Binûn

"İze'ş-Şemsü Küvviret" Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. يعنى: الظباءِ .

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “Hayır, yemin ederim o sinip geri dönenlere, akıp akıp yuvalarına girenlere!” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: “Ceylanları kastetmektedir” dedi .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن أشعثَ بن إسحاقَ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ}. قال: الظباءِ .

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş‘as b. İshâk'tan, o Ca‘fer'den, o da Saîd b. Cübeyr'den: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ} “Hayır, yemin ederim o sinip geri dönenlere” buyruğu hakkında rivayet etti; [Saîd]: “Ceylanlardır” dedi .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، قال: ثنا ابنُ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. قال: كنا نقولُ؛ أظنُّه قال: الظباءِ. حتى زعمَ سعيدُ بنُ جبيرٍ أنه سأل ابنَ عباس عنها، فأعاد عليه قراءتَها .

Bana Ya‘kūb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “Hayır, yemin ederim o sinip geri dönenlere, akıp akıp yuvalarına girenlere!” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mücâhid] şöyle dedi: “Biz -sanırım şöyle dedi:- 'ceylanlardır' diyorduk; nihayetinde Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'a bunu sorduğunu, onun da kendisine bu ayeti tekrar okuduğunu ileri sürdü” .

حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ

Bana Hüseyin'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: [Şöyle derken] işittim:

الضحاكَ يقولُ في قولِه: {بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ}. يعنى: الظباءِ .

Dahhâk'ı O'nun: {بِالْخُنَّسِ (١٥) الْجَوَارِ الْكُنَّسِ} “O sinip geri dönenlere, akıp akıp yuvalarına girenlere” buyruğu hakkında: “Ceylanları kastetmektedir” derken [işittim] .

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أنْ يُقالَ: إِنَّ الله تعالى ذكرُه أقسَم بأشياءَ تخنِسُ أحيانًا؛ أي تغيبُ، وتجرى أحيانًا وتكنِسُ أخرى، وكنوسُها: أن تأوِىَ في مكانسِها، والمكانسُ عندَ العربِ هي المواضعُ التي تأوِى إليها بقرُ الوحشِ والظباءُ، واحدُها مَكْنَسٌ وكِنَاسٌ، كما قال الأعشى :

Bu hususta görüşlerin doğruya en yakın olanı şöyle denilmesidir: Şanı yüce olan Allah; bazen sinen -yani kaybolan-, bazen akıp giden ve kimi zaman da yuvalarına giren şeylere yemin etmiştir. Onların yuvalarına girmesi (künûs), barınaklarına (mekânis) sığınmalarıdır. Araplara göre mekânis; yaban sığırlarının ve ceylanların sığındığı yerlerdir. Tekili 'meknes' (مَكْنَس) ve 'kinâs'tır (كِنَاس). Nitekim el-A‘şâ şöyle demiştir :

فلمَّا لَحِقْنا الحَيَّ أَتْلَعَ أُنَّسٌ … كَمَا أَتَلَعَتْ تَحْتَ المَكَانِسِ رَبْرَبُ

فلمَّا لَحِقْنا الحَيَّ أَتْلَعَ أُنَّسٌ … كَمَا أَتَلَعَتْ تَحْتَ المَكَانِسِ رَبْرَبُ (Kabileye yetiştiğimizde insanlar başlarını uzatıp baktılar; tıpkı barınaklarının altındaki yaban sığırı sürüsünün başını uzatıp bakması gibi.)

فهذه جمعُ مَكْنَسٍ، وكما قال في الكِناسِ طَرَفةُ بنُ العبدِ :

Bu [beyitte geçen 'mekânis'] 'meknes'in çoğuludur. 'Kinâs' hakkında ise Tarafe b. el-Abd şöyle demiştir :

كأَنَّ كِنَاسَىْ ضَالَةٍ يَكْنُفَانِها … وَأَطْرَ قِسِيٍّ تَحْتَ صُلْبٍ مُؤَيَّدِ

كأَنَّ كِنَاسَىْ ضَالَةٍ يَكْنُفَانِها … وَأَطْرَ قِسِيٍّ تَحْتَ صُلْبٍ مُؤَيَّدِ (Sanki yabanî sidr ağacının iki ini onu çepeçevre kuşatmış ve sağlam bir omurga altında bükülmüş yaylar yer almıştır.)

وأما الدَّلالةُ على أن الكِناسَ قد يكونُ للظباءِ، فقولُ أُوسِ بن حَجَرٍ :

Kinâsın ceylanlar için de kullanılabileceğinin delili ise Evs b. Hacer'in şu sözüdür :

أَلَمْ تَرَ أَنَّ الله أَنْزَلَ مُزْنَةً … وَعُفْرُ الظِّبَاءِ في الكِناسِ تَقَمَّعُ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ الله أَنْزَلَ مُزْنَةً … وَعُفْرُ الظِّبَاءِ في الكِناسِ تَقَمَّعُ (Görmedin mi Allah'ın bir yağmur bulutu indirdiğini; boz renkli ceylanlar ise inlerinde başlarını içeri çekip saklanmaktadır.)

