حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ، قال: نزَل في شأنِ الحُطَمِ: {وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ}. ثم نسَخه اللهُ فقال: {وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} [البقرة: ١٩١].
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, o dedi ki: el-Hutam hakkında: {وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “...ne kurbanlığa, ne gerdanlıklara, ne de Beyt-i Harâm'a yönelenlere [saygısızlık etmeyin]” [ayeti] indi. Sonra Allah onu neshedip: {وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} [el-Bakara: 191] “Onları yakaladığınız yerde öldürün” buyurdu.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ}. إلى قولِه: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ}: [وكان المؤمنون والمشركون يحجُّون البيتَ] جميعًا، فنهى الله المؤمنين أن يمنَعوا أحدًا أن يحُجَّ البيتَ، أو يعرِضوا له من مؤمنٍ أو كافرٍ، ثم أَنْزَلَ اللهُ بعدَ هذا: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} [التوبة: ٢٨]. وقال: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ} [التوبة: ١٨]. وقال: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} [التوبة: ١٨]. فنَفى المشركين من المسجدِ الحرامِ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin” sözünden {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “...ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlık etmeyin]” sözüne kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Müminler de müşrikler de] hep birlikte Beyt'i haccediyorlardı. Bunun üzerine Allah müminlerin, ister mümin ister kâfir olsun herhangi bir kimsenin Beyt'i haccetmesini engellemelerini veya ona sataşmalarını nehyetti. Sonra Allah bundan sonra şunu indirdi: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} [et-Tevbe: 28] “Müşrikler ancak bir pisliktir; artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar”. Şöyle buyurdu: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ} [et-Tevbe: 17] “Müşriklerin Allah'ın mescitlerini imar etmeleri söz konusu olamaz”. Ve şöyle buyurdu: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} [et-Tevbe: 18] “Allah'ın mescitlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe iman edenler imar eder”. Böylece müşrikleri Mescid-i Harâm'dan uzaklaştırdı .
حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} الآية. قال: منسوخٌ، كان الرجلُ في الجاهليةِ إذا خرَج من بيتِه يريدُ الحجَّ، تقلَّد من السَّمُرِ، فلم يعرِضُ له أحدٌ، وإذا رجَع تقلَّد قِلادةَ شَعَرٍ، فلم يعرِضْ له أحدٌ، وكان المشركُ يومَئذٍ لا يُصَدُّ
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} “Allah'ın nişanelerine ve haram aya saygısızlık etmeyin...” ayeti hakkında şöyle dediğini haber verdi: [Bu ayet] mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır). Câhiliye döneminde bir kimse evinden hac niyetiyle çıktığı zaman [boynuna] semür (ağaç kabuğu) takar ve hiç kimse ona dokunmazdı. Geri döndüğü zaman da kıldan bir gerdanlık takar ve yine hiç kimse ona dokunmazdı. O dönemde müşrik kimse [Kâbe'den] engellenmezdi...
البيتِ، فأُمِروا ألا يقاتِلوا في الأشهرِ الحُرُمِ، ولا عندَ البيتِ، فنسَخها قولُه: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} .
Beyt'ten; [Müslümanlara] haram aylarda ve Beyt'in yanında savaşmamaları emredilmişti. Onu: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” sözü neshetti .
وقال آخرون: لم يُنْسَخُ من ذلك شيءٌ إلا القلائدُ التي كانت في الجاهليةِ يتقلَّدونها من لحاءِ الشجرِ.
Başkaları da şöyle dedi: Câhiliyede ağaç kabuğundan boyunlarına taktıkları gerdanlıklar dışında bundan hiçbir şey neshedilmemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه ﷿: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} الآية. قال أصحابُ محمدٍ ﷺ: هذا كلُّه من عملِ الجاهليةِ، فعلُه وإقامتُه، فحرَّم اللهُ ذلك كلَّه بالإسلامِ إلا لِحاءَ القلائدِ، فتُرك ذلك، {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ}. فحرَّم اللهُ على كلِّ أحدٍ إخافتَهم .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den O'nun -azze ve celle-: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} “Allah'ın nişanelerine ve haram aya saygısızlık etmeyin...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- ashabı şöyle demiştir: Bunların tümü Câhiliye ameli, onların yapıp icra ettiği şeylerdendir. Allah bunların hepsini İslâm ile haram kılmış, sadece gerdanlıkların kabuklarını müstesna tutmuştur; o da terk edilmiştir. {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “...ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlık etmeyin]”. Böylece Allah onlara korku verilmesini herkese haram kılmıştır .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den aynısını rivayet etti .
قال أبو جعفرٍ ﵀: وأولى الأقوالِ في ذلك بالصحةِ قولُ من قال: نسَخ اللهُ من هذه الآيةِ قولَه: {وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ}. لإجماعِ الجميعِ على أن الله جل ثناؤه قد أَحَلَّ قتالَ أهلِ الشركِ في الأشهرِ الحرُمِ وغيرِها من شهورِ السنةِ كلِّها، وكذلك أَجْمعوا على أن المشركَ لو قلَّد
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- şöyle dedi: Bu hususta doğruluğa en layık olan görüş; Allah’ın bu ayetten {وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “...ne haram aya, ne kurbanlığa, ne gerdanlıklara, ne de Beyt-i Harâm'a yönelenlere [saygısızlık etmeyin]” buyruğunu neshettiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira Allah’ın -celle senâuhû- haram aylarda da senenin diğer bütün aylarında da şirk ehliyle savaşmayı helal kıldığı hususunda herkesin icmâı vardır. Aynı şekilde [âlimler], bir müşrik taksa bile...
عنقَه أو ذراعيه لِحاءَ جميعِ أشجارِ الحرَمِ، لم يكنْ ذلك له أمانًا من القتلِ إذا لم يكنْ تقدَّم له عقدُ ذِمَّةٍ من المسلمين أو أمانٌ.
veya kollarına Harem bölgesindeki bütün ağaçların kabuklarını taksa bile, daha önceden Müslümanlardan alınmış bir zimmet akdi yahut bir emanı bulunmadığı takdirde , bunun kendisi için öldürülmekten bir güvence teşkil etmeyeceği konusunda da icmâ etmişlerdir.
وقد بيَّنا فيما مضَى معنى "القلائِد" في غيرِ هذا الموضعِ .
Daha önce buradan başka bir yerde "kalâid" (gerdanlıklar) kelimesinin anlamını açıklamıştık .
