأَده فهو يَئِدُه وأْدًا، ووأْدةً.

[Arapçada] ve'ede / ye'iduhû / ve'den ve ve'deten (وأَده فهو يَئِدُه وأْدًا، ووأْدةً) [diri diri toprağa gömdü] denilir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ}: هي في بعضِ القراءاتِ: (سألتْ بأَيِّ ذنبٍ قُتِلْتُ) . لا بذنبٍ؛ كان أهلُ الجاهليةِ يَقْتُلُ أحدُهم ابنتَه ويَغْذُو كلْبَه، فعاب اللهُ ذلك عليهم .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ} “Diri diri toprağa gömülen kıza sorulduğu zaman” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Katâde]: “O, bazı kıraatlerde: (سألت بأَيِّ ذنبٍ قُتِلْتُ) ‘Hangi günahtan ötürü öldürüldüm diye sorduğu zaman’ şeklindedir. Bir günah sebebiyle olmaksızın; Câhiliye ehli bir adam kızını öldürür ve köpeğini beslerdi; Allah da bunu onlara ayıpladı/kınadı” dedi .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: جاء قيس بنُ عاصمٍ التميميُّ إلى النبيِّ ﷺ فقال: إنى وأَدْتُ ثمانيَ بناتٍ في الجاهلية. قال: "فأعتِقْ عن كلِّ واحِدَةٍ بَدَنَةً".

Bize İbn Abdi’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den [şöyle] rivayet etti: Kays b. Âsım et-Temîmî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelerek: “Ben Câhiliye devrinde sekiz kız çocuğunu diri diri toprağa gömmüştüm” dedi. [Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: «فأعتِقْ عن كلِّ واحِدَةٍ بَدَنَةً» «Her birinin yerine bir deve [kurban/fidye olarak] bağışla (azat et)» buyurdu.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبيه، عن أبي يَعْلى، عن الربيعِ بن خُثيمٍ : {وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ}. قال: كانتِ العربُ مِن أفعلِ الناسِ لذلك .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o babasından, o Ebû Ya'lâ'dan, o Rebî' b. Huseym'den {وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ} “Diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna sorulduğu zaman” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Rebî']: “Araplar insanların bunu en çok yapanları idi” dedi .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن أبيه، عن أبي يَعْلى، عن ربيعِ بن خُثيْمٍ بمثلِه.

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o babasından, o Ebû Ya'lâ'dan, o Rebî' b. Huseym'den benzerini rivayet etti.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ}. قال: البناتُ التي كانت طوائفُ العربِ يَقْتلونهنَّ. وقرَأ: {بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ}.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ} “Diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna sorulduğu zaman” buyruğu hakkında: “Arap fırkalarının öldürmekte oldukları kız çocuklarıdır” dedi ve: {بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ} “Hangi günahtan ötürü öldürüldüğü” [ayetini] okudu.

وقولُه: {وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا صُحفُ أعمالِ العبادِ نُشِرتْ لهم، بعدَ أن كانت مطويةً على ما فيها مكتوبٌ مِن الحسناتِ والسيئاتِ.

O'nun: {وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ} “Amel defterleri açıldığı zaman” buyruğuna gelince; şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kulların amel defterleri, içlerinde yazılı olan iyilikler ve kötülükler üzerine dürülü kaldıktan sonra kendileri için açıldığı zaman.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ}: صحيفتُك يا بنَ آدمَ، يُملى ما فيها، ثم تُطْوَى، ثم تُنْشَرُ عليك

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ} “Amel defterleri açıldığı zaman” ayeti hakkındaki şu sözünü rivayet etti: “Ey Âdemoğlu! [O] senin amel defterindir; içindekiler [amel olarak] yazdırılır, sonra dürülür, sonra da senin aleyhine açılır

يومَ القيامةِ .

dedi .

واختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأتْه عامةُ قرأةِ المدينةِ: {نُشِرَتْ} بتخفيفِ الشينِ، وكذلك قرَأه أيضًا بعضُ الكوفيِّين، وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ مكةَ وعامةُ قرأةِ الكوفةِ بتشديدِ الشينِ . واعتلَّ من اعتلَّ منهم لقراءتهِ ذلك كذلك بقولِ اللهِ: {أَنْ يُؤْتَى صُحُفًا مُنَشَّرَةً} [المدثر: ٢٥]. ولم يقلْ: منشورةً. وإنما حسُن التشديدُ فيه لأنه خبرٌ عن جماعةٍ، كما يقالُ: هذه كِباشٌ مُذَبَّحةٌ. ولو أخبرَ عن الواحدِ بذلك كانت مخفَّفةً، فقيل: مذبوحةٌ. فكذلك قولُه: منشورةٌ.

Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine kurrâsının geneli bunu, {نُشِرَتْ} şeklinde şîn harfinin şeddesiz okunmasıyla okumuştur. Kûfelilerin bir kısmı da aynı şekilde okumuştur. Mekke kurrâsının bir kısmı ile Kûfe kurrâsının geneli ise bunu şîn harfinin şeddesiyle [nuşşirat] okumuştur . Onlardan bunu böyle okuyanların dayandığı gerekçe, Allah'ın: {أَنْ يُؤْتَى صُحُفًا مُنَشَّرَةً} “Açılmış sahifeler verilmesini” [el-Müddessir: 52] buyruğudur. “Menşûraten” (منشورة) dememiştir. Bunda şedde ancak çoğuldan haber verildiği için güzel olmuştur; nitekim: “Bunlar boğazlanmış koçlardır” (كِباشٌ مُذَبَّحةٌ) denir. Eğer tekilden haber verilmiş olsaydı şeddesiz olur ve: “Boğazlanmış [koç]” (مذبوحةٌ) denilirdi. İşte O'nun: “Açılmış” (منشورةٌ) sözü de böyledir.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَإِذَا السَّمَاءُ كُشِطَتْ (١١) وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ (١٢) وَإِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ (١٣) عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ (١٤) فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ (١٦)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَإِذَا السَّمَاءُ كُشِطَتْ (١١) وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ (١٢) وَإِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ (١٣) عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ (١٤) فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ (١٦)} “Gökyüzü sıyrılıp koparıldığı zaman, cehennem alevlendirildiği zaman, cennet yaklaştırıldığı zaman; her nefis ne hazırlamış olduğunu bilip anlayacaktır. Hayır, yemin ederim o sinip geri dönenlere, akıp akıp yuvalarına girenlere [gezen gezegenlere]!”.

يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا السماءُ نُزِعت وجُذبت ثم طُوِيت.

Şanı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Gökyüzü sökülüp çekildiği, sonra da dürüldüğü zaman.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {كُشِطَتْ}. قال: جُذِبت.

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {كُشِطَتْ} “Sıyrılıp alındığı [zaman]” kavli hakkında: “Çekilip koparıldı [demektir]” dediğini [rivayet etti].

وذُكر أن ذلك في قراءةِ عبدِ اللهِ: (قُشِطَتْ) بالقافِ ، والقَشْطُ والكَشْطُ بمعنًى واحدٍ، وذلك تحويلٌ مِن العربِ الكافَ قافًا؛ لتقارُبِ مخرَجَيْهما، كما قيل للكافور: قافورٌ. وللقُسْطِ: كُسْطٌ. وذلك كثيرٌ في كلامِهم، إذا تقارَب مخرجُ الحرفين، أبدَلوا مِن كلِّ واحدٍ منهما صاحبَه، كقولِهم للأَثافيِّ: أثاثيُّ. وثوبٌ فُرقُبيٌّ وثُرْقُبيٌّ .

Bunun Abdullah'ın kıraatinde kaf harfiyle (قُشِطَتْ) şeklinde olduğu zikredilmiştir . el-Kaşt (القَشْطُ) ile el-keşt (الكَشْطُ) aynı anlamdadır. Bu, mahreçlerinin birbirine yakınlığı sebebiyle Arapların kâf harfini kafa dönüştürmesidir; nitekim kâfûr için “kāfûr” (قافورٌ), kust için de “kust” (كُسْطٌ) denilmiştir. İki harfin mahreci birbirine yakın olduğunda birini diğerinin yerine kullanmaları onların kelamında çokça görülür; nitekim esâfî (الأَثافي) için “esâsî” (أثاثيُّ), fürkubî elbise için de “sürkubî” (ثُرْقُبيٌّ) elbise demeleri böyledir.

