Binûn

İçinde Mâide'nin Zikredildiği Surenin Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

اختَلَف أهلُ التأويلِ في صفةِ الانخِناقِ الذي عنَى اللهُ جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَالْمُنْخَنِقَةُ}؛ فقال بعضُهم بما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَالْمُنْخَنِقَةُ}. قال: التي تُدْخِلُ رأسَها بينَ شُعْبَتَينْ مِن شجرةٍ، فتَخْتَنِقُ فتموتُ.

Tevil ehli, Allah celle senâuhu'nun {وَالْمُنْخَنِقَةُ} “...boğulmuş...” sözüyle kastettiği boğulmanın niteliği hakkında ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı Muhammed b. el-Hüseyn'in bize anlattığı, onun: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, onun: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَالْمُنْخَنِقَةُ} “...boğulmuş...” hakkında şöyle dediğini anlattığı rivayet yönünde görüş belirtmiştir: Başını bir ağacın iki dalı arasına sokup boğularak ölen hayvandır.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحْمرُ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضَّحَّاكِ في "المنخنقةِ"، قال: التي تَخْتَنِقُ فتَموتُ .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan "el-münhanika" hakkında şöyle dediğini anlattı: Kendi kendine boğulup ölen hayvandır .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبد الرزاقِ، قال: حدَّثنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَالْمُنْخَنِقَةُ}: التي تموتُ في خِناقِها .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {وَالْمُنْخَنِقَةُ} “...boğulmuş...” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: İpinde/bağında boğularak ölen hayvandır .

وقال آخرون: هي التي تُوثَقُ فيَقْتُلُها بالخناقِ وَثاقُها.

Başkaları ise şöyle demiştir: O, bağlanıp da bağı kendisini boğarak öldüren hayvandır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سَمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أَخْبَرَنَا عُبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالْمُنْخَنِقَةُ}. قال: الشاةُ تُوثَقُ فيَقْتُلُها خِناقُها، فهي حرامٌ.

Bana Hüseyin’den rivayet edildi; o şöyle dedi: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi; o şöyle dedi: Dahhâk’ın, [Allah Teâlâ’nın]: {وَالْمُنْخَنِقَةُ} “boğulmuş [hayvan]” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: O, bağlanıp da boğazındaki bağın kendisini öldürdüğü koyundur; dolayısıyla o haramdır.

وقال آخرون: بل هي البَهيمةُ من النَّعَمِ، كان المشركون يَخْنُقونها حتى تَموتَ، فحرَّم اللهُ أكْلَها.

Başkaları da şöyle demiştir: Aksine o, müşriklerin ölünceye kadar boğdukları ve Allah'ın da etini haram kıldığı davarlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى مُعاويةُ بنُ صالح، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {وَالْمُنْخَنِقَةُ}: التي تُخْنَقُ فتَموتُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan aktardı: {وَالْمُنْخَنِقَةُ} “...boğulmuş...”: Boğulup ölendir .

حدَّثنا بشْرٌ ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَالْمُنْخَنِقَةُ}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَالْمُنْخَنِقَةُ} “...boğulmuş...”.

كان أهلُ الجاهليةِ يَخْنُقون الشاةَ، حتى إذا ماتَتْ أَكَلُوها .

Câhiliye ehli koyunu boğarlar, öldüğü zaman da onu yerlerdi .

قال أبو جعفرٍ: وأَوْلى هذه الأقوالِ بالصوابِ قولُ مَن قال: هي التي تَخْتَنِقُ؛ إما في وَثاقِها، وإما بإدخالِ رأسِها في الموضعِ الذي لا تَقْدِرُ على التخلصِ منه، فتَخْتَنِقُ حتى تَموتَ.

Ebû Ca‘fer dedi ki: Bu görüşlerin doğruya en yakın olanı; ya bağında veya başını kurtulamayacağı bir yere sokarak kendi kendine boğulup ölen hayvandır diyenin görüşüdür.

قال أبو جعفرٍ: وإنما قلنا: ذلك أولى بالصوابِ في تأويلِ ذلك مِن غيرِه؛ لأن المُنْخَنِقَةَ هي الموصوفةُ بالانخناقِ دونَ خنقِ غيرِها لها، ولو كان مَعْنيًّا بذلك أنها مفعولٌ بها، لقيل: والمخنوقةُ. حتى يَكونَ معنى الكلامِ ما قالوا.

Ebû Ca‘fer dedi ki: Bunun tevilinde bu görüşün diğerinden daha isabetli olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü el-münhenika (الْمُنْخَنِقَةُ), başkasının boğmasıyla değil bizzat kendi kendine boğulma ile nitelenendir. Şayet bununla onun boğazlanan bir fiilin nesnesi (mef‘ûl) olduğu kastedilseydi, onların dediği anlamın oluşması için "el-mahnûka" (ve'l-mahnûkatu) denilirdi.

القولُ في تأويلِ قوله جل ثناؤه: {وَالْمَوْقُوذَةُ}.

Celle senâuhu'nun {وَالْمَوْقُوذَةُ} “...vurularak öldürülmüş...” sözünün tevili hakkındaki görüş:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَالْمَوْقُوذَةُ}: والميتةُ وَقيذًا. يُقالُ منه: وقَذَه يَقِذُه وقْذًا، إذا ضرَبه حتى أشْفَى على الهَلاكِ. ومنه قولُ الفَرَزْدقِ :

Ebû Ca‘fer -rahimehullâh- dedi ki: Celle senâuhu {وَالْمَوْقُوذَةُ} “...vurularak öldürülmüş...” sözüyle: Darp edilerek öleni kastetmektedir. Bir kimse birini helak olma derecesine gelinceye kadar dövdüğünde "vakazehû yakızuhû vakzen" denir. el-Ferazdak'ın şu sözü de bu kabildendir :

شَغَّارَةٍ تَقِذُ الفَصِيلَ برِجُلِها … فَطَّارَةٍ لِقَوادِمِ الأبكارِ

Bacağını kaldırıp yavrusunu darp eden, ilk doğuran develerin ön ayaklarını kırıp deviren (dişi deve)...

وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليّ، عن ابن عباسٍ: {وَالْمَوْقُوذَةُ}. قال: الموقوذةُ التي تُضْرَبُ بالخشبِ حتى يَقذَها فتموتَ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَالْمَوْقُوذَةُ} “...vurularak öldürülmüş...” hakkında şöyle dediğini anlattı: Mevkûze; ağaçla/sopayla vurulup serseme çevrilerek öldürülen hayvandır .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالْمَوْقُوذَةُ}: كان أهلُ الجاهليةِ يَضْرِبونها بالعصِيِّ حتى إذا ماتَت أكلوها .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَالْمَوْقُوذَةُ} “...vurularak öldürülmüş...”: Câhiliye ehli ona sopalarla vurur, öldüğü zaman da onu yerlerdi .

حدَّثنا محمد بنُ بشارٍ، قال: ثنا روحٌ، قال: ثنا سعيدٌ ، عن قتادةَ في قولِه: {وَالْمَوْقُوذَةُ}. قال: كانوا يَضْرِبونها حتى يَقِذوها ثم يَأْكُلوها.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ravh anlattı, dedi ki: Bize Saîd , Katâde'den O'nun: {وَالْمَوْقُوذَةُ} “...vurularak öldürülmüş...” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Ona sersemletip öldürünceye kadar vururlar, sonra da yerlerdi.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبد الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَالْمَوْقُوذَةُ}: التي تُوقَذُ فتَموتُ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {وَالْمَوْقُوذَةُ} “...vurularak öldürülmüş...” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Dövülerek öldürülen hayvandır .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحْمرُ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضحاكِ، قال:

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, [o da] ed-Dahhâk'tan anlattı, dedi ki:

{وَالْمَوْقُوذَةُ}: التي تُضْرَبُ حتى تَموتَ .

{وَالْمَوْقُوذَةُ} “...vurularak öldürülmüş...”: Ölünceye kadar dövülen hayvandır .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَالْمَوْقُوذَةُ}. قال: هي التي تُضْرَبُ فتَموتُ .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَالْمَوْقُوذَةُ} “...vurularak öldürülmüş...” hakkında şöyle dediğini anlattı: O, vurulup öldürülen hayvandır .

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبرَنا عُبيدُ بنُ سُلَيْمانَ ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالْمَوْقُوذَةُ}: كانت الشاةُ أو غيرُها مِن الأنعامِ تُضْرَبُ بالخشبِ لآلهتِهم حتى يَقْتُلُوها فيَأْكُلوها .

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {وَالْمَوْقُوذَةُ} “...vurularak öldürülmüş...” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Koyun yahut diğer davarlar, ilahları için sopalarla dövülür, nihayet onu öldürür ve yerlerdi .

حدَّثنا العباسُ بنُ الوليدِ، قال: أخْبَرني عُقبةُ بنُ علقمةَ، قال: ثني إبراهيمُ بنُ أبي عَبْلةَ، قال: ثنى نُعَيْمُ بنُ سَلامةَ، عن أبي عبدِ اللهِ الصُّنَابِحيِّ، قال: ليست الموقوذةُ إلا في مالِك، وليس في الصيدِ وقيذٌ.

Bize el-Abbâs b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bana Ukbe b. Alkame haber verdi, dedi ki: Bana İbrâhîm b. Ebî Able anlattı, dedi ki: Bana Nüaym b. Selâme, Ebû Abdillâh es-Sunâbihî'den anlattı, o şöyle demiştir: Mevkûze ancak senin kendi mülkündeki hayvanda olur; avda ise mevkûze (vurulup ezilerek öldürülme haramlığı) olmaz.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَالْمُتَرَدِّيَةُ}.

Celle senâuhu'nun: {وَالْمُتَرَدِّيَةُ} “...yuvarlanıp ölmüş...” sözünün tevili hakkında görüş:

قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: وحُرِّمَت عليكم الميتةُ تَرَدِّيًا من جبلٍ، أو في بئرٍ، أو غيرِ ذلك. وتَرَدِّيها رمْيُها بنفسِها مِن مكانٍ عالٍ مُشْرِفٍ إلى سُفْلِه.

Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr -rahimehullâh- dedi ki: Bununla celle senâuhu şunu kastetmektedir: Bir dağdan yahut kuyuya veya başka bir yere yuvarlanarak ölen hayvan da size haram kılındı. Onun tereddîsi (yuvarlanması), yüksek ve dik bir yerden aşağıya kendini atmasıdır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني مُعاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali’den...

بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {وَالْمُتَرَدِّيَةُ}. قال: التي تَتَرَدَّى مِن الجبلِ .

b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan aktardı: {وَالْمُتَرَدِّيَةُ} “...yuvarlanıp ölmüş...”: Dağdan yuvarlanıp düşendir, dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَالْمُتَرَدِّيَةُ}: كانت تتَرَدَّى في البئرِ فتَموتُ فيَأْكُلونها .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَالْمُتَرَدِّيَةُ} “...yuvarlanıp ölmüş...”: Kuyuya yuvarlanıp düşer, ölür, onlar da onu yerlerdi .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا رَوْحٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالْمُتَرَدِّيَةُ}. قال: التي تَرَدَّت في البئرِ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ravh anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَالْمُتَرَدِّيَةُ} “...yuvarlanıp ölmüş...”: Kuyuya yuvarlanan hayvandır, dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَالْمُتَرَدِّيَةُ}. قال: هي التي تَرَدَّى مِن الجبلِ، أو في البئرِ، فتَموتُ .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَالْمُتَرَدِّيَةُ} “...yuvarlanıp ölmüş...” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: O, dağdan yahut kuyuya yuvarlanıp ölen hayvandır .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ: {وَالْمُتَرَدِّيَةُ}: التي تَرَدَّى مِن الجبلِ فتَموتُ .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan aktardı: {وَالْمُتَرَدِّيَةُ} “...yuvarlanıp ölmüş...”: Dağdan yuvarlanıp ölen hayvandır .

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عُبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالْمُتَرَدِّيَةُ}. قال: التي تَخِرُّ في رَكِيٍّ ، أو من رأسِ جبلٍ، فتموتُ.

