Binûn

İçinde Mâide'nin Zikredildiği Surenin Tefsiri — 48. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال آخرون: كانت المائدةُ عليها مِن ثمارِ الجنةِ.

Başkaları ise: Sofranın üzerinde cennet meyvelerinden vardı, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن خِلَاسِ بن عمرٍو، عن عمارٍ، قال: نزَلَت المائدةُ وعليها ثمرٌ مِن ثمرِ الجنةِ، فأُمِروا ألا يُخَبِّئوا، ولا يَخونوا، ولا يَدَّخِروا. قال: فخان القومُ، وخبَّئوا، وادَّخروا، فحوَّلهم الله قردةً وخَنازيرَ.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Saîd'den, o Katâde'den, o Hılâs b. Amr'dan, o da Ammâr'dan [şöyle] rivayet etti: «Sofra, üzerinde cennet meyvelerinden meyveler bulunduğu halde indi. Kendilerine [yiyecekleri] gizlememeleri, hıyanet etmemeleri ve biriktirmemeleri emredildi. Fakat o kavim hıyanet etti, gizledi ve biriktirdi; bunun üzerine Allah onları maymun ve domuzlara dönüştürdü.»

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أنها كانت مائدةً يَنْزِلُ عليها الثمرُ مِن ثمارِ الجنةِ، وأُمروا ألا يُحبوا، ولا يخونوا، ولا يَدَّخِروا لغدٍ؛ بلاءً أبلاهم اللهُ به، وكانوا إذا فعلوا شيئًا مِن ذلك أنْبَأهم به عيسى، فخان القومُ فيه فخبَّئوا وادَّخَروا لغدٍ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre, o üzerine cennet meyvelerinden meyve inen bir sofraydı; Allah'ın kendilerini sınadığı bir imtihan olarak gizlememeleri, hıyanet etmemeleri ve yarına biriktirmemeleri emredilmişti. Onlar bunlardan bir şey yaptıklarında Îsâ bunu onlara haber verirdi. Kavim onda hıyanet etti, gizledi ve yarına biriktirdi .

وقال آخرون: كان عليها مِن كلِّ طعامٍ إلا اللحمَ.

Başkaları ise: Üzerinde et hariç her yiyecekten vardı, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءٍ، عن مَيْسَرةَ، قال: كانت إذا وُضِعَت المائدةُ لبنى إسرائيلَ، اخْتَلَفَت عليها الأيدى بكلِّ طعامٍ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o Meysere'den nakletti; o şöyle demiştir: Sofra İsrailoğulları için konulduğunda, eller her türlü yiyecek için onun üzerinde gidip gelirdi.

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن شَريكٍ، عن عطاءٍ، عن مَيْسَرةَ وزاذانَ، قالا: كانت الأيدى تَخْتَلِفُ عليها بكلِّ طعامٍ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Şerîk'ten, o Atâ'dan, o Meysere ve Zâzân'dan nakletti; ikisi şöyle demişlerdir: Eller her türlü yiyecek için onun üzerinde gidip gelirdi .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ الثوريُّ، عن عطاءٍ بن السائبِ، عن زاذانَ وميسرةَ في: {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ}. قالا: رأَوُا الأيدىَ تَخْتَلِفُ عليها بكلِّ شيءٍ إلا اللحمَ.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî, Atâ b. es-Sâib'den, o Zâzân ve Meysere'den {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} “Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?” ayeti hakkında nakletti; ikisi şöyle demişlerdir: Onlar ellerin et hariç her şey için onun üzerinde gidip geldiğini gördüler.

وقال آخرون: لم يُنْزِلِ اللهُ على بني إسرائيلَ مائدةً.

Başkaları ise: Allah İsrailoğullarına bir sofra indirmedi, dediler.

ثم اخْتَلَف قائلو هذه المقالِة؛ فقال بعضُهم: إنما هذا مَثَلٌ ضرَبه اللهُ تعالى لخلقِه نهاهم به عن مسألِة نبيِّ اللَّهِ الآيَاتِ.

Sonra bu görüşü savunanlar [kendi aralarında] ihtilaf ettiler; onlardan bazıları şöyle dedi: Bu, Allah Teâlâ'nın kullarına getirdiği bir meseldir (misaldir) ki bununla onları, Allah'ın peygamberinden mucizeler istemekten nehyetmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن شَريكٍ، عن ليثٍ، عن مُجاهدٍ في قولِه: {أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ}. قال: مَثَلٌ ضُرِب، لم يَنْزِلْ عليهم شيءٌ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Şerîk'ten, o Leys'ten, o Mücâhid'den O'nun: {أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} “Bize gökten bir sofra indir” sözü hakkında nakletti; o şöyle demiştir: Getirilmiş bir misaldir, onların üzerine hiçbir şey inmedi .

وقال آخرون: إن القومَ لما قيل لهم: {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ}. استعفَوْا منها فلم تَنْزِلْ.

Başkaları ise: Kavme: {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} “Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, şüphesiz ben onu âlemlerden hiçbir kimseye etmediğim bir azapla cezalandırırım” denilince vazgeçilmesini istediler ve [sofra] inmedi, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ بنُ مُعاذ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان الحسنُ يقولُ: لمَّا قيل لهم: {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ} إلى آخرِ الآية. قالوا: لا حاجة لنا فيها. فلم تَنْزِلْ .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o şöyle demiştir: el-Hasen şöyle derdi: Onlara: ayetin sonuna kadar {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ} “Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse...” denilince: Bizim ona ihtiyacımız yoktur, dediler. Böylece [sofra] inmedi .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورِ بن زاذانَ، عن الحسنِ أنه قال في المائدةِ: لم تَنْزِلْ.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr b. Zâzân'dan, o el-Hasen'den sofra hakkında nakletti; o: İnmedi, demiştir.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ بنُ سلَّامٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ، قال: مائدةٌ عليها طعامٌ أبَوْها حينَ عُرِض عليهم العذابُ إن كفَروا، فأَبَوْا أَن تَنْزِلَ عليهم.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; o şöyle demiştir: Üzerinde yemek bulunan bir sofra idi; inkâr ettikleri takdirde azap olunacakları kendilerine bildirilince onu kabul etmediler ve üzerlerine inmesini reddettiler.

والصوابُ مِن القولِ عندَنا في ذلك أن يُقالَ: إن الله تعالى ذكرُه أَنْزَل المائدةَ على الذين سأَلوا عيسى. مسألتَه ذلك ربَّه.

Bu hususta bize göre doğru olan söz; zikri yüce olan Allah'ın, Îsâ'dan bunu Rabbinden istemesini talep eden kimselerin üzerine sofrayı indirdiğini söylemektir.

وإنما قلنا ذلك؛ للخبر الذي رَوَينا بذلك عن رسولِ اللهِ ﷺ وأصحابِه وأهلِ التأويلِ مِن بعدِهم، غيرَ مَنِ انْفَرَد بما ذكَرْنا عنه.

Biz bunu ancak, kendisinden bahsettiğimiz görüşle tek kalan kimse müstesna, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, ashabından ve onlardan sonraki tevil ehlinden rivayet ettiğimiz haberden dolayı söyledik.