وقولُه: {وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا الجحيمُ أُوقِد عليها فأُحْمِيت.

O'nun: {وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ} “Cehennem alevlendirildiği zaman” buyruğuna gelince; şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Cehennem tutuşturulup kızdırıldığı zaman.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ}: سعَّرها غضبُ اللهِ وخطايا بني آدمَ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ} “Cehennem alevlendirildiği zaman” buyruğu hakkında rivayet etti; [Katâde]: “Onu Allah'ın gazabı ve Âdemoğullarının günahları alevlendirmiştir” dedi .

واختلفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأتْه عامةُ قرأةِ المدينةِ: {سُعِّرَتْ} بتشديدِ عينِها، بمعنى: أُوقِد عليها مرَّةً بعدَ مرَّةٍ. وقرَأتْه عامةُ قرأةِ الكوفةِ بالتخفيفِ .

Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine kurrâsının geneli bunu, defalarca yakılıp tutuşturulduğu anlamında ayın harfinin şeddelenmesiyle {سُعِّرَتْ} şeklinde okumuştur. Kûfe kurrâsının geneli ise bunu şeddesiz olarak okumuştur .

والقولُ في ذلك أنهما قراءتان معروفتان، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.

Bu husustaki görüş şudur: Bunlar bilinen iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.

وقولُه: {وَإِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا الجنةُ قُرِّبت وأُدْنِيَت.

O'nun: {وَإِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ} “Cennet yaklaştırıldığı zaman” buyruğuna gelince; şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Cennet yaklaştırılıp yakına getirildiği zaman.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن أبيه، عن أبي يَعْلى، عن الربيعِ بن خُثيمٍ : {وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ (١٢) وَإِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ}. قال: إلى هذين ما جرى الحديثُ؛ {فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ} [الشورى: ٧].

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o babasından, o Ebû Ya‘lâ'dan, o da Rebî‘ b. Huseym'den O'nun: {وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ (١٢) وَإِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ} “Cehennem alevlendirildiği zaman, cennet yaklaştırıldığı zaman” buyruğu hakkında rivayet etti; [Rebî‘]: “Sözün akışı bu ikisine varır; {فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ} ‘Bir grup cennette, bir grup da çılgın alevli cehennemdedir’ [eş-Şûrâ: 7]” dedi.

حدَّثني ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبيه، عن أبي يَعْلى، عن الربيعِ: {وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ (١٢) وَإِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ}. قال: إلى هاتين ما جَرى الحديثُ؛ فريقٌ إلى الجنةِ، وفريقٌ إلى النارِ.

Bana İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o babasından, o Ebû Ya‘lâ'dan, o da er-Rebî‘den O'nun: {وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ (١٢) وَإِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ} “Cehennem alevlendirildiği zaman, cennet yaklaştırıldığı zaman” buyruğu hakkında rivayet etti; [Rebî‘]: “Sözün akışı bu ikisine varır: Bir grup cennete, bir grup da ateşe [gider]” dedi.

يعني الربيعُ بقولِه: إلى هذين ما جَرى الحديثُ. أنَّ ابتداءَ الخبرِ: {إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ} [التكوير: ١] إلى قولِه: {وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ}. إنما عُدِّدت الأمورُ الكائنةُ التي نهايتُها أحدُ هذين الأمرين؛ وذلك المصيرُ إما إلى الجنةِ، وإما إلى النارِ.

Rebî‘ “Sözün akışı bu ikisine varır” sözüyle şunu kastetmektedir: Haberin başlangıcı olan {إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ} “Güneş dürüldüğü zaman” [et-Tekvîr: 1] ayetinden {وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ} “Cehennem alevlendirildiği zaman” sözüne kadar, ancak sonu bu iki durumdan birine varacak olan vuku bulacak işler sayılmıştır; bu varış da ya cennete ya da ateşedir.

وقولُه: {عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: عَلِمت نفسٌ عندَ ذلك ما أحضَرت مِن خيرٍ فتصيرُ به إلى الجنةِ، أو شرٍّ فتصيرُ به إلى النارِ. يقولُ: يتبيَّنُ له عندَ ذلك ما كان جاهلًا به، وما الذي كان فيه صلاحُه مِن غيرِه.