فالكِناسُ في كلامِ العربِ ما وصفتُ، وغيرُ مُنكَرٍ أن يُستعارَ ذلك في المواضعِ التي تكونُ بها النجومُ مِن السماءِ، فإذْ كان ذلك كذلك، ولم يكنْ في الآيةِ دلالةٌ على أن المرادَ بذلك النجومُ دونَ البقرِ، ولا البقرُ دونَ الظباءِ، فالصوابُ أنْ يُعَمَّ بذلك كلُّ ما كانت صفتُه الخُنوسَ أحيانًا، والجَرْىَ أخرى، والكُنوسَ بآناتٍ، على ما وصَف جلَّ ثناؤُه مِن صفتِها.

Arapların kelâmında kinâs (barınak/yuva), tarif ettiğim gibidir. Bunun, gökyüzünde yıldızların bulunduğu yerler için mecazen (istiâre yoluyla) kullanılması da yadırganamaz. Durum böyle olunca ve ayette bununla yaban öküzleri değil de yalnızca yıldızların veya ceylanlar değil de yalnızca yaban öküzlerinin kastedildiğine dair bir delil bulunmadığına göre; en doğru olan, şânı yüce olan [Allah]'ın onların niteliği hakkında vasfettiği gibi, vasfı kimi zaman 'hunûs' (gizlenmek/geri çekilmek), diğer zamanlarda akıp gitmek ve kimi vakitlerde de 'künûs' (yuvasına girmek/ininde gizlenmek) olan her şeyin bu kapsama dâhil edilmesidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧) وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨) إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (١٩) ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ (٢٠)}

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair görüş: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧) وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨) إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (١٩) ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ (٢٠)} “Kararmaya başladığında / çekilip gittiğinde geceye, ağardığında sabaha yemin olsun ki şüphesiz o (Kur'an), çok şerefli, güçlü ve Arş'ın sahibi katında itibarlı bir elçinin sözüdür.”

أقسم ربُّنا جلَّ ثناؤُه بالليلِ إذا عَسْعس. يقولُ: وأُقسِمُ بالليلِ إذا عسعس واختلَف أهلُ التأويلِ في قولِه: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ}؛ فقال بعضُهم: عُنِى بقولِه: {إِذَا عَسْعَسَ}: إذا أدْبَر.

Şanı yüce olan Rabbimiz, 'as‘ase' olduğu vakit geceye yemin etmiştir. Şöyle buyurmaktadır: 'As‘ase olduğu vakit geceye yemin ederim.' Tefsir ehli O'nun: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ} “'As‘ase olduğu vakit geceye yemin olsun” buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları O'nun: {إِذَا عَسْعَسَ} buyruğuyla: 'Çekilip gittiği (arkasını dönüp gittiği) vakit' anlamının kastedildiğini söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ}. يقولُ: إِذا أَدْبَر .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ} buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: “Çekilip gittiği vakit demektir” dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ}. يعنى: إذا أدْبَر .

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ} buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: “Çekilip gittiği vakit anlamını kastetmektedir” dedi .

حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بيانٍ اليشكريُّ ، قال: ثنا محمدُ بنُ يزيدُ، عن إسماعيلَ بنُ أبي خالدٍ، عن رجلٍ، عن أبي ظَبْيانَ، قال: كنتُ أتَّبِعُ عليَّ بنَ أبي طالبٍ ﵁ وهو خارجٌ نحوَ المشرقِ، فاستقبَل الفجْرَ، فقَرَأ هذه الآيةَ: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ} .

Bize Abdülhamîd b. Beyân el-Yeşkurî rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o bir adamdan, o da Ebû Zabyân'dan rivayet edip dedi ki: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh doğuya doğru çıkarken onun peşinden gidiyordum; fecirle karşılaştı ve şu ayeti okudu: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ} “Çekilip gittiğinde geceye yemin olsun” .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن الحسنِ بن عبيدِ اللهِ، عن سعدِ

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn İdrîs, el-Hasan b. Ubeydillâh'tan, o da Sa‘d

ابن عبيدةَ، عن أبي عبدِ الرحمنِ، قال: خرَج عليٌّ ﵁ مما يلى بابَ السوقِ، وقد طلَع الصبحُ أو الفجرُ. قال: فقرَأ: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧) وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨)}. أين السائلُ عن الوترِ؟ نعم، ساعةُ الوترِ هذه .

b. Ubeyde'den, o da Ebû Abdirrahmân'dan rivayet edip dedi ki: Sabah veya fecir doğmuşken Ali radıyallâhu anh çarşı kapısının bitişiğinden çıktı. [Ebû Abdirrahmân] dedi ki: Şöyle okudu: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧) وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨)} “Çekilip gittiğinde geceye, ağardığında sabaha yemin olsun”. Vitir namazını soran nerede? Evet, vitir vakti işte bu vakittir .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧)}. قال: إقبالُه، ويقالُ: إدبارُه .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧)} “Çekilip gittiğinde / geldiğinde geceye yemin olsun” buyruğu hakkında rivayet ettiler; [Mücâhid]: “Gecenin gelmesidir; çekilip gitmesidir de denilir” dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ}: إِذا أَدْبَرَ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ} buyruğu hakkında: “Çekilip gittiği vakit” dediğini rivayet etti.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِذَا عَسْعَسَ}. قال: إذا أدْبَر .

Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den: {إِذَا عَسْعَسَ} buyruğu hakkında rivayet etti; [Katâde]: “Çekilip gittiği vakit” dedi .

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {إِذَا عَسْعَسَ}: إِذا أَدْبَرَ .

Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {إِذَا عَسْعَسَ} buyruğu hakkında: “Çekilip gittiği vakit” derken işittim .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن مِسْعرٍ، عن أبي حَصينٍ، عن أبي عبد الرحمن، قال: خرَج عليٌّ ﵁ بعدَ ما أذَّن المؤذِّنُ بالصبحِ، فقال: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧) وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨)}. أين السائلُ عن الوترِ؟ قال: نعم،

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Mis‘ar'dan, o Ebû Hasîn'den, o da Ebû Abdirrahmân'dan rivayet etti; dedi ki: Ali radıyallâhu anh müezzin sabah [ezanını] okuduktan sonra çıktı ve: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧) وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨)} “Çekilip gittiği vakit geceye ve ağardığı vakit sabaha andolsun ki” [ayetlerini okuyup]: “Vitr [namazını] soran nerede?” buyurdu. [Soruyu soran kimse]: “Evet [benim]” dedi,

ساعةُ الوترِ هذه .

vitir vakti işte bu vakittir” .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧)}. قال: {عَسْعَسَ}: تولَّى. وقال: تنفَّس الصبحُ مِن ههنا. وأشار إلى المشرقِ؛ اطِّلاعِ الفجرِ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧)} “Çekilip gittiğinde geceye yemin olsun” buyruğu hakkında: “{عَسْعَسَ}, arkasını dönüp gitti demektir. Sabah da buradan nefes aldı (ağardı)” dedi ve doğu tarafına, yani fecrin doğuş yerine işaret etti .

وقال آخرون: عُنِى بقوله: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧)}: إذا أقبَل بظلامِه.

Başkaları ise O'nun: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧)} buyruğu ile: “Karanlığıyla bastırıp geldiği vakit” anlamının kastedildiğini söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ عبد الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ}. قال: إذا غَشِي الناسَ .

Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da el-Hasan'dan: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ} “Bastırıp geldiğinde geceye yemin olsun” buyruğu hakkında rivayet etti; [el-Hasan]: “İnsanları bürüyüp kapladığı vakit demektir” dedi .

حدَّثنا الحسينُ بن عليٍّ الصُّدائيُّ، قال: ثنا أبي، عن الفُضيلِ، عن عطيةَ: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧)}. قال: أشار بيدِه إلى المغربِ (٢).

Bize el-Hüseyin b. Ali es-Sudâî rivayet edip dedi ki: Bize babam, Fudayl'dan, o da Atıyye'den: {وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧)} buyruğu hakkında rivayet etti; [Atıyye]: Eliyle batı tarafına işaret etti (٢).

وأَولى التأويلينِ في ذلك بالصواب عندى قولُ مَن قال: معنى ذلك: إذا أدْبَر؛ وذلك لقولِه: {وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨)}. فدلَّ بذلك على أن القسمَ بالليل مُدبرًا، وبالنهارِ مُقْبلًا، والعربُ تقولُ: عسْعَس الليلُ، وسَعْسَع الليلُ، إِذا أَدْبَرَ ولم يَبْقَ منه إلا اليسيرُ. ومن ذلك قولُ رُؤْبةَ بن العجاجِ :

Bu hususta iki tefsirden benim katımda doğruya en yakın olanı, bunun anlamının: “Çekilip gittiği vakit” olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira Allah Teâlâ: {وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨)} “Ağardığında sabaha yemin olsun” buyurmuştur. Böylece yemin; çekilip giden geceye ve bastırıp gelen gündüze yapılmış olduğunu göstermiştir. Araplar da gece çekilip gittiğinde ve ondan pek az bir vakit kaldığında: 'As‘ase'l-leyl' (عسعس الليل) ve 'Sa‘sa‘a'l-leyl' (سعسع الليل) derler. Ru‘be b. el-Accâc'ın şu sözü de bu kabildendir :

يا هِنْدُ ما أَسْرَعَ مَا تَسَعْسَعا … ولوْ رجَا تَبَعَ الصِّبَا تَتَبَّعا

Ey Hind! Ne kadar da çabuk geçip gitti [gençlik]... / Çocukluğun ardından gitmeyi umut etse de peşine düşerdi.

فهذه لغةُ مَن قال: سَعْسَع. وأما لغةُ مَن قال: عَسْعَسَ. فقولُ علقمةَ بَنِ قُرْطٍ :

Bu, 'sa‘sa‘a' (سَعْسَع) diyenlerin lügatidir. 'As‘ase' (عَسْعَسَ) diyenlerin lügatine gelince, Alkame b. Kurt'un şu sözü böyledir :

حتَّى إذا الصُّبْحُ لها تَنَفَّسا

حتَّى إذا الصُّبْحُ لها تَنَفَّسا (Nihayet sabah onun için ağardığında)

وانْجاب عنها ليلُها وعَسْعَسا

وانْجاب عنها ليلُها وعَسْعَسا (Ve üzerinden gecesi sıyrılıp çekilip gittiğinde).