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {وَالْمُتَرَدِّيَةُ} “...yuvarlanıp ölmüş...” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Bir kuyuya yahut bir dağın tepesinden düşüp ölen hayvandır.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَالنَّطِيحَةُ}.

Celle senâuhu'nun: {وَالنَّطِيحَةُ} “...boynuzlanıp ölmüş...” sözünün tevili hakkında görüş:

قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يعني بقولِه: {وَالنَّطِيحَةُ}. الشاةُ

Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr -rahimehullâh- der ki: O’nun: {وَالنَّطِيحَةُ} “...boynuzlanıp ölmüş...” sözüyle kastettiği; [şu] koyundur:

التي تَنْطَحُها أُخرى فتَموتُ من النِّطاحِ بغير تَذْكيةٍ، فحرَّم اللهُ جلّ ثناؤُه ذلك على المؤمنين إن لم يُدْرِكوا ذَكاتَه قبلَ موتِه.

başka bir koyunun onu boynuzlayıp da usulünce kesilmeden bu vuruşmadan ötürü ölenidir; Allah celle senâuhu ölmeden önce boğazlanmasına yetişemedikleri takdirde bunu müminlere haram kılmıştır.

وأصلُ النَّطِيحةِ المَنْطوحةُ، صُرِفَت مِن مَفعولةٍ إلى فَعِيلةٍ.

en-Natîha'nın aslı "el-mentûha" (boynuzlanmış) olup, mef‘ûle vezninden faîle veznine dönüştürülmüştür.

فإن قال قائلٌ: وكيف أُثْبِتَت الهاءُ؛ هاءُ التأنيثِ فيها، وأنت تَعْلَمُ أن العربَ لا تَكادُ تُثْبِتُ الهاءَ في نَظائِرِها إذا صرَفوها صرفَ "النَّطيحةِ" من مفعولٍ إلى فَعيلٍ، إنما تَقولُ: لحيةٌ دَهينٌ، وعينٌ كحيلٌ، وكفٌّ خَضيبٌ. ولا يقولون: كفٌّ خَضيبةٌ، ولا: عينٌ كَحِيلةٌ؟

Eğer birisi: "Arapların, 'en-natîha' kelimesinde olduğu gibi mef‘ûl vezninden faîl veznine dönüştürdükleri benzer kelimelerde müenneslik 'hâ'sını (tâ-i te'nîs) hemen hemen hiç kullanmadıklarını bildiğin halde, bunda müenneslik 'hâ'sı nasıl sabit tutulmuştur? Zira onlar ancak 'lihyetün dehîn' (yağlanmış sakal), 'aynün kehîl' (sürmelenmiş göz), 'keffün hadîb' (kınalanmış el) derler; 'keffün hadîbetün' veya 'aynün kehîletün' demezler?" derse,

قيل: قد اختَلَف أهلُ العربيةِ في ذلك؛ فقال بعضُ نحويى البصرةِ: أُثْبِتَت فيها الهاءُ - أعنى في "النَّطيحةِ" - لأنها جُعِلَت كالاسمِ؛ مثلَ الطويلةِ والطريقةِ. فكأن قائلَ هذا القولِ وجَّه النَّطيحةَ إلى معنى الناطحةِ.

Şöyle cevap verilir: Arap dili ehli bu hususta ihtilaf etmiştir; Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: Ondaki -yani 'en-natîha'daki- hâ harfi, tıpkı et-tavîle ve et-tarîka kelimelerinde olduğu gibi müstakil bir isim kılındığı için sabit tutulmuştur. Sanki bu sözü söyleyen kimse, en-natîha kelimesini en-nâtıha (boynuz vuran) anlamında değerlendirmiştir.

فتأويلُ الكلامِ على مذهبِه: وحُرِّمَت عليكم الميتةُ نِطاحًا. كأنه عنَى: وحُرِّمَت عليكم الناطحةُ التي تَموتُ مِن نِطاحِها.

Onun mezhebine göre sözün tevili şöyledir: 'Boynuzlaşarak ölen hayvan da size haram kılındı.' Sanki şunu kastetmiştir: 'Toslaşması neticesinde ölen boynuz vurucu hayvan size haram kılındı.'

وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: إنما تَحْذِفُ العربُ الهاءَ مِن الفَعيلةِ المصروفِة عن المفعولِ إذا جعَلَتْها صفةً لاسمٍ قد تقَدَّمَها، فتقولُ: رأينا كفًّا حَضيبًا، وعينًا كَحيلًا. فأما إذا حذَفَتِ الكفَّ والعينَ والاسمَ الذي يَكونُ فَعيلٌ نعتًا لها، واجتَزَءوا بفعيلٍ منها، أثبَتُوا فيه هاءَ التأنيثِ؛ ليُعْلَمَ بثبوتِها فيه أنها صفةٌ للمؤنتِ دونَ المذكَّرِ، فتقولُ: رأَيْنا كحيلةً، وخَضيبةً، وأَكيلةَ السَّبُعِ. قالوا: ولذلك أُدْخِلت الهاءُ في "النَّطيحةِ"؛ لأنها صفةُ المؤنثِ، ولو أُسْقِطَت منها لم يُدْرَ أهى صفةٌ للمؤنثِ أو للمذكرِ.

Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: Araplar mef‘ûl anlamındaki faîle kalıbından hâ harfini ancak onu kendisinden önce geçen bir isme sıfat yaptıklarında düşürürler ve şöyle derler: 'Raeyna keffen hadîben' (kınalanmış bir el gördük) ve 'aynen kehîlen' (sürmelenmiş bir göz gördük). Fakat 'kef' (el), 'ayn' (göz) ve faîl kalıbının kendilerine sıfat olduğu ismi hazfedip sadece faîl ile yetindiklerinde, onun müzekkere değil de müennese sıfat olduğu bilinsin diye onda müenneslik hâ harfini sabit tutarlar ve şöyle derler: 'Raeyna kehîleten' (sürmeli bir kadın/göz gördük), 'hadîbeten' (kınalı kadın/el gördük) ve 'ekîlete's-sebu' (yırtıcı hayvanın yediği [dişi hayvan]). Şöyle dediler: 'en-Natîha' kelimesine de işte bundan dolayı hâ harfi dahil edilmiştir; çünkü o müennesin sıfatıdır, şayet ondan düşürülseydi müennese mi yoksa müzekkere mi ait bir sıfat olduğu bilinemezdi.