O'nun: {عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ} “Her nefis ne hazırlamış olduğunu bilip anlayacaktır” buyruğuna gelince; şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O anda her nefis kendisiyle cennete gideceği ne gibi bir hayır veya kendisiyle ateşe gideceği ne gibi bir şer hazırlamış olduğunu bilir. Şunu demektedir: O vakit daha önce cahili olduğu şey ve neyin kendi yararına olup neyin olmadığını apaçık görür.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ}: من عملٍ. قال: قال عمرُ بنُ الخطابِ ﵁: وإلى هذا جرَى الحديثُ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] rivayet etti: {عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ} “Her nefis ne hazırlamış olduğunu bilip anlayacaktır” [yani] amelden [ne hazırladığını]. Dedi ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh: "Hadis (söz) buraya doğru akıp gelmiştir" dedi.

وقولُه: {عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ}. جوابٌ لقولِه: {إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ} وما بعدَها، كما يقالُ: إذا قام عبدُ اللهِ قعَد عمرٌو.

O'nun: {عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ} “Her nefis ne hazırlamış olduğunu bilip anlayacaktır” buyruğu; “Abdullah ayağa kalktığında Amr oturdu” denilmesi gibi, {إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ} “Güneş dürüldüğü zaman” ve sonrasının cevabıdır.

وقولُه: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}.

O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “Hayır, yemin ederim o sinip geri dönenlere, akıp akıp yuvalarına girenlere [gezen gezegenlere]!” buyruğuna gelince;

اختلَف أهلُ التأويلِ في الخُنَّسِ الجوارِ الكُنَّسِ؛ فقال بعضُهم: هي النجومُ الدراريُّ الخمسةُ، تَخْنِسُ في مجراها فترجِعُ، وتكْنِسُ فتَسْتَتِرُ في بيوتِها، كما تكْنِسُ الظباءُ في المغارِ. والنجومُ الخمسةُ؛ بَهْرَامُ، وزُحَلُ، وعُطارِدُ، والزَّهَرَةُ، والمُشْتَرِى.

Tevil ehli, sinip geri dönen ve akıp akıp yuvalarına girenler (el-hunnesu'l-cevâri'l-künnes) hakkında ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunlar, yörüngelerinde geri çekilip (hınâs) dönen ve ceylanların inlerine girmesi gibi batıp menzillerinde gizlenen (künûs) beş parlak gezegendir. Bu beş yıldız şunlardır: Merih (Behrâm), Zuhal, Utarit, Zühre ve Müşteri.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن خالدِ بن عرعرةَ، أن رجلًا قام إلى عليٍّ ﵁، فقال: ما {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}؟ قال: هي الكواكبُ .

Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Simâk'tan, o Hâlid b. Ar‘are'den rivayet etti ki: Bir adam Ali radıyallâhu anh'a varıp: “{الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} ‘Akıp akıp yuvalarına girenler’ nedir?” diye sordu. [Ali]: “Onlar yıldızlardır” dedi .

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سماكِ بن حربٍ، قال: سمِعتُ خالدَ بنَ عرعرةَ، قال: سمِعتُ عليًّا ﵇ وسُئل عن: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. قال: هي النجومُ تخنِسُ بالنهارِ، وتكنِسُ

Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu‘be, Simâk b. Harb'den rivayet etti; o şöyle dedi: Hâlid b. Ar‘are'yi şöyle derken işittim: Ali aleyhisselam'ı, kendisine: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “Yemin ederim sinip gizlenenlere, akıp akıp yuvalarına girenlere” [ayeti] sorulduğunda şöyle derken işittim: “Onlar gündüzleri sinip gizlenen, [geceleri ise ortaya çıkıp] yuvalarına giren

بالليلِ .

ortaya çıkan yıldızlardır” .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، [عن إسرائيلَ] ، عن سماكٍ، عن خالدِ بن عرعرةَ، عن عليٍّ ﵁، قال: النجومُ .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, [İsrâîl'den] , o Simâk'tan, o Hâlid b. Ar‘are'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etti; [Ali]: “Yıldızlardır” dedi .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن رجلٍ من مُرادٍ، عن عليٍّ أنه قال: هل تدرون ما الخُنَّسُ؟ هي النجومُ، تجرِى بالليلِ وتخنِسُ بالنهارِ .