يعني: أدْبَر.

Yani: Çekilip gitti (arkasını dönüp gitti) demektir.

وقد كان بعضُ أهلِ المعرفةِ بكلامِ العربِ يزعُمُ أن عَسْعَس: دنا مِن أوَّلِه وأَظْلَم.

Arap kelâmı bilgisine sahip bazı kimseler ise 'as‘ase'nin, gecenin başlangıcının yaklaşması ve karanlığın basması anlamına geldiğini iddia ediyorlardı.

وقال الفرَّاءُ : كان أبو البِلادِ النحويُّ يُنشِدُ بيتًا:

el-Ferrâ şöyle demiştir : Nahivci Ebu'l-Bilâd şu beyti okurdu:

عَسْعَسَ حتى لو يشاءُ ادَّنا … كان له مِن ضَوْئِه مَقْبَسُ

عَسْعَسَ حتى لو يشاءُ ادَّنا … كان له مِن ضَوْئِه مَقْبَسُ (Karanlık bastırdı; öyle ki dileseydi yaklaştığında onun ışığından bir kor ateş alırdı).

يريدُ: لو يشاءُ إِذْ دَنا. ولكنه أَدْغَم الذالَ في الدَّالِ. قال الفرَّاءُ: فكانوا يَرَوْن أنَّ هذا البيتَ مصنوعٌ.

[Şair]: 'lev yeşâu iz denâ' (yaklaştığı zaman dileseydi) demek istemiş; ancak zâl harfini dâl harfine idgam etmiştir. el-Ferrâ dedi ki: Onlar bu beytin uydurma olduğunu düşünüyorlardı.

وقولُه: {وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨)}. يقولُ: وضوءِ النهارِ إذا أقبَل وتبيَّن.

O'nun: {وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨)} “Ağardığında sabaha yemin olsun” buyruğuna gelince; şöyle demektedir: Gelip apaydın olduğu vakit gündüzün aydınlığına [yemin olsun].

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ في قولِه: {وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨)}. قال: إذا نشَأ.

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş‘as'tan, o Ca‘fer'den, o da Saîd'den O'nun: {وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨)} “Ağardığında sabaha yemin olsun” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Belirip yükseldiği vakit.”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨)}: إذا أضاء وأقبَل .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨)} “Ağardığında sabaha yemin olsun” buyruğu hakkında: “Aydınlanıp geldiği vakit” dediğini rivayet etti .

وقولُه: هو {إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (١٩)}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنَّ هذا القرآنَ لتنزيلُ {رَسُولٍ كَرِيمٍ}. يعني جبريلَ، نزَّله على محمدِ بن عبدِ اللهِ.

O'nun: {إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (١٩)} “Şüphesiz o, çok şerefli bir elçinin sözüdür” buyruğuna gelince; şanı yüce olan şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz bu Kur'an, {رَسُولٍ كَرِيمٍ} “çok şerefli bir elçinin” -yani onu Muhammed b. Abdillâh'a indiren Cibrîl'in- indirdiği bir vahiydir.

وبنحو الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ أنه كان يقولُ: {إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (١٩)}: يعني جبريلَ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; o: {إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (١٩)} “Şüphesiz o, çok şerefli bir elçinin sözüdür” ayeti hakkında: “Cibrîl kastedilmektedir” derdi.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {رَسُولٍ كَرِيمٍ}. قال: هو جبريلُ .

Bize İbn Abdi'l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den rivayet etti: {رَسُولٍ كَرِيمٍ} “Çok şerefli bir elçinin” [ifadesi hakkında Katâde]: “O Cibrîl'dir” dedi .

وقولُه: {ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ (٢٠)}. يقولُ تعالى ذكره: {ذِي قُوَّةٍ}. يعني جبريلَ، على ما كُلِّف مِن أمرٍ غيرُ عاجزٍ عنه ، {عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ}. يقولُ: هو مكينٌ عندَ ربِّ العرشِ العظيمِ.

O'nun: {ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ (٢٠)} “Arşın sahibi katında güçlü, çok itibarlıdır” buyruğuna gelince; şanı yüce olan şöyle buyurmaktadır: {ذِي قُوَّةٍ} “Güçlü”; yani Cibrîl, kendisine yüklenen göreve karşı aciz değildir . {عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ} “Arşın sahibi katında çok itibarlıdır” buyruğu ise; o, yüce Arş'ın Rabbi katında yüksek bir makam ve mevki sahibidir, demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ (٢١) وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ (٢٢) وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ (٢٣) وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ (٢٤) وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ (٢٥) فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ (٢٦)}.

Yüce Allah'ın: {مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ (٢١) وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ (٢٢) وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ (٢٣) وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ (٢٤) وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ (٢٥) فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ (٢٦)} “Orada kendisine itaat edilen, güvenilir [bir elçidir]. Arkadaşınız [Muhammed] asla bir mecnun değildir. Andolsun ki onu apaçık ufukta görmüştür. O, gayb hakkında cimri/itham edilir de değildir. O, kovulmuş bir şeytanın sözü de değildir. O hâlde nereye gidiyorsunuz?” buyruğunun tefsirine dair açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه: {مُطَاعٍ ثَمَّ}. يعني جبريلَ ﵇، {مُطَاعٍ} في السماءِ، تُطِيعُه الملائكةُ، هو {أَمِينٍ}. يقولُ: أمينٍ عندَ اللهِ على وحيِه ورسالتِه، وغيرِ ذلك مما اتَّمَنه عليه.