قال أبو جعفرٍ: وهذا القولُ هو أولى القولين في ذلك بالصوابِ؛ لتتابُعِ أقوالِ أهلِ التأويلِ بأن معنى النَّطيحةِ المنطوحةُ.

Ebû Ca‘fer dedi ki: Bu konuda iki görüşten doğruya en yakın olanı bu ikincisidir; zira tevil ehlinin en-natîha'nın anlamının 'el-mentûha' (boynuzlanmış) olduğu yönündeki görüşleri birbirini destekler niteliktedir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَالنَّطِيحَةُ}. قال: الشاةُ تَنْطَحُ الشاةَ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَالنَّطِيحَةُ} “...boynuzlanıp ölmüş...” sözü hakkında aktardı, şöyle dedi: Koyunun koyunu boynuzlamasıdır .

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْريُّ، عن قيسٍ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي مَيْسَرةَ، قال: كان يَقْرَأُ: (والمَنْطوحةُ) .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî, Kays'tan, o Ebû İshâk'tan, o da Ebû Meysere'den aktardı, dedi ki: O, (والمَنْطوحةُ) şeklinde okurdu .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ: {وَالنَّطِيحَةُ}: الشاتان تَنْتَطِحان فتَموتان .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan aktardı: {وَالنَّطِيحَةُ} “...boynuzlanıp ölmüş...”: Birbiriyle toslaşıp ölen iki koyundur .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَالنَّطِيحَةُ}: هي التي تَنْطَحُها الغنمُ والبقرُ فتَموتُ، يَقولُ: هذا حرامٌ؛ لأن ناسًا مِن العربِ كانوا يَأْكُلُونه .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {وَالنَّطِيحَةُ} “...boynuzlanıp ölmüş...”: Koyunların ve sığırların boynuzlayıp da ölen hayvandır; [Allah] şöyle buyurur: Bu haramdır; çünkü Araplardan bazı kimseler bunu yiyorlardı .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالنَّطِيحَةُ}: كان الكَبْشان يَنْتَطِحان، فيَموتُ أحدهما فيَأْكُلُونه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَالنَّطِيحَةُ} “...boynuzlanıp ölmüş...”: İki koç birbirini boynuzlar, biri ölür, onlar da onu yerlerdi .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا رَوْحٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالنَّطِيحَةُ}:

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ravh anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَالنَّطِيحَةُ} “...boynuzlanıp ölmüş...”:

الكَبْشان يَنْتَطِحان، فيَقْتُلُ أحدُهما الآخرَ فيَأْكُلُونه.

İki koç birbiriyle toslaşır, biri diğerini öldürür, onlar da onu yerlerdi.

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أَخْبَرَنَا عُبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالنَّطِيحَةُ}. قال: الشاةُ تَنْطَحُ الشاةَ فتموتُ .

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {وَالنَّطِيحَةُ} “...boynuzlanıp ölmüş...” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Koyunun koyunu boynuzlayıp ölmesidir .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ}.

Celle senâuhu'nun: {وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ} “...yırtıcı hayvanın yediği...” sözünün tevili hakkında görüş:

يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ}: وحرَّم عليكم ما قتَل السَّبُعُ غيرُ المُعَلَّمِ مِن الصَّوائدِ.

Celle senâuhu O'nun: {وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ} “...yırtıcı hayvanın yediği...” sözüyle şunu kastetmektedir: Avcı hayvanlardan eğitilmemiş olan yırtıcı hayvanın öldürdüğü avlar da size haram kılındı.

وكذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de böyle söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ}. يقولُ: ما أَخَذ السَّبُعُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan aktardı: {وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ} “...yırtıcı hayvanın yediği...”: Şöyle demektedir: Yırtıcı hayvanın yakaladığıdır .

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضحاكِ: [{وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ}. يقولُ: ما أَخَذَ السَّبُعُ (١).

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan aktardı: [{وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ} “...yırtıcı hayvanın yediği...”: Şöyle demektedir: Yırtıcı hayvanın yakaladığıdır (١).

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ]: {وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ}. قال: كان أهلُ الجاهليةِ إذا قتَل السَّبُعُ شيئًا مِن هذا، أو أكَل منه، أكَلُوا ما بقِي.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı]: {وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ} “...yırtıcı hayvanın yediği...”. [Katâde] dedi ki: Câhiliye ehli, yırtıcı hayvan bunlardan bir şeyi öldürdüğünde veya ondan yediğinde, geriye kalanı yerlerdi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْريُّ، عن قيسٍ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن أبي الربيعِ، عن ابن عباسٍ أنه قرَأ: (وأَكِيلُ السَّبعِ) .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî, Kays'tan, o Atâ b. es-Sâib'den, o Ebü'r-Rebî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o, (وأَكِيلُ السَّبعِ) şeklinde okumuştur .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ}.

Celle senâuhu'nun: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ} “...ancak kestikleriniz müstesnadır...” sözünün tevili hakkında görüş:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ}: إلا ما طهَّرْتُموه بالذَّبْحِ الذي جعَله اللهُ له طُهورًا.

Ebû Ca‘fer -rahimehullâh- dedi ki: Celle senâuhu O'nun: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ} “...ancak kestikleriniz müstesnadır...” sözüyle şunu kastetmektedir: Ancak Allah'ın onun için bir temizleyici kıldığı kesim işlemiyle temizledikleriniz [müstesnadır].

ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ فيما اسْتَثْنَى اللهُ بقولِه: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ}؛ فقال بعضُهم: استَثْنَى مِن جميعِ ما سَمَّى اللهُ تحريمَه، مِن قولِه: {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ}.

