حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ وعبدُ الرحمنِ، قالا: ثنا سفيانُ، عن أشعثَ بن سُليمٍ، عن زيدِ (١) بن معاوية، علقمة، عن عن عبدِ اللَّهِ بن مسعودٍ: {خِتَامُهُ مِسْكٌ}. قال: أما إنه ليس بالخاتمِ الذي يختِمُ، أما سمِعتم المرأةَ من نسائِكم تقولُ: طِيبُ كذا وكذا خِلطُ مسكٍ؟
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd ve Abdurrahman anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, Eş'as b. Süleym'den, Zeyd (١) b. Muâviye'den, Alkame'den, Abdullah b. Mes'ûd'un: {خِتَامُهُ مِسْكٌ} “Sonu/katkısı misktir” kavli hakkında nakletti; o şöyle demiştir: "O, mühürleyen bir mühür değildir. Kadınlarınızdan birinin: 'Filan filan koku misk karışımıdır' dediğini işitmediniz mi?"
حدَّثني محمدُ بنُ عُبيدٍ المحاربيُّ، قال: ثنا أيوبُ، عن أشعثَ بن أبى الشعثاءِ، عمن ذكَره، عن علقمةَ في قولِه: {خِتَامُهُ مِسْكٌ}. قال: خِلطُه مسكٌ .
Bana Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Eş'as b. Ebi'ş-Şa'sâ'dan, bunu zikreden kimseden, Alkame'nin: {خِتَامُهُ مِسْكٌ} “Sonu/katkısı misktir” kavli hakkında: "Onun karışımı/katkısı misktir" dediğini nakletti .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن الأعمشِ، عن عبدِ اللَّهِ بن مُرَّةَ، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللَّهِ: {مَخْتُومٍ}. قال: ممزوجٍ، {خِتَامُهُ مِسْكٌ}. قال: طعمُه وريحُه.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', el-A'meş'ten, Abdullah b. Mürre'den, Mesrûk'tan, Abdullah'ın: {مَخْتُومٍ} “Mühürlenmiş” [kavli hakkında]: "[Misk ile] karıştırılmış", {خِتَامُهُ مِسْكٌ} “Sonu/katkısı misktir” [kavli hakkında da]: "Onun tadı ve kokusudur" dediğini nakletti.
قال: ثنا وكيعٌ، عن أبيه، عن أشعثَ بن أبى الشعثاءِ، عن زيدِ بن معاويةَ، علقمةَ: {خِتَامُهُ مِسْكٌ}. قال: طعمُه وريحُه مسكٌ.
Dedi ki: Bize Vekî', babasından, Eş'as b. Ebi'ş-Şa'sâ'dan, Zeyd b. Muâviye'den, Alkame'nin: {خِتَامُهُ مِسْكٌ} “Sonu/katkısı misktir” kavli hakkında: "Tadı ve kokusu misktir" dediğini nakletti.
وقال آخرون: بل معنى ذلك أن آخرَ شرابِهم يُختمُ بمسكٍ يُجعلُ فيه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası, içeceklerinin sonunun içine konulacak miskle mühürlenmesidir/tamamlanmasıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {رَحِيقٍ مَخْتُومٍ (٢٥) خِتَامُهُ مِسْكٌ}. يقولُ: الخمرُ خُتِم بالمسكِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, İbn Abbâs'ın: {رَحِيقٍ مَخْتُومٍ (٢٥) خِتَامُهُ مِسْكٌ} “Mühürlü saf bir içecekten. Onun sonu misktir” kavli hakkında: "Şarap, misk ile mühürlenmiştir/sonlandırılmıştır" dediğini nakletti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {خِتَامُهُ مِسْكٌ}. قال: طيَّبَ اللَّهُ لهم الخمرَ، فكان آخرَ شيءٍ جُعِل فيها حتى تُختمَ، المسكُ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'ın: {خِتَامُهُ مِسْكٌ} “Onun sonu misktir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Allah onlar için şarabı kokulandırmıştır; mühürleninceye kadar içine konulan en son şey misk olmuştur" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {خِتَامُهُ مِسْكٌ}. قال: عاقبتُه مسكٌ، قومٌ يُمزجُ لهم بالكافورِ، ويُختمُ بالمسكِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {خِتَامُهُ مِسْكٌ} “Sonu misktir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onun sonu misktir; [cennet ehlinden] bir topluluğa kâfûr ile karıştırılır ve misk ile sonlandırılır/mühürlenir" .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {خِتَامُهُ مِسْكٌ}. قال: عاقبتُه مِسكٌ.
Bize İbn Abdil-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, Katâde'nin: {خِتَامُهُ مِسْكٌ} “Sonu misktir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onun sonu/akıbeti misktir".
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {خِتَامُهُ مِسْكٌ}. قال: طيَّبَ اللَّهُ لهم الخمرَ، فوجَدوا فيها في آخرِ شيءٍ منها ريحَ المسكِ .
Hüseyin'den nakledildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın: {خِتَامُهُ مِسْكٌ} “Sonu misktir” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: "Allah onlar için şarabı kokulandırmıştır; öyle ki onun en son yudumunda misk kokusu bulurlar" .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى ، قال: ثنا حاتمُ بنُ وردانَ، قال: ثنا أبو حمزةَ، عن إبراهيمَ والحسنِ في هذه الآيةِ: {خِتَامُهُ مِسْكٌ}. قالا : عاقبتُه مسكٌ .
Bize İbnü'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Hâtim b. Verdân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hamza, İbrâhim ve Hasan'dan bu ayet: {خِتَامُهُ مِسْكٌ} “Sonu misktir” hakkında nakletti; her ikisi de : "Onun akıbeti/sonu misktir" demişlerdir .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا أبو حمزةَ، عن جابرٍ، عن عبدِ الرحمنِ بن سابطٍ، عن أبي الدرداءِ: {خِتَامُهُ مِسْكٌ}: فالشرابُ أبيضُ مثلُ الفضةِ، يَختِمون به شرابَهم، ولو أن رجلًا من أهلِ الدنيا أدخَل إصبعَه فيه ثم أخرَجها، لم يبقَ ذو روحٍ إلا وجَد طِيبَها .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hamza, Câbir'den, Abdurrahman b. Sâbit'ten, Ebü'd-Derdâ'nın: {خِتَامُهُ مِسْكٌ} “Sonu misktir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "O içecek gümüş gibi beyazdır; içeceklerini onunla sonlandırırlar/mühürlerler. Eğer dünya ehlinden bir adam parmağını onun içine sokup sonra çıkarsaydı, onun güzel kokusunu duymadık hiçbir canlı kalmazdı" .
وقال آخرون: عُنِى بقولِه: {مَخْتُومٍ}: مُطَيَّنٍ، {خِتَامُهُ مِسْكٌ}: طينُه مسكٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: O'nun: {مَخْتُومٍ} “Mühürlü” kavliyle kastedilen: Kille sıvanmış/mühürlenmiş; {خِتَامُهُ مِسْكٌ} “Mührü/harcı misktir” kavliyle de: Onun mühür çamuru/harcı misktir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مَخْتُومٍ (٢٥) خِتَامُهُ مِسْكٌ}. قال: طينُه مسكٌ .
el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {مَخْتُومٍ (٢٥) خِتَامُهُ مِسْكٌ} “mühürlü [saf bir içecekten]. Onun sonu/mührü misktir” kavli hakkında: "Onun harcı/çamuru misktir" dediğini naklettiler .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {مَخْتُومٍ}: الخمرُ، {خِتَامُهُ مِسْكٌ}: ختامُه عندَ اللَّهِ مسكٌ، وختامُها اليومَ في الدنيا طينٌ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {مَخْتُومٍ} “Mühürlü” kavli hakkında: "Şaraptır"; {خِتَامُهُ مِسْكٌ} “Onun mührü misktir” kavli hakkında ise: "Allah katındaki mührü misktir; bugün dünyadaki mührü/harcı ise kildir" demiştir .
وأولى الأقوالِ في ذلك عندَنا بالصوابِ قولُ من قال: معنى ذلك: آخرُه وعاقبتُه مسكٌ. أي: هي طيبةُ الريحِ، إن ريحَها في آخرِ شربِهم يختمُ لهم بريحِ المسكِ.
Bize göre bu konuda görüşlerin gerçeğe en uygun olanı: Bunun manası: "Onun sonu ve akıbeti misktir" diyenin görüşüdür. Yani: O hoş kokuludur; onların içmelerinin sonunda kokusu onlar için misk kokusuyla sonlandırılır .
وإنما قلنا: ذلك أولى الأقوالِ في ذلك بالصحةِ؛ لأنه لا وجهَ للختمِ في كلامِ العربِ إلا الطبعُ والفراغُ، كقولِهم: ختَم فلانٌ القرآنَ. إذا أتَى على آخرِه، فإذا كان لا وجهَ للطبعِ على شرابِ أهلِ الجنةِ يُفهمُ؛ إذ كان شرابُهم جاريًا جَرْىَ الماءِ في الأنهارِ، ولم يكنْ مُعَتَّقًا في الدنانِ فيُطَيَّنَ عليها ويُختمَ - عُلِم أن الصحيحَ من ذلك هو الوجهُ الآخرُ، وهو العاقبةُ والمشروبُ آخِرًا، وهو الذي خُتِم به الشرابُ.
Bunun sıhhate en uygun görüş olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Arap kelamında hatm (ختم) kökünün mühürlemek (damgalamak) ve bitirip sona erdirmekten başka bir anlamı yoktur; nitekim Arapların: "Filan Kur'an'ı hatmetti" demeleri gibi ki bu, onun sonuna ulaştığı zamandır. Cennet ehlinin içeceğine damga vurulup mühürlenmesinin anlaşılır bir yönü olmadığına göre -çünkü onların içeceği ırmaklardaki suyun akışı gibi akmaktadır, küplerde yıllandırılmış değildir ki üzeri kille sıvanıp mühürlensin- bundan doğru olanın diğer vecih olduğu bilinir ; o da akıbet/sonuçtur ve en son içilen kısımdır, içeceğin kendisiyle sonlandırıldığı şeydir.
وأما الختمُ بمعنى المزجِ، فلا نعلمُه مسموعًا من كلامِ العربِ.
Karıştırmak/katmak anlamındaki hatm'e (ختم) gelince, bunun Arap kelamında işitildiğini bilmiyoruz.
وقد اختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {خِتَامُهُ مِسْكٌ} سوى الكسائيِّ، فإنه كان يقرؤُه (خاتَمُه مِسْكٌ) .
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. İslâm beldelerinin kurrâsının geneli bunu: {خِتَامُهُ مِسْكٌ} “Onun sonu misktir” şeklinde okumuştur; Kisâî müstesnadır, zira o bunu (خاتَمُه مِسْكٌ) [hâtemuhu misk] şeklinde okumaktaydı.
والصوابُ مِن القولِ عندَنا في ذلك ما عليه قرأةُ الأمصارِ، وهو: {خِتَامُهُ} ؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليه. والختِامُ والخاتَمُ وإن اختلَفا في اللفظِ، فإنهما متقارِبان في المعنى، غيرَ أن الخاتمَ اسمٌ والختامَ مصدرٌ، ومنه قولُ الفرزدقِ :
Bize göre bu konudaki doğru görüş, beldelerin kurrâsının üzerinde olduğu: {خِتَامُهُ} kıraatidir; çünkü kurrâ hücceti bunun üzerinde icmâ etmiştir. el-Hitâm (الختام) ile el-hâtem (الخاتم) lafız bakımından farklı olsalar da anlamca birbirine yakındırlar; şu kadar var ki el-hâtem bir isim, el-hitâm ise bir mastardır. Ferazdak'ın şu sözü de bundandır :
فَبِتْنَ بِجانِبَيَّ مُصَرَّعَاتٍ … وبِتُّ أفُضُّ أغْلاقَ الخِتامِ
"Onlar iki yanımda yerlere serilmiş gecelerken... / Ben ise mühür kilitlerini açıp durarak geceledim"
ونظيرُ ذلك قولُهم: هو كريمُ الطابَعِ والطباعِ.
Bunun benzeri Arapların: "O, taba'ı (الطابَع) ve tıbâ'ı (الطباع) cömert biridir" sözüdür.
وقولُه: {وَفِي ذَلِكَ فَلْيَتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وفي هذا النعيم الذي وصف جلَّ ثناؤُه أنه أعطى هؤلاء الأبرارَ في القيامةِ، فليتنافَسِ المتنافِسون. والتنافسُ أن يَنْفَسَ الرجلُ على الرجلِ بالشيءِ يكونُ له، ويتمنَّى أن يكونَ له دونَه، وهو مأخوذٌ من الشيءِ النفيسِ، وهو الذي تحرصُ عليه نفوسُ الناسِ وتطلبُه وتشتهِيه، وكأنَّ معناه في ذلك: فليجدَّ الناسُ فيه، وإليه فليستبِقوا في طلبِه، ولتحرصْ عليه نفوسُهم.
O'nun: {وَفِي ذَلِكَ فَلْيَتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ} “Yarışanlar artık bunun için yarışsınlar” kavline gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Şanı yüce olanın kıyamette bu iyi kullara (ebrâra) vereceğini vasfettiği bu nimet uğrunda, yarışanlar yarışsın. Tenâfüs (التنافس), bir adamın diğer bir adamdaki bir şeye imrenmesi/çekememesi ve onun yerine kendisine ait olmasını arzu etmesidir. Bu da insanların nefislerinin ona hırs gösterdiği, onu talep ettiği ve arzuladığı "en-nefîs" (değerli) şeyden alınmıştır. Sanki bundaki mana şöyledir: İnsanlar bunun uğrunda ciddiyetle çalışsın, onu elde etmede birbirleriyle yarışsınlar ve nefisleri ona hırs göstersin.
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ (٢٧) عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ (٢٨) إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ (٢٩)}.
Yüce Allah'ın: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ (٢٧) عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ (٢٨) إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ (٢٩)} “Onun karışımı Tesnîm'dendir; (27) O bir pınardır ki ondan [Allah'a] yakın kılınmış olanlar içerler. (28) Doğrusu günahkârlar, iman etmiş olanlara gülerlerdi. (29)” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: ومِزامجُ هذا الرحيقِ من تسنيمٍ، والتسنيمُ التفعيلُ، من قولِ
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu hâlis şarabın (rahîk) karışımı Tesnîm'dendir. Tesnîm (التسنيم) [kelimesi], tef‘îl (التفعيل) vezninde olup...
القائلِ: سنَّمتُهم العينَ تسنيمًا. إذا أجريتها عليهم من فوقِهم، فكان معناه في هذا الموضعِ: ومزاجُه من ماءٍ ينزلُ عليهم من فوقِهم فينحدرُ عليهم. وقد كان مجاهدٌ والكلبيُّ يقولان في ذلك كذلك.
"Pınarı onlara yukarıdan akıttım" anlamında: "سنَّمتُهم العينَ تسنيمًا" denir. Bu mevkideki manası şudur: Onun karışımı, üzerlerine yukarıdan inip dökülen bir sudandır. Mücâhid ve Kelbî de bu konuda böyle söylüyorlardı.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {تَسْنِيمٍ}. قال: تسنيمٍ يعلو .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {تَسْنِيمٍ} “Tesnîm” kavli hakkında: "Yukarıdan inen tesnîm" dediğini naklettiler .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الكلبيِّ في قولِه: {تَسْنِيمٍ}. قال: تسنيمٍ ينصبُّ عليهم من فوقِهم، وهو شرابُ المقرَّبين .
Bize İbnü'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, Kelbî'nin: {تَسْنِيمٍ} “Tesnîm” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Üzerlerine yukarıdan dökülen bir tesnîmdir; o, mukarreblerin içeceğidir" .
وأما سائرُ أهلِ التأويلِ، فقالوا: هو عينٌ يُمزَجُ بها الرحيقُ لأصحابِ اليمينِ، فأما المقرَّبون فيشرَبونها صِرْفًا.
Tevil ehlinin geri kalanı ise şöyle demiştir: O, amel defteri sağdan verilenler (ashâb-ı yemîn) için saf şaraba karıştırılan bir pınardır; mukarreblere gelince, onlar onu katıksız/saf olarak içerler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن الأعمشِ، عن عبدِ اللهِ بن مُرَّةَ، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ في قولِه: {مِنْ تَسْنِيمٍ}. قال: عينٍ في الجنةِ يشربُها المقرَّبون، وتُمزج لأصحاب اليمينِ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, A‘meş’ten, Abdullah b. Mürre’den, Mesrûk’tan, Abdullah’ın [İbn Mes‘ûd’un] {مِنْ تَسْنِيمٍ} “Tesnîm'dendir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “[O,] Cennette bir pınardır; ondan mukarrebler içer, amel defteri sağdan verilenler (ashâb-ı yemîn) için ise [şaraplarına] karıştırılır.”
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن عبدِ اللَّهِ بن مُرَّةَ، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ}. قال: يشربُه المقرَّبون صِرفًا، ويُمزجُ لأصحابِ اليمينِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, A'meş'ten, Abdullah b. Mürre'den, Mesrûk'tan, Abdullah'ın: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ} “Onun karışımı Tesnîm'dendir” kavli hakkında: "Mukarrebler onu katıksız/saf olarak içerler, ashâb-ı yemîn için ise karıştırılır" dediğini nakletti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهران، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مالكِ بن الحارثِ، عن مسروقٍ: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ}. قال: عينٍ في الجنةِ، يشربُها المقرَّبون صِرفًا، وتُمزجُ لأصحابِ اليمينِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, Mansûr'dan, Mâlik b. el-Hâris'ten, Mesrûk'un: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ} “Onun karışımı Tesnîm'dendir” kavli hakkında: "Cennette bir pınardır; mukarrebler onu katıksız/saf içerler, ashâb-ı yemîn için ise karıştırılır" dediğini nakletti.
قال: ثنا مهران، عن سفيان، عن الأعمشِ، عن عبدِ الله بن مُرَّةَ، عن مسروقٍ: {عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ}. قال: يشربُ بها المقربون صِرفًا، وتُمزجُ لأصحابِ اليمينِ.
Dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, A'meş'ten, Abdullah b. Mürre'den, Mesrûk'un: {عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ} “Bir pınardır ki ondan [Allah'a] yakın kılınmış olanlar içerler” kavli hakkında: "Ondan mukarrebler katıksız/saf içerler, ashâb-ı yemîn için ise karıştırılır" dediğini nakletti.
حدَّثني طلحةُ بنُ يحيى اليربوعيُّ، قال: ثنا فضيلُ بنُ عِياضٍ، عن منصورٍ، عن مالكِ بن الحارث في قولِه: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ}. قال: في الجنةِ عينٌ، يشربُ منها المقرَّبون صِرفًا، وتمزجُ لسائرِ أهلِ الجنةِ.
Bana Talha b. Yahyâ el-Yerbûî anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. İyâd, Mansûr'dan, Mâlik b. el-Hâris'in: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ} “Onun karışımı Tesnîm'dendir” kavli hakkında: "Cennette bir pınardır; mukarrebler ondan katıksız/saf içerler, cennet ehlinin geri kalanına ise karıştırılır" dediğini nakletti.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا أبو حمزةَ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباس قوله: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ}. [قال: عينٌ] يَشْرَبُ بها المقرَّبون صِرفًا، ويُمزجُ فيها لمَن دونَهم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hamza, Atâ b. es-Sâib'den, Saîd b. Cübeyr'den, İbn Abbâs'ın: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ} “Onun karışımı Tesnîm'dendir” kavli hakkında: [Dedi ki: Bir pınardır]; ondan mukarrebler katıksız/saf olarak içerler, onlardan aşağıda olanlar için ise [içeceklerine] ondan karıştırılır.
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا جرير، عن منصور، عن مالك بن الحارث في قولِه: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ}. قال: التسنيمُ: عينٌ في الجنةِ، يشربُها المقرَّبون صِرفًا، وتُمزجُ لسائرِ أهلِ الجنةِ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, Mâlik b. el-Hâris'in: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ} “Onun karışımı Tesnîm'dendir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "et-Tesnîm: Cennette bir pınardır; mukarrebler onu katıksız/saf olarak içerler, cennet ehlinin geri kalanına ise karıştırılır" .
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا أبو حمزةَ، عن عطاء بن السائبِ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ}. قال: عينٌ، يشربُ بها المقرَّبون، ويُمزجُ فيها لمَن دونَهم .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hamza, Atâ b. es-Sâib'den, Saîd b. Cübeyr'den, İbn Abbâs'ın: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ} “Onun karışımı Tesnîm'dendir” kavli hakkında: "Bir pınardır; ondan mukarrebler içerler, onlardan aşağıda olanlar için ise [içeceklerine] ondan karıştırılır" dediğini nakletti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ (٢٧) عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ}: عينًا [مما في] الجنةِ يُمزجُ بها الخمرُ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'ın: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ (٢٧) عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ} “Onun karışımı Tesnîm'dendir. (27) O bir pınardır ki ondan [Allah'a] yakın kılınmış olanlar içerler. (28)” kavli hakkında: "Cennetteki [şeylerden] bir pınardır; şarap onunla karıştırılır" dediğini nakletti.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسن في قولِه: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ}. قال: خفايا أخفاها اللهُ لأهلِ الجنةِ .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, Hasan'ın: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ} “Onun karışımı Tesnîm'dendir” kavli hakkında: "Allah'ın cennet ehli için gizlediği gizli [nimetler]dir" dediğini nakletti .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا عمرانُ بنُ عيينةَ، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ}. قال: هو أشرفُ شرابٍ في الجنةِ، هو للمقرَّبين صِرفٌ، وهو لأهلِ الجنةِ مزاجٌ.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne, İsmâil'den, Ebû Sâlih'in: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ} “Onun karışımı Tesnîm'dendir” kavli hakkında: "O, cennetteki en şerefli içecektir; mukarrebler (Allah'a yakın kılınanlar) için katıksız/saf, [diğer] cennet ehli için ise bir karışımdır" dediğini nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ}: شرابٍ شريفٍ؛ عينٍ في الجنةِ، يشربُها المقرَّبون صِرفًا، وتُمزجُ لسائرِ أهلِ الجنةِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ} “Onun karışımı Tesnîm'dendir” kavli hakkında: "Şerefli bir içecektir; cennette bir pınardır, ondan mukarrebler katıksız/saf olarak içerler, cennet ehlinin geri kalanına ise karıştırılır" dediğini nakletti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قولِه: {مِنْ تَسْنِيمٍ (٢٧) عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ}. قال: بلَغنا أنها عينٌ تخرجُ من تحتِ العرشِ، وهى مِزاجُ هذه الخمرِ. يعنى: مِزاجُ الرحيقِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {مِنْ تَسْنِيمٍ (٢٧) عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ} “Tesnîm'dendir. (27) O bir pınardır ki ondan [Allah'a] yakın kılınmış olanlar içerler. (28)” kavli hakkında şöyle demiştir: "Bize ulaştığına göre o, Arş'ın altından çıkan bir pınardır; o, bu şarabın karışımıdır." Yani: Rahîk'ın (saf içeceğin) karışımıdır .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قولِه: {مِنْ تَسْنِيمٍ}: شراب اسمه تسنيم، وهو من أشرفِ الشرابِ .
Hüseyin'den nakledildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın: {مِنْ تَسْنِيمٍ} “Tesnîm'dendir” kavli hakkında: "Adı Tesnîm olan bir içecektir; o, en şerefli içeceklerdendir" dediğini işittim .
فتأويلُ الكلامِ: ومزامجُ الرحيقِ من عينٍ تُسَنَّمُ عليهم من فوقِهم فتنصَبُّ عليهم، يشربُ بها المقرَّبون من اللهِ صِرفًا، وتُمزجُ لأهلِ الجنةِ.
Sözün tevili şöyledir: Rahîk'ın karışımı, üstlerinden kendilerine doğru yükseltilip üzerlerine dökülen bir pınardandır; Allah'a yakın kılınanlar (mukarrebler) ondan katıksız/saf olarak içerler, [diğer] cennet ehline ise karıştırılır.
واختلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ نصبِ قولِه: {عَيْنًا}؛ فقال بعضُ نحويِّي البصرةِ: إن شئتَ جعَلتَ نصبَه على: يُسْقَون عينًا، وإن شئتَ جَعَلته مدحًا فيُقطعُ من أولِ الكلامِ، فكأنك تقولُ: أعنى عينًا.
Arap dili âlimleri {عَيْنًا} “Bir pınar” kavlinin nasb (üstün) okunuşunun yönü hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: Dilersen onun nasbını "onlara bir pınardan içirilir" takdirine bağlarsın, dilersen de onu övgü (medih) kılarsın da sözün başından kesilir (kat' edilir); sanki "bir pınarı kastediyorum" dersin.
وقال بعضُ نحويي الكوفةِ: نَصبُ العين على وجهين؛ أحدُهما: أن يَنْوِىَ: من تسنيم عَينٍ، فإذا نوِّنت نُصبت، كما قال: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ (١٤) يَتِيمًا} [البلد: ١٤، ١٥]، وكما قال: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً} [المرسلات: ٢٥، ٢٦]. والوجه الآخرُ: أن يَنْوِىَ: من ماءٍ سُنِّم عينًا، كقولك: رفع عينًا يشربُ بها. قال: وإن لم يكنْ التسنيمُ اسمًا للماءِ فالعينُ نكرةٌ والتسنيمُ، معرفةٌ، وإن كان اسمًا للماء فالعينُ معرفةٌ فخرَجت نصبًا.
Kûfeli nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: Ayn (عَيْن) kelimesinin nasbı iki vecih üzeredir; bunlardan biri: "من تسنيم عَينٍ" (Tesnîm pınarından) şeklinde [izafeti] niyet etmektir. Tenvinlendiğinde ise nasb edilir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ (١٤) يَتِيمًا} “Yahut bir kıtlık gününde bir yetimi doyurmaktır”, yine şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً} “Biz yeryüzünü toplanma yeri kılmadık mı; dirilere [ve ölülere]”. Diğer vecih ise: "Pınar kılınarak akıtılmış/yükseltilmiş bir sudan" şeklinde niyet etmektir; tıpkı senin "Kendisinden içilen bir pınarı yükseltti" demen gibidir. [Ferrâ] dedi ki: Şayet Tesnîm suyun [özel] ismi değilse 'ayn' nekre, Tesnîm ise marifedir. Eğer suyun ismi ise 'ayn' marifedir , dolayısıyla mansub olarak gelmiştir.
وقال آخر من البصريين: {مِنْ تَسْنِيمٍ} معرفةٌ، ثم قال: {عَيْنًا}. فجاءت نكرةً، فنصَبتَها صفةً لها . وقال آخرُ: نُصِبت بمعنى: من ماءٍ يَتَسَنَّمُ عينًا.
Basralılardan bir başkası şöyle demiştir: {مِنْ تَسْنِيمٍ} “Tesnîm'dendir” marifedir, sonra {عَيْنًا} “Bir pınar” buyurmuştur; o nekre olarak gelmiştir, böylece sen onu ona sıfat olarak nasb etmişsindir . Bir başkası da şöyle demiştir: "Bir pınar olarak yükselen sudan" anlamında nasb edilmiştir.
والصوابُ من القولِ في ذلك عندَنا: أن التسنيم اسمٌ معرفةٌ والعينُ نكرةٌ، فنُصبت لذلك إذ كانت صفةً له.
Bu hususta bize göre doğru olan görüş: Tesnîm marife bir isimdir, ayn ise nekredir; ona sıfat olduğu için bu sebeple nasb edilmiştir.
وإنما قلنا: ذلك هو الصوابُ؛ لما قد قدَّمنا من الروايةِ عن أهلِ التأويلِ أن التسنيمَ هو العينُ، فكان معلومًا بذلك أن العينَ إذ كانت منصوبةً وهى نكرةٌ - أن التسنيمَ معرفةٌ.
Bizim "Doğru olan budur" dememizin sebebi; tevil ehlinden Tesnîm'in pınarın kendisi olduğuna dair daha önce aktardığımız rivayettir. Böylece ayn kelimesi nekre olup mansub kılındığında, Tesnîm'in marife olduğu bununla anlaşılmış oldu.
وقولُه: {إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين اكتسَبوا المآثمَ، فكفَروا باللهِ في الدنيا، كانوا فيها، من الذين أقرُّوا بوحدانيةِ اللهِ وصدَّقوا به يضحَكون؛ استهزاءً منهم بهم.
O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ} “Şüphesiz ki suç işleyen [günahkâr]lar, iman edenlere gülerlerdi” kavli hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Günah işleyip dünyada Allah'ı inkâr edenler, dünyada iken Allah'ın birliğini ikrar edip O'nu tasdik edenlerle alay ederek onlara gülerlerdi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ}: في الدنيا، يقولون: والله إن هؤلاء
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ} “Şüphesiz o günahkârlar, iman edenlere gülerlerdi” ayeti hakkında şöyle dediğini aktardı: "Dünyada iken [böyle yaparlar] ve: 'Vallahi şüphesiz şunlar...' derlerdi."
لكذَبةٌ، وما هم على شيءٍ. استهزاءً بهم .
yalancılardır, onlar hiçbir şey üzerinde değillerdir' derlerdi. Onlarla alay ederek [bunu yaparlardı]" dediğini nakletti .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ (٣٠) وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَكِهِينَ (٣١) وَإِذَا رَأَوْهُمْ قَالُوا إِنَّ هَؤُلَاءِ لَضَالُّونَ (٣٢) وَمَا أُرْسِلُوا عَلَيْهِمْ حَافِظِينَ (٣٣)}
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ (٣٠) وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَكِهِينَ (٣١) وَإِذَا رَأَوْهُمْ قَالُوا إِنَّ هَؤُلَاءِ لَضَالُّونَ (٣٢) وَمَا أُرْسِلُوا عَلَيْهِمْ حَافِظِينَ (٣٣)} “Onların yanından geçtiklerinde birbirlerine kaş göz işareti yaparlardı. (30) Ailelerine döndükleri vakit de neşe içinde dönerlerdi. (31) Onları gördüklerinde: 'Şüphesiz bunlar gerçekten sapmış kimselerdir' derlerdi. (32) Hâlbuki onlar, üzerlerine koruyucu [ve denetleyici] olarak gönderilmemişlerdi. (33)”
يقولُ تعالى ذكرُه: وكان هؤلاء الذين أجرَموا إذا مرَّ الذين آمَنوا بهم {يَتَغَامَزُونَ}. يقولُ: كان بعضُهم يغمزُ بعضًا بالمؤمنِ؛ استهزاءً به وسخريةً.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu suç işleyen kimseler, iman edenler yanlarından geçtiklerinde {يَتَغَامَزُونَ} “birbirlerine kaş göz işareti yaparlardı”. Yani: Onlarla alay etmek ve eğlenmek için birbiriyle mümin hakkında kaş göz işareti yapardı.
وقولُه: (وإذا انقلَبوا إلى أهلِهم انقلَبوا فاكِهين). يقولُ: وكان هؤلاء المجرمون إذا انصرَفوا إلى أهلهم من مجالسِهم، انصرَفوا ناعِمين مُعجَبين.
O'nun: (وإذا انقلَبوا إلى أهلِهم انقلَبوا فاكِهين) “Ailelerine döndükleri vakit de neşe içinde dönerlerdi” kavli hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Bu suçlular meclislerinden ailelerine döndüklerinde, refah içinde ve [kendilerini] beğenmiş olarak dönerlerdi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن علي، عن ابن عباسٍ: (انقلبوا فاكِهين). قال: مُعجَبين.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, İbn Abbâs'ın: (انقلبوا فاكِهين) “[Ailelerine] neşe içinde dönerlerdi” kavli hakkında: "[Kendilerini] beğenmiş olarak" dediğini nakletti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: (وإذا انقلَبوا إلى أهلهم انقلَبوا فاكهين). قال: انقلَب ناعمًا. قال: هذا في الدنيا، ثم أُعقِب النارَ في الآخرةِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: (وإذا انقلَبوا إلى أهلهم انقلَبوا فاكهين) “Ailelerine döndükleri vakit de neşe içinde dönerlerdi” kavli hakkında şöyle dedi: "Refah içinde dönerdi." Dedi ki: "Bu dünyadadır; sonra ahirette cezasını cehennem olarak görür."
وقد كان بعضُ أهل العلم بكلام العربِ يفرِّقُ بينَ معنى فاكِهين وفَكِهين؛ فيقولُ: معنى فاكِهين: ناعِمين، وفَكِهين: مَرِحين. وكان غيرُه يقولُ: ذلك بمعنًى واحدٍ، وإنما هو بمنزلة طامِعٍ وطَمِعٍ، وباخِلٍ وبَخِلٍ.
Arap dili ilmine sahip bazı âlimler, fâkihîn (فاكِهين) ile fekihîn (فَكِهين) kelimelerinin anlamlarını birbirinden ayırarak şöyle derlerdi: Fâkihîn kelimesinin anlamı refah ve nimet içinde olanlar (nâimîn), fekihîn kelimesinin anlamı ise taşkınlık derecesinde neşeli olanlar (merihîn) demektir. Bir başkası ise şöyle derdi: Bu ikisi aynı anlamdadır; bu durum tıpkı tâmi‘ (طامِع) ile tamı‘ (طَمِع), bâhıl (باخِل) ile bahıl (بَخِل) kelimeleri gibidir.
وقولُه: {وَإِذَا رَأَوْهُمْ قَالُوا إِنَّ هَؤُلَاءِ لَضَالُّونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا رأَى المجرمون المؤمنين قالوا لهم: إن هؤلاء لضالون عن محجةِ الحقِّ وسبيلِ القصدِ،
O'nun: {وَإِذَا رَأَوْهُمْ قَالُوا إِنَّ هَؤُلَاءِ لَضَالُّونَ} “Onları gördüklerinde: 'Şüphesiz bunlar gerçekten sapmış kimselerdir' derlerdi” kavli hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Suçlular müminleri gördüklerinde onlar hakkında: "Şüphesiz bunlar hak caddesinden ve dosdoğru yoldan sapmış kimselerdir" derlerdi,
{وَمَا أُرْسِلُوا عَلَيْهِمْ حَافِظِينَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وما بُعِث هؤلاء الكفارُ القائِلون للمؤمِنين: إن هؤلاء لضالون. حافِظين عليهم بأعمالِهم . يقولُ: إنما كُلِّفوا الإيمانَ باللهِ والعملَ بطاعتِه، ولم يُجعلوا رُقباء على غيرِهم يحفَظون عليهم أعمالَهم ويتفقَّدونها.
{وَمَا أُرْسِلُوا عَلَيْهِمْ حَافِظِينَ} “Hâlbuki onlar, üzerlerine koruyucu [ve denetleyici] olarak gönderilmemişlerdi”. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Müminlere: "Şüphesiz bunlar sapmış kimselerdir" diyen bu kâfirler, onların amellerini koruyup gözeten kimseler olarak gönderilmediler . Yani: Onlar sadece Allah'a iman etmek ve O'na itaatle amel etmekle mükellef tutulmuşlardır; başkalarının amellerini gözetleyen ve onları denetleyen bekçiler kılınmamışlardır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ (٣٤) عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ (٣٥) هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ (٣٤) عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ (٣٥) هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦)} “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler. (34) Tahtlar üzerinde bakarlar. (35) Kâfirler, yaptıklarının cezasını buldular mı? (36)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: {فَالْيَوْمَ}. وذلك يومُ القيامةِ، {الَّذِينَ آمَنُوا} بِاللَّهِ في الدنيا، {مِنَ الْكُفَّارِ} فيها، {يَضْحَكُونَ}،
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {فَالْيَوْمَ} “İşte bugün” -ki o kıyamet günüdür-, dünyada Allah'a {الَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenler”, dünyadaki {مِنَ الْكُفَّارِ} “kâfirlere”, {يَضْحَكُونَ} “gülerler”,
{عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ}. يقولُ: على سررِهم التي في الحِجالِ ينظرون إليهم وهم في الجنةِ، والكفارُ في النارِ يُعَذَّبون.
{عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ} “Tahtlar üzerinde bakarlar”. Şöyle buyurmaktadır: Kendileri cennette, kâfirler ise cehennemde azap görürlerken, gölgelikli odalardaki tahtları üzerinden onlara bakarlar.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ (٣٤) عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ}. قال: يعنى السُّررَ المرفوعةَ عليها الحِجالُ. وكان ابنُ عباسٍ يقولُ: إن السورَ الذي بينَ الجنةِ والنارِ يُفتحُ لهم فيه أبوابٌ، فينظر المؤمنون إلى أهلِ النارِ والمؤمنون على السررِ ينظُرون كيفَ يعذَّبون، فيضحَكون منهم، فيكون ذلك مما أقرَّ
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] {فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ (٣٤) عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ} “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler; tahtlar üzerinde bakarlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "[Bununla] üzerlerinde cibinlikler bulunan yüksek sedirler kastedilmektedir." İbn Abbâs şöyle derdi: "Cennet ile cehennem arasındaki surda onlar için kapılar açılır; müminler sedirlerin üzerindeyken cehennem ehline bakıp onların nasıl azap edildiklerini görür ve onlara gülerler. Bu da [Allah'ın] hoşnut kıldığı/sevindirdiği...
اللهُ به أعينَهم كيفَ ينتقِمُ اللَّهُ منهم .
gözlerini aydın kıldığı şeylerden olur; zira Allah'ın onlardan nasıl intikam aldığını görürler" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ}: ذُكِر لنا أن كعبًا كان يقولُ: إن بينَ الجنةِ والنارِ كِوًى، فإذا أراد المؤمنُ أن ينظرَ إلى عدوٍّ كان له في الدنيا، اطَّلَع من بعضِ الكِوى، قال اللهُ جلَّ ثناؤُه: {فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ} [الصافات: ٥٥]. أي: في وسطِ النارِ، وذُكِر لنا أنه رأَى جماجمَ القومِ تغلِى .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ} “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Bize anlatıldığına göre Ka'b şöyle derdi: "Cennet ile cehennem arasında pencereler vardır; mümin dünyada kendisine düşman olan birine bakmak istediğinde bu pencerelerin bazısından bakar. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ} [es-Sâffât: 55] “Derken [aşağıya] baktı ve onu cehennemin ortasında gördü.” Yani: Ateşin ortasında. Bize anlatıldığına göre o, o kavmin kafataslarının kaynadığını görmüştür" .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: قال كعبٌ: إن بينَ أهلِ الجنةِ وبينَ أهلِ النارِ كِوى، لا يشاءُ رجلٌ مِن أهلِ الجنةِ أن ينظرَ إلى غيرِه من أهلِ النارِ إلا فعَل .
Bize İbnü'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, Katâde'nin şöyle dediğini nakletti: Ka'b dedi ki: "Cennet ehli ile cehennem ehli arasında pencereler vardır; cennet ehlinden bir adam cehennem ehlinden bir başkasına bakmak istediğinde muhakkak bakar" .
حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: ثنا عبيد، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ (٣٤) عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ}: كان ابنُ عباسٍ يقولُ: السُّورُ بين أهل الجنةِ والنارِ، فيفتحُ لأهلِ الجنةِ أبوابٌ، فينظرون وهم على السُّرر إلى أهلِ النارِ كيف يُعذَّبون، فيضحَكون منهم، ويكونُ ذلك مما يُقِرُّ اللهُ به أعينَهم أن ينظروا إلى عدوِّهم كيف ينتقمُ الله منهم.
Hüseyin'den nakledildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ (٣٤) عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ} “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler. (34) Tahtlar üzerinde bakarlar. (35)” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: İbn Abbâs şöyle derdi: "Sur, cennet ehli ile cehennem ehli arasındadır; cennet ehline kapılar açılır, onlar da tahtlar üzerindeyken cehennem ehline bakıp nasıl azap edildiklerini seyrederler ve onlara gülerler; Allah'ın onlardan nasıl intikam aldığını düşmanlarına bakarak görmeleri, Allah'ın onların gözlerini aydın kıldığı şeylerden olur."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ: {فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ}. قال: يُجاءُ بالكفارِ حتى ينظروا إلى أهلِ الجنةِ في الجنةِ على
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan nakletti: {فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ} “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler.” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Kâfirler, cennetteki cennet ehline baksınlar diye getirilirler...
سُررٍ، فحينَ ينظرون إليهم تعلقُ دونَهم الأبوابُ، ويضحكُ أهلُ الجنةِ منهم، فهو قولُه: {فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ (٣٤) عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ}.
tahtlar üzerinde olan cennet ehline baksınlar diye getirilirler; tam onlara baktıkları sırada kapılar önlerine kapatılır ve cennet ehli onlara güler. İşte O'nun: {فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ (٣٤) عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ} “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler. (34) Tahtlar üzerinde bakarlar. (35)” buyruğu budur."
وقولُه: {هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ}. يقول تعالى ذكرُه: هل أُثِيبَ الكفارُ وجُزُوا ثوابَ ما كانوا في الدنيا يفعَلون بالمؤمنين من سخريتِهم منهم، وضحكِهم بهم، بضحكِ المؤمنين منهم في الآخرةِ والمؤمنون على الأرائكِ ينظرون، وهم في النارِ يعذَّبون؟!
O'nun: {هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} “Kâfirler, yaptıklarının cezasını buldular mı?” kavli hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kâfirler, dünyada müminlerle alay edip onlara gülmelerinin karşılığını; ahirette kâfirler ateşte azap görürken müminlerin tahtlar üzerinde bakıp onlara gülmeleriyle bulup cezalarını çektiler mi?!
و {ثُوِّبَ}: فُعِّل، من الثوابِ والجزاءِ، يقالُ منه: ثَوَّب فلانٌ فلانًا على صنيعه، وأثابه منه.
{ثُوِّبَ} kelimesi, sevap ve karşılık verme anlamındaki fiilin "fu'ille" (فُعِّلَ) vezninde meçhulüdür. Bundan dolayı "falanca kimse yaptığından ötürü falancaya karşılık verdi (sevvabe / esâbe)" denilir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ}. قال: جُزِى .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ} “Kâfirler cezasını buldular mı?” kavli hakkında: "Cezalandırıldı/karşılığını gördü" dediğini nakletti .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ: {هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} حينَ كانوا يسخَرون؟
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan nakletti: {هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} “Kâfirler, yaptıklarının cezasını buldular mı?” [Yani] alay ettikleri zamanki [yaptıklarının]?
آخرُ تفسيرِ سورةِ "ويلٌ للمطففين"
"Veylün li'l-Mutaffifîn" Suresi tefsirinin sonu.