Şanı yüce olan şöyle buyurmaktadır: {مُطَاعٍ ثَمَّ} “Orada kendisine itaat edilen”; yani Cibrîl aleyhisselâm, semada kendisine itaat edilen biridir, melekler ona itaat eder. O, {أَمِينٍ} “güvenilir [bir elçidir]”. Şöyle demektedir: O, Allah katında vahyi, elçiliği ve kendisine emanet edilen diğer hususlarda güvenilirdir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا عمر بنُ شبيبٍ المُسْليُّ ، عن إسماعيلَ بن أبى خالدٍ، عن أبي صالحٍ: {مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ}. قال: جبريلُ ﵇، أمينٌ على أن يدْخُل سبعينَ سُرادِقًا مِن نورٍ بغيرِ إذنٍ .

Bana Ebu's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ömer b. Şebîb el-Müslî , İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Ebû Sâlih'ten: {مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ} “Orada kendisine itaat edilen, güvenilirdir” buyruğu hakkında rivayet etti; [Ebû Sâlih]: “O, Cibrîl aleyhisselâm'dır; nurdan yetmiş otağa izinsiz girebilecek kadar güvenilirdir” dedi .

حدَّثنا محمدُ بنُ منصورٍ الطوسيُّ، قال: ثنا عمرُ بنُ شبيبٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ أبي خالدٍ، قال: لا أعلمُه إلا عن أبي صالحٍ، مثلَه.

Bize Muhammed b. Mansûr et-Tûsî rivayet edip dedi ki: Bize Ömer b. Şebîb rivayet edip dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid rivayet etti ve: “Bunu Ebû Sâlih'ten başkasına dayandırdığımı bilmiyorum” diyerek benzerini nakletti.

حدَّثنا سليمانُ بنُ عمرَ بن خالدٍ الأقطعُ، قال: ثنى أبي عمرُ بنُ خالدٍ، عن معقلِ بن عبيدِ اللهِ الجَزَريِّ، قال: قال ميمونُ بنُ مِهْرَانَ في قولِه: {مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ}. قال: ذاكم جبريلُ ﵇ .

Bize Süleyman b. Ömer b. Hâlid el-Akta‘ rivayet edip dedi ki: Bana babam Ömer b. Hâlid, Ma‘kıl b. Ubeydillâh el-Cezerî'den rivayet etti; o dedi ki: Meymûn b. Mihrân: {مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ} “Orada kendisine itaat edilen, güvenilirdir” buyruğu hakkında: “O, Cibrîl aleyhisselâm'dır” dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, o da

أبيه، عن ابن عباس في قولِه: [{ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ (٢٠) مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ (٢١)}. قال: يعني جبريلَ .

kendi babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: [{ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ (٢٠) مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ (٢١)} “Arşın sahibi katında güçlü, çok itibarlıdır; orada kendisine itaat edilen, güvenilirdir” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: “Cibrîl kastedilmektedir” dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ذِي قُوَّةٍ] عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ (٢٠) مُطَاعٍ}: مطاعٍ عند الله {ثَمَّ أَمِينٍ} .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {ذِي قُوَّةٍ] عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ (٢٠) مُطَاعٍ} “Arşın sahibi katında güçlü, çok itibarlıdır; kendisine itaat edilen” -yani Allah katında kendisine itaat edilen- {ثَمَّ أَمِينٍ} “orada güvenilirdir” buyruğunu rivayet etti .

حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ (٢١)}: يعنى جبريلَ ﵇ .

Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: Dahhâk'ın: {مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ (٢١)} “Orada kendisine itaat edilen, güvenilirdir” buyruğu hakkında: “Cibrîl aleyhisselâm kastedilmektedir” dediğini işittim .

وقولُه: {وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ (٢٢)}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما صاحبُكم أيُّها الناسُ محمدٌ بمجنونٍ، فيتكلَّمَ عن جِنَّةٍ، ويَهْذِيَ هَذَيان المجانينِ، بل جاء بالحقِّ وصدَّق المرسلينَ.

O'nun: {وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ (٢٢)} “Arkadaşınız asla deli değildir” buyruğuna gelince; şanı yüce olan şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Arkadaşınız Muhammed cinnet geçirip deliler gibi hezeyan savuran bir deli değildir; bilakis o hakkı getirmiş ve peygamberleri tasdik etmiştir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا سليمانُ بن عمرَ بن خالدٍ الرَّقيُّ، قال: ثنا أبي عمرُ بنُ خالدٍ، عن مَعْقِلِ بن عبيدِ اللهِ الجزريِّ، قال: قال ميمونُ بنُ مِهْرَانَ: {وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ (٢٢)}. قال: ذاكم محمدٌ ﷺ.

Bize Süleyman b. Ömer b. Hâlid er-Rakkî rivayet edip dedi ki: Bize babam Ömer b. Hâlid, Ma‘kıl b. Ubeydillâh el-Cezerî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Meymûn b. Mihrân: {وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ (٢٢)} “Arkadaşınız asla bir mecnun (deli) değildir” [ayeti hakkında]: “O [arkadaşınız], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir” dedi.