وأما قولُه: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ}. فإنه محتمِلٌ ظاهرُه: ولا تُحِلُّوا حرمةَ آمِّين البيتَ الحرامِ من أهلِ الشركِ والإسلامِ. لعمومِه جميعَ من أمَّ البيتَ، وإذا احْتمل ذلك، فكان أهلُ الشركِ داخلين في جملتِهم، فلا شكَّ أن قولَه: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} ناسخٌ له؛ لأنه غيرُ جائزٍ اجتماعُ الأمرِ بقتلِهم وتركُ قتلِهم في حالٍ واحدةٍ ووقتٍ واحدٍ، وفي إجماعِ الجميعِ على أن حكمَ اللهِ في أهلِ الحربِ من المشركين قتلُهم، أمُّوا البيتَ الحرامَ أو البيتَ المقدسَ، في أشهرِ الحُرُمِ وغيرِها - ما يُعْلِمُ أن المنعَ من قتلِهم إذا أمُّوا البيتَ الحرامَ منسوخٌ. ومحتمِلٌ أيضا: ولا أمِّين البيتَ الحرامَ من أهلِ الشركِ. وأكثرُ أهلِ التأويلِ على ذلك، وإن كان عُنِى بذلك المشركون من أهلِ الحربِ، فهو أيضًا لا شكَّ منسوخٌ، وإذ كان ذلك كذلك، [وكان] لا اختلافَ في ذلك بينَهم ظاهرٌ، وكان ما كان [مستفيضًا فيهم ظاهرَ الحجةِ] ، فالواجبُ - وإن احْتَمل ذلك معنًى غيرَ الذي قالوا - التسليمُ لما استفاض بصحتِه نقلُهم.
O'nun: {وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “...ve Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlık etmeyin]” sözüne gelince; zahiri şuna ihtimallidir: İster şirk ehlinden olsun ister İslâm ehlinden olsun Beyt-i Harâm'a yönelenlerin hürmetini çiğnemeyiniz. Çünkü bu, Beyt'e yönelen herkesi genel olarak kapsamaktadır. Ayet buna ihtimalli olup şirket ehli de bu kapsama dâhil olunca, O'nun: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” sözünün onu neshettiğinde şüphe yoktur; zira aynı hâlde ve aynı vakitte onların hem öldürülmesinin hem de öldürülmelerinin terk edilmesinin emredilmesinin bir arada bulunması caiz değildir. Şirk ehlinden olan harbi kâfirlerin hükmünün -ister Beyt-i Harâm'a ister Beyt-i Makdis'e yönelsinler, ister haram aylarda ister diğer [aylarda] olsun- öldürülmeleri olduğuna dair herkesin icmâında, Beyt-i Harâm'a yöneldiklerinde onların öldürülmesinden meneden hükmün mensuh olduğunu gösteren bir delil vardır. Ayet ayrıca şuna da ihtimallidir: Şirk ehlinden Beyt-i Harâm'a yönelenlere [saygısızlık etmeyin]. Müteevvillerin çoğunluğu bu görüştedir. Eğer bununla harbi müşrikler kastedilmişse, bunun da mensuh olduğunda şüphe yoktur. Durum böyle olunca ve aralarında bu konuda açık bir ihtilaf [bulunmayınca] ve bu mesele [aralarında hücceti açık şekilde yaygınlaşmış olunca] , tevil ehlinin söylediklerinden başka bir anlama ihtimali bulunsa bile, nakillerinin sıhhati yaygınlaşmış olan bu hususa teslim olmak vaciptir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا}.
Allah Teâlâ'nın (celle senâuh): {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا} “...Rablerinden bir lütuf ve hoşnutluk arayarak...” kavlinin teviline dair açıklama.
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يعنى بقولِه: {يَبْتَغُونَ}: يطلُبون ويلتمِسون. [والفضلُ الأرباحُ] في التجارةِ. والرضوانُ رضا اللهِ عنهم، فلا يُحِلُّ بهم من العقوبةِ في الدنيا ما أحلَّ بغَيرِهم من الأممِ في عاجلِ دنياهم بحجِّهم بيتَه.
Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: O'nun {يَبْتَغُونَ} sözü ile kastettiği: Talep ederler ve ararlar [demektir]. [Lütuf (fazl) ise ticaretteki kazançlardır] . Rıdvan ise Allah'ın onlardan razı olmasıdır; yani O'nun Beyt'ini hacdetmeleri sebebiyle, dünyada diğer ümmetlerin başına getirdiği cezayı onların başına peşinen bu dünyada getirmemesidir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda söylemişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا}. قال: [هي للمشْرِكين] ؛ يلتمسون فضلَ اللهِ ورضوانَه فيما يُصْلِحُ لهم دنياهم .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا} “Rablerinden bir lütuf ve rıza ararlar” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: [Bu, müşrikler hakkındadır] ; dünyalarını ıslah edecek şeylerde Allah'ın lütfunu ve rızasını ararlar .
أخبرنا ابن وكيعٍ قال: أخبرنا عَبْدةُ بنُ سليمانَ، قال: قرأتُ على ابن أبي عَرُوبةَ، فقال: هكذا سمِعتُه من قتادةَ في قولِه: {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا}: والفضلُ والرِّضوانُ اللذان يَبْتَغون أن يُصْلِحَ معايشَهم في الدنيا، [وألا] يعجِّلَ لهم العقوبةَ فيها .
Bize İbn Vekî‘ haber verip dedi ki: Bize Abde b. Süleymân haber verip dedi ki: İbn Ebî Arûbe'ye okudum, o da şöyle dedi: Katâde'den O'nun: {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا} “Rablerinden bir lütuf ve rıza ararlar” sözü hakkında aynen şöyle işittim: Aradıkları lütuf ve rıza; O'nun dünyada geçimlerini ıslah etmesi ve orada kendilerine cezayı acele [vermemesidir] .
حدثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا}: يعنى أنهم يترضَّوْن الله بحجِّهم.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle rivayet ettiğini] bildirdi: {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا} “Rablerinden bir lütuf ve rıza ararlar”: Yani onlar haclarıyla Allah'ın rızasını kazanmaya çalışırlar.
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الرَّبيعِ بن أنسٍ، قال: جلَسنا إلى مطرِّفِ بن الشِّخِّيرِ وعندَه رجلٌ، فحدَّثهم في قولِه: {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا}. قال: التجارةُ في الحجِّ، والرضوانُ في الحجِّ .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah, Ebû Ca‘fer er-Râzî'den, [o da] er-Rebî‘ b. Enes'ten rivayet etti, o dedi ki: Mutarrif b. eş-Şıhhîr'in yanında oturduk; yanında bir adam vardı. Onlara O'nun: {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا} “Rablerinden bir lütuf ve rıza ararlar” sözü hakkında rivayette bulundu: [Lütuf] hacdaki ticarettir, rıza da hacdaki [rızadır] , dedi.
أخبرنا محمدُ بنُ المثنى، قال: أخبرنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي أُمَيمةَ ، قال: قال ابن عمرَ في الرجلِ يحُجُّ، ويحمِلُ معه متاعًا، قال: لا بأسَ به. وتلا هذه الآية: {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا}.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ haber verip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer haber verip dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû Ümeyme'den rivayet etti, o dedi ki: İbn Ömer, haccedip beraberinde ticaret malı taşıyan kimse hakkında: "Bunda bir sakınca yoktur" dedi ve şu ayeti okudu: {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا} “Rablerinden bir lütuf ve rıza ararlar”.
حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا}. قال: يبتغون الأجرَ والتجارةَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا} “Rablerinden bir lütuf ve rıza ararlar” [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Sevap ve ticaret ararlar .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا}.