Sonra tevil ehli Allah'ın: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ} “...ancak kestikleriniz müstesnadır...” sözüyle neyi istisna ettiği hususunda ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Allah'ın; {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ} “...Allah'tan başkası adına kesilenler, boğulmuş, vurularak öldürülmüş, yuvarlanıp ölmüş, boynuzlanıp ölmüş ve yırtıcı hayvanın yediği hayvanlar...” sözünden itibaren haram kıldığını ismen belirttiği her şeyden istisna etmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني مُعاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ}. يقولُ: ما أَدْرَكْتَ ذكاتَه مِن هذا كلِّه، يَتَحَرَّكُ له ذَنَبٌ، أو تَطْرِفُ له عينٌ، فاذْبَحْ واذْكُرِ اسمَ اللهِ عليه، فهو حَلالٌ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan aktardı: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ} “...ancak kestikleriniz müstesnadır...”: Şöyle demektedir: Bütün bunlardan henüz kuyruğu hareket eden yahut gözünü kırpan bir halde kesilmesine yetiştiğin hayvanı [usulünce] kes ve üzerine Allah'ın adını an; artık o helaldir .

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا ابن فُضَيْلٍ، عن أشعثَ، عن الحسنِ: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ}. قال الحسنُ: أيَّ هذا أَدْرَكْتَ ذكاتَه فذَكِّه وكُلْ. فقلتُ: يا أبا سعيدٍ، كيف أَعْرِفُ؟ قال: إذا طَرَفَتْ بعينِها، أو ضرَبَت بِذَنَبِها.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Eş‘as'tan, o da el-Hasan'dan aktardı: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ} “Ölmüş hayvan, kan, domuz eti, Allah'tan başkası adına boğazlanan, [canı çıkmadan yetişip kestikleriniz müstesna] boğulmuş, darbe ile öldürülmüş, yüksekten düşüp ölmüş, boynuzlanıp öldürülmüş ve yırtıcı hayvanın yediği hayvanlar size haram kılındı.” Hasan şöyle dedi: Bunlardan hangisinin kesilmesine yetişirsen onu kes ve ye. Ben: “Ey Ebû Saîd! [Canlı olduğunu] nasıl anlarım?” dedim. Şöyle dedi: Gözünü kırptığında yahut kuyruğunu salladığında.

حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، [وحدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: أخبرَنا رَوْحٌ] ، قالا : ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ}. قال: فكلُّ هذا الذي سمَّاه اللهُ ﷿ ههنا ما خلا لحمَ الخنزيرِ إذا أدْرَكْتَ منه عينًا تَطْرِفُ، أو ذَنَبًا يَتَحَرَّكُ، أو قائمةً تَركُضُ، فذكَّيْتَه، فقد أحَلَّ اللهُ لك ذلك .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, [ve bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ravh haber verdi] , ikisi dediler ki : Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ} “...ancak kestikleriniz müstesnadır...”: Şöyle dedi: Allah Azze ve Celle'nin burada ismen zikrettiği şeylerin tamamından -domuz eti hariç- gözünü kırpan, kuyruğu hareket eden veya ayağını depen bir haldeyken yetişip kesersen, Allah onu sana helal kılmıştır .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ}: مِن هذا كلِّه، فإذا وجَدْتَها تَطْرِفُ عينها، أو تُحرِّكُ أَذنَها مِن هذا كلِّه، فهى لك حَلالٌ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den aktardı: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ} “...ancak kestikleriniz müstesnadır...”: Bütün bunlardan [istisnadır]; bütün bunlardan gözünü kırpar yahut kulağını hareket ettirir halde bulduğun [hayvan] sana helaldir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى هُشَيْمٌ وعَبَّادٌ، قالا: أَخْبَرَنا حَجَّاجٌ، عن حُصَيْنٍ، عن الشَّعْبيِّ، عن الحارثِ، عن عليٍّ، قال: إِذا أَدْرَكْتَ ذَكَاةَ المَوْقوذةِ والمُتَرَدِّيةِ والنَّطيحةِ وهى تُحَرِّكُ يدًا أو رجلًا فكُلْها .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Hüşeym ve Abbâd anlattı, dediler ki: Bize Haccâc, Husayn'dan, o eş-Şa‘bî'den, o el-Hâris'ten, o da Ali'den aktardı, şöyle dedi: Vurularak sersemletilmiş, yuvarlanmış ve boynuzlanmış hayvanın elini veya ayağını hareket ettirir vaziyette kesilmesine yetişirsen onu ye .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبرَنا مُغِيرةُ ، عن إبراهيمَ، قال: إذا أكَل السَّبُعُ مِن الصيدِ أو الوَقيذةِ، أو النَّطيحةِ، أو المُترديةِ فأدْرَكْتَ ذكاتَه، فكُلْ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Mugîre , İbrâhîm'den haber verdi, şöyle dedi: Yırtıcı hayvan avdan yerse yahut vurulmuş, boynuzlanmış veya yuvarlanmış hayvanın kesilmesine yetişirsen ye .

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا مصعبُ بنُ سَلَّامٍ التَّميميُّ، قال: ثنا جعفرُ بنُ

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Mus‘ab b. Sellâm et-Temîmî anlattı, dedi ki: Bize Ca‘fer b.

محمدٍ، عن أبيه، عن عليِّ بن أبى طالبٍ، قال: إذا ركَضَت برِجْلِها، أو طرَفَت بعينِها، أو حرَّكَت ذنَبَها، فقد أجْزَأ .

Muhammed, babasından, o da Ali b. Ebî Tâlib'den aktardı, şöyle dedi: Ayağını teperse, gözünü kırparsa veya kuyruğunu hareket ettirirse [kesilmesi] kafi gelmiştir .

حدَّثنا ابن المثنى وابنُ بشارٍ، قالا: ثنا أبو عاصمٍ، قال: أخبرَنا ابن جُرَيْجٍ، قال: أخبرَني ابن طاوسٍ، عن أبيه، قال: إذا ذُبِحَت فمصَعَت بذَنَبِها أو تحَرَّكَت، فقد حلَّت لك. أو قال: فحَسْبُه .

Bize İbnü'l-Müsennâ ve İbn Beşşâr anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Bana İbn Tâvûs babasından haber verdi, şöyle dedi: Kesildiğinde kuyruğunu hızlıca sallarsa yahut hareket ederse sana helal olmuştur. Yahut şöyle dedi: Bu ona kafidir .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المنْهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن حُميدٍ، عن الحسنِ، قال: إذا كانت الموقوذةُ تَطْرِفُ ببصرِها، أو تَرْكُضُ برِجْلِها، أو تَمْصَعُ بذنبِها، فاذْبَحْ وكُلْ .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Humeyd'den, o da el-Hasan'dan aktardı, şöyle dedi: Vurulmuş hayvan gözünü kırpar, ayağını teper veya kuyruğunu hızlıca sallarsa kes ve ye .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ، قال: ثنا حمادٌ، عن قتادةَ بمثلِه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Katâde'den benzerini aktardı.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيْدٌ، قال: أخبرَنا ابن المباركِ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن أبي الزبيرِ، أنه سمِع عُبيدَ بنَ عُميرٍ يقولُ: إذا طرَفَت بعينِها، أو مصَعَت بذَنَبِها، أو تحَرَّكَت، فقد حلَّت لك .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, İbn Cüreyc'den, o Ebü'z-Zübeyr'den haber verdi; o Ubeyd b. Umeyr'i şöyle derken işitmiştir: Gözünü kırpar, kuyruğunu sallar veya hareket ederse sana helal olmuştur .

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أَخْبَرَنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضَّحَّاكَ يقولُ: كان أهل الجاهلية يَأْكُلون هذا كله، فحرَّمه اللهُ في

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı şöyle derken işittim: Câhiliye ehli bütün bunları yerdi; nihayet Allah [bunu]...

الإسلامِ إلا ما ذُكِّي منه، فما [أدركْتَ يَتَحَرَّكُ] منه رِجْلٌ أو ذَنَبٌ أو طَرْفٌ فذُكِّي، فهو حَلالٌ .

İslam'da usulünce kesilenler müstesna bunları haram kıldı. Ayağı, kuyruğu veya gözü [hareket ederken yetiştiğin] ve kesilen hayvan helaldir .

حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ}. وقولِه: {وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ}. الآية، {وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ}: هذا كلُّه مُحَرَّمٌ، إلا ما ذُكِّي مِن هذا.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ} “Ölmüş hayvan, kan ve domuz eti size haram kılındı.” ve: {وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ} “...boğulmuş, vurularak öldürülmüş, yuvarlanıp ölmüş, boynuzlanıp ölmüş...” ayeti ile: {وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ} “...ve yırtıcı hayvanın yediği hayvanlar -kesilmesine yetiştikleriniz müstesna-...” sözü hakkında şöyle dedi: Bunlardan [canlıyken] kesilenler müstesna, bunların tamamı haramdır.

فتأويلُ الآيةِ على قولِ هؤلاءِ: حُرِّمَت المَوْقوذةُ والمُتردِّيةُ، إن ماتت مِن التردِّي والوَقْدِ والنَّطْحِ وفَرْسِ السَّبُعِ، إلا أن تُدْرِكوا ذَكاتَها، فتُدْرِكوها قبلَ موتِها، [فتكونُ لكم] حينَئذٍ حَلالًا كلُّها .

Bu kimselerin görüşüne göre ayetin tevili şöyledir: Vurularak sersemletilmiş ve yuvarlanmış hayvan, yuvarlanma, vurulma, boynuzlanma ve yırtıcı hayvanın parçalaması sebebiyle öldüğü takdirde haram kılınmıştır; ancak ölümünden önce kesilmesine yetişmeniz müstesnadır, [böyle olduğu] takdirde onların hepsi size helal olur .

وقال آخرون: هو استثناءٌ مِن التحريمِ، وليس باستثناءٍ مِن المحرماتِ التي ذكَرَها اللهُ تعالى في قولِه: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ}؛ لأن الميتةَ لا ذَكاةَ لها ولا للخنزيرِ. قالوا: وإنما معنى الآيةِ: حُرِّمَت عليكم الميتةُ والدمُ، وسائرٌ ما سمَّيْنا مع ذلك، إلا ما ذكَّيْتُم مما أحَلَّه اللهُ لكم بالتذكيةِ، فإنه لكم حَلالٌ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bu haram kılmadan bir istisnadır; yoksa Yüce Allah'ın: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} “Ölmüş hayvan size haram kılındı.” sözünde zikrettiği haram kılınan şeylerden bir istisna değildir; çünkü ölmüş hayvanın da domuzun da boğazlanması (tezkiyesi) söz konusu olamaz. Şöyle dediler: Ayetin anlamı ancak şudur: 'Ölmüş hayvan, kan ve bununla birlikte ismini saydığımız diğer şeyler size haram kılındı; ancak Allah'ın kesim yoluyla size helal kıldığı şeylerden kestikleriniz müstesnadır, zira o size helaldir.'

وممَّن قال ذلك جماعةٌ مِن أهلِ المدينةِ.

Bunu söyleyenler arasında Medine ehlinden bir topluluk da vardır.

ذكْرُ بعضِ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin bazısının zikri:

حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال مالكٌ، وسُئِل عن الشاةِ التي

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Mâlik'e, şu koyun hakkında sorulduğunda şöyle dedi:

يَخْرِقُ جوفَها السَّبُعُ حتى تَخْرُجَ أمعاؤُها، فقال مالكٌ: لا أَرَى أَن تُذَكَّى ولا تُؤْكَلَ، أَيُّ شيءٍ يُذَكَّى منها !

bağırsakları dışarı çıkacak şekilde parçaladığı koyun sorulduğunda Mâlik şöyle dedi: Onun [kesilerek] temizlenmesini ve yenmesini doğru görmüyorum; onun neresi kesilip temizlenecek ki !

وحدَّثني يونُسُ، عن أشْهَبَ، قال: سُئِل مالكٌ عن السَّبُعِ يَعْدُو على الكَبْشِ فَيَدُقُّ ظهرَه، أَتَرَى أن يُذَكَّى قبلَ أن يَموتَ فيُؤْكَلَ؟ قال: إن كان بلَغ السَّحْرَ ، فلا أرى أن يُؤْكَلَ، وإن كان إنما أصاب أطْرافَه، فلا أرَى بذلك بأسًا. قيل له: وثَب عليه فدَقَّ ظهرَه. فقال: لا يُعْجِبُنى أن يُؤكَلَ، هذا لا يَعِيشُ منه. قيل له: فالذئبُ يَعْدُو على الشاةِ فَيَشُقُّ بطنَها ولا يَشُقُّ الأمْعاءَ؟ قال: إذا شقَّ بطنَها فلا أَرَى أَن تُؤْكَلَ .

Bana Yûnus, Eşheb'den anlattı, dedi ki: Mâlik'e koça saldırıp belini kıran yırtıcı hayvan hakkında soruldu: 'Ölmeden önce kesilip yenmesini uygun görür müsün?' Şöyle dedi: 'Eğer ciğerine/akciğerine kadar ulaşmışsa yenmesini uygun görmem; şayet sadece etraflarına/uzuvlarına isabet etmişse bunda bir sakınca görmem.' Ona: 'Üzerine atlayıp belini kırdı' denildi. O da: 'Yenmesi hoşuma gitmez, [hayvan] bundan sonra yaşamaz' dedi. Ona: 'Kurt koyuna saldırıp karnını yarar da bağırsaklarını yırtmazsa ne dersin?' denildi. Dedi ki: 'Karnını yardığı takdirde yenmesini uygun görmem' .

وعلى هذا القولِ يَجِبُ أن يَكونَ قولُه: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ}. استثناءً مُنْقَطِعًا.

Bu görüşe göre O'nun: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ} “...ancak kestikleriniz müstesnadır...” sözünün munkatı‘ bir istisna olması gerekir.

فيكونُ تأويلُ الآيةِ: حُرَّمَت عليكم الميتةُ والدمُ وسائرُ ما ذكَرْنا، ولكن ما ذكَّيْتُم من الحيواناتِ التي أحْلَلْتُها لكم بالتذكيةِ حَلالٌ.

Bu durumda ayetin tevili şöyle olur: 'Ölmüş hayvan, kan ve zikrettiğimiz diğer şeyler size haram kılındı; lakin kesim yoluyla size helal kıldığım hayvanlardan kestikleriniz helaldir.'

وأولى القولين في ذلك عندَنا بالصوابِ القولُ الأولُ، وهو أن قولَه: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ} استثناءٌ من قولِه: {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ}؛ لأن كلَّ ذلك مُسْتَحِقٌّ الصفةَ التي هو بها قبلَ حالِ موتِه، فيُقالُ لِمَا قرَّب المشركون لآلهتِهم فسمَّوْه لهم: هو ما أُهِلَّ لغيرِ اللهِ به. بمعنى: سُمِّي قُرْبانًا لغيرِ اللهِ، وكذلك المنخنقةُ إذا انْخنَقَت، وإن لم تَمُتْ فهيَ مُنْخَنِقَةٌ،

Bu hususta bize göre iki görüşten doğruya en yakın olanı birinci görüştür; o da O'nun: {إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ} “...ancak kestikleriniz müstesnadır...” sözünün; {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ} “...Allah'tan başkası adına kesilenler, boğulmuş, vurularak öldürülmüş, yuvarlanıp ölmüş, boynuzlanarak öldürülmüş ve yırtıcı hayvanlar tarafından parçalanmış olanlar...” sözünden yapılmış bir istisna olduğudur. Çünkü bütün bunlar, ölüm hâlinden önce de kendisinde bulunan sıfatı hak etmektedir. Nitekim müşriklerin ilahlarına adayıp onlar adına isimlendirdikleri kurbanlıklar için: 'O, Allah'tan başkası adına kesilendir' denir. Yani: Allah'tan başkasına kurban olarak adlandırılmıştır. Aynı şekilde boğulan bir hayvan boğulduğu vakit, henüz ölmemiş olsa bile o 'boğulmuş'tur,

وكذلك سائرُ ما حرَّمه اللهُ جل وعز مما [بعدَ قولِه] : {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} إِلا بالتَّذْكيةِ، فإنه يُوصَفُ بالصفةِ التي هو بها قبلَ موتِه، فحرَّمه اللهُ على عبادِه إلا بالتذكيةِ المُحَلِّلةِ دونَ الموتِ بالسببِ الذي كان به موصوفًا.

Aynı şekilde Allah Celle ve Azze'nin {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} “...Allah'tan başkası adına kesilenler...” [sözünden sonra] haram kıldığı diğer şeyler de kesilmedikleri sürece, ölümünden önce bulunduğu vasıfla nitelenir. Allah onu, kendisiyle nitelendiği sebeple ölmesi yerine helal kılıcı bir kesim olmadıkça kullarına haram kılmıştır.

فإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الآيةِ: وحرَّم عليكم ما أُهِلَّ لغيرِ اللهِ به، والمنخنقةَ، وكذا وكذا، إلا ما ذكَّيْتُم مِن ذلك.

Durum böyle olunca ayetin tevili şöyledir: 'Allah'tan başkası adına kesilen, boğulmuş, falanca ve filanca hayvanlar -onlardan kesilmesine yetiştikleriniz müstesna- size haram kılındı.'

فـ "ما" - إذ كان ذلك تأويلَه - في موضعِ نصبٍ بالاستثناءِ مما قبلَها، وقد يَجوزُ فيه الرفعُ. وإذ كان الأمرُ على ما وصَفْنا، فكلُّ ما أُدْرِكَت ذكاتُه مِن طائرٍ أو بَهيمةٍ قبلَ خروجِ نفسِه ومُفارقةِ رُوحِه جسدَه، فحَلالٌ أَكْلُه إذا كان مما أحَلَّه اللهُ لعبادِه.

Te'vili bu olunca, "mâ" (مَا) kelimesi kendisinden öncesinden istisna kılınarak nasb konumundadır; ref‘ konumunda olması da caizdir. Durum nitelendirdiğimiz üzere olunca, Allah'ın kullarına helal kıldığı şeylerden olmak kaydıyla, nefesi çıkmadan ve ruhu bedeninden ayrılmadan önce kesimine yetişilen her kuş veya hayvanın yenmesi helaldir.

فإن قال لنا قائلٌ: فإذ كان ذلك معناه عندَك، فما وجهُ تكريرِه ما كرَّر بقولِه: {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ}. وسائرُ ما عدَّد تحريمَه في هذه الآيةِ، وقد افْتَتَح الآيةَ بقولِه: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} وقد علِمْتَ أن قولَه: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ}. شاملٌ كلَّ ميتةٍ، كان موتُه حَتْفَ أنفِه مِن علةٍ به، مِن غيرِ جنايةِ أحدٍ عليه، أو كان موتُه مِن ضربِ ضاربٍ إياه، أو انخناقٍ منه، أو انتطاحٍ، أو فَرْسِ سَبْعٍ؟ وهلَّا كان قولُه - إن كان الأمرُ على ما وصفْتَ في ذلك مِن أنه معنيٌّ بالتحريم في كلِّ ذلك الميِّتَةُ بالانخناقِ [كان موتُه] والنِّطاحِ والوَقْذِ وأكْلِ السَّبُعِ أو غيرِ ذلك، دونَ أن يكونَ مَعْنيًّا به تحريمُه إذا ترَدَّى أو انْخَنَق أو فرَسَه السَّبُعُ، فبلَغ ذلك منه ما يُعْلَمُ أنه لا يَعِيشُ مما أصابه منه إلا اليسيرَ من الحياةِ - {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} مُغْنِيًا مِن تكريرِ ما كرَّر بقولِه: {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ}. وسائرُ ما ذكَر مع ذلك وتَعْدادِه ما عدَّد؟

Şayet bize biri şöyle diyecek olursa: "Sana göre mana bu olduğuna göre, ayete {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} “Ölmüş hayvan size haram kılındı...” buyruğuyla başladığı ve sen de O'nun {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} “Ölmüş hayvan size haram kılındı” buyruğunun; ister bir kimsenin müdahalesi olmaksızın kendi eceliyle bir hastalıktan ölmüş olsun, ister birinin vurmasıyla, boğulmayla, boynuzlanmayla yahut yırtıcı bir hayvanın parçalamasıyla ölmüş olsun her türlü ölmüş hayvanı kapsadığını bildiğin halde {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ} “...Allah'tan başkası adına kesilen, boğulmuş, vurularak öldürülmüş, yuvarlanıp ölmüş...” buyruğunda ve bu ayette haramlığını sayıp döktüğü diğer şeylerde yaptığı tekrarın gerekçesi nedir? Eğer bu husustaki mesele senin nitelendirdiğin gibi olup bütün bunlarda haram kılınmaktan kastedilen -yuvarlandığında, boğulduğunda veya yırtıcı hayvan parçaladığında bu darbenin ona ulaşıp da başına gelenlerden ötürü çok az bir hayat emaresi dışında yaşayamayacağının bilinmesi durumundaki haramlığı kastedilmeksizin- [ölümü] boğulma, boynuzlanma, vurulma, yırtıcı hayvanın yemesi veya başka bir yolla meydana gelmiş ölmüş hayvan ise, {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} “Ölmüş hayvan size haram kılındı” buyruğunun; {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ} “...Allah'tan başkası adına kesilen, boğulmuş...” buyruğuyla tekrarladığı şeyleri ve bununla birlikte zikrettiği diğer kısımları tekrarlamaktan ve bunları tek tek saymaktan müstağni kılması (yeterli olması) gerekmez miydi?"

قيل: وجهُ تَكرارِه ذلك - وإن كان تحريمُ ذلك إذا مات مِن الأسبابِ التي هو بها مَوصوفٌ وقد تقدَّم بقولِه: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ}. أن الذين خُوطِبوا بهذه الآيةِ كانوا لا يَعُدُّون الميتةَ مِن الحيوانِ، إلا ما مات مِن علةٍ عارضةٍ به غيرِ الانخناقِ والتَّرَدِّى والانتطاحِ وفَرْسِ السَّبُعِ، فأعْلَمَهم اللهُ أن حكمَ ذلك حُكْمُ ما مات من العِللِ العارضةِ، وأن العلةَ الموجِبةَ تحريمَ الميتةِ ليست موتُها مِن علةِ مرضٍ أو أَذًى كان بها قبلَ هلاكِها، ولكنَّ العلةَ في ذلك أنها لم يَذْبَحْها مِن أَجْلِ ذبيحتِه، بالمعنى الذي أحَلَّها اللهُ به.

Buna şöyle cevap verilir: Bunların nitelendikleri sebeplerle öldükleri takdirde haram oluşu {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} “Ölmüş hayvan size haram kılındı...” sözüyle önceden geçmiş olsa bile bunu tekrar etmesinin gerekçesi şudur: Bu ayetle kendilerine hitap edilenler, hayvanlardan ancak boğulma, yuvarlanma, boynuzlanma ve yırtıcı hayvanın parçalaması dışındaki arızi bir hastalıktan ötürü ölenleri leş sayıyorlardı. Allah da onlara bunların hükmünün arızi hastalıklardan ölenlerin hükmü gibi olduğunu ve leşin haram kılınmasını gerektiren illetin, helak olmadan önce onda bulunan bir hastalık veya eza sebebiyle ölmesi olmadığını; bilakis bundaki illetin, [kesenin] onu Allah'ın helal kıldığı anlam doğrultusunda kendi kurbanı/kesimi maksadıyla kesmemiş olması olduğunu bildirdi.

كالذى حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ}. يقولُ: هذا حرامٌ؛ لأن ناسًا من العرب كانوا يَأْكُلونه ولا يَعُدُّونه ميتًا، إنما يَعُدُّون الميتَ الذي يَموتُ مِن الوَجَعِ، فحرَّمه اللهُ عليهم، إلا ما ذكَروا اسمَ اللهِ عليه، وأدْرَكوا ذكاتَه وفيه الرُّوحُ .

Nitekim bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ} “...boğulmuş, vurularak öldürülmüş, yuvarlanıp ölmüş, boynuzlanıp ölmüş ve -kesilmesine yetiştikleriniz müstesna- yırtıcı hayvanın yediği hayvanlar...” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: 'Bu haramdır; zira Araplardan birtakım kimseler bunu yiyor ve onu leş saymıyorlardı. Onlar yalnızca bir ağrı/hastalıktan öleni leş sayıyorlardı. Bunun üzerine Allah, üzerine Allah'ın ismini andıkları ve henüz içinde ruh varken kesimine yetiştikleri müstesna, bunu onlara haram kıldı' .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ}.

Sena-i celil olan Allah'ın: {وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ} “...dikili taşlar üzerinde kesilenler...” sözünün tevili hakkında.