وقوله: {وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ}. يقول تعالى ذكره: ولقد رأى محمدٌ جبريل صلَّى الله عليهما وسلَّم في صورته بالناحية التي تُبِينُ الأشياء، فتُرى مِن قِبَلِها، وذلك من ناحيةِ مطلِعِ الشمسِ من قِبَل المشرقِ.

O'nun: {وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ} “Andolsun ki onu apaçık ufukta gördü” buyruğuna gelince; şanı yüce olan şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki Muhammed, Cibrîl'i -ikisine de Allah salât ve selâm eylesin- kendi suretinde, eşyayı açıkça gösteren ve oradan bakıldığında görülen tarafta, yani güneşin doğduğu doğu yönündeki ufukta görmüştür.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ}: الأعلى. قال: بأفقٍ من نحوِ أجيادَ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ} “Apaçık ufukta” buyruğu hakkında: “En yüksekte” dediğini, [Mücâhid'in]: “Ecyâd cihetindeki bir ufukta” dediğini rivayet etti .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ}. قال: كنا نَتَحدَّثُ أن الأفق حيثُ تطلُعُ الشمس .

Bize İbn Abdi'l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den rivayet etti: {بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ} “Apaçık ufukta” [buyruğu hakkında Katâde]: “Biz, ufkun güneşin doğduğu yer olduğunu konuşurduk” dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ}: كنا نُحدَّثُ أنه الأفقُ الذي يجيءُ منه النهارُ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ} “Andolsun ki onu apaçık ufukta gördü” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bize onun, gündüzün kendisinden geldiği ufuk olduğu anlatılırdı.”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ}. قال: رأى جبريلَ بالأفقِ المبينِ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ} “Andolsun ki onu apaçık ufukta gördü” buyruğu hakkında: “Cibrîl'i apaçık ufukta gördü” dedi .

حدَّثني عيسى بنُ عثمانَ بن عيسى الرمليُّ، قال: ثنا يحيى بنُ عيسى، عن الأعمش، عن الوليد بن العيزار، قال: سمعتُ أبا الأحوصِ يقولُ في قولِ الله:

Bana Îsâ b. Osmân b. Îsâ er-Remlî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Îsâ, el-A‘meş’ten, o el-Velîd b. el-İyzâr’dan rivayet etti; o şöyle dedi: Ebû’l-Ahvas’ı Allah’ın şu buyruğu hakkında şöyle derken işittim:

{وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ}. قال: رأى جبريلَ له ستُّمائةِ جَناحٍ في صورتِه .

{وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ} “Andolsun ki onu apaçık ufukta gördü”. [Ebû'l-Ahvas]: “Cibrîl'i kendi suretinde altı yüz kanatlı olarak gördü” dedi .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءٍ، عن عامرٍ، قال: ما رأى جبريلَ النبيُّ ﷺ في صورتِه إلا مرَّةً، واحدة، وكان يأتيه في صورةِ رجلٍ يقالُ له: دِحْيَةُ. فأتاه يومَ رآه في صورتِه قد سدَّ الأُفق كلَّه، عليه سندسٌ أخضرُ معلَّقُ الدرِّ، فذلك قولُ اللهِ: {وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ (٢٣)}. وذُكِر أنَّ هذه الآيةَ في: {إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ (١)}: {إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (١٩)}. في جبريلَ، إلى قولِه: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ (٢٤)}. يعنى النبيَّ ﷺ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o Âmir'den rivayet etti; o dedi ki: Peygamber ﷺ Cibrîl'i kendi suretinde sadece bir defa görmüştür; o, Peygamber'e Dıhye denilen bir adamın suretinde gelirdi. Onu kendi suretinde gördüğü gün Cibrîl bütün ufku kaplamıştı, üzerinde incilerle donatılmış yeşil ipekten bir elbise vardı. İşte Allah'ın: {وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ (٢٣)} “Andolsun ki onu apaçık ufukta gördü” buyruğu budur. Zikredildiğine göre bu ayet {إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ (١)} suresindedir: {إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (١٩)} “Şüphesiz o, çok şerefli bir elçinin sözüdür” ifadesinden {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ (٢٤)} “O, gayb [bilgisi] hususunda cimri de değildir” ifadesine kadar Cibrîl hakkındadır; [son ifade ise] Peygamber ﷺ'i kastetmektedir.

وقولُه: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ} . اختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ المدينةِ والكوفةِ: {بِضَنِينٍ} بالضادِ ، بمعنى أنه غيرُ بخيلٍ عليهم بتعليمِهم ما علَّمه اللهُ وأنزَل إليه مِن كتابِه. وقرَأ ذلك بعضُ المكيِّين وبعضُ البصريين وبعضُ الكوفيِّين: (بظَنينٍ) بالظاءِ، بمعنى أنه غيرُ متَّهمٍ فيما يُخبرهم عن اللهِ من الأنباءِ.

O'nun: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ} “O, gayb [bilgisi] hususunda cimri de değildir” buyruğuna gelince; kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir. Medine ve Kûfe kurrâsının geneli bunu dat (ض) harfiyle {بِضَنِينٍ} şeklinde okumuştur ; anlamı da Allah'ın kendisine öğrettiği ve kitabından indirdiği şeyleri onlara öğretmekte cimri değildir, demektir. Mekkelilerin bazısı, Basralıların bazısı ve Kûfelilerin bazısı ise bunu zâ (ظ) harfiyle (بظَنينٍ) şeklinde okumuştur ; anlamı da Allah'tan getirdiği haberler konusunda töhmet altında/şüpheli değildir, demektir.

ذكرُ مَن قرَأ ذلك بالضادِ وتأوَّله على ما وصَفنا من التأويلِ، من أهلِ التأويلِ

Tefsir ehlinden bunu dat (ض) harfiyle okuyup nitelediğimiz şekilde tefsir edenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o da

زِرٍّ: (وما هو على الغيب بظَنينٍ). قال: الظَّنينُ المتهَمُ. وفي قراءتِكم: {بِضَنِينٍ}: والضنينُ البخيلُ، والغيب القرآنُ .

Zirr'den rivayet etti: (وما هو على الغيب بظَنينٍ) [kıraati hakkında Zirr]: “Zanîn (ظنين), itham edilen kimsedir. Sizin kıraatinizdeki {بِضَنِينٍ} ise; danîn (ضنين), cimri demektir, gayb ise Kur'an'dır” dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا خالدُ بنُ عبدِ اللهِ الواسطيُّ، قال: ثنا مغيرةُ، عن إبراهيمَ: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ}: ببخيلٍ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Hâlid b. Abdillâh el-Vâsıtî rivayet edip dedi ki: Bize Mugîre, İbrâhîm'den: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ} “O, gayb [bilgisi] hususunda cimri de değildir” buyruğu hakkında: “Cimri değildir” dediğini rivayet etti .

حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ}. قال: ما يَضِنُّ عليكم بما يعلمُ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ} “O, gayb [bilgisi] hususunda cimri de değildir” buyruğu hakkında: “Bildiği şey hususunda size cimrilik etmez” dediğini rivayet etti .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ}. قال: إن هذا القرآنَ غيبٌ، فأعطاه الله محمدًا، فبذَله وعلَّمه ودعا إليه، والله ما ضنَّ به رسولُ اللهِ ﷺ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ} “O, gayb [bilgisi] hususunda cimri de değildir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Şüphesiz bu Kur'an bir gaybdır; Allah onu Muhammed'e vermiş, o da onu cömertçe sunmuş, öğretmiş ve ona davet etmiştir. Vallahi Resûlullah ﷺ onun hususunda cimrilik etmemiştir” .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ: (وما هو على الغيبِ بِظَنين). قال: في قراءتِنا: بمتهَمٍ، ومَن قرأها: {بِضَنِينٍ}. يقولُ: ببخيلٍ (١).

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o Zirr'den rivayet etti: (وما هو على الغيب بِظَنين) [kıraati hakkında Zirr] dedi ki: “Bizim kıraatimizde: İtham edilen değildir; onu {بِضَنِينٍ} şeklinde okuyan ise: Cimri değildir, demektedir” (١).

قال: حدَّثنا مهران، عن سفيان: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ}. قال: ببخيلٍ.

[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan rivayet etti: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ} “O, gayb [bilgisi] hususunda cimri de değildir”. [Süfyân] dedi ki: “Cimri [değildir]”.

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ}: الغيب القرآن؛ لم يضِنَّ به على أحدٍ من الناس، أداه وبلغه، بعث الله به الروحَ الأمين جبريل إلى رسول الله ﷺ، فأدى جبريل ما استودعه الله إلى محمد، وأدَّى محمد ما استودعه الله وجبريل إلى العبادِ، ليس أحدٌ منهم ضَنَّ ولا كَتَم ولا تَخَرَّص .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ} “O, gayb [bilgisi] hususunda cimri de değildir” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Gayb Kur'an'dır; insanlardan hiç kimseye karşı onu esirgememiş, onu ifa etmiş ve tebliğ etmiştir. Allah onunla Rûhu'l-Emîn Cibrîl'i Resûlullah ﷺ'e gönderdi; Cibrîl Allah'ın kendisine tevdi ettiği emaneti Muhammed'e ulaştırdı, Muhammed de Allah'ın ve Cibrîl'in kendisine tevdi ettiği emaneti kullara ulaştırdı. Onlardan hiçbiri ne cimrilik etti, ne gizledi ne de kendiliğinden uydurdu” .

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا جرير، عن عطاء، عن عامرٍ: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ} الله: يعنى النبي ﷺ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o Âmir'den Allah'ın: {وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ} “O, gayb [bilgisi] hususunda cimri de değildir” buyruğu hakkında: “Peygamber ﷺ kastedilmektedir” dediğini rivayet etti.

ذكرُ مَن قال ذلك بالظاء وتأوَّله على ما ذكرنا، من أهل التأويل

Tefsir ehlinden bunu zâ (ظ) harfiyle okuyup zikrettiğimiz şekilde tefsir edenlerin zikri:

حدثنا أبو كريب، قال: ثنا المحاربي، عن جويبر، عن الضحاك، عن ابن عباس أنه قرأ: (بطَنينٍ). قال: ليس بمُتَّهَمٍ .

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o bunu (بطَنينٍ) şeklinde okumuş ve: “Töhmet altında değildir” demiştir .

حدثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمد بن جعفر، قال: ثنا شعبة، عن أبي المعلَّى، عن سعيد بن جبير أنه كان يقرأُ هذا الحرف: (وما هو على الغيب بظَنينٍ). فقلتُ لسعيد بن جبير: ما الظنين؟ قال: ليس بمُتَّهَم .

Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû'l-Muallâ'dan rivayet etti; Saîd b. Cübeyr bu kelimeyi: (وما هو على الغيب بظَنينٍ) şeklinde okuyordu. Ben Saîd b. Cübeyr'e: “Zanîn (الظنين) nedir?” dedim. O: “Töhmet altında değildir” dedi .

حدثني يعقوب، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن أبي المُعَلَّى، عن سعيد بن جبير أنه قرأ: (وما هو على الغيب بظنينٍ). قلتُ: وما الظنين؟ قال: المتهم.

Bana Ya‘kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû'l-Muallâ'dan rivayet etti; Saîd b. Cübeyr bunu: (وما هو على الغيب بظنينٍ) şeklinde okumuştur. Dedim ki: “Zanîn nedir?” [Saîd]: “İtham edilen kimsedir” dedi.

حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam,

أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: (وما هو على الغيبِ بظَنينٍ). يقولُ: ليس بمتَّهَمٍ على ما جاء به، وليس يُظَنُّ بما أوتِىَ .

kendi babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: (وما هو على الغيبِ بظَنينٍ) buyruğu hakkında: “Getirdiği şeyler hususunda töhmet altında değildir ve kendisine verilen hususlarda [kötü] zanda bulunulmaz” dediğini rivayet etti .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا خالدُ بنُ عبدِ اللهِ الواسطيُّ، قال: ثنا المغيرةُ، عن إبراهيم: (وما هو على الغيب بظَنينٍ). قال: بمتَّهَمٍ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Hâlid b. Abdillâh el-Vâsıtî rivayet edip dedi ki: Bize el-Mugîre, İbrâhîm'den: (وما هو على الغيب بظَنينٍ) [ifadesi hakkında]: “İtham edilen değildir” dediğini rivayet etti .

حدَّثنا أبو كريب، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ: (وما هو على الغيبِ بِظَنينٍ). قال: الغيبُ: القرآنُ، وفي قراءتِنا: (بِظَنِينٍ): مُتَّهَمٍ .

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o Zirr'den rivayet etti: (وما هو على الغيبِ بِظَنينٍ) [kıraati hakkında Zirr]: “Gayb Kur'an'dır; bizim kıraatimizdeki (بِظَنِينٍ) ise itham edilen demektir” dedi .

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: (بِظَنينٍ). قال: ليس على ما أنزَل اللهُ بمتَّهَمٍ .

Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: Dahhâk'ın: (بِظَنينٍ) buyruğu hakkında: “Allah'ın indirdiği şeyler hususunda töhmet altında değildir” dediğini işittim .

وقد تأوَّل ذلك بعضُ أهل العربية أن معناه: وما هو على الغيب بضعيفٍ، ولكنه محتَمِلٌ له مُطيقٌ. ووجَّهَه إلى قول العربِ للرجل الضعيفِ: هو ظَنُونٌ.

Arap dili ehlinden bazıları bunun anlamını: “O, gayba karşı zayıf/güçsüz değildir; bilakis onu taşıyabilir, ona güç yetirebilir” şeklinde yorumlamış ve bunu Arapların zayıf adama “huve zanûn (هو ظَنُونٌ)” (o güçsüzdür) demelerine dayandırmıştır.

وأولَى القراءتين في ذلك عندى بالصواب ما عليه خطوطُ مصاحفِ المسلمين مُتَّفقةٌ، وإن اختلَفَتْ قراءتهم به، وذلك: {بِضَنِينٍ} بالضادِ ؛ لأن ذلك كلَّه كذلك في خُطوطِها.

Bu konuda iki kıraatten bana göre doğruya en yakın olanı, kıraatleri farklı olsa da Müslümanların mushaflarının yazısının üzerinde ittifak ettiği {بِضَنِينٍ} "cimri değildir" şeklindeki dat (ض) harfli okuyuştur ; zira [mushafların] yazılarında tamamı bu şekildedir.

فإذ كان ذلك كذلك، فأولى التأويلين بالصواب في ذلك تأويلُ مَن تأوَّله: وما محمد على ما علمه الله من وحيِه وتنزيلِه، ببخيلٍ بتعليمِكُموه أيُّها الناسُ، بل هو حريصٌ على أن تُؤمِنوا به وتتعَلّموه.

Durum böyle olunca, bu husustaki iki tevil arasından gerçeğe en uygun olanı: “Muhammed, Allah'ın vahyinden ve indirdiğinden kendisine öğrettiği şeyleri size öğretme hususunda cimri değildir ey insanlar! Bilakis o, sizin ona iman etmeniz ve onu öğrenmeniz konusunda pek düşkündür” şeklinde yorumlayan kimsenin tevilidir.