ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ الثَّقفيُّ، قال: ثنا حبيبٌ المعلِّمُ، عن
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb es-Sekafî anlattı, dedi ki: Bize Habîb el-Muallim, [o da]...
عطاءٍ أنه سُئِل عن شعائرِ اللهِ، فقال: حُرُماتُ اللهِ؛ اجتنابُ سَخَطِ الله، واتباعُ طاعتِه، فذلك شعائرُ اللهِ .
Atâ'dan [rivayet edildiğine göre] kendisine Allah'ın şeâiri hakkında sorulmuş, o da şöyle demiştir: Allah'ın haramlarıdır; Allah'ın gazabından sakınmak ve O'na itaate uymaktır, işte bunlar Allah'ın şeâiridir .
وقال آخرون: معنى ذلك : لا تُحِلُّوا حَرَمَ اللهِ. فكأنهم وجَّهوا معنى قولِه: {شَعَائِرِ اللَّهِ}. إلى معالمِ حَرَمِ اللهِ من البلادِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası : Allah'ın Harem'ini helal saymayın [demektir]. Sanki onlar O'nun: {شَعَائِرِ اللَّهِ} “Allah'ın nişaneleri” sözünün manasını, Allah'ın beldelerden olan Harem'inin alametlerine hamletmişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدىِّ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ}. قال: أما {شَعَائِرِ اللَّهِ} فحَرَمُ اللهِ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Ey iman edenler! Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin.” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: {شَعَائِرِ اللَّهِ} “Allah'ın nişaneleri”ne gelince, o Allah'ın Harem'idir .
وقال آخرون: معنى ذلك: لا تحِلُّوا مناسكَ الحجِّ فتَضيِّعوها. وكأنهم وجَّهوا تأويلَ ذلك إلى: لا تُحِلُّوا معالمَ حدودِ اللهِ التي حدَّها لكم في حَجَّكم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası: Hac menâsikini helal sayıp (çiğneyip) zayi etmeyin demektir. Sanki onlar bunun tevilini: Haccınızda Allah'ın sizin için belirlediği sınırlarının alametlerini helal saymayın [şekline] hamletmişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ: قال ابنُ عباسٍ قولَه: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ}. قال: مناسكُ الحجِّ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc rivayet edip dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin.” sözü hakkında şöyle demiştir: [Bunlar] hac menâsikidir .
حدَّثنى المثنى، قال: أخبرنا أبو صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ}. قال:
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih haber verip dedi ki: Bize Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Ey iman edenler! Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin.” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]:
كان المشركون يحُجُّون البيتَ الحرامَ، ويُهدون الهدايا، ويعظِّمون حُرمةَ المشاعرِ، ويَتَّجِرون في حَجِّهم، فأراد المسلمون أن يُغِيروا عليهم، فقال اللهُ ﷿: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} .
Müşrikler Beytülharâm'ı haccetmekte, kurbanlıklar sunmakta, meşâirin hürmetini yüceltmekte ve haclarında ticaret yapmaktaydılar. Müslümanlar onlara baskın yapmak isteyince Allah Azze ve Celle: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin.” buyurdu .
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: أخبَرنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِ اللهِ: {شَعَائِرَ اللَّهِ}: الصفا والمروةُ، والهَدْىُ، والبُدْنُ، كلُّ هذا من شعائرِ اللهِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Allah'ın: {شَعَائِرَ اللَّهِ} “Allah'ın nişaneleri” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Safâ, Merve, hedy (kurbanlık) ve büdn (büyükbaş kurbanlıklar); bunların hepsi Allah'ın şeâirindendir .
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
وقال آخرون: معنى ذلك: لا تحلُّوا ما حرَّم الله عليكم في حالِ إحرامِكم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası: İhramlı halinizde Allah'ın size haram kıldığı şeyleri helal saymayın demektir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ}. قال: شعائرُ اللهِ ما نهَى اللهُ عنه أن تصيبَه وأنت مُحْرِمٌ .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin.” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Allah'ın şeâiri, ihramlı iken işlemeni Allah'ın yasakladığı şeylerdir .
قال أبو جعفرٍ: وكأن الذين قالوا هذه المقالةَ وجَّهوا تأويلَ ذلك إلى: لا تُحِلُّوا معالمَ حدودِ اللهِ التي حرَّمها عليكم في إحرامِكم.
Ebû Ca‘fer dedi ki: Bu sözü söyleyenler, sanki bunun tevilini: “İhramınızda iken Allah'ın size haram kıldığı sınırlarının alametlerini helal saymayın” [şeklinde] yorumlamışlardır.
وأَوْلَى التأويلاتِ بقولِه: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} قولُ عطاءٍ الذي ذكَرناه من توجيهِه معنى ذلك إلى: لا تُحِلُّوا حُرُماتِ اللهِ، ولا تضيِّعوا فرائضَه؛ لأن الشعائرَ جمعُ شعيرةٍ، والشعيرةُ فعيلةٌ، من قولِ القائلِ: قد شعَر فلانٌ بهذا الأمرِ. إذا علِم به، فالشعائرُ المعالمُ من ذلك. وإذا كان ذلك كذلك، كان معنى الكلامِ: لا تَسْتَحِلُّوا، أيها الذين آمنوا، معالَم اللهِ. فيدخُلُ فى ذلك معالُم الله كلُّها في مناسكِ الحجِّ، من تحريمِ ما حرَّم الله إصابتَه فيها على المُحْرِمِ، وتضييعِ ما نهَى عن تضييعِه فيها، وفيما حرَّم من استحلالِ حُرُماتِ حَرَمِه، وغيرِ ذلك من حدودِه وفرائضِه، وحلالِه وحرامِه؛ لأن كلَّ ذلك من معالمِه وشعائرِه التي جعَلها أماراتٍ بينَ الحقِّ والباطلِ، يُعْلِمُ بها حلالَه وحرامَه، وأمرَه ونهيَه.
{لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin.” sözü hakkındaki tevillerin en evlası, zikrettiğimiz üzere Atâ'nın bunun manasını: Allah'ın haramlarını helal saymayın ve farzlarını zayi etmeyin şeklinde yorumladığı görüştür. Çünkü şeâir, şeîre'nin çoğuludur; şeîre ise, bir kimsenin bir şeyi bildiğinde söylediği: Filanca bu işi bildi/fark etti anlamındaki Şa‘ara (شَعَرَ) kökünden faîle veznindedir. Buna göre şeâir, bundan [türemiş] maâlim (alametler) demektir. Durum böyle olunca sözün manası şöyle olur: Ey iman edenler! Allah'ın alametlerini helal saymayın. Dolayısıyla hac menâsikinde Allah'ın ihramlıya işlemesini haram kıldığı şeylerin haramlığı , menâsik esnasında zayi edilmesini yasakladığı şeyleri zayi etmek, Harem'inin hürmetlerini çiğnemekten haram kıldığı şeyler ve O'nun diğer sınırları, farzları, helali ve haramı hususunda Allah'ın bütün alametleri bu kapsama girer. Çünkü bunların hepsi, Allah'ın hak ile batıl arasında alametler kıldığı, helalini ve haramını, emrini ve nehyini kendileriyle bildirdiği nişaneleri ve şeâirindendir.
وإنما قلنا: هذا القولُ أولى بتأويلِ قولِه تعالى: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ}. لأن اللهَ جل ثناؤه نهَى عن استحلالِ شعائرِه ومعالِم حدودِه وإحلالِها نهيًا عامًّا من غيرِ اختصاصِ شيءٍ من ذلك دونَ شيءٍ، [فلم يَجُزْ] لأحدٍ أن يوجِّهَ معنى ذلك إلى الخصوصِ إلا بحجةٍ يجبُ التسليمُ لها، ولا حجةَ بذلك كذلك.
Yüce Allah'ın: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin.” sözünün teviline bu görüşün daha evla olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah Teâlâ, şeâirini ve sınırlarının alametlerini helal saymayı ve çiğnemeyi, bunlardan birini diğerinden ayırt etmeksizin genel bir yasakla yasaklamıştır; teslim olunması gereken bir delil olmaksızın hiç kimsenin bunun manasını özele hamletmesi [caiz değildir] ; bu hususta böyle bir delil de yoktur.
القولُ فى تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkında görüş: {وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} “Haram aya da [saygısızlık etmeyin].”
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ}: ولا تستحِلُّوا الشهرَ الحرامَ بقتالِكم فيه أعداءَكم من المشركين، وهو
Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr [et-Taberî] -rahimehullâh- şöyle der: Yüce Allah {وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} “Haram aya da [saygısızlık etmeyin].” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Müşriklerden olan düşmanlarınızla onda savaşarak haram ayı helal saymayın. Bu da,
كقولِه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} [البقرة: ٢١٧].
O'nun şu sözü gibidir: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır].” [Bakara: 217].
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال ابن عباسٍ وغيرُه.
Bu hususta söylediğimizin benzerini İbn Abbâs ve başkaları da söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ}. يعنى: لا تستحلُّوا قتالًا فيه .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} “Haram aya da [saygısızlık etmeyin].” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Yani: Onda savaşmayı helal saymayın .
حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: كان المشركُ يومَئِذٍ لا يُصَدُّ عن البيتِ ، فأُمِروا ألا يقاتِلوا في [الشهرِ الحرامِ] ولا عندَ البيتِ
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den haber verdi; o şöyle demiştir: O gün müşrik Beyt'ten alıkonulmazdı ; [müminlere] [haram ayda] ve Beyt'in yanında savaşmamaları emrolundu .
قال أبو جعفرٍ: وأما "الشهرُ الحرامُ" الذي عناه اللهُ جل ثناؤه بقولِه: {وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} فرجبُ مُضَرَ. وهو شهرٌ كانت مضرُ تُحرِّمُ فيه القتالَ.
Ebû Ca‘fer der ki: Allah Teâlâ'nın: {وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} “Haram aya da [saygısızlık etmeyin].” sözüyle kastettiği "haram ay" ise Mudar kabilesinin Receb ayıdır. O, Mudar'ın içinde savaşmayı haram saydığı bir aydır.
وقد قيل: هو في هذا الموضعِ ذو القَعْدةِ.
Bu ayette onun Zilkade ayı olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن عكرمةَ، قال: هو ذو القَعْدةِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] İkrime'den anlattı; o şöyle demiştir: "O, Zilkade'dir."
قال أبو جعفر: وقد بيَّنا الدَّلالةَ على صحةِ ما قلنا في ذلك فيما مضى. وذلك في تأويلِ قوله: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} [البقرة: ٢١٧] .
Ebû Ca‘fer der ki: Bu hususta söylediğimiz şeyin sıhhatine dair delili daha önce açıklamıştık. O da O'nun: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar.” [Bakara: 217] sözünün tefsirindedir .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkında görüş: {وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ} “Kurbanlığa ve gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin].”
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: أما الهَدْى، فهو ما أهداه [المرءُ من بعيرٍ] أو بقرةٍ أو شاةٍ أو غيرِ ذلك إلى بيتِ اللهِ؛ تقرُّبا به إلى اللهِ جل ثناؤه وطلبَ ثوابِه.
Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr rahimehullâh der ki: Hedy'e gelince; o, Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak ve sevabını ummak amacıyla [kişinin deve,] sığır, koyun veya benzeri hayvanlardan Allah'ın Evi'ne kurban olarak gönderdiği şeydir.
يقولُ اللهُ ﷿: فلا تستحلُّوا ذلك فتَغصِبوه أهلَه عليه، ولا تَحُولوا بينَهم وبينَ ما أَهْدَوا من ذلك أن [يُبَلِّغوه مَحِلَّه من الحَرَمِ، ولكن خلُّوهم وإياه حتى] يَبْلُغوا به المَحِلَّ الذي جعَله اللهُ مَحِلَّه من كعبتِه.
Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: Bunu helal sayarak sahiplerinden gasp etmeyin ve [kurbanlıkları Harem'deki yerine ulaştırmalarına] engel olmayın; [bilakis kurbanlıklarıyla baş başa bırakın ki] Allah'ın Kâbe'sinde kurban yeri kıldığı yere onu ulaştırsınlar.
وقد رُوى عن ابن عباسٍ أن الهَدْيَ إنما يكونُ هديًا ما لم يقلَّدْ.
İbn Abbâs'tan, hedyin ancak gerdanlık takılmadığı sürece [bu adla] hedy olacağı rivayet edilmiştir.
حدَّثني بذلك محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا الْهَدْيَ}. قال: الهَدْىُ ما لم يقلَّدْ، وقد جعَل على نفسِه أن يُهْديَه ويقلِّدَه .
Bunu bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا الْهَدْيَ} “Kurbanlığa da [saygısızlık etmeyin].” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Hedy, henüz boynuna gerdanlık takılmamış olandır; onu kurban etmeyi ve gerdanlık takmayı kendi üzerine adamıştır .
وأما قولُه: {وَلَا الْقَلَائِدَ}. فإنه يعنى: ولا تُحِلُّوا أيضًا القلائدَ.
O'nun: {وَلَا الْقَلَائِدَ} “Gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin].” sözüne gelince; bu da: Gerdanlıklara da saygısızlık etmeyin (onları helal saymayın) demektir.
ثم اخْتَلف أهلُ التأويلِ في "القلائدِ" التي نهَى اللهُ جل ثناؤه عن إحلالِها؛ فقال بعضُهم: عنَى بالقلائِد قلائدَ الهدى. وقالوا: إنما أراد اللهُ بقولِه: {وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ}: ولا تُحِلُّوا الهدايا المقلَّداتِ منها وغيرَ المقلَّداتِ. فقولُه : {وَلَا الْهَدْيَ}. ما لم يقلَّدْ من الهدايا، {وَلَا الْقَلَائِدَ} المقلَّد منها. قالوا: ودلَّ بقولِه: {وَلَا الْقَلَائِدَ}. على معنى ما أراد من النهيِ عن استحلالِ الهدايا المقلَّدةِ.
Sonra tevil ehli (müfessirler), Allah -celle senâuhû-'nun helal sayılmasını (saygısızlık edilmesini) yasakladığı "gerdanlıklar" (el-kalâid) hakkında ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları şöyle dedi: Gerdanlıklarla kurbanlıkların gerdanlıklarını kastetmiştir. Onlar şöyle dediler: Allah: {وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ} “Kurbanlığa da gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin].” sözüyle ancak şunu murad etmiştir: Kurbanlıkların boyunlarına gerdanlık takılmış olanlarını da takılmamış olanlarını da helal saymayın (onlara saygısızlık etmeyin). O'nun : {وَلَا الْهَدْيَ} “Kurbanlığa da [saygısızlık etmeyin].” sözü kurbanlıklardan boynuna gerdanlık takılmamış olanlar; {وَلَا الْقَلَائِدَ} “Gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin].” [sözü ise] onlardan boynuna gerdanlık takılmış olanlardır. Şöyle dediler: [Allah], {وَلَا الْقَلَائِدَ} “Gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin].” sözüyle, boynuna gerdanlık takılmış kurbanlıkların helal sayılmasını yasaklamaktan murad ettiği anlama delalet etmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا الْقَلَائِدَ}: القلائدُ مقلَّداتُ الهديِ، وإذا قلَّد الرجلُ هديَه فقد أَحْرَم، فإن فعَل ذلك وعليه قميصُه فلْيخلَعْه .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا الْقَلَائِدَ} “Gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin].” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Kalâid (gerdanlıklar), kurbanlıklara takılan gerdanlıklardır. Kişi kurbanlığına gerdanlık taktığı vakit ihrama girmiş olur; şayet üzerinde gömleği varken bunu yapmışsa onu çıkarsın .
وقال آخرون: يعنى بذلك القلائدَ التي كان المشركون يتقلَّدونها إذا أرادوا الحجَّ مُقْبِلين إلى مكةَ، من لحاءِ السَّمُرِ ، وإذا خرَجوا منها إلى منازلِهم منصرفين منها، من الشَّعَرِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla, müşriklerin hac kastıyla Mekke'ye yöneldiklerinde semur ağacının kabuklarından taktıkları, oradan ayrılıp evlerine dönerken de kıldan taktıkları gerdanlıklar kastedilmektedir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ}. قال: كان الرجلُ في الجاهليةِ إذا خرَجَ من بيتِه يريدُ الحجَّ، تقلَّد من السَّمُرِ فلم يعرِضُ له أحدٌ، وإذا رجَع تقلَّد قِلادةَ شَعَرٍ، فلم يعرِضُ له أحدٌ.
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den haber verdi: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} “Allah'ın alâmetlerine ve haram aya saygısızlık etmeyin”. [Katâde] şöyle dedi: Cahiliye döneminde bir kimse evinden hac arzusuyla çıktığında semur [ağacı kabuğundan gerdanlık] takardı ve kimse ona ilişmezdi. Geri döndüğünde ise kıldan bir gerdanlık takardı ve yine hiç kimse ona ilişmezdi.
وقال آخرون: بل كان الرجلُ منهم يتقلَّدُ إذا أراد الخروجَ من الحَرَمِ أو خرَج، من لِحاءِ شجَرِ الحَرَمِ، فيأمَنُ بذلك من سائرِ قبائلِ العربِ أن يعرِضوا له بسوءٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlardan bir adam Harem'den çıkmak istediğinde veya çıktığında Harem ağacının kabuğundan [boynuna] takardı; böylece diğer Arap kabilelerinin kendisine bir kötülük yapmasından yana güvende olurdu.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن مالكِ بن مغْولٍ، عن عطاءٍ: {وَلَا الْقَلَائِدَ}. قال: كانوا يتقلَّدون من لحِاءِ شجرِ الحرَمِ، يأمَنون بذلك إذا خرَجوا من الحرَمِ، فنزَلت: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} الآية - {وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ} .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Mâlik b. Mığvel'den, [o da] Atâ'dan {وَلَا الْقَلَائِدَ} “Gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin].” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Harem ağacının kabuğundan gerdanlık takarlardı, Harem'den çıktıklarında bununla güvende olurlardı . Bunun üzerine: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin...” ayeti - {وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ} “kurbanlığa ve gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin]”- indi .
حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا الْقَلَائِدَ} قال: القلائدُ اللِّحاء في رِقابِ الناسِ والبهائمِ أمنٌ لهم .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {وَلَا الْقَلَائِدَ} “Gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin].” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Gerdanlıklar; insanların ve hayvanların boyunlarındaki ağaç kabukları olup onlar için bir güvencedir .
حدثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ قولَه: {وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ}. قال: إن العربَ كانوا يقلِّدون من لِحاءِ شجرِ مكةَ، فيقيمُ الرجلُ بمكانِه، حتى إذا انقضتِ الأشهرُ الحرُمُ فأراد أن يرجِعَ إلى أهلِه قلَّد نفسَه وناقتَه من لحِاءِ الشجرِ، فيأمنُ حتى يأتىَ أهلَه .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin {وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ} “Kurbanlığa ve gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin].” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Araplar Mekke ağacının kabuğundan gerdanlık takarlardı . Kişi olduğu yerde ikamet eder, haram aylar çıkıp da ailesinin yanına dönmek istediğinde kendisine ve devesine ağaç kabuğundan gerdanlık takar, böylece ailesine varıncaya kadar güvende olurdu .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا الْقَلَائِدَ}. قال: القلائدُ، كان الرجلُ يأخُذُ لِحَاءَ شجرةٍ من شجرِ الحَرَمِ فيُقلَّدُها ، ثم يذهَبُ حيث شاء، فيأمنُ بذلك، فذلك القلائدُ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun {وَلَا الْقَلَائِدَ} “Gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin].” sözü hakkında şöyle dedi: Gerdanlıklar [şudur]; kişi Harem ağaçlarından bir ağacın kabuğunu alır ve onu gerdanlık edinirdi, ardından dilediği yere gider ve bu sayede güvende olurdu. İşte gerdanlıklar (el-kalâid) budur.
وقال آخرون : إنما نهَى الله المؤمنين بقولِه: {وَلَا الْقَلَائِدَ}. أن ينزِعوا شيئًا من شجرِ الحرَمِ فيتقلَّدوه، كما كان المشركون يفعَلونه في جاهليتِهم.
Başkaları ise şöyle demiştir : Allah, {وَلَا الْقَلَائِدَ} “Gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin].” sözüyle müminleri, müşriklerin cahiliyelerinde yaptıkları gibi Harem ağacından bir şey koparıp onu gerdanlık edinmekten nehyetmiştir .
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
أخبرنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عبدِ الملكِ، عن عطاءٍ في قولِه: {وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ}: كان المشركون يأخُذون من شجرِ مكةَ من لِحاءِ السَّمُرِ فيتقلَّدونها، فيأمَنون بها من الناسِ، فنهَى اللهُ أَن يُنْزَعَ شجرُها فيُتَقلَّدَ ،
Bize İbn Humeyd haber verip dedi ki: Bize Cerîr, Abdülmelik'ten, [o da] Atâ'dan {وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ} “Kurbanlığa ve gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin].” sözü hakkında şöyle rivayet etti: Müşrikler Mekke ağaçlarından semur ağacının kabuğunu alıp onu gerdanlık yaparlar ve onun sayesinde insanlardan yana güvende olurlardı. Allah da ağacının koparılıp gerdanlık yapılmasını nehyetti .
أخبرنا ابن وكيعٍ، قال: أخبرنا عبيدُ اللهِ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ بن أنسٍ، قال: جلَسنا إلى مطرِّفِ بن الشِّخِّير وعندَه رجلٌ، فحدَّثهم في قولِه: {وَلَا الْقَلَائِدَ}. قال: كان المشركون يأخُذون من شجرِ مكةَ من لحِاءِ السَّمُرِ فيتقلَّدونها ، فيأمَنون بها في الناسِ، فنهَى اللهُ عزَّ ذكرُه أَن يُنْزَعَ شجرُها فيُتقلَّدَ (٢).
Bize İbn Vekî‘ haber verip dedi ki: Bize Ubeydullah, Ebû Ca‘fer er-Râzî'den, o da er-Rebî‘ b. Enes'ten şöyle dediğini haber verdi: Mutarrif b. eş-Şıhhîr'in yanında oturduk, yanında bir adam vardı ve onlara {وَلَا الْقَلَائِدَ} “Gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin].” sözü hakkında rivayet edip şöyle dedi: Müşrikler Mekke ağacından semur ağacının kabuğunu alıp onu gerdanlık yaparlar ve onun sayesinde insanlar arasında güvende olurlardı. Zikri yüce olan Allah da ağacının koparılıp gerdanlık yapılmasını nehyetti (٢).
والذي هو أولى بتأويلِ قولِه: {وَلَا الْقَلَائِدَ}. إذ كانت معطوفةً على أولِ الكلامِ، ولم يكنْ في الكلامِ ما يدلُّ على انقطاعِها عن أولِه، ولا أنه عنَى بها النهىَ
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا الْقَلَائِدَ} “Gerdanlıklara da [saygısızlık etmeyin].” sözünün teviline en uygun olanı -bu ifade sözün evveline matuf olduğu, sözde onun evvelinden koptuğuna delalet eden bir delil bulunmadığı ve bununla yasaklamayı kastettiğine [dair bir karine de bulunmadığı için]-
عن التقلُّد أو اتخاذِ القلائدِ من شيءٍ - أن يكونَ معناه: ولا تُحِلُّوا القلائدَ. فإذ كان ذلك بتأويِله أولى، فمعلومٌ أنه نهىٌ من اللهِ جلَّ ذكُره عن استحلالِ حُرمةِ المقلَّدِ، هديًا كان ذلك أو إنسانًا، دونَ حرمةِ القِلادةِ، وأن الله تعالى ذكرُه إنما دلَّ بتحريمِه حرمةَ القِلادةِ على ما ذكَرنا من حرمةِ المقلَّدِ، فاجتَزأ بذكرِه القلائدَ من ذكرِ المقلَّدِ؛ إذ كان مفهومًا عندَ المخاطَبين بذلك معنى ما أُرِيد به.