Bana İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû İshak'tan, o Murâd kabilesinden bir adamdan, o da Ali'den rivayet etti ki Ali şöyle demiştir: “Sinip geri dönenlerin (el-Hunnes) ne olduğunu bilir misiniz? Onlar geceleyin akıp giden, gündüzün ise sinip gizlenen yıldızlardır” .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنى جريرُ بنُ حازمٍ أنه سمِع الحسنَ يُسألُ، فقيل: يا أبا سعيدٍ، ما {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}؟ قال: النجومُ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Cerîr b. Hâzim, el-Hasan'a sorulurken işittiğini rivayet etti; ona: “Ey Ebû Saîd! {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} ‘Akıp akıp yuvalarına girenler’ nedir?” denildi; o da: “Yıldızlardır” dedi .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا هوذةُ بن خليفةَ، قال: ثنا عوفٌ، عن بكرِ بن عبدِ اللهِ في قولِه: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. قال: هي النجومُ الدراريُّ التي تجرِى تستقبلُ المشرقَ .

Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Hevze b. Halîfe rivayet edip dedi ki: Bize Avf, Bekr b. Abdillâh'tan O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “Hayır, yemin ederim o sinip geri dönenlere, akıp akıp yuvalarına girenlere!” buyruğu hakkında rivayet etti; [Bekr]: “Onlar, doğuya doğru akıp giden parlak yıldızlardır” dedi .

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ، قال: هي النجومُ .

Bana Ebu's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş'ten, o Mücâhid'den rivayet etti; [Mücâhid]: “Onlar yıldızlardır” dedi .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن أبي إسحاق، عن رجلٍ مِن

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o da [...] bir adamdan rivayet etti:

مُرادٍ، عن عليٍّ بن أبى طالبٍ ﵁: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. قال: يعنى النجومَ؛ تكنِسُ بالنهارِ، وتبدو بالليلِ.

o da Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “Hayır, yemin ederim o sinip geri dönenlere, akıp akıp yuvalarına girenlere!” buyruğu hakkında rivayet etti; [Ali]: “Gündüzün sinip kaybolan, geceleyin ise görünen yıldızları kastetmektedir” dedi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. قال: هي النجومُ؛ تبدو بالليلِ، وتخنِسُ بالنهارِ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “Hayır, yemin ederim o sinip geri dönenlere, akıp akıp yuvalarına girenlere!” buyruğu hakkında rivayet etti; [Katâde]: “Onlar geceleyin görünen, gündüzün ise sinip kaybolan yıldızlardır” dedi .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ في قولِه: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. قال: هي النجومُ تخنِسُ بالنهارِ، و {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}: سَيرُهنَّ إذا غبْن .

Bize İbn Abdi'l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da el-Hasan'dan O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “Hayır, yemin ederim o sinip geri dönenlere, akıp akıp yuvalarına girenlere!” buyruğu hakkında rivayet etti; [Hasan]: “Onlar gündüzün sinip kaybolan yıldızlardır; {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} ‘Akıp akıp yuvalarına girenler’ ise [gündüz] kaybolduklarındaki akışlarıdır” dedi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. قال: الحُنَّسُ والجوارى الكُنَّسُ: النجومُ الحُنَّسُ؛ إنها تخنِسُ؛ تتأخَّرُ عن مَطالِعها ، هي تتأخُرُ كلَّ عامٍ، لها في كلِّ عامٍ تأخُّرٌ عن تعجيلِ ذلك الطلوعِ تخنِسُ عنه، والكُنَّسُ: تكنِسُ بالنهارِ فلا تُرى. قال: والجوارى: تجرى بعدُ، فهذا الخُنَّسُ الجوارى الكُنَّسُ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “O sinip geri dönenlere, akıp akıp yuvalarına girenlere” buyruğu hakkında şöyle dedi: “el-Hunnes ve el-cevâri'l-künnes; geri çekilen yıldızlardır (en-nücûmu'l-hunnes). Onlar geri çekilirler (tahnisu); yani doğuş yerlerinden geri kalırlar . Onlar her sene geri kalırlar; her sene o doğuşu öne almaktan bir geri kalışları vardır ki ondan geri çekilirler. el-Künnes ise; gündüzün yuvalarına çekilip görünmemeleridir.” [İbn Zeyd] dedi ki: “el-Cevârî de sonradan akıp gitmeleridir; işte bu el-hunnesu'l-cevâri'l-künnestir” .

وقال آخرون: هي بقرُ الوحشِ التي تكنِسُ في كِناسِها.

Başkaları ise şöyle demiştir: Onlar inlerine (kinâs) çekilen yaban sığırlarıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا هشيمُ بنُ بشيرٍ، عن زكريا بن أبي زائدةَ، عن أبي إسحاقَ السبيعيِّ، عن أبي ميسرةَ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ أنه قال لأبى

Bize el-Hasen b. Arafe rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym b. Beşîr, Zekeriyyâ b. Ebî Zâide'den, o Ebû İshâk es-Sebîî'den, o Ebû Meysere'den, o da Abdullah b. Mes‘ûd'dan rivayet etti; o, Ebû

ميسرةَ: ما {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}؟ قال: فقال: بقرُ الوحشِ. قال: فقال: وأنا أُرى ذلك .

“{الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} ‘Akıp akıp yuvalarına girenler’ nedir?” diye sordu. [Ebû Meysere] dedi ki: “Yaban sığırlarıdır” dedim. [İbn Mes‘ûd] da: “Ben de öyle görüyorum” dedi .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي ميسرةَ، عن عبدِ اللهِ في قولِه: {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. قال: بقرُ الوحشِ .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân'dan, o Ebû İshak'tan, o Ebû Meysere'den, o da Abdullah'tan O'nun: {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “Akıp akıp yuvalarına girenler” buyruğu hakkında rivayet etti; [Abdullah]: “Yaban sığırlarıdır” dedi .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرِو بن شُرَحْبيلَ، قال: قال ابنُ مسعودٍ: يا عمرُو، ما {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. أو: ما تراها؟ قال عمرٌو: أُراها البقَرَ. قال عبدُ الله: وأنا أُراها البقَرَ.

Bana İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû İshak'tan, o da Amr b. Şürahbîl'den rivayet edip dedi ki: İbn Mes‘ûd: “Ey Amr! {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} ‘Akıp akıp yuvalarına girenler’ nedir veya sen onları ne görüyorsun?” dedi. Amr: “Onları sığırlar olarak görüyorum” dedi. Abdullah da: “Ben de onları sığırlar olarak görüyorum” dedi.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي ميسرةَ، قال: سألتُ عنها عبدَ الله. فذكَر نحوَه.

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o Ebû İshak'tan, o da Ebû Meysere'den rivayet etti; [Ebû Meysere]: “Bunu Abdullah'a sordum” dedi ve benzerini zikretti.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثني جريرُ بنُ حازمٍ، قال: ثنى الحجاجُ بنُ المنذرِ، قال: سألتُ أبا الشَّعثاءِ جابرَ بنَ زيدٍ عن: {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. قال: هي البقَرُ إذا كنَست كوانسُها. قال يونسُ: قال لى عبدُ اللهِ بنُ وهبٍ: هي البقَرُ إذا فرَّت مِن الذئابِ، فذلك الذي أراد بقولهِ: كنَست كوانسُها *.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Cerîr b. Hâzim rivayet edip dedi ki: Bana el-Haccâc b. el-Münzir rivayet edip dedi ki: Ebu’ş-Şa‘sâ Câbir b. Zeyd’e {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “Akıp akıp yuvalarına girenler” [ayeti] hakkında sordum. O: “Onlar, yuvalarına çekildikleri zaman sığırlardır” dedi. Yûnus dedi ki: Abdullah b. Vehb bana: “Onlar kurtlardan kaçtıkları vakit [böyle denilen] sığırlardır; onun ‘yuvalarına çekildikleri zaman’ sözüyle kastettiği işte budur” dedi *.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال جريرٌ: وحدَّثنى الصلتُ بنُ راشدٍ، عن مجاهدٍ مثلَ ذلك .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Cerîr şöyle dedi: Bana es-Salt b. Râşid de Mücâhid'den benzerini rivayet etti .

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ في قولِه: {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. قال: هي بقَرُ الوحشِ.

Bana Ebu's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş'ten, o da İbrâhîm'den O'nun: {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “Akıp akıp yuvalarına girenler” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbrâhîm]: “Onlar yaban sığırlarıdır” dedi.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، قال: سُئل مجاهدٌ ونحنُ عندَ إبراهيمَ عن قولِه: {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. قال: لا أدْرى. فانتَهره إبراهيمُ وقال: لِمَ لا تَدْرى؟ فقال: إنهم يَرْوُون عن عليٍّ ﵁، وكنا نسمَعُ أَنَّها البقَرُ. فقال إبراهيمُ: هي البقرُ الجوارى، الكُنَّسُ: حُجْرةُ بقرِ الوحشِ التي تأْوِى إليها، والخُنَّسُ الجوارى: البَقرُ.

Bana İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den rivayet edip dedi ki: Biz İbrâhîm'in yanındayken Mücâhid'e O'nun: {الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “Akıp akıp yuvalarına girenler” buyruğu soruldu; o: “Bilmiyorum” dedi. Bunun üzerine İbrâhîm onu azarladı ve: “Niçin bilmiyorsun?” dedi. [Mücâhid]: “Onlar Ali radıyallâhu anh'tan rivayette bulunuyorlar; biz ise onların sığırlar olduğunu işitiyorduk” dedi. İbrâhîm de şöyle dedi: “Onlar akıp giden sığırlardır; el-künnes ise yaban sığırının sığındığı inidir ; el-hunnesu'l-cevârî de sığırlardır.”

حدَّثني يعقوب، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا مغيرةُ، عن إبراهيمَ ومجاهدٍ أنهما تذاكرا هذه الآيةَ: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. فقال إبراهيمُ لمجاهدٍ: قلْ فيها ما سمعتَ. قال: فقال مجاهدٌ: كنا نسمعُ فيها شيئًا، وناسٌ يقولون: إنها النجومُ . قال: فقال إبراهيمُ: إنهم يَكْذِبون على عليٍّ ﵁، هذا كما رَوَوْا عن عليٍّ ﵁، أنه ضمَّن الأسفلَ الأعلى، والأعلى الأسفلَ .

Bana Ya‘kūb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Mugîre, İbrâhîm ve Mücâhid'den haber verdi ki ikisi şu ayeti müzakere ettiler: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “Hayır, yemin ederim o sinip geri dönenlere, akıp akıp yuvalarına girenlere!”. İbrâhîm Mücâhid'e: “Bu hususta işittiğini söyle” dedi. [Mugîre] dedi ki: Mücâhid: “Biz bu hususta bir şeyler işitiyorduk; bazı insanlar ise onların yıldızlar olduğunu söylüyor” dedi. [Mugîre] dedi ki: İbrâhîm şöyle dedi: “Onlar Ali radıyallâhu anh'a yalan isnat ediyorlar; bu, Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettikleri ‘Aşağıdakini yukarıdakine, yukarıdakini de aşağıdakine tazmin ettirdi’ sözü gibidir.”

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، [عن سفيانَ]، عن المغيرةِ، قال: سُئل

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, [Süfyân'dan], Mugîre'den rivayet etti; [Mugîre] dedi ki: Soruldu...

مجاهدٌ [عندَ إبراهيمَ] عن الجوارى الكُنَّسِ، قال: لا أدرى، يزعمون أنَّها البقَرُ. قال: فقال إبراهيمُ: ما تَدْرى؟ هي البَقرُ. قال: يذكُرون عن عليٍّ ﵁ أنها النجومُ. قال: يَكْذِبون على عليٍّ ﵁.

Mücâhid'e [İbrâhîm'in yanında] el-cevâri'l-künnes hakkında soruldu; o: “Bilmiyorum, onların sığırlar olduğunu iddia ediyorlar” dedi. [Mugîre] dedi ki: İbrâhîm: “Nasıl bilmezsin? Onlar sığırlardır” dedi. [Mücâhid]: “Ali radıyallâhu anh'tan onların yıldızlar olduğunu zikrediyorlar” dedi. [İbrâhîm]: “Ali radıyallâhu anh'a yalan isnat ediyorlar” dedi.

وقال آخرون: هي الظباءُ.

Başkaları da: “Onlar ceylanlardır” dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri: