حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den benzerini aktardı.
وقال آخرون: الشفَقُ هو اسم للحمرة والبياضِ. وقالوا: هو من الأضدادِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Şafak, hem kızıllığın hem de beyazlığın adıdır. Ve: "O, zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerdendir" demişlerdir.
والصوابُ من القولِ في ذلك عندى أن يقال: إن الله أقسم بالنهارِ مدبرًا، وبالليلِ مقبلًا. وأما الشفَقُ الذي تحِلُّ به صلاةُ العشاءِ، فإنه الحمرةُ عندَنا؛ للعلةِ التي قد بيناها في كتابِنا "كتابِ الصلاةِ".
Bu konuda bana göre doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz Allah, arkasını dönüp giden gündüze ve yönelip gelen geceye yemin etmiştir. Yatsı namazının vaktini helal kılan (vaktini başlatan) şafak ise bize göre kızıllıktır; nitekim bunun illetini (gerekçesini) "Kitâbü's-Salât" adlı eserimizde açıklamış bulunmaktayız.
وقولُه: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}. يقولُ: والليلِ وما جمَع، مما سكَن وهدَأ فيه من ذى روحٍ كان يطيرُ، أو يَدِبُّ نهارًا. يقالُ منه: وسَقْتُه أَسِقُه وَسْقًا. ومنه: طعامٌ موسَقٌ ، وهو المجموعُ في غرائرَ أو وعاءٍ. ومنه الوَسْقُ، وهو الطعامُ المجتمعُ الكثيرُ، مما يُكال أو يُوزنُ، يقالُ: هو ستون صاعًا. وبه جاء الخبرُ عن رسولِ اللهِ ﷺ .
O'nun: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” âyetine gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Geceye ve gündüzün uçan yahut yerde sürünen canlılardan onda sükûnete erip dinlenenleri toplamasına [yemin olsun]. Bu kelimeden hareketle: "Vesaktühû esikuhû veskan" (Onu toplayıp bir araya getirdim) denir. Çuvallara yahut bir kaba doldurulup toplanan yiyecek için kullanılan "Taâmün mûsekun" (toplanmış yiyecek) tabiri de buradan gelir. Hacimle ölçülen veya tartılan çok miktardaki toplanmış yiyecek demek olan "el-vesk" de bu köktendir; bunun altmış sâ‘ olduğu söylenir. Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelen haber de bu doğrultudadır .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de açıklamalarda bulunmuştur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَا وَسَقَ}. يقولُ: وما جمَع.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمَا وَسَقَ} “Ve topladığı şeylere” âyeti hakkında: "Ve topladığı şeyler" dediğini aktardı.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنُ عباسٍ في هذه الآيةِ: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}. قال: وما جمَع . وقال ابنُ عباسٍ:
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan bu âyet hakkında: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” dedi ki: "Ve topladığı şeylere" . İbn Abbâs şöyle demiştir:
* مُسْتَوْسِقاتٍ لو يَجِدْنَ سائِقا *
* [Kendilerini sevk edecek] bir sürücü bulabilseler bir araya toplanıp giden [develer]... *
حدَّثني يعقوب، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن أبي رجاءٍ، قال: سأَل حفصٌ الحسنَ عن قولِه: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}. قال: وما جمَع .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan anlattı, dedi ki: Hafs, el-Hasan'a O'nun: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” âyetini sordu; o da: "Ve topladığı şeylere" dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنُ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}. قال: وما جمَع. يقولُ: ما آوَى فيه من دابَّةٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. (Bir diğer rivayet zinciriyle) Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” [âyeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: "Ve topladığı şeylere; yani onda barındırdığı canlılara" .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}: وما لفَّ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” [âyeti hakkında]: "Ve bürüyüp sardığı şeylere" dediğini aktardı .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}. قال: وما أظلمَ عليه، وما أدخَل فيه. وقال ابنُ عباسٍ:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” [âyeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: "Karanlığıyla örttüğü ve içine aldığı şeylere." İbn Abbâs da şöyle demiştir:
* مُسْتَوْسِقاتٍ لو يجدْنَ حادِيا *
* Kendilerine bir deve sürücüsü bulsalardı bir araya toplanacaklardı *
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}. يقولُ: وما جمَع من نجمٍ أو دابةٍ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: "Yıldızlardan yahut canlılardan toplayıp bir araya getirdiği şeylere."
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَمَا وَسَقَ}. قال: وما جمَع.
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den: {وَمَا وَسَقَ} “Ve topladığı şeylere” [âyeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: “Ve toplayıp bir araya getirdiği şeylere.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قولِه: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}. قال: وما جمَع؛ يجتمعُ فيه الأشياءُ التي يجمعُها اللهُ، التي تأوِى إليه، وأشياءُ تكونُ في الليلِ لا تكونُ في النهارِ، ما جمَع مما فيه ما يأوِى إليه، فهو مما جمَع.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” âyeti hakkında şöyle dedi: "Ve topladığı şeylere; Allah'ın topladığı, geceye sığınan şeyler onda toplanır ; geceleyin olup da gündüzün olmayan şeyler vardır. İçinde barındırdıklarından topladığı şeyler, işte onun topladıklarındandır."
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، قال: ثنا عمرٌو، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}. يقولُ: ما لُفَّ عليه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm anlattı, dedi ki: Bize Amr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” [âyeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: "Üzerine bürünüp sarılan şeyler."
قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}. قال: وما دخَل فيه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” [âyeti hakkında]: "Ve içine giren şeylere" dediğini aktardı.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن أبي الهيثمِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}: وما جمَع.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', İsrâîl'den, o Ebü'l-Heysem'den, o da Saîd b. Cübeyr'den: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” [âyeti hakkında]: "Ve topladığı şeylere" dediğini aktardı.
قال: ثنا وكيعٌ عن نافعِ بن عمرَ، عن ابن أبي مُليكةَ، عن ابن عباسٍ: {وَمَا وَسَقَ}: وما جمَع، ألم تسمعْ قولَ الشاعرِ:
Dedi ki: Bize Vekî', Nâfi' b. Ömer'den, o İbn Ebî Müleyke'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَمَا وَسَقَ} “Ve topladığı şeylere” [âyeti hakkında]: "Ve topladığı şeylere; şairin şu sözünü işitmedin mi?" dediğini aktardı:
* مُسْتَوْسِقاتٍ لم يَجِدْنَ سائقا *
* Kendilerini güdecek bir sürücü bulamayan, bir araya toplanmış [develer] *
حدَّثنا هناد، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ في قولهِ: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}. قال: ما حاز إذا جاء الليلُ.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Ahvas, Simâk'tan, o da İkrime'den O'nun: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” sözü hakkında: "Gece geldiği zaman içine alıp topladığı şeyler" dediğini aktardı.
وقال آخرون: معنى ذلك: وما ساق.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, "ve sürüp getirdiği şeyler" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ أحمدَ المَرْوَزِيُّ، قال: ثنا عليُّ بن الحسنِ، قال: ثنا حسينٌ، قال: سمِعتُ عكرمةَ وسُئل: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}. قال: ما ساق مِن ظلمةٍ، فإذا كان الليلُ ذهَب كلُّ شيءٍ إلى مأْواه .
Bize Abdullah b. Ahmed el-Mervezî anlattı, dedi ki: Bize Ali b. el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: İkrime'ye: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” [âyeti] sorulduğunda şöyle dediğini işittim: "Karanlıktan sürüp getirdiği şeyler; zira gece olunca her şey barınağına çekilir" .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بن واضحٍ، قال: ثنا الحسنُ، عن عكرمةَ: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}. يقولُ: ما ساق مِن ظلمةٍ، إذا جاء الليلُ ساق كلَّ شيءٍ إلى مأْواه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan, İkrime'den: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” [âyeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: "Karanlıktan sürüp getirdiği şeyler; gece geldiğinde her şeyi barınağına sevk eder."
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}. قال: ما ساق معه مِن ظلمةٍ إذا أقبَل.
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” âyeti hakkında: "Geldiği zaman beraberinde sürüp getirdiği karanlıklar" dediğini işittim.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ}. يعنى: وما ساق الليلُ من شيءٍ جمَعه النجومُ، ويقالُ: والليلِ وما جمَع.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere” âyeti hakkında şöyle dediğini aktardı: "Yani yıldızların bir araya getirdiği şeylerden gecenin sevk edip getirdikleri; 'geceye ve topladığı şeylere' şeklinde de söylenir."
وقولُه: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ}. يقولُ: وبالقمرِ إذا تمَّ واستوى.
O'nun: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ} “Dolunay hâline geldiğinde aya” âyetine gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Tamamlanıp dolunay hâlini aldığı zaman aya [yemin olsun].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de açıklamalarda bulunmuştur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ}. يقولُ: إذا استوى.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ} “Dolunay hâline geldiğinde aya” [ayeti] hakkında şöyle dediğini aktardı: “Tamamlandığı zaman.”
حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: وَالْقَمَرِ إِذَا أَشَقَ. قال: إذا اجتمع واستوى .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: "Ve'l-kameri izâ'şeka" hakkında: "Bir araya toplanıp tamamlandığı zaman" dediğini aktardı .
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن عكرمةً: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ}. قال: إذا استوى .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Ahvas, Simâk'tan, o da İkrime'den: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ} “Dolunay hâline geldiğinde aya” [âyeti hakkında]: "Tamamlandığı zaman" dediğini aktardı .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن أبي رجاءٍ، قال: سأل حفصٌ الحسنَ عن قولِه: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ}. قال: إذا اجتمَع، إذا امتلأ .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan anlattı, dedi ki: Hafs, el-Hasan'a O'nun: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ} “Dolunay hâline geldiğinde aya” âyetini sordu; o da: "Toplandığı, dolduğu zaman" dedi .
حدَّثني أبو كُدينةَ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ بن أبي المغيرةِ، عن سعيدٍ في قولِه: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ}. قال: لثلاثَ عَشرةَ.
Bana Ebû Küdeyneh anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş'as'tan, o Ca'fer b. Ebi'l-Mugīre'den, o da Saîd'den O'nun: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ} “Dolunay hâline geldiğinde aya” âyeti hakkında: "On üçüncü gece olduğunda" dediğini aktardı.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den benzerini aktardı .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den benzerini aktardı.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، قال: ثنا عمرٌو، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm anlattı, dedi ki: Bize Amr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den benzerini aktardı.
قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. [Yine] bana...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِذَا اتَّسَقَ}. قال: إذا استوى .
el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {إِذَا اتَّسَقَ} “Dolunay hâline geldiğinde” âyeti hakkında: "Tamamlandığı zaman" dediğini aktardı .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن أبي الهيثمِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ}: إذا استوى .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', İsrâîl'den, o Ebü'l-Heysem'den, o da Saîd b. Cübeyr'den: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ} “Dolunay hâline geldiğinde aya” [âyeti hakkında]: "Tamamlandığı zaman" dediğini aktardı .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ، ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِذَا اتَّسَقَ}. قال: إذا استدار .
Bize İbnü'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {إِذَا اتَّسَقَ} “Dolunay hâline geldiğinde” [âyeti hakkında]: "Yuvarlak hâle geldiğinde" dediğini aktardı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ}: إذا استوى.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ} “Dolunay hâline geldiğinde aya” [âyeti hakkında]: "Tamamlandığı zaman" dediğini aktardı.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ}. قال: إذا اجتَمع فاستوى .
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ} “Dolunay hâline geldiğinde aya” âyeti hakkında: "Toplanıp tamamlandığı zaman" dediğini işittim .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ}. قال: إذا استوى .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ} “Dolunay hâline geldiğinde aya” âyeti hakkında: "Tamamlandığı zaman" dedi .
وقولُه: {لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ}. اختلَفت القرأةُ في قراءتِه؛ فقرَأه عمرُ بنُ الخطابِ وابنُ مسعودٍ وأصحابُه وابنُ عباسٍ وعامةُ قرأةِ مكةَ والكوفةِ: (لتَرْكَبَنَّ) بفتح التاءِ والباءِ. واختلَف قارئو ذلك كذلك في معناه؛ فقال بعضُهم: لتركبَنَّ
Allah Teâlâ'nın: {لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ} “Siz mutlaka tabakadan tabakaya bineceksiniz (hâlden hâle geçeceksiniz)” sözüne gelince; kurrâ (kıraat âlimleri) bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Ömer b. el-Hattâb, İbn Mes‘ûd ve arkadaşları, İbn Abbâs ile Mekke ve Kûfe kurrâsının geneli bunu tâ ve bâ harflerinin fethasıyla (le-terkebenne) şeklinde okumuştur. Bunu bu şekilde okuyanlar da bunun anlamında ihtilaf etmişlerdir. Nitekim onlardan bazıları şöyle demiştir: [Ey Muhammed!] Sen mutlaka...
يا محمدُ أنت حالًا بعد حالٍ، وأمرًا بعدَ أمرٍ من الشدائدِ.
Ey Muhammed! Sen şiddetli durumlardan hâlden hâle, durumdan duruma [geçeceksin].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا أبو بشرٍ، عن مجاهدٍ أنَّ ابنَ عباسٍ كان يقرأُ: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ): يعني نبيَّكم ﷺ، حالًا بعد حالٍ .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bişr, Mücâhid'den İbn Abbâs'ın: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) [kıraatini]: "Yani Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem hâlden hâle [geçecektir]" şeklinde okuduğunu haber verdi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن رجلٍ حدَّثه، عن ابن عباسٍ في: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). قال: منزِلًا بعدَ منزلٍ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o kendisine anlatan bir adamdan, o da İbn Abbâs'tan: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) hakkında: "Konaktan konağa" dediğini aktardı.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قوله: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). يقولُ: حالًا بعد حالٍ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan naklen: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) sözü hakkında: "Hâlden hâle demektir" dediğini anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). يعنى: مَنزِلًا بعدَ منزلٍ، ويقالُ: أمرًا بعدَ أمرٍ، وحالًا بعدَ حالٍ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babası babasından, o da İbn Abbâs'tan: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) hakkında şöyle dediğini anlattı: "Konaktan konağa demektir; durumdan duruma ve hâlden hâle diye de söylenir."
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، قال: سمِعتُ مجاهدًا، عن ابن عباسٍ: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). قال: محمدٌ ﷺ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den anlattı, dedi ki: Mücâhid'i, İbn Abbâs'tan { لَتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ } “Elbette siz hâlden hâle geçeceksiniz” [ayeti] hakkında: "[Bundan kasıt] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir" derken işittim.
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ في قولِه: (لَتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). قال: حالًا بعدَ حالٍ
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Ahvas, Simâk'tan, o da İkrime'den: (لَتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) sözü hakkında: "Hâlden hâle" dediğini aktardı .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا هَوْذَةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِه: (لَتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). قال: حالًا بعدَ حالٍ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hevze anlattı, dedi ki: Bize Avf, Hasen'den: (لَتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) sözü hakkında: "Hâlden hâle" dediğini aktardı .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن أبي رجاءٍ، قال: سأل حفصٌ الحسنَ عن قولِه: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). قال: منزِلًا عن منزلٍ، وحالًا عن حالٍ.
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan nakletti, dedi ki: Hafs, Hasen'e: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) sözünü sordu; o da: "Konaktan konağa ve hâlden hâle" dedi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا شريكٌ، عن موسى بن أبى عائشةَ، قال: سألتُ مُرَّةَ عن قولِه: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). قال: حالًا بعدَ حالٍ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Mûsâ b. Ebî Âişe'den anlattı, dedi ki: Mürre'ye: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) sözünü sordum; "Hâlden hâle" dedi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). قال: حالًا بعدَ حالٍ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb, Ca'fer'den, o da Saîd'den: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) hakkında: "Hâlden hâle" dediğini aktardı .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) قال: حالًا عن حالٍ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) hakkında: "Hâlden hâle" dediğini aktardı .
قال: ثنا وكيعٌ، عن نضرٍ ، عن عكرمةَ، قال: حالًا بعدَ حالٍ.
Dedi ki: Bize Vekî', Nadr'dan , o da İkrime'den: "Hâlden hâle" dediğini anlattı.
حدَّثني محمدٌ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aktardılar:
قوله: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). قال: لتركبَنَّ الأمورَ حالًا بعدَ حالٍ.
O'nun: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) sözü hakkında: "İşleri hâlden hâle tecrübe edip geçeceksiniz" dediğini aktardı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: (لَتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) يقولُ: حالًا بعدَ حالٍ، ومنزلًا عن منزلٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: (لَتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) sözü hakkında: "Hâlden hâle, konaktan konağa [geçeceksiniz]" dediğini aktardı .
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ): منزلًا بعدَ منزلٍ، وحالًا بعدَ حالٍ.
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) sözü hakkında: "Konaktan konağa ve hâlden hâle" dediğini işittim.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، قال: ثنا عمرٌو، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: (لَتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). قال: أمرًا بعدَ أمرٍ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm anlattı, dedi ki: Bize Amr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: (لَتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) hakkında: "Durumdan duruma" dediğini aktardı.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). قال: أمرًا بعدَ أمرٍ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den O'nun: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) sözü hakkında: "Durumdan duruma" dediğini aktardı.
وقال آخرون ممن قال هذه المقالة، وقرَأ هذه القراءةَ: عُنِى بذلك: لتَرْكَبَنَّ أنت يا محمدُ سماءً بعدَ سماءٍ.
Bu görüşü savunan ve bu kıraatle okuyanlardan başkaları ise şöyle demiştir: Bununla, 'Ey Muhammed! Sen mutlaka semadan semaya geçeceksin' anlamı kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: قال الحسنُ وأبو العالية: (لتَرْكَبَنَّ): يعني محمدًا ﷺ، (طبقًا عن طبقٍ): السماواتِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Hasen ve Ebü'l-Âliye: "(لتَرْكَبَنَّ) ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, (طبقًا عن طبقٍ) ile de semalar kastedilmiştir" dediler .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن أبي الضحى، عن مسروقٍ: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) قال: أنت يا محمدٌ، سماءً عن سماءٍ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Câbir'den, o Ebü'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan nakletti; o, { لَتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ } “Muhakkak ki siz tabakadan tabakaya bineceksiniz” ayeti hakkında şöyle demiştir: "[Hitap sanadır] ey Muhammed! Sen semadan semaya [geçeceksin]."
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسماعيلَ، عن الشعبيِّ، قال: سماءً بعدَ سماءٍ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', İsmâîl'den, o da Şa'bî'den: "Semadan semaya" dediğini aktardı .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن عامرٍ، عن علقمةَ، عن عبدِ اللهِ، قال: سماءً فوقَ سماءٍ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', İsrâîl'den, o Câbir'den, o Âmir'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan: "Semanın üstündeki semaya" dediğini aktardı .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: لتَرْكَبَنَّ الآخرةَ بعدَ الأولى.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı, 'Dünyadan sonra ahirete geçeceksiniz' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قولِه: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) قال: الآخرة بعدَ الأُولى .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) sözü hakkında: "İlk [hayat olan dünyadan] sonra ahiret" dedi .
وقال آخرون ممن قرَأ هذه القراءةَ: إنما عُنِى بذلك أنها تتغيَّرُ ضروبًا مِن التغيير، وتَشَقَّقُ بالغمام مَرَّةً، وتحمَرُّ أُخرى، فتصيرُ وردةً كالدِّهانِ، وتكونٌ أخرى كالمُهْلِ.
Bu kıraatle okuyanlardan başkaları da şöyle demiştir: Bununla yalnızca [semanın] türlü türlü değişikliklere uğrayacağı, bir keresinde bulutlarla yarılacağı, diğer bir keresinde kızarıp erimiş yağ gibi gül rengini alacağı, bir başka seferde ise erimiş maden gibi olacağı kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن قيسِ بن وهبٍ، عن مُرَّةَ، عن ابن مسعودٍ: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). قال: السماءُ؛ مرَّةً كالدِّهان، ومرَّةً تتَشَقَّقُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Kays b. Vehb’den, o Mürre’den, o da İbn Mes‘ûd’dan { لَتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ } “[Ey sema!] Sen mutlaka hâlden hâle geçeceksin” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “[Ayetle kastedilen] semadır; bir keresinde erimiş yağ gibi olur, diğer bir keresinde ise yarılır.”
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ قال: سمعتُ أبا الزرقاءِ الهَمْدانيَّ، وليس بأبى الزرقاء الذي يحدِّثُ في المسحِ على الجَوْرَبين، قال: سمعتُ مُرَّةَ الهَمْدانيَّ، قال: سمعتُ عبدَ اللهِ يقولُ في هذه الآية: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). قال: السماءُ.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Çoraplar üzerine mesh hakkında hadis rivayet eden Ebü'z-Zerkā olmayan Ebü'z-Zerkā el-Hemdânî'yi işittim, dedi ki: Mürre el-Hemdânî'yi işittim, dedi ki: Abdullah'ın bu ayet olan: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) hakkında: "[Kastedilen] semadır" dediğini işittim.
حدَّثني عليُّ بن سعيدٍ الكنديُّ، قال: ثنا عليُّ بن غرابٍ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللهِ في قولِه: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) قال: السماءُ تَغَيَّرُ وتحمَرُّ وتَشَقَّقُ .
Bana Ali b. Saîd el-Kindî anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Gurâb, A'meş'ten, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) sözü hakkında: "Sema değişir , kızarır ve yarılır" dediğini nakletti .
حدَّثنا أبو السائبِ، قال: ثني أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللهِ في قولِه: (لَتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ). قال: هي السماءُ، تَشَقَّقُ، ثم تحمَرُّ، ثم تنفطِرُ. قال: وقال ابنُ عباسٍ: حالًا بعدَ حالٍ.
Bize Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bana Ebû Muâviye, A'meş'ten, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan: (لَتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: "O semadır; yarılır, sonra kızarır, sonra parça parça olur." Dedi ki: İbn Abbâs da: "Hâlden hâle" demiştir.
حدَّثني يحيى بنُ إبراهيمَ المسعوديُّ، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن جدِّه، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، قال: قرَأ عبدُ اللهِ هذا الحرفَ: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) قال: السماءُ؛ حالًا بعدَ حالٍ، ومنزلةً بعدَ منزلةٍ.
Bana Yahyâ b. İbrâhim el-Mes'ûdî anlattı, dedi ki: Bana babam babasından, o dedesinden, o A'meş'ten, o da İbrâhim'den nakletti; dedi ki: Abdullah bu harfi: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) şeklinde okudu ve: "[Kastedilen] semadır; hâlden hâle, merhaleden merhaleye [girer]" dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللهِ: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) قال: هي السماءُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o A'meş'ten, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan: (لتَرْكَبَنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) hakkında: "O semadır" dediğini aktardı.
قال: حدَّثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبي فروةَ، عن مُرَّةً، عن ابن مسعودٍ أنه قرَأها: (لتَرْكَبَنَّ) نصبًا، وقال: هي السماءُ.
[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû Ferve'den, o Mürre'den, o da İbn Mes'ûd'dan [nakletti; İbn Mes'ûd] bunu fetha ile (لتَرْكَبَنَّ) şeklinde okumuş ve: "O semadır" demiştir.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللهِ، قال: هي السماءُ، تَغَيَّرُ لونًا بعدَ لونٍ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', A'meş'ten, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan: "O semadır; renkten renge girer" dediğini anlattı.
وقرَأ ذلك عامةٌ قرأةِ المدينة وبعضُ الكوفيِّين: {لَتَرْكَبُنَّ} بالتاءِ وضمِّ الباءِ، على وجْهِ الخطابِ للناسِ كافةً ، أنهم يَرْكبون أحوالَ الشدَّةِ حالًا بعدَ حالٍ. وقد ذكَر بعضُهم أنه قُرِئ ذلك بالياءِ وبضمِّ الباءِ ، على وجْهِ الخبرِ عن الناسِ كافةً أنهم يفعلون ذلك.
Medine kurrâsının geneli ve Kûfelilerin bir kısmı ise bunu, bütün insanlara hitap yoluyla , onların şiddetli durumları hâlden hâle yaşayacakları anlamında tâ harfi ve bâ harfinin dammesiyle {لَتَرْكَبُنَّ} şeklinde okumuşlardır. Bazıları da bunun, bütün insanların bunu yapacağını bildiren bir haber kipi olarak yâ harfi ve bâ harfinin dammesiyle okunduğunu zikretmiştir .
وأولى القراءاتِ في ذلك عندى بالصوابِ قراءةُ من قرَأه بالتاءِ وبفتحِ الباءِ ؛ لأنَّ تأويلَ أهلِ التأويلِ من جميعِهم بذلك ورَد وإن كان للقراءاتِ الأُخرِ وجوهٌ مفهومةٌ. وإذ كان الصوابُ مِن القراءةِ في ذلك ما ذكَرْنا، فالصوابُ مِن التأويلِ قولُ مَن قال: لتَرْكَبَنَّ أنت يا محمدُ حالًا بعد حالٍ، وأمرًا بعد أمرٍ من الشدائدِ. والمرادُ بذلك - وإن كان الخطابُ إلى رسولِ اللهِ ﷺ موجَّهًا - جميعُ الناسِ؛ أَنهم يَلْقَون مِن شدائدِ يومِ القيامةِ وأهوالِه أحوالًا.
Bu hususta bana göre kıraatlerin doğruya en yakın olanı, diğer kıraatlerin de anlaşılır vecihleri bulunmakla birlikte, tefsir ehlinin tamamından gelen tevil bu şekilde varit olduğu için tâ harfi ve bâ harfinin fethasıyla okuyanların kıraatidir. Bu hususta kıraatin doğrusu zikrettiğimiz şekilde olunca, tevilin doğrusu da: 'Ey Muhammed! Sen şiddetli durumlardan hâlden hâle, durumdan duruma mutlaka geçeceksin' diyenin sözüdür. Bununla -hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmiş olsa bile- bütün insanlar kastedilmiştir; yani onlar kıyamet gününün şiddetlerinden ve dehşetlerinden türlü hâllerle karşılaşacaklardır.
وإنما قلنا: عُنِى بذلك ما ذكَرْنا؛ أنَّ الكلامَ قبل قوله: {لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ} جرَى بخطابِ الجميعِ، وكذلك بعدَه، فكان أشبهَ أن يكونَ ذلك نظيرَ ما قبلَه وما بعدَه.
Bununla zikrettiğimiz hususun kastedildiğini söylememizin sebebi şudur: {لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ} “Siz mutlaka hâlden hâle geçeceksiniz” âyetinden önceki kelam topluluğa hitap olarak akıp gitmiştir, aynı şekilde sonrasındaki de böyledir; dolayısıyla bunun da öncesinin ve sonrasının bir benzeri olması en uygun olanıdır.
وقولُه: {طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ}. مِن قولِ العربِ: وقع فُلانٌ في بناتِ طَبَقٍ. إذا وقع في أمرٍ شديدٍ.
O'nun: {طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ} “hâlden hâle” sözü, Arapların çok şiddetli bir duruma düştüğünde söylediği: 'Filanca kimse büyük felaketlere (benât-ı tabak) düştü' sözünden gelmektedir.
وقولُه: {فَمَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ}. يقولُ تعالى ذكره: فما لهؤلاء المشركين لا
O'nun: {فَمَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Şu hâlde onlara ne oluyor da iman etmiyorlar?” sözü hakkında Zikri Yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklere ne oluyor da...
يصدِّقون بتوحيدِ اللهِ، ولا يقرُّون بالبعثِ بعدَ الموتِ، وقد أقسَم لهم ربُّهم بأنَّهم راكبون طبقًا عن طبقٍ، مع ما قد عايَنوا من حُجَجه بحقيقةِ توحيدِه.
Allah'ın birliğini tasdik etmiyorlar ve ölümden sonra dirilişi ikrar etmiyorlar? Oysa Rableri, O'nun birliğinin hakikatine dair delillerini gözleriyle görmüş olmalarına rağmen, hâlden hâle geçeceklerine dair onlara yemin etmiştir.
وقد حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَمَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ}. قال: بهذا الحديثِ، وبهذا الأمرِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَمَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Şu hâlde onlara ne oluyor da iman etmiyorlar?” sözü hakkında: "Bu söze ve bu işe [neden iman etmiyorlar?]" dedi.
وقولُه: {وَإِذَا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لَا يَسْجُدُونَ}. يقولُ: وإذا قُرئ عليهم كتابُ ربِّهم لا يخضعون له ولا يَسْتكِينون. وقد بيَّنَّا معنى السجودِ قبلُ بشواهدِه، فأَغْنَى ذلك عن إعادتِه .
O'nun: {وَإِذَا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لَا يَسْجُدُونَ} “Kendilerine Kur'an okunduğu zaman secde etmiyorlar?” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Rablerinin Kitabı kendilerine okunduğu zaman O'na boyun eğmiyorlar ve teslim olmuyorlar. Biz secdenin anlamını daha önce şahitleriyle birlikte açıklamıştık; bu durum onu tekrar zikretme ihtiyacını ortadan kaldırmıştır .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ (٢٢) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُوعُونَ (٢٣) فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٢٤) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ (٢٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ (٢٢) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُوعُونَ (٢٣) فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٢٤) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ (٢٥)} “Aksine o inkâr edenler yalanlıyorlar. Hâlbuki Allah, onların içlerinde ne sakladıklarını çok iyi bilmektedir. O hâlde onları acı bir azapla müjdele! Ancak iman edip salih ameller işleyenler başkadır; onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır” âyetlerinin tefsirine dair görüş:
قولُه: {بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: بل الذين كفروا يكذِّبون بآياتِ اللهِ وتنزيلِه.
O'nun: {بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ} “Aksine o inkâr edenler yalanlıyorlar” sözü hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bilakis, o inkâr edenler Allah'ın ayetlerini ve indirdiğini yalanlamaktadırlar.
وقولُه: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُوعُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ أعلمُ بما تُوعِيه صدورُ هؤلاء المشركين مِن التكذيبِ بكتابِ اللهِ ورسولِه.
O'nun: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُوعُونَ} “Hâlbuki Allah, onların içlerinde ne sakladıklarını çok iyi bilmektedir” sözüne gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah, bu müşriklerin göğüslerinin Allah'ın Kitabı'nı ve Resûlü'nü yalanlama hususunda neleri toplayıp sakladığını çok iyi bilmektedir.