gerdanlık takınmanın veya herhangi bir şeyden gerdanlık edinmenin nehyedildiğine dair bir delil bulunmadığı için- anlamının "Gerdanlıklara saygısızlık etmeyin (helal saymayın)" şeklinde olmasıdır. Tevilinde en evla olan bu olduğuna göre, zikri yüce olan Allah'ın bizzat gerdanlığın hürmetinden ziyade, ister kurbanlık ister insan olsun boynuna gerdanlık takılanın hürmetini helal saymayı (çiğnemeyi) nehyettiği; zikri yüce Allah'ın gerdanlığın hürmetini haram kılmakla boynuna gerdanlık takılanın zikrettiğimiz hürmetine delalet ettiği ve gerdanlıkları zikretmekle boynuna takılanı ayrıca zikretmeye gerek görmediği malumdur; zira bununla kendisine hitap edilenler neyin kastedildiğini anlamaktaydılar .
فمعنى الآيةِ إذ كان الأمرُ على ما وصَفنا: يا أيها الذين آمنوا لا تُحِلُّوا شعائرَ اللهِ ولا الشهرَ الحرامَ ولا الهَدْىَ، ولا المقلِّدَ نفسَه بقلائدِ الحرَمِ.
Durum anlattığımız gibi olduğuna göre ayetin anlamı şudur: Ey iman edenler! Allah'ın nişanelerine, haram aya, kurbanlığa ve Harem gerdanlıklarıyla boynuna gerdanlık takana saygısızlık etmeyin.
وقد ذكَر بعضُ الشعراءِ في شِعرِه ما ذكَرنا عمن تأول القلائدَ أنها قلائدُ لِحاءِ شجرِ الحرَمِ الذي كان أهلُ الجاهليةِ يتقلَّدونه، فقال وهو يعيبُ رجلين قتَلا رجلين كانا تقلَّدا ذلك :
Bazı şairler, gerdanlıkları cahiliye ehlinin boyunlarına taktıkları Harem ağacının kabuğundan gerdanlıklar olarak yorumlayanlardan aktardığımız hususu şiirinde zikretmiş ve bu gerdanlığı takmış iki adamı öldüren iki kişiyi ayıplayarak şöyle demiştir :
أَلَمْ تَقْتُلا الحِرْجَينِ إِذ أَعْوَرَاكُمَا … يُمرَّانِ بالأيدى اللِّحاءَ المُضَفَّرَا
Siz o iki masumu size savunmasız yakalandıklarında / Örülmüş ağaç kabuklarını elleriyle bükerlerken öldürmediniz mi?
والحِرْجانِ: المقتولان كذلك. ومعنى قولِه: أعوراكما: أَمكَناكما من عورتِهما.
el-Hırcân (الحِرْجانِ): Bu şekilde öldürülen iki kişidir. [Şairin] “a‘verâkumâ” (أعوراكما) sözünün anlamı ise: Açık ve savunmasız yerlerinden size fırsat verdiler, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ}.
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlık etmeyin].” sözünün tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يعنى بقولِه جل ثناؤه: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ}: ولا تُحِلُّوا قاصدين البيتَ الحرامَ العامِديه. يقالُ منه: أممتُ كذا. إذا قصَدْتَه وعمَدْتَه. وبعضُهم يقولُ: يَمَّمْتُه. كما قال الشاعرُ :
Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr -Allah ona rahmet etsin- dedi ki: Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlık etmeyin]” sözü; Beyt-i Harâm'ı kastedenlere, oraya yönelenlere [saygısızlığı] helal saymayın, demektir. Bir şeyi kastettiğinde ve ona yöneldiğinde “Amemtu kezâ” (أَمَمْتُ كذا) denir. Bazıları ise “Yemmemtuhu” (يَمَّمْتُه) der; nitekim şair şöyle demiştir :
إنِّي كذاك إذا ما ساءَنى بلَدٌ … يَمَمْتُ صِدْرَ بعيرى غيرَه بلَدَا
Gerçekten ben de öyleyimdir; bir memleket beni üzdüğünde / Devemin göğsünü ondan başka bir memlekete çeviririm.
والبيتُ الحرامُ بيتُ اللهِ الذي بمكةَ.
Beyt-i Harâm ise Allah'ın Mekke'deki evidir (Kâbe'dir).
وقد بيَّنتُ فيما مضَى لمَ قيل له: الحرامُ .
Daha önce ona niçin "el-Harâm" dendiğini açıklamıştım .
{يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ}، يعني: يلتمِسون أرباحًا في تجاراتِهم من اللهِ، {وَرِضْوَانًا}. يقولُ: وأَن يَرْضَى اللهُ عنهم بنُسُكِهم.
{يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ} “Rablerinden bir lütuf ararlar”; yani Allah'tan ticaretlerinde kârlar ararlar; {وَرِضْوَانًا} “ve bir rıza [ararlar]”; yani ibadetleriyle Allah'ın kendilerinden razı olmasını [ararlar], demektir.
وقد قيل: إن هذه الآيةَ نزلت في رجلٍ من ربيعة يقالُ له: الحُطَمُ.
Bu ayetin Rebîa [oğulların]dan el-Hutam denilen bir adam hakkında indiği de söylenmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ، قال: أَقْبَل الحُطَمُ بنُ هندٍ البكريُّ، ثم أحدُ بنى قيسِ بن ثعلبةَ، حتى أتَى النبيَّ ﷺ وحدَه، وخلَّف خيلَه خارجًا من المدينةِ، فدعاه فقال: إلامَ تَدْعُو؟ فأَخْبَره - وقد كان النبيُّ ﷺ قال لأصحابِه: "يدخُلُ اليومَ عليكم رجلٌ من ربيعةَ،
Bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, o şöyle dedi: el-Bekrî [kabilesinden], sonra da Kays b. Sa'lebe oğullarından biri olan el-Hutam b. Hind çıkıp tek başına Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi ve atlarını Medine'nin dışarısında bıraktı. [Peygamber] onu [İslam'a] davet etti. O da: "Neye davet ediyorsun?" dedi. Bunun üzerine [Peygamber] ona bildirdi. —Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem daha önce ashabına: «Bugün yanınıza Rebîa [kabilesin]den bir adam girecektir,
يتكلَّمُ بلسانِ شيطانٍ" - فلما أَخْبَره النبيُّ ﷺ قال: انْظُروا لعلِّي أُسْلِمُ، ولى من أُشاورُه . فخرَج من عندِه، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "لقد دخَل بوجهِ كافرٍ، وخرَج بعَقِبِ غادرٍ". فمرَّ بسَرْحٍ من سَرْحِ المدينةِ، فساقه، فانطلق به وهو يرتجزُ :
bir şeytanın diliyle konuşur." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona [davetini] bildirince o: "Bana mühlet verin, belki Müslüman olurum; hem danışacağım kimseler var " dedi. Yanından çıkıp gitti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kâfir yüzüyle girdi, hain topuğuyla çıktı" buyurdu. [el-Hutam] Medine'nin otlayan hayvan sürülerinden birine rastladı, onu önüne katıp sürdü ve şu recez beyitlerini söyleyerek çekip gitti:
قَدْ لفَّها الليلُ بسوَّاقٍ حُطَمْ
Gece onları sert ve kırıp döken bir sürücüyle kuşattı ,
ليس براعى إبلٍ ولا غَنَمْ
O ne bir deve güdücüsüdür ne de koyun güdücüsü,
ولا بجزَّارٍ على ظَهْرِ الوَضَمُ
Ne de et kütüğü üzerinde bir kasap .
باتوا نيامًا وابنُ هندٍ لم يَنَمْ
Onlar uykuda gecelediler, Hind'in oğlu ise uyumadı.
بات يقاسيها غلامٌ كالزُّلَمْ
O hayvanları geceleyin ok gibi çevik bir delikanlı sevk etti ,
خَدَلَّجُ الساقين ممسوحُ القَدَمْ
Bacakları dolgun , ayağı düz tabanlı.
ثم أَقْبَل من عامِ قابلٍ حاجًّا، قد قلَّد الهَدْىَ، فأراد رسولُ اللهِ ﷺ أن يبعَثَ إليه، فنزَلت هذه الآيةُ، حتى بلَغ: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ}. قال له ناسٌ من
Sonra ertesi yıl haccedici olarak ve kurbanlığa gerdanlık takmış vaziyette yönelip geldi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona [birlik] göndermek istedi. Fakat {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “...ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere [de saygısızlık etmeyin]...” kısmına kadar bu ayet indi. Ashabından bazı kimseler ona dediler ki:
أصحابِه: يا رسولَ اللهِ، خلِّ بينَنا وبينَه، فإنه صاحبُنا، قال: "إنه قد قلَّد". قالوا: إنما هو شيءٌ كنا نصنَعُه في الجاهليةِ. فأبى عليهم، فنزَلت هذه الآيةُ فيه .
"Ey Allah'ın Resûlü! Bizimle onun arasından çekil [bize izin ver]; çünkü o bizim [mallarımızı çalan] adamdır." [Peygamber]: "O [kurbanına] gerdanlık takmıştır" buyurdu. Onlar: "Bu sadece bizim cahiliyede yaptığımız bir şeydir" dediler. Fakat o onlara izin vermedi ve onun hakkında bu ayet indi .
حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عكرمةَ، قال: قدِم الحُطَمُ أخو بنى ضُبيَعةَ بن ثعلبةَ البكريُّ المدينةَ في عِيرٍ له تحمِلُ طعامًا، فباعه، ثم دخَل على النبيِّ ﷺ، فبايعه وأَسْلَم، فلما ولَّى خارجًا نظَر إليه، فقال لمن عندَه: "لقد دخَل عليَّ بوجهِ فاجرٍ، وولَّى بقَفَا غادرٍ". فلما قدِم اليمامةَ ارتدَّ عن الإسلامِ، وخرَج في عيرٍ له تحملُ الطعامَ في ذي القَعدةِ يريدُ مكة، فلما سمِع به أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ، تهيَّأ للخروجِ إليه نفرٌ من المهاجرين والأنصارِ ليقتَطِعوه في عيرِه، فَأَنْزَلَ اللهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} الآية. فانتهى القومُ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] İkrime'den şöyle dediğini rivayet etti: Dubey‘a b. Sa‘lebe oğullarının kardeşi olan el-Hutam el-Bekrî, yiyecek taşıyan kervanıyla Medine'ye geldi ve onu sattı. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girip ona biat etti ve Müslüman oldu. Çıkıp giderken [Peygamber] ona baktı ve yanındakilere: "Huzuruma günahkâr bir yüzle girdi, hain bir enseyle çekip gitti" buyurdu. Yemâme'ye vardığında İslam'dan döndü (irtidat etti) ve zilkade ayında Mekke'ye gitmek üzere yiyecek taşıyan bir kervanla yola çıktı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbı bunu duyunca, Muhacirler ve Ensar'dan bir grup kervanıyla birlikte yolunu kesmek üzere ona karşı sefere hazırlandı. Bunun üzerine Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Ey iman edenler! Allah'ın nişanelerine... saygısızlık etmeyin.” ayetini indirdi. Bunun üzerine topluluk [ona ilişmekten] vazgeçti .
قال ابن جريجٍ: قولُه: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ}. قال: يَنْهَى عن الحُجَّاجِ أن تُقْطَعَ سُبُلُهم. قال: وذلك أن الحُطَمَ قدِم على النبيِّ ﷺ ليرتادَ وينظُرَ، فقال: إنى داعيةُ قومى، [وسيدُ قومى]، فاعرِضْ عليَّ ما تقولُ. فقال له: "أَدْعُوك إلى اللهِ أن تعبُدَه ولا تشرِكَ به شيئًا، وتقيمَ الصلاةَ، وتؤتىَ الزكاةَ، وتصومَ رمضانَ، وتُحجَّ البيتَ". فقال الحُطَمُ: في أمرِك هذا غِلظةٌ، أرجِعُ إلى قومى
İbn Cüreyc dedi ki: O'nun {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlık etmeyin]” buyruğu hakkında [şöyle] dedi: [Bu ayet] hacıların yollarının kesilmesini yasaklamaktadır. Dedi ki: Bu da şundandır: el-Hutam, durumu araştırıp bakmak üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi ve: "Ben kavmimin davetçisiyim [ve kavmimin efendisiyim]; bana ne söylediğini arz et" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] ona: «Seni, O'na kulluk edip hiçbir şeyi O'na ortak koşmamak, namazı kılmak, zekâtı vermek, Ramazan orucunu tutmak ve Beyt'i haccetmek üzere Allah'a davet ediyorum» buyurdu. el-Hutam: "Senin bu emrinde bir ağırlık/katılık var; kavmime döneyim...
فأذكُرُ لهم ما ذكَرتَ، فإن قبِلوه أقْبَلت معهم، وإن أدْبَروا كنت معهم. قال له: "ارجِعْ". فلما خرَج، قال: "لقد دخَل عليَّ بوجهِ كافرٍ، وخرَج من عندى بقفا غادرٍ، وما الرجلُ مسلمٍ". فمرَّ على سَرْحٍ لأهلِ المدينةِ فانطَلق به، فطلَبه أصحابُ رسول اللهِ ﷺ ففاتهم، وقدِم اليمامةَ، وحضَر الحجُّ، فتَجهَّز خارجًا، وكان عظيمَ التجارةِ، فاستأذنوا أن يتلقَّوه ويأخُذوا ما معه، فَأَنْزَل اللهُ جل ثناؤه: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} الآية .
söylediklerini onlara anlatayım. Eğer kabul ederlerse onlarla birlikte gelirim, yüz çevirirlerse ben de onlarla beraber olurum" dedi. [Peygamber] ona: "Dön" buyurdu. Çıkıp gittiğinde [Peygamber]: "Huzuruma kâfir yüzüyle girdi, yanımdan hain ensesiyle çıktı; bu adam Müslüman değildir" buyurdu. Medine halkına ait bir sürüye uğrayıp onu alıp götürdü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbı peşine düştüyse de onu kaçırdılar. Yemâme'ye vardı; hac mevsimi gelince yola çıkmak için hazırlandı . Büyük bir ticareti vardı. [Ashâb] onu karşılayıp yanındakileri almak için izin istediler. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “Allah'ın nişanelerine, haram aya, kurbanlığa, gerdanlıklara ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere saygısızlık etmeyin...” ayetini indirdi .
حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَام} الآية. قال: هذا يومَ الفتحِ، جاء ناسٌ يؤُمُّون البيتَ من المشركين، يُهِلُّون بعمرةٍ، فقال المسلمون: يا رسولَ اللهِ، إنما هؤلاء مشركون، فمثلُ هؤلاء فلن ندَعَهم إلا أن نُغِيرَ عليهم. فنزَل القرآنُ: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَام} .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَام} “ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlık etmeyin]...” ayeti hakkında şöyle dedi: Bu, Fetih günüydü; müşriklerden Beyt'e yönelen ve umre için ihrama giren birtakım insanlar geldi. Müslümanlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar sadece müşriktir; bunlar gibileri üzerlerine akın etmeksizin bırakamayız" dediler. Bunun üzerine Kur'an'dan: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَام} “ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlık etmeyin]” [ayeti] indi .
حدثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَام}. يقولُ: من توجَّه حاجًّا .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan onun {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlık etmeyin].” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Hacı olarak yönelen kimseler, demektir .
حدثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَوْنٍ، قال: أخبرنا هُشيمٌ، عن جُوَيبرٍ،
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den haber verdi,
عن الضحَّاكِ في قولِه: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَام}. يعنى الحاجَّ.
ed-Dahhâk'tan {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlık etmeyin].” sözü hakkında: Hacıları kastetmektedir, dediğini [haber verdi].
حدثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ بن أنسٍ، قال: جلَسنا إلى مطرِّفِ بن الشِّخِّيرِ وعندَه رجلٌ، فحدَّثهم فقال: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَام}. قال: الذين يريدون البيتَ .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, Ebû Ca‘fer er-Râzî'den, o da er-Rebî‘ b. Enes'ten rivayet etti, dedi ki: Mutarrif b. eş-Şıhhîr'in yanında oturduk, yanında bir adam vardı; onlara rivayet edip şöyle dedi: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlık etmeyin].” Dedi ki: Beyt'i kastedenlerdir .
قال أبو جعفر: ثم اخْتَلف أهلُ العلمِ فيما نُسِخ من هذه الآيةِ، بعدَ إجماعهِم على أن منها منسوخًا؛ فقال بعضُهم: نُسِخ جميعُها.
Ebû Ca‘fer dedi ki: Sonra ilim ehli, bu ayetin bir kısmının mensuh olduğu hususunda icma ettikten sonra, neshedilen kısmı hakkında ihtilaf ettiler; bazısı: "Tamamı neshedilmiştir" dedi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن بيانٍ، عن عامرٍ، قال: لم يُنْسَخْ من "المائدةِ": إلا هذه الآيةُ: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ}.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Beyân'dan, [o da] Âmir'den şöyle dediğini rivayet etti: "el-Mâide" suresinden şu: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ} “Allah'ın nişanelerine, haram aya, kurbanlığa ve gerdanlıklara saygısızlık etmeyin...” ayetinden başkası neshedilmemiştir.
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، عن سفيانَ بن حسينٍ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ}: نسَختها: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} [التوبة: ٥] .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Süfyân b. Hüseyn'den, [o da] el-Hakem'den, [o da] Mücâhid'den {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Ey iman edenler! Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onu: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [Tevbe: 5] ayeti neshetti .
حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا الثورى، عن بيانٍ، عن الشعبيِّ، قال: لم يُنْسَخ من سورةِ "المائدةِ" غيرُ هذه الآيةِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ}.
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize es-Sevrî, Beyân'dan, [o da] eş-Şa‘bî'den şöyle dediğini haber verdi: "el-Mâide" suresinden şu: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Ey iman edenler! Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin...” ayetinden başkası neshedilmemiştir.
حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} الآية. قال: منسوخٌ. قال: كان المشركُ يومَئذٍ لا يُصَدُّ عن البيتِ، فَأُمِروا ألا يقاتِلوا في الأشهرِ الحُرُمِ، ولا عندَ البيتِ، فنسَخها قولُه: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} “Allah'ın nişanelerine ve haram aya saygısızlık etmeyin...” ayeti hakkında şöyle dediğini haber verdi: Mensuhtur. Dedi ki: O gün müşrik Beyt'ten alıkonulmazdı; [Müslümanlara] haram aylarda ve Beyt'in yanında savaşmamaları emredilmişti. Onu: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” sözü neshetti .
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} إلى قوله: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} قال: نسَختها "براءةُ": {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Cüveybir'den, [o da] ed-Dahhâk'tan {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin” ayetinden {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlık etmeyin]” sözüne kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onu Berâe (Tevbe) suresindeki: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [ayeti] neshetti .
حدثنا المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرنا هُشيمٌ، [عن جُوَيْبِرٍ] عن الضحَّاكِ مثلَه.
Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, [Cüveybir'den] , [o da] ed-Dahhâk'tan aynısını haber verdi.
حدثنا ابن حُميدِ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن حبيبِ بن أبى ثابتٍ: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ}. قال: هذا شيءٌ نُهِى عنه، فتُرِك كما هو. [وقال ابن حُميدٍ في حديثِه عن حبيبٍ: فقال: شيءٌ كان نُهى عنه فنزَلت].
Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî‘ rivayet edip dediler ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, [o da] Habîb b. Ebî Sâbit'ten: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ} “Allah'ın nişanelerine, haram aya, kurbanlığa ve gerdanlıklara saygısızlık etmeyin” [ayeti hakkında rivayet etti. Habîb] dedi ki: “Bu, [önceden] yasaklanmış olan bir şeydi, olduğu gibi bırakıldı.” [İbn Humeyd, Habîb'den naklettiği rivayetinde şöyle dedi: O şöyle dedi: “Vaktiyle yasaklanmış olan bir şeydi, bu ayet indi.”]
حدثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ}. قال: هذا كلُّه منسوخٌ، نسَخ هذا ما أمَره بجهادِهم كافَّةً .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “Ey iman edenler! Allah'ın nişanelerine, haram aya, kurbanlığa, gerdanlıklara ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere saygısızlık etmeyin.” sözü hakkında şöyle dedi: Bunların hepsi mensuhtur; bunu, onlarla topyekûn cihat etmesini emreden şey neshetmiştir .
وقال آخرون: الذي نُسِخ من هذه الآيةِ قولُه: {وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ}.
Başkaları da şöyle dedi: Bu ayetten neshedilen kısım, O'nun: {وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “...ne haram aya, ne kurbanlığa, ne gerdanlıklara, ne de Beyt-i Harâm'a yönelenlere [saygısızlık etmeyin]” sözüdür.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عَبْدةُ بنُ سليمانَ، قال: قرأتُ على ابن أبي عَرُوبةَ، فقال: هكذا سمِعته من قتادةَ: نُسِخ من "المائدةِ": {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} نسَختها "براءةُ" قال اللهُ: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ}. وقال: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ} [التوبة: ١٧]. وقال: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} [التوبة:٢٧]. وهو العامُ الذي حجَّ فيه أبو بكرٍ، فنادى عليٌّ فيه بالأَذانِ .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Abde b. Süleymân rivayet edip dedi ki: İbn Ebî Arûbe'ye okudum, o da şöyle dedi: Katâde'den bunu aynen şöyle işittim: Mâide [suresin]den {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “...ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlık etmeyin]” [ayeti] neshedilmiştir; onu Berâe (Tevbe) [suresi] neshetmiştir . Allah şöyle buyurmuştur: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün”. Şöyle buyurmuştur: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ} [et-Tevbe: 17] “Müşriklerin, kendi inkârlarına bizzat kendileri şahitlik edip dururken, Allah'ın mescitlerini imar etmeleri söz konusu olamaz”. Ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} [et-Tevbe: 28] “Müşrikler ancak bir pisliktir; artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar”. Bu [yıl], Ebû Bekir'in hac yaptığı yıldır; Ali o [yılda] ezanla (ilanla) nida etmiştir .
حدثني المثنى، قال: ثنا الحجَّاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا همَّامُ بنُ يحيى، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} الآية. قال: فنُسِخ منها: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ}، نسَختها "براءةُ"، فقال: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ}. فذكَر نحوَ حديثِ عَبْدةَ، [إلا أنه زاد فيه: فقال: نادى عليٌّ بالأذانِ. يعنى: قرَأ عليهم سورةَ "براءةَ"] .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl rivayet edip dedi ki: Bize Hemmâm b. Yahyâ, Katâde'den O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Ey iman edenler! Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Katâde] dedi ki: Ondan {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “...ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlık etmeyin]” [kısmı] neshedilmiştir; onu Berâe (Tevbe) [suresi] neshetmiştir. Nitekim [Allah Teâlâ]: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” buyurmuştur. [Ravi], Abde'nin hadisinin benzerini zikretti [ancak şu fazlalığı ekledi: O şöyle dedi: Ali ezanla (bildiriyle) nida etti. Yani onlara Berâe suresini okudu] .