Allah -celle senâuhu-nun: {وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا} “İhramdan çıktığınız zaman artık avlanabilirsiniz” Sözünün Tevili Hakkındaki Görüş
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: وإذا حَلَلتم [مِن إحرامِكم] فاصطادُوا الصيدَ الذي نهيتُكم أن تُحِلُّوه وأنتم حُرُمٌ. يقولُ: فلا حرَجَ عليكم في اصطيادِه، فاصطادُوا إن شئتم حينَئذٍ؛ لأن المعنى الذي من أجلِه كنت
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr dedi ki: [Allah] -celle senâuhu- bununla şunu kastetmektedir: [İhramınızdan] çıktığınız vakit ihramlı iken helal kılmanızı yasakladığım avı avlayın. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Artık onu avlamanızda size bir sakınca yoktur; o takdirde dilerseniz avlanabilirsiniz. Çünkü kendisinden dolayı
حرَّمته عليكم في حالِ إحرامكم قد زال.
demektedir.
وبما قلنا في ذلك قال جميعُ أهلِ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda bütün tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: أخبرنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا حُصينٌ، عن مجاهدٍ أنه قال: هي رخصةٌ. يعنى قولَه: {وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا}.
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym haber verip dedi ki: Bize Husayn, Mücâhid'den onun: "Bu bir ruhsattır" dediğini haber verdi; yani O'nun: {وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا} “İhramdan çıktığınız zaman artık avlanabilirsiniz” sözünü kastetmektedir.
أخبرنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن حجَّاجٍ، عن القاسمِ، عن مجاهدٍ، قال: خمسٌ في كتابِ اللهِ رخصةٌ، وليست بعَزمةٍ. فذكَر: {وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا}. قال: من شاء فعَل، ومن شاء لم يفعَلْ .
Bize İbn Vekî‘ haber verip dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Haccâc'dan, [o da] el-Kâsım'dan, [o da] Mücâhid'den rivayet etti, o dedi ki: Allah'ın Kitabı'nda beş şey azimet değil, ruhsattır. [Mücâhid bunlardan biri olarak] {وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا} “İhramdan çıktığınız zaman artık avlanabilirsiniz” [ayetini] zikretti ve: "Dileyen yapar, dileyen yapmaz" dedi .
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن حجاجِ، عن عطاءٍ مثلَه .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Haccâc'dan, [o da] Atâ'dan aynısını rivayet etti .
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن حُصينٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا}. قال: إذا حلَّ، فإن شاء اصْطَاد ، وإن شاء لم يصطَدْ (١).
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, [o da] Husayn'dan, [o da] Mücâhid'den {وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا} “İhramdan çıktığınız zaman artık avlanabilirsiniz” [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İhramdan çıktığında dilerse avlanır , dilerse avlanmaz (١).
أخبرنا ابن وكيعٍ قال: حدثنا ابن إدريسَ، عن ابن جريجٍ، عن رجلٍ، مجاهدٍ أنه كان لا يرى الأكلَ من هَدْى المتعةِ واجبًا، وكان يتأوَّلُ هذه الآيةَ: {وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا} - {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ} [الجمعة: ١٠].
Bize İbn Vekî‘ haber verip dedi ki: Bize İbn İdrîs, İbn Cüreyc'den, [o da] bir adamdan, [o da] Mücâhid'den [naklettiğine göre]; o, temettu‘ hedyinden yemeyi vacip görmezdi ve şu ayetleri tevil ederdi: {وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا} “İhramdan çıktığınız zaman artık avlanabilirsiniz” - {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın” [el-Cuma: 10].
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ}.
Allah -celle senâuhu-nun: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ} “Sizi sevk etmesin” Sözünün Tevili Hakkındaki Görüş
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ}: لا يَحْمِلَنَّكم.
Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Şânı yüce olan {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ} sözü ile: Sizi yüklemesin/sevk etmesin, [kastetmektedir].
كما حدثني المثنى، قال: أخبرنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ}. يقولُ: لا يَحْمِلَنَّكم شنآنُ قومٍ .
Nitekim bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih haber verip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ} “Bir kavme olan kininiz sizi sevk etmesin...” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bir kavmin kini sizi [buna] yüklemesin/sevk etmesin , demektedir.
حدثنا بشرُ بن معاذٍ، قال: أخبرنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ}. أي: لا يحمِلَنَّكم .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd haber verip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ} “Bir kavme olan kininiz sizi sevk etmesin...” sözü hakkında: Yani sizi [buna] sevk etmesin , dediğini rivayet etti.
وأما أهلُ المعرفةِ باللغةِ فإنهم اخْتَلفوا في تأويلِها؛ فقال بعضُ البصريِّين : معنى قولِه: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ}: لا يُحِقَّنَّ لكم؛ لأن قولَه: {لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّار} [النحل: ٦٢] هو: حقٌّ أن لهم النارَ.
Dil ehli ise bunun tevilinde ihtilaf etmiştir; Basralılardan bazıları şöyle demiştir: O'nun: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ} sözünün anlamı: Sizi hak kılmasın/hak sahibi etmesin [demektir]; çünkü O'nun: {لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّار} [en-Nahl: 62] “Hiç şüphe yok ki ateş onlarındır” sözü, ateşin onlar için hak olduğu anlamındadır.
[وقال آخرُ منهم: معناه: لا يحمِلَنَّكم ولا يُعْدِيَنَّكم] .
[Onlardan bir başkası da şöyle demiştir: Bunun anlamı: Sizi sevk etmesin ve sizi tecavüze sürüklemesin demektir] .
وقال بعضُ الكوفيين: معناه: لا يَحْمِلَنَّكم. وقال: يقالُ: جرَمنى فلانٌ على أن صنَعْتُ كذا وكذا. أي: حمَلنى عليه.
Kûfelilerden bazıları da şöyle demiştir: Bunun anlamı: Sizi sevk etmesin [demektir]. [O] şöyle demiştir: «Falan kişi beni şöyle şöyle yapmaya sevk etti (ceremenî)» denir. Yani: «Beni ona sevk etti» [demektir].
واحتجَّ جميعُهم ببيتِ الشاعرِ :
Hepsi de şairin şu beytini delil getirmiştir:
ولقد طعَنْتَ أبا عُيينةَ طعنةً … جرَمَتْ فَزارةَ بعدَها أن يَغْضَبوا
Ve gerçekten Ebû Uyeyne'yi öyle bir vurdun ki … Bu vuruş Fezâre'yi ardından öfkelenmeye sevk etti.
فتأوَّل ذلك كلُّ فريقٍ منهم على المعنى الذي تأوَّله من القرآنِ، فقال الذين قالوا: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ}: لا يُحِقَّنَّ لكم : معنى قولِ الشاعرِ: جرَمَت فَزارةَ: أَحَقَّت الطعنةُ لفزارةَ الغضبَ.
Onlardan her fırka bunu, Kur'an'dan tevil ettiği mana doğrultusunda tevil etmiştir. {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ} "Sizi hak kılmasın " diyenler şöyle demiştir: Şairin "Ceremet Fezârete" sözünün anlamı: Bu vuruş Fezâre için öfkeyi hak kıldı demektir.
وقال الذين قالوا معناه: لا يَحْمِلَنَّكُم: معناه في البيتِ: جرَمَت فزارةَ أن يَغْضَبوا: حمَلَت فزارةَ على أن يَغْضَبوا.
Bunun anlamı: "Sizi sevk etmesin/yüklemesin" diyenler ise şöyle demiştir: Beyitteki anlamı: "Ceremet Fezârete en yagdabû"; yani Fezâre'yi öfkelenmeye sevk etti/yükledi demektir.