وبعد، فإن الله تعالى ذكرُه لا يُخْلِفُ وعدَه، ولا يَقَعُ في خبره الخُلْفُ، وقد قال تعالى، مُخبرًا في كتابِه عن إجابةِ نبيِّه عيسى ﷺ حينَ سأَله ما سأَله مِن ذلك: {إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ}. وغيرُ جائزٌ أن يقولُ تعالى ذكرُه: {إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ}. ثم لا يُنَزِّلُها؛ لأن ذلك منه تعالى خبرٌ، ولا يكون منه خلافُ ما يُخْبِرُ، ولو جاز أن يقولَ: {إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ}. ثم لا يُنَزِّلُها عليهم، جاز أن يقولَ : فمن يكفرْ بعدُ مِنكم فإنِّى معِّذبُه عذابًا لا أعذِّبُه أحدًا مِن العالمين. ثم يَكْفُرُ منهم بعدَ ذلك فلا يُعَذِّبُه، فلا يَكُون لوعدِه ولا لوَعيدِه حقيقةٌ ولا صحةٌ، وغيرُ جائزٍ أن يُوصَفَ ربُّنا تعالى بذلك.

Ayrıca, zikri yüce olan Allah vadinden dönmez ve haberinde de hilaf vaki olmaz. Nitekim Teâlâ, peygamberi Îsâ sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisinden bunu istediği vakit verdiği icabeti Kitab'ında haber vererek: {إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ} “Şüphesiz ben onu sizin üzerinize indireceğim” buyurmuştur. Zikri yüce olan [Allah]'ın: {إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ} “Şüphesiz ben onu sizin üzerinize indireceğim” deyip de sonra onu indirmemesi caiz değildir; çünkü bu, Teâlâ'dan bir haberdir ve O'ndan haber verdiğinin aksinin meydana gelmesi mümkün değildir. Şayet O'nun: {إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ} “Şüphesiz ben onu sizin üzerinize indireceğim” deyip sonra onu onların üzerine indirmemesi caiz olsaydı, O'nun şöyle demesi de : 'Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, şüphesiz ben onu âlemlerden hiçbir kimseye etmediğim bir azapla cezalandırırım' ve bundan sonra onlardan biri inkâr ettiği halde onu cezalandırmaması caiz olurdu; bu takdirde de O'nun ne vaadinin ne de tehdidinin bir hakikati ve geçerliliği kalırdı. Oysa yüce Rabbimizin bununla nitelenmesi caiz değildir.

وأما الصواب مِن القولِ فيما كان على المائدةِ، فأن يقالَ: كان عليها مأكولٌ، وجائزٌ أن يكون كان سمكًا وخبزًا، وجائزٌ أن يكونَ كان ثمرًا مِن ثمرِ الجنةِ، وغيرُ نافعِ العلمُ به، ولا ضارٌّ الجهلِ به، إذا أقرَّ تالى الآيةِ بظاهرِ ما احْتَمَلَه التنزيلُ.

Sofranın üzerinde ne olduğu hususunda doğru olan söze gelince; üzerinde yenecek bir şeyin bulunduğunu söylemektir; balık ve ekmek olması da caizdir, cennet meyvelerinden bir meyve olması da caizdir. Ayeti okuyan kimse indirilen lafzın muhtemel olduğu zahiri ikrar ettiği takdirde, bunu bilmek fayda sağlamayacağı gibi bilmemek de zarar vermez.

القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ (١١٥)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ (١١٥)} “Allah buyurdu ki: 'Şüphesiz ben onu sizin üzerinize indireceğim. Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, şüphesiz ben onu âlemlerden hiçbir kimseye etmediğim bir azapla cezalandırırım.'”

وهذا جوابٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه القومَ فيما سأَلوا نبيَّهم عيسى مسألةَ ربِّهم مِن إنزالِه مائدةً عليهم، فقال تعالى ذكرُه: إنى مُنَزِّلُها عليكم أيُّها الحواريَّون فمُطْعِمُكموها، {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ}. يقولُ: فَمَن يَجْحَدُ بعد إنزالها

Bu, zikri yüce olan Allah'ın, peygamberleri Îsâ'dan Rablerinin kendilerine gökten bir sofra indirmesini istemeleri konusunda o topluluğa verdiği cevaptır. Zikri yüce olan [Allah] buyurdu ki: "Ey Havariler! Şüphesiz ben onu sizin üzerinize indirecek ve onu size yedireceğim." {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ} “Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: [Sofra] indirildikten sonra kim...

عليكم، وإطْعامِيكموها منكم رسالتي إليه، ويُنْكِرْ نبوةَ نبيِّى عيسى ﷺ، ويُخالف طاعتى فيما أمَرْتُه ونهَيْتَه {فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا} مِن عَالَمى زمانِه. ففعَل القومُ، فجحَدوا وكفَروا بعدَ ما أُنْزلَت عليهم فيما ذُكِر لنا، فعُذِّبوا فيما بلَغَنا بأن مُسِخوا قردةً وخَنازير.

ve onu size yedirmemden sonra sizden kim kendilerine gönderdiğim elçiliğimi inkâr eder, peygamberim Îsâ sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini reddeder ve emrettiğim ile yasakladığım hususlarda bana itaatten ayrılırsa; {فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا} “şüphesiz ben onu hiç kimseye etmediğim bir azapla cezalandırırım”, yani kendi zamanının âlemlerinden hiç kimseye [etmediğim bir azapla cezalandırırım]. Bize anlatıldığına göre kavim bunu yaptı; üzerlerine indirildikten sonra inkâr edip küfre düştüler; bize ulaştığına göre maymunlara ve domuzlara dönüştürülerek cezalandırıldılar.

كالذي حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ} الآية: ذُكِر لنا أنهم حُوِّلوا خَنازير .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ} “Şüphesiz ben onu sizin üzerinize indireceğim” ayeti hakkında: Bize anlatıldığına göre onlar domuzlara dönüştürüldüler , demiştir.

حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا عبدُ الوَهَّابِ ومحمدُ بنُ أبي عَدِيٍّ، ومحمدُ بنُ جعفرٍ، عن عوفٍ، عن أبي المغيرةِ القَوَّاسِ، عن عبدِ اللَّهِ بن عمرٍو، قال: إن أشدَّ الناسِ عذابًا ثلاثةٌ؛ المنافقون، ومَن كفر مِن أصحاب المائدة، وآل فرعونَ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Muhammed b. Ebî Adiy ve Muhammed b. Ca'fer, Avf'tan, o Ebü'l-Mugîre el-Kavvâs'tan, o Abdullâh b. Amr'dan nakletti; o şöyle demiştir: İnsanların azap bakımından en şiddetlisi üç [zümredir]: Münafıklar, sofra ehlinden inkâr edenler ve Firavun hanedanı .

حدَّثنا الحسن بن عرفة، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، عن عوفٍ، قال: سمِعْتُ أبا المغيرةِ القَوَّاسَ يقولُ: قال عبدُ اللهِ بنُ عمرٍو: إن أشدَّ الناسِ عذابًا يومَ القيامةِ مَن كفر مِن أصحابِ المائدةِ، والمنافقون، وآل فرعونَ .

Bize el-Hasen b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân, Avf'tan nakletti; o şöyle demiştir: Ebü'l-Mugîre el-Kavvâs'ın şöyle dediğini işittim: Abdullâh b. Amr şöyle dedi: Kıyamet gününde insanların azap bakımından en şiddetlisi; sofra ehlinden inkâr edenler, münafıklar ve Firavun hanedanıdır .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدِّيِّ قولَه: {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ}: بعدَ ما جاءَته المائدةُ، {فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ}. يقولُ: أُعَذِّبُه بعذابٍ لا أُعَذِّبُه أحدًا مِن العالَمين غيرَ أهلِ المائدةِ .

Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ} “Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse” yani kendisine sofra geldikten sonra, {فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} “şüphesiz ben onu âlemlerden hiçbir kimseye etmediğim bir azapla cezalandırırım” sözü hakkında şöyle demiştir: Onu, sofra ehli dışında âlemlerden hiçbir kimseye etmediğim bir azapla cezalandırırım, demektir .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (١١٦)}.

[Allah Teâlâ'nın] şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “Hani Allah şöyle buyurmuştu: Ey Meryem oğlu İsa! Sen mi insanlara: Beni ve annemi Allah’tan başka iki ilah edinin, dedin? [İsa] dedi ki: Seni tenzih ederim; hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer ben onu söylemiş olsaydım muhakkak sen bunu bilirdin. Sen benim içimde olanı bilirsin, ben ise senin zatında olanı bilmem. Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak sensin!”

يقولُ تعالى ذكرُه: يومَ يَجْمَعُ الله الرسُلَ فيقولُ: ماذا أُجِبْتُم إذ قال اللهُ يا عيسى ابنَ مريمَ أأنت قلتَ للناسِ اتَّخذونى وأمى إلهين مِن دونِ اللهِ؟

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah elçileri toplayıp: 'Size ne cevap verildi?' dediği gün; hani Allah: 'Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin, diyen sen misin?' demişti.

وقيل: إن الله قال هذا القولَ لعيسى حينَ رفَعه إليه في الدنيا.

Şöyle de denilmiştir: Allah bu sözü İsa'ya, dünyada iken onu kendi katına yükselttiği sırada söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ}. قال: لمَّا رفعَ اللهُ عيسى ابنَ مريمَ إليه، قالت النصارى ما قالت، وزعَموا أن عيسى أمَرَهم بذلك، فسأَله عن قولِه فقال: سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} إلى قولِه: {وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} .

Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; {وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Hani Allah: Ey Meryem oğlu İsa! Sen mi insanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin dedin? buyurmuştu” ayeti hakkında şöyle dedi: Allah, Meryem oğlu İsa'yı kendi katına yükseltince Hristiyanlar söyleyeceklerini söylediler ve İsa'nın kendilerine bunu emrettiğini iddia ettiler. Bunun üzerine [Allah] ona bu sözü sorunca o: {سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “Seni tenzih ederim, hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer ben onu söylemiş olsaydım, elbette sen onu bilirdin. Sen benim içimde olanı bilirsin, ben ise senin zatında olanı bilmem. Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak sensin!” sözünden {وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “sen her şeye şahitsin” sözüne kadar [cevap] verdi .

وقال آخرون: بل هذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن أنه يقولُ لعيسى ذلك في القيامةِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, zikri yüce olan Allah'ın kıyamet gününde bunu İsa'ya söyleyeceğine dair verdiği bir haberdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ}. قال: والناسُ يَسْمَعون، فراجَعَه بما قد رأَيْتَ، وأَقَرَّ له بالعبوديةِ على نفسِه، فعلِم مَن

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] anlattı: {وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Hani Allah: 'Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara: Beni ve annemi Allah'ın yanı sıra iki ilah edinin diye sen mi söyledin?' buyurmuştu.” [İbn Cüreyc] dedi ki: İnsanlar da dinlemekteyken [İsa, Allah'a] görmüş olduğun [ifadelerle] karşılık verdi ve kendi aleyhine O'na kulluğu ikrar etti. Böylece [...] kimse

كان يقولُ في عيسى ما يقولُ، أنه إنما كان يقولُ باطلًا .

söylediklerini söyleyen kimse, ancak batıl bir şey söylediğini anlamış oldu .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن عطاءٍ، عن مَيْسرةَ، قال: قال اللهُ: يا عيسى أأنت قلت للناسِ اتَّخِذونى وأمِّىَ إلهين مِن دونِ اللَّهِ؟ فَأُرْعِدَت مَفاصلُه، وخشِى أن يكونَ قد قال، فقال: {سُبْحَانَكَ} - {إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ} الآية .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o Meysere'den nakletti; o şöyle demiştir: Allah: 'Ey İsa! Sen mi insanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin dedin?' buyurdu. Bunun üzerine onun eklemleri titredi ve [farkında olmadan] söylemiş olabileceğinden korktu da: {سُبْحَانَكَ} “Seni tenzih ederim” - {إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ} “Eğer ben onu söylemiş olsaydım, elbette sen onu bilirdin” ayetini söyledi .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ}: متى يَكونُ ذلك؟ قال: يومَ القيامةِ، ألا تَرَى أنه يقولُ: {هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ} [المائدة: ١١٩].

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; {يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Ey Meryem oğlu İsa! Sen mi insanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin dedin?” ayeti hakkında: 'Bu ne zaman olacak?' diye soruldu; o da: 'Kıyamet gününde. Görmüyor musun ki O: {هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ} “Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür” [el-Mâide 119] buyurmaktadır' dedi .

فعلى هذا التأويل الذي تأوَّله ابن جُريجٍ يَجِبُ أَن يَكونَ "وإذْ" بمعنى "وإذا"، كما قال في موضعٍ آخرَ: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا} [سبأ: ٥١]. بمعنى: يَفْزَعون. وكما قال أبو النَّجْمِ :

İbn Cüreyc'in yaptığı bu tevile göre, "ve-iz" (وَإِذْ) edatının "ve-izâ" (وَإِذَا) anlamında olması gerekir; nitekim başka bir yerde: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا} “Korkuya kapıldıkları zaman bir görsen!” [Sebe 51] buyurmuştur ki "korkuya kapıldıkları zaman (yefzeûn)" anlamındadır. Ebü'n-Necm'in dediği gibi:

ثم جَزاه الله عنا إذ جَزَى … جَناتِ عَدْنٍ في العَلاليِّ العُلَا

Sonra Allah bizim adımıza onu mükâfatlandırdı mükâfatlandırınca… En yüce makamlarda bulunan Adn cennetleriyle

والمعنى: إذا جَزَى. وكما قال الأسودُ:

Anlamı: "Mükâfatlandırdığı zaman" (izâ cezâ) [demektir]. Nitekim el-Esved de şöyle demiştir:

فالآنَ إِذ هَازَلْتُهنَّ فإنما … يَقُلْن ألا لم يَذْهَبِ الشيخُ مَذْهَبَا

Şimdi ben onlarla şakalaştığımda ancak… 'Aman! İhtiyar doğru yola gitmedi' derler.

بمعنى: إذا هازَلْتُهن.

"Onlarla şakalaştığım zaman" (izâ hâzeltuhünne) anlamındadır.

وكأن مَن قال في ذلك بقولِ ابن جُريجٍ هذا وجه تأويلَ الآيةِ إلى: فمن يكفُرْ بعدُ منكم، فإنى أعذِّبُه عذابًا لا أعذِّبُه أحدًا من العالمين في الدنيا، وأُعَذِّبُه أيضًا في الآخرةِ إذْ قال الله: يا عيسى ابنَ مريمَ أأنت قلتَ للناسِ: اتخذوني وأمِّى إلهين مِن دونِ اللهِ؟.

Bu konuda İbn Cüreyc'in bu görüşünü benimseyen kimse sanki ayetin tevilini şu şekilde yorumlamış gibidir: 'Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, şüphesiz ben onu dünyada âlemlerden hiçbir kimseye etmediğim bir azapla cezalandırırım; ayrıca Allah: 'Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin, diyen sen misin?' dediğinde ahirette de cezalandırırım.'

وأولى القولين عندَنا بالصوابِ في ذلك قولُ مِن قال بقولِ السديِّ، وهو أن الله تعالى ذكرُه قال ذلك لعيسى حينَ رفَعَه إليه، وأن الخبرَ خبرٌ عما مضَى؛ لعلَّتين؛ إحداهما: أن "إذ "إنما تُصاحِبُ في الأغلبِ مِن كلامِ العربِ المستعملِ بينَها، الماضَى مِن الفعلِ، وإن كانت قد تُدْخِلُها أحيانًا في موضع الخبرِ عما يَحْدُثُ إذا عرَف السامعون معناها، وذلك غيرُ فاشٍ ولا فصيحٍ في كلامِهم، فتوجيهُ معاني كلامِ اللهِ تعالى إلى الأشهرِ الأعرفِ ما وُجِد إليه السبيل، أولى مِن توجيهها إلى الأجهلِ الأنكرِ.

Bu hususta bize göre iki görüşten doğruya en yakın olanı, es-Süddî'nin görüşünü savunanların sözüdür; o da şudur: Zikri yüce olan Allah bunu İsa'ya, onu kendi katına yükselttiği sırada söylemiştir ve bu haber geçmişte olmuş bir şeyin haberidir. Bunun iki gerekçesi vardır: Birincisi; "iz" (إِذْ) edatı, Arapların kendi aralarındaki yaygın konuşmalarında çoğunlukla geçmiş fiille birlikte kullanılır; dinleyenler anlamını bildiği takdirde bazen vuku bulacak bir şeyin haberi yerine de getirilebilse bile, bu durum onların konuşmasında yaygın ve fasih değildir. Allah Teâlâ'nın kelamının anlamlarını, bir yol bulunduğu sürece en meşhur ve en bilinen kullanıma hamletmek; en bilinmeyen ve yadırganan kullanıma hamletmekten daha evladır.

والأُخرى: أن عيسى لم يَشْكُكْ هو ولا أحدٌ مِن الأنبياءِ أَن اللَّهَ لَا يَغْفِرُ لمشركٍ مات على شركِه، فيَجوزَ أن يُتَوَهَّمَ على عيسى أن يَقولَ في الآخرةِ مُجِيبًا لربِّه تعالى: إِن تُعَذِّبْ مَن اتخذنى وأمِّى إلهين مِن دونِك فإنهم عبادُك، وإن تَغْفِرْ لهم فإنك أنت العزيزُ الحكيمُ.

İkincisi ise: Ne İsa ne de peygamberlerden herhangi biri, şirki üzere ölen bir müşriki Allah'ın bağışlamayacağından asla şüphe etmemiştir ki İsa'nın ahirette Rabbine cevap verirken: 'Beni ve annemi senin dışında iki ilah edinenleri cezalandırırsan şüphesiz onlar senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin' diyeceği vehmedilebilsin.

فإن قال قائلٌ: وما كان وجهُ سؤالِ اللَّهِ عيسى: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} وهو العالمُ بأن عيسى لم يَقُلْ ذلك؟

Eğer birisi: 'İsa'nın bunu söylemediğini bildiği halde Allah'ın İsa'ya: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Sen mi insanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin dedin?” diye sormasının hikmeti nedir?' derse,

قيل: يَحْتَمِلُ ذلك وجهين مِن التأويلِ:

Şöyle denilir: Bu [hitap], tevil açısından iki vecih taşır:

أحدُهما: تحذيرُ عيسى عن قيلِ ذلك ونهيُه، كما يقولُ القائلُ لآخرَ: أَفعَلْتَ كذا وكذا؟ مما يَعْلَمُ المقولُ له ذلك أن القائلَ يَسْتَعْظِمُ فعلَ ما قال له: أَفعَلْتَه؟ على وجهِ النهيِ عن فعلِه والتهديدِ له فيه.

Birincisi: İsa'yı bunu söylemekten sakındırmak ve nehyetmektir. Tıpkı bir kimsenin diğerine: 'Şöyle şöyle yaptın mı?' demesi gibidir ki kendisine bu söylenen kişi, söyleyenin kendisine 'Bunu yaptın mı?' dediği fiili çok çirkin gördüğünü, bunu onu yapmaktan men etmek ve bu konuda tehdit etmek amacıyla söylediğini anlar.

والآخرُ: إعلامُه أن قومه الذين فارَقَهم قد خالَفوا عهدَه وبدَّلوا دينَهم بعدَه، فيكونُ بذلك جامعًا إعلامَه حالَهم بعدَه وتحذيرًا له قِيلَه.

Diğeri ise: Ayrıldığı kavminin, kendisinden sonra onun ahdine aykırı davrandıklarını ve dinlerini değiştirdiklerini ona bildirmektir. Böylece bu [hitap], kendisinden sonraki durumlarını ona bildirmeyi ve bunu söylemekten onu sakındırmayı bir arada toplamış olur.

وأما تأويل الكلامِ فإنه: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ}. أي: مَعْبودَيْن تَعْبُدونهما {مِنْ دُونِ اللَّهِ} قال عيسى: تَنْزِيهًا لك يا ربِّ وتعظيمًا أن أَفْعَلَ ذلك أو أَتَكَلَّمَ به، {مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ}. يقولُ: ليس لى أن أَقُولَ ذلك؛ لأنى عبدٌ مخلوقٌ، وأمِّى أمَةٌ لك، [فهل يَكونُ] للعبدِ والأمَةِ ادِّعاءُ ربوبيةٍ؟

Sözün teviline gelince: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ} “Sen mi insanlara: Beni ve annemi iki ilah edinin dedin?” yani kendilerine ibadet edeceğiniz iki ilah edinin; {مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başka”. İsa dedi ki: Ey Rabbim! Bunu yapmaktan veya konuşmaktan seni tenzih ve ta'zim ederim, {مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} “Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz”. Şöyle demektedir: Bunu söylemek benim hakkım değildir; çünkü ben yaratılmış bir kulum, annem de senin bir cariyendir, [hiç] bir köleye ve cariyeye ilahlık iddiasında bulunmak yakışır mı?

{إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ}. يقولُ: إنك لا يَخْفَى عليك شيءٌ، وأنت عالمٌ أنى لم أَقُلْ ذلك ولم آمُرْهم به.

{إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ} “Eğer ben onu söylemiş olsaydım, elbette sen onu bilirdin”. Şöyle demektedir: Şüphesiz hiçbir şey sana gizli kalmaz ve sen benim bunu söylemediğimi, onlara bunu emretmediğimi bilirsin.

القولُ في تأويلِ قولِه {تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (١١٦)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (١١٦)} “Sen benim içimde olanı bilirsin, ben ise senin zatında olanı bilmem. Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak sensin!”

يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن نبيِّه عيسى ﷺ أنه يَبْرَأُ إليه مما قالت فيه وفى أمِّه الكفَرةُ مِن النصارى، أن يكونَ دعاهم إليه، أو أمَرَهم به، فقال: {سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ}. ثم قال: {تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي}. يقولُ: إنك يا ربِّ لا يَخْفَى عليك ما أضْمَرَته نفسى مما لم أَنْطِقُ به، ولم أُظْهِرْه بجَوارحى، فكيف بما قد نطَقْتُ به وأَظْهَرْتُه بجَوارحِي؟ يقولُ: لو كنتُ

Zikri yüce olan Allah, peygamberi İsa sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Hristiyanların kâfirlerinin kendisi ve annesi hakkında iddia ettikleri şeylerden; yani onları buna çağırmış veya bunu onlara emretmiş olmaktan [Allah'a] sığındığını (beri olduğunu) haber vererek şöyle dediğini bildirmektedir: {سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ} “Seni tenzih ederim! Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer ben onu söylemiş olsaydım, elbette sen onu bilirdin”. Ardından şöyle demiştir: {تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي} “Sen benim içimde olanı bilirsin”. Şöyle demektedir: Ey Rabbim! Dille telaffuz etmediğim ve organlarımla açığa vurmayıp içimde gizlediğim şeyler sana gizli kalmaz; nerede kaldı ki dille ifade edip organlarımla açığa vurduğum şeyler [gizli kalsın]? Şöyle demektedir: Eğer ben...

قد قلتُ للناسِ: {اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ}. كنتَ قد عَلِمْتَه؛ لأنك تَعْلَمُ ضَمائر النفوسِ مما لم تَنْطِقُ به، فكيف بما قد نطَقتْ به؟ {وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ}. يقولُ: ولا أَعْلَمُ أنا ما أخْفَيْتَه عنى فلم تُطْلِعْنى عليه؛ لأني إِنما أَعْلَمُ مِن الأشياء ما أَعْلَمْتَنِيه، {إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ}. يقولُ: إنك أنت العالمُ بخَفِيَّاتِ الأمورِ، التي لا يَطَّلِعُ عليها سواك، ولا يَعْلَمُها غيرُك.

insanlara: {اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin” demiş olsaydım, sen onu elbette bilirdin; çünkü sen dille söylenmemiş içteki sırları bilirsin, nerede kaldı ki dille söylenmiş olanı bilmeyesin? {وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ} “Ben ise senin zatında olanı bilmem”. Şöyle demektedir: Benden gizlediğin ve beni muttali kılmadığın şeyleri ise ben bilemem; çünkü ben şeylerden ancak senin bana bildirdiklerini bilirim. {إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak sensin!” Şöyle demektedir: Şüphesiz senden başkasının muttali olamayacağı ve başkasının bilemeyeceği gizli işleri hakkıyla bilen ancak sensin.

القولُ في تأويلِ قولِه: {مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١١٧)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١١٧)} “Ben onlara, bana emrettiğinden başkasını söylemedim: 'Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin' dedim. İçlerinde bulunduğum sürece onlar üzerine şahittim. Beni vefat ettirince onlar üzerine gözetleyici yalnız sen oldun. Sen her şeye şahitsin”.

وهذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن قول عيسى، يقولُ: ما قلتُ لهم إلا الذي أمَرْتَنى به مِن القولِ أن أقوله لهم، وهو أن قلتُ لهم: {اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ}. {وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا}. يقولُ: وكنتُ على ما يَفْعَلُونه، وأنا بينَ أَظْهُرِهم شاهدًا عليهم، وعلى أفعالِهم وأقوالِهم، {فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي}. يقولُ: فلما قبَضْتَنى إليك {كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: كنتَ أنت الحفيظَ عليهم دوني؛ لأني إنما شهِدْتُ مِن أعمالِهم ما عمِلوه وأنا بينَ أظهرِهم.

Bu, zikri yüce olan Allah'ın İsa'nın sözünden haber vermesidir; İsa şöyle demektedir: Ben onlara, kendilerine söylememi bana emrettiğin sözden başkasını söylemedim; o da onlara: {اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ} “Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin” dememdir. {وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} “Onlar üzerine şahittim”. Şöyle demektedir: Ben onların aralarında bulunduğum sürece yaptıklarına, fiillerine ve sözlerine bizzat şahittim. {فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي} “Beni vefat ettirince”. Şöyle demektedir: Beni kendi katına kabzettiğinde {كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ} “onlar üzerine gözetleyici yalnız sen oldun”. Şöyle demektedir: Benden ayrı olarak onları koruyup gözeten yalnız sen oldun; çünkü ben onların amellerinden sadece aralarında bulunduğum sırada yaptıklarına şahit oldum.

وفي هذا تِبْيانُ أن الله تعالى ذكرُه إنما عرَّفه أفعالَ القومِ ومَقالتهم بعد ما قبَضَه إليه وتوَفَّاه، بقولِه: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ}.

Bunda, zikri yüce olan Allah'ın: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Sen mi insanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin dedin?” sözüyle kavmin fiillerini ve sözlerini, onu kendi katına alıp vefat ettirdikten sonra ona bildirdiğinin bir açıklaması vardır.

{وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}. يقولُ: وأنت تَشْهَدُ على كلِّ شيءٍ؛ لأنه لا يَخْفَى عليك شيءٌ، وأما أنا فإنما شهِدْتُ بعضَ الأشياءِ، وذلك ما عايَنْتُ وأنا مقيمٌ بينَ أظْهُرِ القومِ، فإنما أنا أَشْهَدُ على ذلك الذي عايَنْتُ ورأيتُ وشهِدْتُ.

{وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “Sen her şeye şahitsin”. Şöyle demektedir: Sen her şeye tanıksın; çünkü sana hiçbir şey gizli kalmaz. Bana gelince, ben ancak bazı şeylere tanık oldum; o da kavmin arasında ikamet ederken bizzat müşahede ettiğim şeylerdir. Ben ancak bizzat müşahede ettiğim, gördüğüm ve tanık olduğum şeylere şahitlik ederim.

وبنحوِ الذي قلنا في قولِه: {كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ}. قال أهلُ التأويلِ.

{كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ} “onlar üzerine gözetleyici yalnız sen oldun” sözü hakkında tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ}: أما الرقيبُ فهو الحفيظُ.

Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; {كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ} “onlar üzerine gözetleyici yalnız sen oldun” ifadesi hakkında: 'er-Rakîb' (الرقيب) ise koruyup gözetendir (el-hafîz), dedi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ}. قال: الحفيظَ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; {كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ} “onlar üzerine gözetleyici yalnız sen oldun” ayeti hakkında: 'Koruyup gözeten' (el-hafîz) dedi.

وكانت جماعةٌ مِن أهل العلم تقولُ: كان جواب عيسى الذي أجاب به ربَّه مِن اللهِ تعالى توفيقًا منه له فيه.

İlim ehlinden bir topluluk şöyle diyordu: İsa'nın Rabbine verdiği bu cevap, Allah Teâlâ'nın ona verdiği bir muvaffakiyet (tevfik) idi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن سفيانَ، عن مَعْمرً، عن ابن طاوسٍ، عن أبيه: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ}. قال: اللهُ وفَّقه .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Ma'mer'den, o İbn Tâvûs'tan, o babasından nakletti; {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} “Sen mi insanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin dedin? O da: Seni tenzih ederim, hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz, dedi” ayeti hakkında şöyle dedi: Allah onu [bu cevaba] muvaffak kıldı .

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبو داودَ الحَفَريُّ ، قال: قُرِئ على سفيانَ، عن معمرٍ، عن ابن طاوسٍ عن أبيه طاوسٍ، قال: احْتَجَّ عيسى، واللهُ وفَّقه؛ {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} الآية.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd el-Haferî anlattı, dedi ki: Süfyân'a Ma'mer'den, onun İbn Tâvûs'tan, onun da babası Tâvûs'tan naklettiği şu rivayet okundu; o şöyle demiştir: İsa delil getirdi ve Allah onu [buna] muvaffak kıldı: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Sen mi insanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin dedin?” ayeti.

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءٍ، عن مَيْسَرةَ، قال: قال اللهُ تعالى ذكرُه: يا عيسى، {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ}؟ قال: فأُرْعِدَت مَفاصلُه، وخشِي أن يَكونَ قد قالها، فقال: {سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ}؟

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o Meysere'den nakletti; o şöyle dedi: Zikri yüce olan Allah: "Ey İsa! {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Sen mi insanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin dedin?” buyurdu. [Meysere] dedi ki: Bunun üzerine [İsa'nın] eklemleri titredi ve bunu söylemiş olabileceğinden korkarak şöyle dedi: {سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “Seni tenzih ederim, hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer ben onu söylemişsem, sen bunu kesinlikle bilirsin. Sen benim içimde olanı bilirsin, ben ise senin zatında olanı bilmem. Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak sensin”.

القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١١٨)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١١٨)} “Eğer onları cezalandırırsan şüphesiz onlar senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin”.

يقولُ تعالى ذكرُه: إن تُعَذِّبْ هؤلاء الذين قالوا هذه المقالةَ، بإماتتكَ إياهم عليها، {فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ}، مُسْتَسْلِمون لك، لا يَمْتَنِعون مما أَرَدْتَ بهم، ولا يَدْفَعون عن أنفسِهم ضَرًّا ولا أمرًا تَنالُهم به، {وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ}، بهدايتك إياهم إلى التوبةِ منها، فتَسْتُرُ عليهم، {فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ} في انتقامِه ممَّن أراد الانتقامَ منه، لا يَقْدِرُ أحدٌ يَدْفَعُه عنه، {الْحَكِيمُ} في هدايتِه مَن هدَى مِن خلقِه إلى التوبةِ، وتوفيقِه مَن وفَّق منهم لسبيلِ النجاةِ مِن العقابِ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Bu sözü söyleyenleri bu [inanç] üzere öldürmek suretiyle cezalandırırsan, {فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ} “şüphesiz onlar senin kullarındır”, sana teslim olmuşlardır, onlara dilediğin şeye engel olamazlar ve başlarına getireceğin hiçbir zararı ve emri kendilerinden savamazlar. {وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ} “Eğer onları bağışlarsan”, onları bundan tövbeye ulaştırmak suretiyle [bağışlayıp] üzerlerini örtersen, {فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ} “şüphesiz sen mutlak güç sahibisin”, kendisinden intikam almak istediği kimseden intikam alma konusunda [mutlak güç sahibisin], hiç kimse O'na engel olamaz; {الْحَكِيمُ} “hüküm ve hikmet sahibisin”, yarattıklarından dilediğini tövbeye eriştirmesinde ve onlardan dilediğini azaptan kurtuluş yoluna muvaffak kılmasında [hüküm ve hikmet sahibidir].

كالذى حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدِّيِّ في قولِه: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ}: فتُخْرِجَهم مِن النصرانيةِ، وتَهْدِيَهم إلى الإسلامِ، {فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}. وهذا قولُ عيسى في الدنيا .

Nitekim bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ} “Eğer onları cezalandırırsan şüphesiz onlar senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan” yani onları Hristiyanlıktan çıkarıp İslâm'a iletirsen, {فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” ayeti hakkında: 'Bu, İsa'nın dünyadaki sözüdür' demiştir .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}. قال: واللهِ ما كانوا طعَّانين ولا لعَّانين.

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den nakletti; o, {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Eğer onları cezalandırırsan şüphesiz onlar senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz sen, mutlak güç sahibisin, tam hüküm ve hikmet sahibisin” ayeti hakkında şöyle dedi: “Vallahi onlar ne [insanları] ayıplayıp kötüleyen ne de lânet yağdıran kimselerdi.”

القولُ في تأويلِ قولِه عزَّ ذكرُه: {قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١٩)}.

Zikri aziz olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١٩)} “Allah buyurdu ki: 'Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür. Altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler onlarındır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte büyük kurtuluş budur.'”

اختَلَفَتِ القرأُة في قراءةِ قولِه: {هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ}؛ فقرَأ ذلك بعضُ أهلِ الحجازِ والمدينةِ: (هذا يومَ يَنْفَعُ الصادِقين) بنصب (يومَ) .

Kıraat imamları {هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ} sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Hicaz ve Medine ehlinden bazıları bunu (yevme) kelimesinin üstünüyle (nasb) (هذا يومَ يَنْفَعُ الصادِقين) şeklinde okumuştur .

وقرَأ بعضُ أهلِ الحجازِ، وبعضُ أهلِ المدينةِ، وعامةُ قرأةِ أهلِ العراقِ: {هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ} برفعِ {يَوْمُ}، فمن رفَعه رفَعه بـ {هَذَا}، وجعَل {يَوْمُ} اسمًا وإن كانت إضافتُه غيرَ مَحْضةٍ؛ لأنه قد صار كالمنعوتِ.

Hicaz ehlinin bir kısmı, Medine ehlinin bir kısmı ve Irak ehlinden kıraat imamlarının geneli ise {هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ} ayetini {يَوْمُ} kelimesinin ötresiyle (ref') okumuştur. Kim onu ötreli okuduysa, {هَذَا} kelimesi ile ötrelemiş ve tam bir tamlama olmasa bile sıfatlanmış gibi olduğundan dolayı {يَوْمُ} kelimesini isim kılmıştır.

وكان بعضُ أهلُ العربيةِ يَزْعُمُ أن العربَ يَعْمَلُون في إعرابِ الأوقاتِ مثلِ " اليوم" و "الليلةِ" عملَهم فيما بعدَها، إن كان ما بعدَها رفعًا رفَعوها، كقولِهم: هذا يومُ يَرْكَبُ الأميرُ، وليلةُ يَصْدُرُ الحاجُّ، ويومُ أخوك مُنْطَلِقٌ. وإن كان ما بعدَها نصبًا نصَبوها، وذلك كقولهم: هذا يومَ خرجَ الجيشُ، وسار الناسُ، وليلةَ قُتِل زيدٌ. ونحوِ ذلك، وإن كان معناها في الحالين: إذ، وإذا. وكأَنَّ مَن قرَأ هذا هكذا رفعًا، وجَّه الكلامَ إلى أنه مِن قبلِ اللهِ يومَ القيامةِ.

Arap dili âlimlerinden bazıları ise Arapların "el-yevm" (gün) ve "el-leyle" (gece) gibi zaman isimlerinin irabında, kendilerinden sonra gelen kelimenin irabına göre amel ettiklerini ileri sürerdi: Eğer sonrasındaki kelime merfu (ötreli) ise onu da merfu yaparlar; nitekim 'Bu, emîrin bindiği gündür', 'Hacıların geri döndüğü gecedir' ve 'Kardeşinin gittiği gündür' demeleri böyledir. Eğer sonrasındaki mensub (üstünlü) ise onu da mensub yaparlar; nitekim 'Bu, ordunun çıktığı, insanların yürüdüğü gündür' ve 'Zeyd'in öldürüldüğü gecedir' vb. sözleri böyledir; her iki durumda da anlamı "iz" ve "izâ" olsa dahi. Bunu bu şekilde ötre ile okuyan kimse, sözü kıyamet gününde Allah tarafından [söylenmiş] olmaya hamletmiş gibidir.

وكذلك كان السديُّ يقولُ في ذلك.

es-Süddî de bu hususta böyle derdi.

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضل، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ}: هذا فصلٌ مِن كلامِ عيسى، وهذا يومَ القيامةِ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ} “Allah buyurdu ki: Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür” ayeti hakkında: Bu, İsa'nın sözünden ayrı [müstakil bir söz]dür ve bu, kıyamet günüdür, dedi .

يعنى السديُّ بقوله: هذا فصلٌ مِن كلام عيسى. أن قولَه: {سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} إلى قوله: {فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} مِن خبرِ الله ﷿ عن عيسى أنه قاله في الدنيا بعد أن رفعه إليه، وأن ما بعد ذلك من كلامِ الله لعباده يومَ القيامةِ.

es-Süddî, «Bu, İsa'nın sözünden ayrı [müstakil bir söz]dür» sözüyle şunu kastetmektedir: {سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} “Seni tenzih ederim; hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz” kavlinden {فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Şüphesiz sen, mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” kavline kadar olan kısım, Allah azze ve celle'nin İsa'dan, onu kendi katına yükselttikten sonra dünyada söylemiş olduğuna dair verdiği haberdir; bundan sonrası ise Allah'ın kıyamet gününde kullarına hitabıdır.

وأما النصبُ في ذلك فإنه يَتَوَجَّهُ مِن وجهين:

Bu [kelimenin] nasbına (üstünlü okunuşuna) gelince, o iki veche dayanır:

أحدُهما: أن إضافة "يوم" ما لم تَكُنْ إلى اسمٍ تَجْعَلُه نصبًا؛ لأن الإضافة غيرُ مَحْضةٍ، وإنما تكونُ الإضافةُ مَحْضةً إذا أُضيف إلى اسمٍ صحيحٍ، ونظيرُ "اليوم" في ذلك: "الحينُ" و "الزمانُ" وما أشبَهَهما مِن الأزمنة، كما قال النابغةُ :

Birincisi: 'Yevm' (gün) kelimesinin bir isme izafe edilmediği müddetçe mansub kılınmasıdır; çünkü izafet gayr-i mahzadır (hakiki olmayan tamlamadır). İzafet ancak sarih bir isme yapıldığında mahza (hakiki) olur. Bu hususta 'el-yevm' kelimesinin benzeri, 'el-hîn' (vakit), 'ez-zamân' (zaman) ve zaman bildiren benzeri kelimelerdir. Nitekim en-Nâbiğa şöyle demiştir :

على حين عاتبتُ المَشِيبَ على الصِّبا … وقلتُ ألَمَّا تَصْحُ والشَّيْبُ وازِعُ

Gençliğe karşı saç ağarmasını kınadığım ve / 'Ak saçlar engelleyici iken hâlâ ayılmadın mı?' dediğim vakitte…

والوجه الآخرُ: أن يكونَ مُرادًا بالكلام: هذا الأمرُ وهذا الشأنُ يومَ يَنْفَعُ الصادِقِين. فيكونَ "اليومُ" حينئذٍ منصوبًا على الوقت والصفة، بمعنى: هذا الأمرُ في يوم يَنْفَعُ الصادقين صدقُهم.

Diğer vecih ise sözden kastedilenin: 'Bu iş ve bu durum, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündedir' şeklinde olmasıdır. Bu durumda 'el-yevm' kelimesi zaman ve sıfat üzere mensub olur; anlamı ise: 'Bu iş, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği bir günde [gerçekleşecektir]' demektir.

وأولى القراءتين في ذلك عندى بالصواب : (هذا يومَ يَنْفَعُ الصادقين).

Bana göre bu husustaki iki kıraatten doğruya en yakın olanı: (هذا يومَ يَنْفَعُ الصادقين) okuyuşudur .

بنصب "اليوم" على أنه منصوبٌ على الوقت والصفة؛ لأن معنى الكلام أن الله تعالى أجاب عيسى حين قال: {سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ} إلى قوله: {فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}. فقال له ﷿: هذا القولُ النافعُ، أو هذا الصدقُ النافعُ يومَ يَنْفَعُ الصادقين صدقُهم. فـ "اليوم" وقتُ القول والصدق النافع.

[Bu tercih], zaman ve sıfat bildirmesi hasebiyle mensub kabul edilerek "el-yevme" (اليومَ) kelimesinin fetha ile okunması yönündedir. Çünkü sözün anlamı şöyledir: Allah Teâlâ, Îsâ'nın {سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ} “Seni tenzih ederim! Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer ben onu söylemişsem, muhakkak sen onu bilirsin...” sözünden {فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “...Çünkü şüphesiz sen, mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” kavline kadarki sözlerine cevap vermiş ve [bunun üzerine] azze ve celle ona şöyle buyurmuştur: Bu faydalı söz veya bu faydalı doğruluk, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği günde [karşılık bulacaktır]. Dolayısıyla "el-yevm" (اليوم), faydalı olan sözün ve doğruluğun vaktidir.

فإن قال قائلٌ: فما موضعُ "هذا"؟ قيل: رفعٌ. فإن قال: فأين مُرافِعُه ؟ قيل: مُضْمَرٌ. وكأنه قال: قال اللهُ ﷿: هذا ، هذا يوم ينفعُ الصادقين صدقهم. كما قال الشاعرُ:

Eğer birisi: ''Hâzâ' (هذا) kelimesinin irabtaki konumu nedir?' derse; 'Ref' (ötre) konumundadır' denilir. Eğer: 'Peki onu merfu kılan amil nerededir?' derse; 'Gizlidir (muzmerdir)' denilir. Sanki şöyle demiştir: Allah azze ve celle buyurdu ki: Bu , doğrulara doğruluklarının fayda vereceği [gündür]. Nitekim şair şöyle demiştir:

أمَّا تَرَى السَّحابَ كيف يَجْرِى

Görmez misin bulutun nasıl aktığını,

هذا ولا خَيْلُك يابن بِشْرِ

İşte bu [akar], senin atların değil ey Bişr'in oğlu!

يريدُ: هذا، هذا ولا خيلُك.

'İşte bu [akar], bu [akar], senin atların değil' demek istemektedir.

فتأويل الكلام إذ كان الأمر على ما وصفنا لما بيَّنا: قال اللهُ لعيسى: هذا القولُ النافع في يومِ يَنْفَعُ الصادقين في الدنيا، صِدْقُهم ذلك في الآخرة عندَ اللهِ.

Durum açıkladığımız ve nitelediğimiz üzere olunca sözün tevili şöyledir: Allah İsa'ya şöyle buyurmuştur: Dünyada sadık olan kimselere ahirette Allah katında bu doğruluklarının fayda vereceği günde fayda veren söz işte budur.

{لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}. يقولُ: للصادقين في الدنيا جناتٌ تجرى من تحتها الأنهارُ في الآخرة؛ ثوابًا لهم من الله ﷿ على ما كان من صدقهم الذي صدقوا الله فيما وعدوه، فوفَّوا به للهِ، فوفَّى اللهُ ﷿ لهم ما وعدهم من ثوابِه، {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا}. يقولُ: باقين في الجنات التي أعطاهموها، أبدًا دائمًا، لهم فيها نعيمٌ لا يَنْتَقِلُ عنهم ولا يَزولُ.

{لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “Altlarından ırmaklar akan cennetler onlarındır”. Şöyle buyurmaktadır: Dünyada sadık olanlar için ahirette altlarından ırmaklar akan cennetler vardır; bu, Allah'a vaad ettikleri hususta O'na karşı sadık kalıp Allah için bunu yerine getirmelerine karşılık Allah azze ve celle tarafından onlara bir mükafattır. Allah azze ve celle de onlara vaad ettiği mükafatı tastamam vermiştir. {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا} “İçinde ebedî kalıcılar olarak”. Şöyle buyurmaktadır: Onlara verdiği cennetlerde ebedî ve daimî olarak kalıcıdırlar; onlar için orada kendilerinden ayrılmayacak ve yok olmayacak bir nimet vardır.

وقد بيَّنا فيما مضى أن معنى الخلودِ الدوام والبقاء .

Daha önce hulûd (خُلُود) kelimesinin anlamının devamlılık ve bekâ (kalıcılık) olduğunu açıklamıştık .

القول في تأويل قوله: {رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١٩)}.

Zikri yüce olanın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١٩)} “Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte büyük kurtuluş budur”.

يقول تعالى ذكره: رضى الله عن هؤلاء الصادقين الذين صدقوا في الوفاء له بما وعدوه، من العمل بطاعته واجتناب معاصيه، {وَرَضُوا عَنْهُ}. يقولُ: ورضُوا هم

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, O'na itaat üzere amel edip günahlardan sakınarak verdikleri sözü yerine getirmede sadakat gösteren bu sâdıklardan razı olmuştur. {وَرَضُوا عَنْهُ} “Onlar da O'ndan razı olmuşlardır”. [Taberî] şöyle der: Kendileri de...

عن الله تعالى في وفائه لهم بما وعَدَهم على طاعتِهم إياه، فيما أمَرَهم ونهاهم من جزيل ثوابه، {ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}. يقولُ: هذا الذي أعطاهم اللهُ مِن الجناتِ التي تَجْرِى مِن تحتها الأنهارُ، خالدين فيها، مَرْضِيًّا عنهم، وراضين عن ربِّهم، هو الظَّفَرُ العظيم بالطَّلبة وإدراكِ الحاجة التي كانوا يطلُبونها في الدنيا، ولها كانوا يَعْمَلون فيها، فنالوا ما طلَبوا، وأَدْرَكوا ما أمَّلوا.

kendilerine emrettiği ve yasakladığı şeylerde O'na taat etmelerine karşılık vaad ettiği bol mükafatı tastamam vermesi hususunda Allah Teâlâ'dan razı olmuşlardır. {ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İşte büyük kurtuluş budur”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın onlara verdiği, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler, kendilerinden razı olunmuş ve Rablerinden razı olmuş olmaları; dünyada istedikleri ve kendisi için çalıştıkları talebi elde etmek ve ihtiyaca kavuşmak hususunda büyük bir başarıdır. Böylece istediklerine kavuşmuşlar ve umduklarını elde etmişlerdir.

القول في تأويل قوله: {لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٢٠)}.

Zikri yüce olanın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٢٠)} “Göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların mülkü Allah'ındır. O her şeye hakkıyla kadirdir”.

يقول تعالى ذكره: أيُّها النصارى، {لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ: له سلطان السماوات والأرض، {وَمَا فِيهِنَّ}، دونَ عيسى الذي تزعُمون أنه إلهُكم، ودونَ أمِّه، ودونَ جميع من في السماواتِ ومَن في الأرضِ، فإن السماواتِ والأرضَ خلقٌ من خلقه، وما فيهن، وعيسى وأمُّه في بعض ذلك بالحُلول والانتقالِ، يَدُلَّان بكونهما في المكان الذي هما فيه بالحلول فيه والانتقال، أنهما عبدان مَملوكان، لمن له ملك السماوات والأرض وما فيهن، يُنَبِّههم وجميع خلقِه على موضع حجتِه عليهم ليَدَّبَّروه ويَعْتَبروه، فيَعْقِلُوا عنه، {وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}. يقولُ تعالى ذكره: واللهُ الذي له ملك السماوات والأرض وما فيهن قادرٌ على إفنائهن، وعلى إهلاكهن وإهْلاكِ عيسى وأمِّه ومَن في الأضِ جميعًا، كما ابْتَدَأ خلقهم، لا يُعْجِزُه ذلك، ولا شيءٌ أراده؛ لأن قدرته القدرةُ التي لا يُشبهها قدرةٌ، وسلطانه السلطانُ الذي لا يُشْبهُه سلطانٌ ولا مملكةٌ.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Hristiyanlar! {لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır”. Şöyle buyurmaktadır: Sizin ilahınız olduğunu iddia ettiğiniz İsa, annesi ve göklerde ve yerde bulunan herkes değil, yalnızca göklerin, yerin {وَمَا فِيهِنَّ} “ve bunlarda bulunanların” hâkimiyeti O'na aittir. Zira gökler, yer ve bunlarda bulunanlar O'nun yarattıklarından birer yaratılmış varlıktır. İsa ve annesi de bir mekânda bulunma (hulûl) ve yer değiştirme (intikal) bakımından bunlardan bazısının içindedir. İkisi de içinde bulundukları mekânda bulunmaları ve yer değiştirmeleri sebebiyle, göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların mülkü kendisine ait olan [Allah]’ın sahip olunan iki kulu olduklarına delalet etmektedirler. [Allah], düşünüp ibret alsınlar ve O'ndan [gelen bu hakikati] akletsinler diye kendilerine ve bütün yaratılmışlarına aleyhlerindeki hüccetin yerini hatırlatmaktadır. {وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “O her şeye hakkıyla kadirdir”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların mülkü kendisine ait olan Allah, onları ilk başta yarattığı gibi yok etmeye, helak etmeye; İsa'yı, annesini ve yeryüzünde bulunanların tamamını helak etmeye kadirdir; ne bu ne de dilediği herhangi bir şey O'nu aciz bırakamaz. Zira O'nun kudreti, hiçbir kudretin kendisine benzemediği bir kudrettir; O'nun hâkimiyeti de hiçbir hâkimiyetin ve saltanatın kendisine benzemediği bir hâkimiyettir.