وقال آخرُ من الكوفيين : معنى قولِه: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ}: لا يَكْسِبَنَّكم شنآنُ قومٍ [أن تعتدوا] . [وتأويلُ قائلِ] هذا القولِ قولَ الشاعرِ في البيتِ: جرَمَت فزارةَ: كسَبَت فزارةَ أن يَغْضَبوا. قال: وسمِعتُ العربَ تقولُ: فلانٌ جريمةُ أَهلِه. بمعنى: كاسبُهم. وخرج يجرِمُهم: يكسِبُهم.
Kûfelilerden bir başkası da şöyle demiştir: O'nun: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ} sözünün anlamı: Bir kavme olan kin [haddi aşmayı] size kazandırmasın demektir. Bu görüşü söyleyen kimsenin beyitteki şairin sözünü tevile göre: "Ceremet Fezârete"; Fezâre'ye öfkelenmeyi kazandırdı [demektir]. Dedi ki: Arapların şöyle dediğini işittim: "Falanca ailesinin cerîmesidir" (Fülânun cerîmetü ehlihî); yani onların kazancıdır. "Onlar için kazanmaya çıktı" (Harece yecrimuhum); yani onlar için kazanç elde etmeye çıktı.
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: وهذه الأقوالُ التي حكيناها عمَّن حكيناها عنه متقاربةُ المعنى. وذلك أن من حمَل رجلًا على بُغْضِ رجلٍ، فقد أَكْسَبه بغضَه، ومن أَكْسَبه بغضَه، فقد أَحَقَّه له.
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr [et-Taberî] -rahimehullâh- şöyle dedi: Kendilerinden aktardığımız kimselerden naklettiğimiz bu görüşlerin anlamları birbirine yakındır. Şöyle ki; bir kimseyi bir başkasına buğzetmeye sevk eden kişi, ona buğzunu kazandırmış olur; ona buğzunu kazandıran kimse de onu ona hak kılmış/müstahak kılmış olur.
إذ كان ذلك كذلك، فالذى هو أحسنُ في الإبانةِ عن معنى الحَرْفِ ما قاله ابن عباس وقتادةُ، وذلك توجيهُهما معنى قولِه: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ}. إلى : ولا يحمِلَنَّكم شنآنُ قومٍ على العُدْوانِ.
Durum böyle olunca, kelimenin anlamını beyan etme konusunda en güzel olanı İbn Abbâs ve Katâde'nin söylediğidir. Bu da onların, O'nun: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ} “Bir kavme olan kininiz sizi sevk etmesin” sözünün anlamını; bir kavme olan kinin sizi düşmanlığa sevk etmemesi şeklinde yönlendirmeleridir.
واخْتَلفت القرأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامَّةُ قرأةِ الأمصارِ: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ} بفتحِ الياءِ، من: جرَمْتُه أَجْرِمُه.
Kıraat âlimleri bunu okuma hususunda ihtilaf etmişlerdir. İslâm beldelerinin kıraat âlimlerinin geneli bunu, ceremtühu ecrimuhu (جَرَمْتُهُ أَجْرِمُهُ) kökünden ye harfinin fethasıyla {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ} şeklinde okumuştur.
وقرأ ذلك بعضُ قرأَةِ الكوفيين، وهو يحيى بنُ وثَّابٍ والأعمشُ ، ما حدثنا ابن حُميدٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ أنه قرَأ: (ولا يُجْرِمَنَّكم). مرتفعةَ الياء، من: أَجْرَمتُه أُجْرِمُه، وهو يُجْرِمُنى.
Kûfeli kıraat âlimlerinden bazıları, yani Yahyâ b. Vessâb ve el-A‘meş ise bunu -İbn Humeyd ve İbn Vekî‘in bize anlattığına göre; dediler ki: Bize Cerîr, el-A‘meş'ten nakletti ki o- ecramtühû ücrimuhû (أَجْرَمْتُهُ أُجْرِمُهُ) ve hüve yücrimunî (وَهُوَ يُجْرِمُنِي) kökünden ye harfinin dammesiyle (ولا يُجْرِمَنَّكم) şeklinde okumuştur.
قال أبو جعفر ﵀: والذي هو أولى بالصوابِ من القراءتين قراءةُ من قرَأ ذلك: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ} بفتحِ الياءِ؛ لاستفاضةِ القراءةِ بذلك في قرأَةِ الأمصارِ ، وشذوذِ ما خالَفه ، وأنها اللغةُ المعروفةُ السائرةُ في العربِ، وإن كان مسموعًا من بعضِها : أَجْرَمَ يُجْرِمُ. على شذوذِه، وقراءةُ القرآنِ بأفصحِ اللغاتِ أَوْلَى وأحقُّ منها بغيرِ ذلك. ومن لغةِ من قال: جَرَمْتُ. قولُ الشاعرِ :
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: İki kıraatten doğruya daha yakın olanı; beldelerin kıraat âlimleri arasında bu okuyuşun yaygın ve müstefîz olması , buna muhalif olanın şâzz kalması ve Araplar arasında bilinen ve yaygın olan dilin bu olması sebebiyle bunu ye harfinin fethasıyla {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ} şeklinde okuyanların kıraatidir. Gerçi bazı Araplardan şâzz olmakla birlikte ecrama yücrimu (أَجْرَمَ يُجْرِمُ) şeklinde de işitilmiştir ; ancak Kur'an'ı en fasih dillerle okumak, bundan başkasıyla okumaktan daha evlâ ve daha uygundur. Ceremtü (جَرَمْتُ) diyenlerin dilinden bir örnek de şairin şu sözüdür :
يا أيها المُشْتَكِى عُكُلًا وما جَرمَتْ … إلى القبائلِ مِن قتلٍ وإِبْآسُ
“Ey Ukl kabilesini ve onun kabilelere karşı işlediği cinayet ile eziyeti şikâyet eden kimse!”
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {شَنَآنُ قَوْمٍ}.
Celle senâuhu O'nun: {شَنَآنُ قَوْمٍ} “Bir kavme olan kin...” sözünün tevili hakkında görüş:
اخْتَلفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأه بعضُهم: {شَنَآنُ} بتحريكِ الشينِ والنونِ إلى الفتحِ ، بمعنى: بُغْضُ قومٍ. توجيهًا منهم ذلك إلى المصدرِ الذي يأتى على "فَعَلان"، نظيرُ الطَّيَرانِ، والنَّسَلانِ ، والعَسَلانِ ، والرَّمَلان .
Kıraat âlimleri bunu okuma hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bunu: tayarân (طَيَرَان), neselân (نَسَلان) , ‘aselân (عَسَلان) ve ramelân (رَمَلان) kelimelerinde olduğu gibi "fe‘alân" (فَعَلان) vezninde gelen mastara hamletmek suretiyle şîn ve nûn harflerinin fethalı harekesiyle {شَنَآنُ} şeklinde “bir kavme olan buğuz/kin” anlamında okumuştur.
وقرأ ذلك آخرون: (شَنْآنُ قَوْمٍ) بتسكين النونِ وفتحِ الشينِ ، بمعنى الاسمِ، توجيهًا منهم معناه إلى: لا يَحْمِلَنَّكُم بَغِيضُ قومٍ. فيُخَرَّجُ (شَنْآنُ) على تقديرِ "فَعْلان"؛ لأن "فَعَل" منه على "فَعِل"، كما يقالُ: سَكْرانُ. من "سَكِر"، وعَطْشَانُ. من "عَطِش"، وما أَشْبَه ذلك من الأسماءِ.
Başkaları ise bunu, nûn harfinin sükûnu ve şîn harfinin fethasıyla isim anlamında (شَنْآنُ قَوْمٍ) şeklinde okumuş ; anlamını : "Bir kavmin buğzedileni sizi [haddi aşmaya] sevk etmesin" şeklinde yönlendirmişlerdir. Bu durumda (شَنْآنُ) kelimesi "fa‘lân" (فَعْلان) takdiri üzere değerlendirilir; zira bunun mazi fiili "fe‘ile" (فَعِلَ) veznindedir; nitekim sekire (سَكِرَ) fiilinden sekrân (سَكْران), ‘atişe (عَطِشَ) fiilinden ‘atşân (عَطْشَان) ve isimlerden bunlara benzer kelimeler söylendiği gibidir.
والذي هو أولى القراءتين في ذلك بالصوابِ قراءةُ من قرأَ: {شَنَآنُ قَوْمٍ} بفتحِ النونِ محرَّكةً، لتتابعِ تأويلِ أهلِ التأويلِ على أن معناه: بُغْضُ قومٍ.
Bu hususta iki kıraatten doğruya en layık olanı; tefsir ehlinin, bunun anlamının “bir kavme olan buğuz/kin” olduğu hususundaki tevil ve açıklamalarının birbirini takip etmesi [ittifak halinde olması] sebebiyle, nûn harfini fethalı ve harekeli olarak {شَنَآنُ قَوْمٍ} şeklinde okuyanın kıraatidir.
وتوجيهِهم ذلك إلى معنى المصدرِ دونَ معنى الاسمِ. وإذ كان ذلك موجَّهًا إلى معنى المصدرِ، فالفصيحُ من كلامِ الغربِ فيما جاء من المصادرِ على "الفَعَلانِ" بفتحِ الفاءِ، تحريكُ ثانيه دونَ تسكينِه، كما وصَفتُ من قولِهم : الدَّرَجانُ، والرَّمَلانُ . من درَج ورمَل ، فكذلك الشَّنَآنُ من. شَنِئْتُه أَشْنُؤُه شَنَآنًا. ومن العربِ من يقولُ: شَنَانٌ. على تقديرِ "فَعَال" ، ولا أعلَمُ قارئًا قرأ ذلك كذلك ، ومن ذلك قولُ الشاعرِ :
Ayrıca onların bunu isim anlamı yerine mastar anlamına hamletmeleridir. Bu kelime mastar anlamına hamledildiğine göre, Arapların kelâmında ilk harfi fethalı olarak "el-fe‘alân" (الفَعَلان) vezninde gelen mastarlarda fasih olan; Arapların derece (درج) ve ramele (رمل) fiillerinden türeyen ed-derecân (الدَّرَجان) ve er-ramelân (الرَّمَلان) sözlerinde nitelediğim gibi ikinci harfin sükûnu değil fethalı harekelenmesidir. Nitekim şeni'tühû eşne'uhû şeneânen (شَنِئْتُهُ أَشْنُؤُهُ شَنَآنًا) fiilinden gelen eş-şeneân (الشَّنَآن) da böyledir. Araplardan "fe‘âl" (فَعَال) vezni takdiriyle şenân (شَنَان) diyenler de vardır ; fakat hiçbir kurrânın bunu bu şekilde okuduğunu bilmiyorum . Buna şairin şu sözü de dâhildir :
وما العيشُ إلا ما يَلَذُّ ويُشْتَهَى … وإنْ لام فيه ذو الشَّنَانِ وفَنَّدَا
Hayat ancak lezzet alınan ve arzulanan şeylerden ibarettir … Kin sahibi kimse bunda kınayıp ayıplasa bile.
وهذا في لغةِ من ترَك الهمزَ من "الشَّنَآنِ"، فصار على تقدير "فَعَالٍ"، وهو في الأصلِ "فَعَلانٌ".
Bu, eş-Şeneân (الشَّنَآن) kelimesinden hemzeyi terk edenlerin dilindedir; böylece "fe‘âl" (فَعَال) takdiri üzere olmuştur; oysa aslı "fe‘alân"dır (فَعَلان).
ذكرُ من قال من أهلِ التأويلِ: {شَنَآنُ قَوْمٍ}: بغضُ قومٍ
Tevil ehlinden {شَنَآنُ قَوْمٍ} ifadesi "bir kavme olan buğuz/kin" demektir diyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: أخبرنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ}: [لا يَحْمِلَنَّكم] بغضُ قومٍ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih haber verdi, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'ın: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ} “Bir kavme olan kininiz sizi sakın [günaha/haksızlığa] sevk etmesin” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [Sizi sevk etmesin] bir kavme olan buğuz.
وحدَّثني به المثنى مرةً أُخرى بإسنادِه، عن ابن عباسٍ، فقال: لا تحمِلنَّكم عداوةُ قومٍ أن تَعْتَدُوا.
Bunu bana el-Müsennâ bir başka defa aynı isnadıyla İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: Bir kavme olan düşmanlık sizi haddi aşmaya sevk etmesin.
حدَّثنا بشرُ بن معاذٍ، قال: أخبرنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ}: لا يجرِمَنَّكُم بغضُ قومٍ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [nakletti]: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ}: Bir kavme olan buğuz sizi [buna] sevk etmesin .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ}. قال: بَغْضاؤُهم أن تعتدُوا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ} sözü hakkında şöyle dedi: Onlara olan buğzunuz sizi haddi aşmaya [sevk etmesin].
القولُ في تأويلِ قوله جل ثناؤه: {أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا}.
Celle senâuhu O'nun: {أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا} “Mescid-i Harâm'dan sizi alıkoydular diye haddi aşmayın” sözünün tevili hakkında görüş:
قال أبو جعفرٍ، ﵀: اخْتَلفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأه بعضُ قرأةِ أهل المدينةِ وعامَّةُ قرأةِ الكوفيين: {أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} بفتحِ الألفِ [من {أَنْ}] ، بمعنى: لا يَجْرِمَنَّكم بغضُ قومٍ بصدِّهم إياكم عن المسجدِ الحرامِ أن تعتدُوا.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Kıraat âlimleri bunu okuma hususunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ehlinin bazı kurrâsı ve Kûfeli kurrânın geneli bunu [{أَنْ}] edatının elifinin fethasıyla {أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} şeklinde okumuştur; bunun anlamı: Bir kavmin sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoymasından ötürü duyduğunuz kin, sizi haddi aşmaya sevk etmesin [demektir].
وكان بعضُ قرأَةِ الحجازِ والبصرةِ يقرأُ ذلك: (ولا يَجْرِمنَّكم شَنَآنُ قومٍ إن صَدُّوكم). بكسرِ الألف من "إنْ"، بمعنى: ولا يجرمَنَّكم شنآنُ قومٍ إن هم أَحْدَثوا لكم صدًّا عن المسجدِ الحرامِ أن تعتدوا. [فزعموا أنها في]
Hicaz ve Basra kurrâsının bir kısmı ise bunu, "إنْ" edatındaki elifin kesrasıyla (ولا يَجْرِمنَّكم شَنَآنُ قومٍ إن صَدُّوكم) şeklinde okurdu; bunun anlamı: Şayet onlar sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoyma [eylemini] yeniden yaparlarsa bir kavme duyduğunuz kin, sakın sizi haddi aşmaya sevk etmesin [demektir]. [Onlar bunun ...]
[قراءةِ ابن مسعودٍ: (إن يَصُدُّوكم) . فقرَءوا ذلك كذلك اعتبارًا بقراءتهِ] .
[İbn Mes‘ûd'un kıraatinde: (إن يَصُدُّوكم) şeklinde olduğunu ileri sürmüşlerdir . Bu sebeple onun kıraatini göz önünde bulundurarak bunu bu şekilde okumuşlardır] .
والصوابُ من القولِ في ذلك عندِى أنهما قراءتان معروفتان مشهورتان في قرأَةِ الأمصارِ، صحيحٌ معنى كلِّ واحدَةٍ منهما، وذلك أن النبيَّ ﷺ صُدَّ عن البيتِ هو وأصحابُه يومَ الحُديبيةِ، وأُنْزِلت عليه سورةُ "المائدةِ" بعدَ ذلك، فمن قرَأ: {أَنْ صَدُّوكُمْ} بفتحِ [الألفِ من] {أَنْ}. فمعناه : لا يَحْمِلَنَّكم بغضُ قومٍ أيُّها الناسُ من أجلِ أن صدوُّكم يومَ الحديبيةِ عن المسجدِ الحرامِ أن تعتدوا عليهم. ومن قرأ: (إنْ صَدُّوكُمْ) بكسرِ الألفِ، فمعناه: لا يجرِمَنَّكم شنآنُ قومٍ إن صدُّوكم عن المسجد الحرامِ إذا أردتم دخولَه. لأن الذين حارَبوا رسولَ اللهِ ﷺ وأصحابَه من قريشٍ يومَ فتحِ مكةَ قد حاولوا صدَّهم عن المسجدِ الحرامِ، فتقدَّم اللهُ إلى المؤمنين في قولِ من قرأ ذلك بكسرِ "إنْ" بالنهيِ عن الاعتداءِ عليهم إن هم صدُّوهم عن المسجدِ الحرامِ قبلَ أن يكونَ ذلك من الصادِّين. غيرَ أن الأمرَ وإن كان كما وصَفْتُ، فإن قراءةَ ذلك بفتحِ الألفِ أبينُ معنًى؛ لأن هذه السورةَ لا تَدَافُعَ بينَ أهلِ العلمِ في أنها نزَلت بعد يومِ الحُدَيْبِيةِ. وإذ كان ذلك كذلك، فالصَّدُّ قد كان تقَدَّم مِن المشركينِ، فنهَى اللهُ المؤمنين عن الاعْتِداءِ على الصادِّين. من أجلِ صدِّهم إيَّاهم عن المسجدِ الحرامِ.
Bana göre bu hususta doğru olan görüş; bunların İslâm beldelerinin kurrâsı arasında bilinen ve meşhur olan iki kıraat olduğu, her ikisinin de anlamının sahih olduğudur. Şöyle ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Hudeybiye günü Beytullah'tan alıkonulmuş ve Mâide sûresi bundan sonra ona indirilmiştir. Dolayısıyla kim {أَنْ} kelimesinin [elif harfinin] fethasıyla {أَنْ صَدُّوكُمْ} “sizi alıkoydular diye” şeklinde okursa, bunun anlamı : "Ey insanlar! Hudeybiye günü sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoydular diye bir kavme olan buğzunuz, onlara karşı haddi aşmanıza sizi sevk etmesin" demektir. Kim de elifin kesresiyle (إنْ صَدُّوكُمْ) şeklinde okursa, bunun anlamı: "Mescid-i Harâm'a girmek istediğiniz takdirde, bir kavim sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoyarsa onlara olan kin sizi [haddi aşmaya] sevk etmesin" demektir. Çünkü Mekke'nin fethi günü Kureyş'ten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabıyla savaşanlar, onları Mescid-i Harâm'dan alıkoymaya çalışmışlardı. Bu sebeple Allah, bunu "in" (إنْ) kelimesinin kesresiyle okuyan kimsenin görüşüne göre; alıkoyanlar tarafından bu fiil gerçekleşmeden önce, şayet onlar kendilerini Mescid-i Harâm'dan alıkoyarlarsa onlara saldırmayı/haddi aşmayı müminlere önceden yasaklamıştır. Bununla birlikte durum nitelediğim gibi olsa da, bunu elifin fethasıyla okumak anlam bakımından daha açıktır; zira ilim ehli arasında bu sûrenin Hudeybiye gününden sonra indiği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Durum böyle olunca, alıkoyma fiili müşriklerden daha önce sadır olmuştu; Allah da müminleri, kendilerini Mescid-i Harâm'dan alıkoymalarından ötürü alıkoyanlara karşı haddi aşmaktan nehyetmiştir.
وأما قولُه: {أَنْ تَعْتَدُوا} فإنه يعنى: أن تُجاوِزوا الحدَّ الذي حدَّه اللهُ لكم في أمرِهم.
{أَنْ تَعْتَدُوا} “Haddi aşmanız” buyruğuna gelince; [bu], Allah'ın onlar hakkında sizin için çizdiği sınırı aşmanız anlamına gelir.
فتأويلُ الآيةِ إذن: ولا يَحْمِلَنَّكم بُغْضُ قومٍ لأَنْ صَدُّوكم عن المسجدِ الحرامِ أيُّها المؤمنون أن تَعْتَدوا حكمَ اللهِ فيهم، فتُجاوِزوه إلى ما نهاكم عنه، ولكن الْزَموا طاعةَ اللهِ فيما أَحْبَبْتُم وكرِهْتُم.
Buna göre ayetin tevili şudur: Ey müminler! Sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoydular diye bir kavme olan buğzunuz , onlar hakkındaki Allah'ın hükmünde haddi aşıp O'nun size yasakladığı şeylere sapmanıza sizi sevk etmesin; bilakis hoşlandığınız ve hoşlanmadığınız hususlarda Allah'a itaate sımsıkı sarılın.
وذُكر أنها نزلَت في النهيِ عن الطلبِ بذُحولِ الجاهليةِ.
Bu ayetin Câhiliye dönemi kan davalarını gütmeyi yasaklama hususunda indiği zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللهِ: {أَنْ تَعْتَدُوا}: رجلٌ مؤمنٌ مِن حلفاءِ محمدٍ قَتل حَليفًا لأبي سفيانَ مِن هُذَيْلٍ يومَ الفتحِ بعرفةَ؛ لأنه كان يَقْتُلُ حلفاءَ محمدٍ، فقال محمدٌ ﷺ: "لعَن اللهُ مَن قتَل بذَحْلِ الجاهليةِ" .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Allah'ın: {أَنْ تَعْتَدُوا} sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Muhammed'in müttefiklerinden mümin bir adam, Fetih günü Arafat'ta Ebû Süfyân'ın Hüzeyl kabilesinden olan bir müttefikini öldürdü; çünkü o, Muhammed'in müttefiklerini öldürüyordu. Bunun üzerine Muhammed ﷺ şöyle buyurdu: "Câhiliye kan davası sebebiyle adam öldürene Allah lânet etsin" .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيْفَةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun benzerini anlattı.
وقال آخَرون: هذا منسوخٌ.
Başkaları ise: "Bu neshedilmiştir" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا}. قال: بَغْضاؤُهم حتى تَأْتوا ما لا يَحِلُّ لكم. وقرَأ: {أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا}. وقال: هذا كلُّه قد نُسِخ، نسَخه الجهادُ.
Yûnus bana rivayet edip dedi ki: İbn Vehb bize haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا} “Mescid-i Harâm'dan sizi alıkoydular diye bir topluluğa olan kininiz, sakın sizi haddi aşmaya sürüklemesin” sözü hakkında şöyle demiştir: "[Bu,] size helal olmayan şeyleri yapmanıza yol açan kinleridir." Ve: {أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا} “Mescid-i Harâm'dan sizi alıkoydular diye haddi aşmanız [yasaklanmış] ve yardımlaşın...” [kısmını] okudu ve şöyle dedi: "Bütün bunlar neshedilmiştir; onu cihad neshetmiştir."
قال أبو جعفرٍ: وأولَى القولَين في ذلك بالصوابِ قولُ مجاهدٍ، [وأنه] غيرُ منسوخٍ؛ لاحتمالِه: أن تَعْتَدوا الحقَّ فيما أَمَرْتُكم به. وإذا احْتَمل ذلك، لم يَجُزْ أن يُقالَ: هو منسوخٌ. إلا بحجةٍ يَجِبُ التسليمُ لها.
Ebû Ca‘fer dedi ki: Bu hususta iki görüşten doğruya daha yakın olanı Mücâhid'in görüşüdür ve [bu ayet] mensuh değildir; zira bunun: "Size emrettiğim hususlarda hakkı aşmayın" anlamına gelme ihtimali vardır. Bu ihtimal var olduğu sürece de teslim olunması zorunlu bir delil bulunmadıkça onun mensuh olduğu söylenemez.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ}.
Celle senâuhu O'nun: {وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ} “İyilik ve takva üzere yardımlaşın; günah ve düşmanlık üzere yardımlaşmayın” sözünün tevili hakkında görüş:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى}: ولْيُعِنْ بعضُكم بعضًا أَيُّها المؤمنون على البرِّ، وهو العملُ بما أمَر اللهُ بالعملِ به، والتقوى هو اتَّقاءُ ما أمَر اللهُ باتِّقائِه واجْتِنابِه مِن مَعاصِيه.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Celle senâuhu {وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى} “İyilik ve takva üzere yardımlaşın” sözüyle şunu kastetmektedir: Ey müminler! Birbirinize iyilik -ki o da Allah'ın amel edilmesini emrettiği şeylerle amel etmektir- ve takva -ki o da Allah'ın sakınılmasını ve kaçınılmasını emrettiği günahlardan sakınmaktır- hususunda yardım ediniz.
وقولُه: {وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ} يعنى: ولا يُعِنْ بعضُكم بعضًا على الإثمِ. يعني: على تركِ ما أمَرَكم اللهُ بفعلِه {وَالْعُدْوَانِ}، يقولُ: ولا على أن تَتَجاوزوا ما حدَّ اللهُ لكم في دينِكم، وفرَض لكم في أنفسِكم وفي غيرِكم.
O'nun: {وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ} “Günah ve düşmanlık üzere yardımlaşmayın” sözü ise; birbirinize günah hususunda -yani Allah'ın yapmanızı emrettiği şeyleri terk etme hususunda- ve {وَالْعُدْوَانِ} yani Allah'ın dininizde sizin için belirlediği, gerek nefislerinizde gerekse başkaları hakkında size farz kıldığı sınırları aşma hususunda yardım etmeyiniz demektir.
وإنما معنى الكلامِ: ولا يَجْرِمَنَّكُم شَنَآنُ قومٍ أن صَدُّوكم عن المسجدِ الحرامِ أن تَعْتَدوا، ولكن لِيُعنْ بعضُكم بعضًا بالأمرِ بالانتهاءِ إلى ما حدَّه اللهُ لكم في القومِ الذين صدُّوكم عن المسجدِ الحرامِ، وفى غيرِهم، والانتهاءِ عما نهاكم اللهُ أن تَأْتوا فيهم وفى غيرِهم، وفى سائرِ ما نهاكم عنه، ولا يُعِنْ بعضُكم بعضًا على خلافِ ذلك.
Sözün anlamı sadece şudur: Sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoydular diye bir kavme olan kininiz haddi aşmanıza sizi sevk etmesin; bilakis sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoyan o kavim hakkında ve başkaları hususunda Allah'ın sizin için belirlediği sınırlarda durmayı emrederek, onlara ve başkalarına yapmaktan sizi nehyettiği şeylerden ve size yasakladığı diğer bütün hususlardan sakınarak birbirinize yardım ediniz; bunun aksine birbirinize yardım etmeyiniz.
وبما قلْنا في "البرِّ والتقوَى" قال أهلُ التأويلِ.
"İyilik ve takva" hakkında söylediğimiz bu hususu tevil ehli de söylemiştir.
حدَّثني المثنى، قال: أخبرنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى}. قال:
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih haber verdi, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى} “İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın” kavli hakkında [şöyle] dediğini nakletti: [İbn Abbâs] dedi ki:
البرُّ ما أُمِرْتَ به، والتَّقْوى ما نُهِيتَ عنه .
İyilik, emrolunduğun şeydir; takva ise nehyolunduğun şeydir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى}. قال: البِرُّ مَا أُمِرْتَ به، والتقْوَى ما نُهِيتَ عنه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca‘fer, babasından, o er-Rebî‘den, [o da] Ebü'l-Âliye'den O'nun: {وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى} sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: İyilik, emrolunduğun şeydir; takva ise nehyolunduğun şeydir .
القولُ في تأويلِ قوله جل ثناؤه: {وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢)}.
Celle senâuhu O'nun: {وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢)} “Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir” sözünün tevili hakkında görüş:
قال أبو جعفرٍ ﵀: وهذا وَعيدٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه، وتهددٌ لمَن اعْتَدَى حدَّه، وتجاوَز أمْرَه، يقولُ ﵎: {وَاتَّقُوا اللَّهَ}. يعنى: واحْذَرُوا الله أَيُّها المؤمنون أن تَلْقَوْه في مَعادِكم وقد اعْتَدَيْتُم حدَّه فيما حدَّ لكم، وخالَفْتُم أَمْرَه فيما أمرَكم به، أو نَهْيَه فيما نَهاكم عنه، فتَسْتَوْجِبوا عِقابَه، وتَسْتَحِقُّوا أليمَ عذابِه. ثم وصَف عقابَه بالشدةِ، فقال جل ثناؤه: إن الله شديدٌ عقابُه لمن عاقَبَه مِن خلقِه؛ لأنها نارٌ لا يَطْفَأُ حَرُّها، ولا يَخْمُدُ جَمْرُها، ولا يَسْكُنُ لَهَبُها، نَعوذُ باللهِ منها، ومِن عملٍ [يُقَرِّبُ إليها] .
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Bu, Allah celle senâuhudan bir tehdit ve O'nun sınırını aşan, emrinin dışına çıkan kimseye bir gözdağıdır . Celle celâluhû şöyle buyurmaktadır: {وَاتَّقُوا اللَّهَ} yani: Ey müminler! Sizin için belirlediği hususlarda O'nun sınırını aşmış, size emrettiği hususlarda emrine yahut sizi sakındırdığı hususlarda yasağına muhalefet etmiş olarak varacağınız yerde O'nun huzuruna çıkmaktan sakınınız ki O'nun cezasını hak edip can yakıcı azabına müstahak olmayasınız. Sonra O, cezasını çetinlikle niteleyerek şöyle buyurmuştur: Şüphesiz Allah, yaratıklarından cezalandırdığı kimseler için cezası pek çetin olandır; çünkü o ateştir ki harareti sönmez, közü küllenmez ve alevi durulmaz. Ondan ve [ona yaklaştıracak] amelden Allah'a sığınırız.
القولُ في تأويلِ قولِه: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ}.
O'nun: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} “Leş, kan, domuz eti ve Allah'tan başkası adına kesilenler size haram kılındı” sözünün tevili hakkında görüş:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: حرَّم اللهُ عليكم أيُّها المؤمنون الميتةَ. والميتةُ كلُّ ماله نفسٌ سائلةٌ مِن دَوابِّ البَرِّ وطيرِه، مما
Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr -rahimehullâh- dedi ki: Celle senâuhû bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Allah leşi size haram kılmıştır. Leş ise kara hayvanları ve kuşlarından akıcı bir kana sahip olup da...
أباح اللهُ أكلَها؛ أهْلِيَّها ووَحْشِيَّها، فارَقَتْها رُوحُها بغيرِ تَذْكيةٍ.
Allah'ın yenmesini helal kıldığı gerek ehlî gerekse yabanî olanlarından, usulünce boğazlanmaksızın ruhunun kendisinden ayrıldığı şeydir.
وقد قال بعضُهم: الميتةُ هو كلُّ ما فارَقَتْه الحياةُ مِن دَوابِّ البَرِّ وطيرِه بغيرِ تَذْكِيةٍ مما أحَلَّ اللهُ أكلَه.
Bazıları da şöyle demiştir: Leş; Allah'ın yenmesini helal kıldığı kara hayvanları ve kuşlarından usulünce boğazlanmaksızın hayatın kendisinden ayrıldığı her şeydir.
وقد بيَّنَّا العلةَ المُوجِبةَ صحةَ القولِ بما قلنا في ذلك في كتابِنا "كتابِ لطيفِ القولِ في الأحكامِ".
Bu konuda söylediğimiz sözün doğruluğunu gerektiren illeti, "Kitâbu Latîfi'l-Kavl fi'l-Ahkâm" adlı kitabımızda açıklamıştık.
وأما الدَّمُ، فإنه الدمُ المسفوحٌ دونَ ما كان منه غيرَ مسفوحٍ؛ لأن الله جلَّ ثناؤُه قال: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ} [الأنعام: ١٤٥]. فأمَّا ما كان قد صار في معنى اللحمِ؛ كالكِبدِ والطِّحالِ وما كان في اللحمِ غيرَ مُنْسَفِحٍ، فإن ذلك غيرُ حَرامٍ؛ لإِجماعِ الجميعِ على ذلك.
Kana gelince; o akıtılmış kandır, akıtılmamış olan kan bundan müstesnadır; çünkü Allah celle senâuhu şöyle buyurmuştur: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ} [el-En‘âm: 145] “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için ölü eti, akıtılmış kan veya domuz eti olmasından başka haram kılınmış bir şey bulamıyorum”. Ancak et hükmüne girmiş olan karaciğer ve dalak gibi şeyler ile etin içinde kalıp akmamış olan kana gelince, bu husustaki icmâ sebebiyle bunlar haram değildir.
وأما قولُه: {أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ}. فإنه يعنى: وحُرِّم عليكم لحمُ الخنزيرِ؛ أهليُّه وبَرِّيُّه.
O'nun: {أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ} “Veya domuz eti...” sözü ise: Domuzun eti; evcili olsun yabanîsi olsun size haram kılındı anlamına gelir.
فالميتةُ والدَّمُ مَخْرَجُهما في الظاهرِ مَخْرَجُ عمومٍ، والمرادُ منهما الخصوصُ، وأما لحمُ الخنزيرِ، فإنَّ ظاهرَه كباطنِه، وباطنَه كظاهرِه، حَرامٌ جميعُه لم يُخْصَصْ منه شيءٌ.
Dolayısıyla leş ve kanın lafızları zahirde genel kapsamlı olup onlardan kastedilen ise özeldir. Domuz etine gelince; onun zahiri batını gibi, batını da zahiri gibidir; bütünüyle haramdır ve ondan hiçbir şey istisna edilmemiştir.
وأما قولُه: {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ}. فإنه يعنى: وما ذُكِر عليه غيرُ اسمِ اللهِ. وأصلُه من استهلالِ الصبيِّ، وذلك إذا صاح حينَ يَسْقُطُ مِن بطنِ أُمِّه، ومنه إهلالُ المُحْرِمِ بالحجِّ، إذا لَبَّى به، ومنه قولُ ابن أَحْمَرَ :
O'nun: {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} “...ve Allah'tan başkası adına kesilenler...” sözü ise: Üzerine Allah'ın isminden başkası anılan demektir. Bu kelimenin aslı, çocuğun ana karnından düştüğü zaman ses çıkarması anlamındaki istihlâl (çocuğun ağlaması/bağırması) kökünden gelir. İhrama giren kimsenin telbiye getirirken sesini yükseltmesine de "ihlâl" denmesi bundandır. İbn Ahmer'in şu sözü de bu kabildendir :
يُهِلُّ بالفَرْقَدِ رُكْبانُها … كما يُهِلُّ الراكبُ المُعْتَمِرْ
Onun yolcuları Ferkat [yıldızını görünce] seslerini yükseltirler, tıpkı umreye niyetlenen bineklinin [telbiye ile] sesini yükseltmesi gibi.
وإنما عنَى بقولِه: {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ}: وما ذُبِح للآلهةِ وللأوثانِ، يُسَمَّى عليه غيرُ اسمِ الله.
{وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} “...ve Allah'tan başkası adına kesilenler...” sözüyle sadece: İlahlar ve putlar için boğazlanan ve üzerine Allah'ın isminden başkası anılan şeyleri kastetmiştir.
وبالذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، وقد ذكَرْنا الروايةَ عمن قال ذلك فيما مضَى، فكرِهْنا إعادتَه .
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimizi söylemiştir; bunu söyleyenlerden gelen rivayeti daha önce zikretmiştik, bu yüzden onu tekrar etmeyi uygun görmedik .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَالْمُنْخَنِقَةُ}.
Celle senâuhu'nun: {وَالْمُنْخَنِقَةُ} “...boğulmuş...” sözünün tevili hakkında görüş: