فاخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم - يعنى قولَهم: {لَا عِلْمَ لَنَا} -: لم يَكُنْ ذلك مِن الرسلِ إنكارًا أن يَكونوا كانوا عالمين بما عمِلَت أممُهم، ولكنهم ذهِلوا عن الجوابِ مِن هَوْلِ ذلك اليومِ، ثم أجابوا بعدَ أن ثابَت إليهم عقولُهم بالشَّهادةِ على أممِهم.
Tevil ehli bunun tevili hakkında ihtilaf etti. Bazıları -onların {لَا عِلْمَ لَنَا} “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur” sözünü kastederek - şöyle dedi: Bu, elçilerin ümmetlerinin ne yaptıklarını bildiklerini inkâr etmeleri demek değildi; aksine o günün dehşetinden ötürü cevap vermekten akılları başlarından gitmişti, sonra akılları başlarına gelince ümmetleri aleyhine şahitlik ederek cevap verdiler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا}: فذلك أنهم لما نزَلوا منزلًا ذهِلَت فيه العقولُ، فلما سُئِلوا قالوا: {لَا عِلْمَ لَنَا}. ثم نزَلوا منزلًا آخَر، فشهِدوا على قومِهم .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den rivayet etti: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا} “Allah elçileri topladığı gün: 'Size ne cevap verildi?' der. Onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur' derler”. İşte bu , onların akılların baştan gittiği bir konaklama yerine vardıklarında oldu; kendilerine sorulduğunda: {لَا عِلْمَ لَنَا} “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur” dediler. Sonra başka bir konaklama yerine indiler ve kavimleri aleyhine şahitlik ettiler .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عَنْبَسةَ، قال: [سمِعتُ شَيْخًا يقولُ] : سمِعْتُ الحسنُ يقول في قولِه: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ} الآية. قال: من هولِ ذلك اليوم .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese’den anlattı, dedi ki: [Bir şeyhin şöyle dediğini duydum] : el-Hasan’ın: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ} “Allah elçileri topladığı gün...” ayeti hakkında şöyle dediğini duydum: "O günün dehşetindendir" dedi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرنا الثوريُّ، عن
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî haber verdi, [o da]...
الأعمشِ، عن مُجاهِدٍ في قولِه: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ}: فيَفْزَعون، فيقولُ: ماذا أُجِبْتُم؟ فيقولون: {لَا عِلْمَ لَنَا} .
el-A‘meş’ten, o Mücâhid’den O'nun: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ} “Allah elçileri topladığı gün: 'Size ne cevap verildi?' der” sözü hakkında [şöyle rivayet etti]: Dehşete düşerler, [Allah] da: "Size ne cevap verildi?" der. Onlar da: {لَا عِلْمَ لَنَا} “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur” derler .
وقال آخرون: معنى ذلك: لا علمَ لنا إلا ما علَّمْتَنا.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun manası: "Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ في قولِه: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ}. فيقولون: {لَا عِلْمَ لَنَا} [إلا [ما علَّمْتنَا] ، {إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ}] .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş’ten, o Mücâhid’den O'nun: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ} “Allah elçileri topladığı gün: 'Size ne cevap verildi?' der” sözü hakkında [şöyle rivayet etti]: Onlar: {لَا عِلْمَ لَنَا} [إلا [ما علَّمْتنَا] ، {إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ}] “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur [bize öğrettiğinden başka , şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin]” derler .
وقال آخرون: معنى ذلك: قالوا: لا علمَ لنا، إلا علمٌ أنت أعلَمُ به منا.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun manası: "Senin bizden daha iyi bildiğin bilgi dışında bizim hiçbir bilgimiz yoktur" dediler demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا}: إلا علمٌ أنت أعلمُ به منا .
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha’dan, o İbn Abbâs’ın: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا} “Allah elçileri topladığı gün: 'Size ne cevap verildi?' der. Onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur' derler” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: "Senin bizden daha iyi bildiğin bilgi müstesnadır" .
وقال آخرون: معنى ذلك: {مَاذَا أُجِبْتُمْ}: ماذا عمِلوا بعدَكم؟ وماذا أحْدَثوا؟
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, {مَاذَا أُجِبْتُمْ} “Size ne cevap verildi?” [yani] “Sizden sonra ne yaptılar ve [dinde] ne gibi yenilikler/bidatler ortaya çıkardılar?” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ قولَه: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ}: ماذا عمِلوا بعدَكم؟ وماذا أحْدَثوا بعدَكم {قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’in O'nun: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ} “Allah elçileri topladığı gün: 'Size ne cevap verildi?' der” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: "Sizden sonra ne yaptılar? Sizden sonra ne bidatler çıkardılar? {قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “Onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin' derler" .
وأولى الأقوالِ بالصوابِ قولُ مِن قال: معناه: لا علمَ لنا إلا علمٌ أنت أعلمُ به منا؛ لأنه تعالى ذكرُه أخْبَر عنهم أنهم قالوا: و {لَا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ}. أي: إنك لا يَخْفَى عليك ما عندَنا مِن علِم ذلك ولا غيره، مِن خَفَيِّ العلومِ وجليِّها ، فإنما نفى القومُ أن يكونَ لهم بما سُئلوا عنه مِن ذلك علمٌ لا يَعْلَمُهُ هو تعالَى ذكرُه، لا أنهم نَفَوْا أن يكونوا عَلِموا ما شاهَدوا، كيف يجوزُ أن يكونَ ذلك كذلك وهو تعالى ذكرُه يُخْبِرُ عنهم أنهم يُخْبِرون بما أجابتَهم به الأممُ، وأنهم يَستشهدون على تبليغِهم الرسالةَ شُهداء، فقال تعالى ذكرُه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} [البقرة: ١٤٣].
Görüşlerin gerçeğe en uygun olanı: "Bunun manası: 'Senin bizden daha iyi bildiğin bilgi dışında bizim hiçbir bilgimiz yoktur' demektir" diyenin görüşüdür. Zira zikri yüce olan [Allah], onların: {لَا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin” dediklerini haber vermiştir. Yani: Gizli ve açık bütün ilimlerden ne bu ilme ne de başkasına dair bizde bulunan şey Sana gizli kalmaz . Bu topluluk, kendilerine sorulan bu hususta zikri yüce olan Allah'ın bilmediği bir bilgiye sahip olduklarını nefyetmişlerdir (inkâr etmişlerdir); yoksa bizzat şahit oldukları şeyleri bildiklerini nefyetmiş değillerdir. Bu nasıl öyle olabilir ki; zikri yüce olan Allah, ümmetlerin kendilerine ne cevap verdiklerini haber verdiklerini ve tebliği ulaştırdıklarına dair şahitler getirdiklerini haber vermekte ve zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} [el-Bakara: 143] “İşte böylece, insanlara şahitler olasınız, Resûl de size şahit olsun diye sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık”.
وأما الذي قاله ابن جُريجٍ مِن أن معناه: ماذا عمِلت الأممُ بعدَكم؟ وماذا أحْدَثوا؟ فتأويلٌ لا معنَى له؛ لأن الأنبياءَ لم يَكُنْ عندَها مِن العلمِ بما يَحْدُثُ بعدَها إلا ما أَعْلَمَها اللهُ مِن ذلك، وإذا سُئِلَت عما عمِلَت الأممُ بعدها، والأمرُ كذلك، فإنما يُقالُ لها: ماذا عرَّفْناك أنه كائنٌ منهم بعدَك؟ وظاهرُ خبرِ اللَّهِ تعالى ذكرُه عن مسألتِه إياهم، يَدُلُّ على غيرَ ذلك.
İbn Cüreyc'in, anlamının: "Ümmetler sizden sonra ne yaptı? Ne bidatler çıkardılar?" şeklinde olduğuna dair sözüne gelince; bu, tutarlı olmayan bir tevildir. Çünkü peygamberlerin kendilerinden sonra meydana gelecek şeylere dair, Allah'ın kendilerine bildirdiği dışında bir bilgileri yoktu. Durum böyleyken kendilerinden sonra ümmetlerin ne yaptıkları sorulacak olsaydı, onlara ancak: "Senden sonra onlardan meydana geleceğini sana bildirdiğimiz şey nedir?" denilirdi. Oysa zikri yüce olan Allah'ın onlara yönelttiği soruya dair haberinin zahiri bunun aksine delalet etmektedir.
القول في تأويل قوله: {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ}.
[Allah Teâlâ'nın] şu âyetinin teviline dair görüş: {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ} “Hani Allah: 'Ey Meryem oğlu Îsâ! Senin üzerindeki ve annenin üzerindeki nimetimi hatırla! Hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim' buyurmuştu.”
يقولُ تعالى ذكرُه لعبادِه: احْذَروا يومَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرسل فيِقولُ لهم: ماذا أجابَتكم أممُكم في الدنيا {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ}.
Zikri yüce olan [Allah] kullarına şöyle buyuruyor: Allah’ın elçileri toplayıp da kendilerine: "Dünyada ümmetleriniz size ne cevap verdi?" diyeceği günden sakının! {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ} “Allah şöyle buyurduğu vakit: 'Ey Meryem oğlu İsa! Senin üzerindeki ve annen üzerindeki nimetimi hatırla; hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim...'”.
فـ {إِذْ} مِن صلةِ {أُجِبْتُمْ}. كأن معناها: ماذا أجابَت عيسى الأممُ التي أُرسل إليها عيسى.
{إِذْ} [kelimesi], {أُجِبْتُمْ} “size ne cevap verildi” [ifadesinin] sılasındandır (bağlantılısıdır). Sanki anlamı: "İsa'nın kendilerine gönderildiği ümmetler İsa'ya ne cevap verdi?" demektir.
فإن قال قائلٌ: وكيف سُئِلَت الرسلُ عن إجابةِ الأممِ إياها في عهدِ عيسى، ولم يَكُنْ في عهدِ عيسى مِن الرسلِ إلا أقلُّ ذلك؟
Eğer birisi: "İsa döneminde elçilerden ancak pek azı varken, elçilere İsa döneminde ümmetlerin kendilerine verdiği cevap nasıl sorulur?" derse;
قيل: جائزٌ أن يكونَ اللَّهُ تعالى ذكرُه عنى بقولِه: {فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ}. الرسلَ الذين كانوا أُرْسِلوا في عهد عيسى، فخرَج الخبرُ مخرجَ الجميعِ، والمرادُ منهم مَن كان في عهدِ عيسى، كما قال تعالى ذكرُه: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} [آل عمران: ١٧٣]. والمرادُ واحدٌ مِن الناسِ، وإن كان مخرجُ الكلامِ على جميعِ الناسِ.
Şöyle denilir: Zikri yüce olan Allah'ın: {فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ} “Size ne cevap verildi? der” sözüyle İsa döneminde gönderilmiş olan elçileri kastetmiş olması caizdir. Böylece haber genel (çoğul) kalıbında çıkmış, ancak onlardan İsa döneminde olanlar kastedilmiştir; nitekim zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} [Âl-i İmrân: 173] “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar onlara: 'İnsanlar size karşı toplandılar' dediler...”. Sözün gelişi bütün insanlar üzerine olduğu halde, kastedilen insanlardan tek bir kişidir.
ومعنى : {إِذْ قَالَ اللَّهُ}: حين قال الله ، {يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ}. يقولُ: يا عيسى، اذْكُرْ أياديَّ عندَك وعندَ والدتِك، إذ قوَّيْتُك برُوحِ القُدُسِ وأَعَنْتُك به.
{إِذْ قَالَ اللَّهُ} “Hani Allah şöyle buyurmuştu” ifadesinin manası: Allah’ın şöyle dediği vakittir : {يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ} “Ey Meryem oğlu İsa! Senin üzerindeki ve annen üzerindeki nimetimi hatırla; hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim”. Şöyle buyurmaktadır: Ey İsa! Seni Rûhu'l-Kudüs ile güçlendirip onunla sana yardım ettiğimde, senin ve annenin üzerindeki nimetlerimi hatırla!
وقد اخْتَلَف أهلُ العربيةِ في {أَيَّدْتُكَ}؛ ما هو مِن الفعلِ؟ فقال بعضُهم: هو فعَّلْتُك، كما قولُك: قوَّيْتُك. فعَّلْتُ مِن القوَّةِ.
Arap dili âlimleri {أَيَّدْتُكَ} “seni desteklemiştim” [ifadesinin] hangi fiil kalıbından olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: O, tıpkı kuvvet kökünden 'fa‘‘altü' [kalıbındaki] 'kavveytüke' (قوَّيْتُك / seni güçlendirdim) sözün gibi 'fa‘‘altüke (فعَّلْتُك)' veznindedir.
وقال آخرون : هو "فاعَلْتُك" مِن الأَيْدِ.
Başkaları ise : "O, el-eyd (güç/kuvvet) kökünden 'fâ‘altüke (فاعَلْتُك)' veznindedir" dediler.
وروى عن مجاهدٍ أنه قرَأ: (إذ آيَدْتُك). بمعنى: "أَفْعَلْتُك"، مِن القوةِ والأَيْدِ .
Mücâhid’den onun, kuvvet ve eyd (güç) manasından "ef‘altüke (أَفْعَلْتُك)" anlamında: (إذ آيَدْتُك) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .
وقولُه: {بِرُوحِ الْقُدُسِ}. يعنى بجبريلَ. يقولُ: إذ أعَنْتُك بجبريلَ.
{بِرُوحِ الْقُدُسِ} “Rûhu'l-Kudüs ile” sözüyle Cebrail’i kastetmektedir. [Yani Allah]: "Hani sana Cebrail ile yardım etmiştim" buyurmaktadır.
وقد بيَّنْتُ معنى ذلك، وما معنى "القُدُسِ" فيما مضَى بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Bunun manasını ve "el-Kuds" kelimesinin ne anlama geldiğini daha önce, bu yerde tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştım .
القولُ في تأويلِ قولِه: {تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (١١٠)}.
{تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (١١٠)} “Hani sen beşikte iken de yetişkin iken de insanlarla konuşuyordun. Sana Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretmiştim. Hani iznimle çamurdan kuş şeklinde bir şey yapıp ona üflüyordun da Benim iznimle bir kuş oluyordu. Anadan doğma körü ve alacalıyı Benim iznimle iyileştiriyordun. Hani Benim iznimle ölüleri [diriltip mezarlarından] çıkarıyordun. Hani İsrâiloğullarına apaçık delillerle geldiğin ve onlardan inkâr edenlerin: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' dedikleri vakit, onları senden engellemiştim” sözünün tevili hakkında [bilgi].
يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن قِيلِه لعيسى: اذكُرْ نعمتى عليك وعلى والدتِك إذ أيَّدتك برُوحِ القُدُس في حالِ تكليمِك الناسَ في المهدِ وكهلًا.
Zikri yüce olan [Allah], İsa'ya hitabını haber vererek şöyle buyurmaktadır: Beşikte ve yetişkin iken insanlarla konuştuğun sırada seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklediğimde, senin ve annenin üzerindeki nimetimi hatırla!
وإنما هذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه أنه أيَّدَه برُوحِ القُدُسِ صغيرًا في المهدِ، وكهلًا كبيرًا، فردَّ "الكَهْلَ" على قولِه: {فِي الْمَهْدِ}؛ لأن معنى ذلك: صغيرًا. كما قال اللهُ تعالى ذكرُه: {دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا} [يونس: ١٢].
Bu, zikri yüce olan Allah'ın, onu hem beşikte bir çocukken hem de yetişkin bir olgun iken Rûhu'l-Kudüs ile desteklediğine dair bir haberdir. Nitekim “el-kehl” (yetişkin) kelimesini {فِي الْمَهْدِ} “beşikte” sözüne atfetmiştir; zira bunun anlamı “çocukken” demektir. Tıpkı zikri yüce olan Allah'ın: {دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا} “Yan üstü yatarak veya oturarak yahut ayakta Bize dua eder” [Yûnus, 12] buyurduğu gibi.
وقولُه: {وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ}. يقولُ: واذْكُرْ أيضًا نعمتى عليك إذ علَّمتُك {الْكِتَابَ}. وهو الخطُّ، {وَالْحِكْمَةَ}. وهى الفهمُ بمعانى الكتابِ الذي أنْزَلْتُه إليك، وهو الإنجيلُ، {وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ}. يقولُ: كصورةِ الطيرِ بإذنى. يعني بقوله: {تَخْلُقُ}: تَعْمَلُ وتُصْلِحُ مِن الطينِ كهيئة الطير {بِإِذْنِي}. يقولُ: بعونى على ذلك، وعلمٍ منى، {فَتَنْفُخُ فِيهَا}. يقولُ: فتنفُخُ في الهيئةِ، فتكونُ الهيئةُ والصورةُ طيرًا بإذنى، {وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ}. يقولُ: وتَشْفِي الأَكمَهَ. وهو الأعمى الذي لا يُبْصِرُ شيئًا، المطموسُ البصرِ، {وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي}.
{وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ} “Sana Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretmiştim” sözü; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sana {الْكِتَابَ} “Kitab'ı” -ki o yazıdır-, {وَالْحِكْمَةَ} “ve hikmeti” -ki o da sana indirdiğim Kitab'ın, yani İncil'in manalarını kavramaktır- öğrettiğimde üzerindeki nimetimi de hatırla! {وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ} “Hani iznimle çamurdan kuş şeklinde bir şey yapıyordun” sözü; Benim iznimle kuş sureti gibi [yapıyordun] buyurmaktadır. {تَخْلُقُ} “yapıyordun” sözüyle: Çamurdan kuş şeklinde olanı yapıp şekillendiriyordun, {بِإِذْنِي} “Benim iznimle” sözüyle de: Buna olan yardımım ve Benden bir bilgi ile [yapıyordun] demek istemektedir. {فَتَنْفُخُ فِيهَا} “ona üflüyordun” sözü; o şekle üflüyordun da o şekil ve suret Benim iznimle bir kuş oluyordu demektir. {وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ} “Anadan doğma körü iyileştiriyordun” sözü; ekmehi, yani hiçbir şey görmeyen, gözü silme kör olan kimseyi iyileştiriyordun, {وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي} “ve alacalıyı da Benim iznimle [iyileştiriyordun]” demektir.
وقد بيَّنْتُ معانىَ هذه الحروفِ فيما مضَى مِن كتابنا هذا مُفَسَّرًا بشواهدِه، بما أغْنَى عن إعادته في هذا الموضعِ .
Bu kelimelerin anlamlarını, bu kitabımızın daha önceki kısımlarında bu yerde tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde şahitleriyle tefsir ederek açıklamıştım .
وقولُه: {وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ}. يقولُ: واذْكُرْ أيضًا نِعْمتى علِيك بكفِّى عنك بني إسرائيلَ إذ كفَفْتُهم عنك وقد همُّوا بقتلك، {إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ}. يقولُ: إذ جئتَهم بالأدلةِ والأعلامِ المُعْجِزة على نبوتِك، وحقيقةِ ما أرْسَلْتُك به إليهم، {فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فقال الذين جحَدوا نبوتَك، وكذَّبوك مِن بني إسرائيلَ: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ}.
{وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Hani İsrâiloğullarına apaçık delillerle geldiğin vakit, onları senden engellemiştim” sözü; onlar seni öldürmeye kalkıştıklarında İsrâiloğullarını senden engellemem suretiyle üzerindeki nimetimi de hatırla! buyurmaktadır. {إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Hani onlara apaçık delillerle geldiğinde” sözü; peygamberliğine ve kendilerine gönderildiğin şeyin hakikatine dair mucizevi deliller ve açık işaretlerle onlara geldiğinde demektir. {فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ} “onlardan inkâr edenler dedi ki”; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İsrâiloğullarından senin peygamberliğini inkâr eden ve seni yalanlayan kimseler: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} “Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir” dediler.
واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأته قرأةُ أهلِ المدينةِ وبعضُ أهلِ البصرةِ: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ}. يعنى: يُبينُ عما أتَى به لمن رآه ونظَر إليه أنه سحرٌ لا حقيقةَ له.
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ehli kurrâsı ve Basra ehlinin bir kısmı bunu: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} “Bu apaçık bir büyüden başkası değildir” şeklinde okumuştur. [Bunun anlamı]: Onu görüp inceleyen kimseye, ortaya koyduğu şeyin gerçekliği olmayan bir büyü olduğunu açıkça gösterir, demektir.
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (إن هذا إلا ساحرٌ مُبِينٌ) بمعنى: ما هذا - يعنى به عيسى - إلا ساحرٌ مبينٌ . يقولُ: يُبينُ - بأفعالِه، وما يَأْتى به مِن هذه الأمورِ العَجيبةِ - عن نفسِه، أنه ساحرٌ لا نبيٌّ صادقٌ.
Kûfe kurrâsının geneli ise bunu: (إن هذا إلا ساحرٌ مُبِينٌ) “Bu -bununla İsa'yı kastetmektedir- apaçık bir büyücüden başkası değildir” anlamında [büyücü anlamına gelen 'sâhir' lafzıyla] okumuştur. [Yani]: Yaptığı işlerle ve ortaya koyduğu bu hayret verici şeylerle kendisinin doğru sözlü bir peygamber değil, bir büyücü olduğunu açıkça ortaya koymaktadır, demektedir.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنهما قراءتان معروفتان صحيحتا المعنى، مُتَّفقتان غيرُ مختلفتين، وذلك أن كلَّ مَن كان موصوفًا بفعلِ السحرِ، فهو موصوفٌ بأنه ساحرٌ، ومن كان موصوفًا بأنه ساحرٌ، فإنه موصوفٌ بفعل السِّحرِ، فالفعل دالٌّ على فاعلِه، والصفةُ تَدُلُّ على موصوفِها، والموصوفُ يَدُلُّ على صفتِه، والفاعلُ يَدُلُّ على فعلِه، فبأيِّ ذلك قرَأ القارئُ فمصيبٌ الصوابَ في قراءتِه.
Bu hususta doğru olan görüş; her ikisinin de meşhur, anlamı sahih, birbiriyle uyumlu ve ihtilafsız iki kıraat olduğudur. Zira büyü fiiliyle nitelenen herkes büyücü olarak da nitelenir; büyücü olarak nitelenen kimse de büyü fiiliyle nitelenmiş olur. Fiil failine delalet eder; sıfat mevsufuna delalet eder, mevsuf da sıfatına delalet eder; fail de fiiline delalet eder. Dolayısıyla okuyucu bunlardan hangisiyle okursa okusun, kıraatinde isabet etmiş ve doğruyu bulmuş olur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ (١١١)}.
{وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ (١١١)} “Hani havârilere: 'Bana ve elçime iman edin' diye vahyetmiştim. Onlar da: 'İman ettik, bizim Müslümanlar olduğumuza şahit ol' demişlerdi” sözünün tevili hakkında [bilgi].
يقولُ تعالى ذكرُه: واذْكُرُ أيضًا يا عيسى إذ ألْقَيْتُ {إِلَى الْحَوَارِيِّينَ}. وهم وُزراءُ عيسى على دينِه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey İsa! {إِلَى الْحَوَارِيِّينَ} “havârilere” -ki onlar İsa'nın dinindeki yardımcılarıdır- ilham ettiğim vakti de hatırla!
وقد بينَّا معنى ذلك، ولم قيل لهم: الحواريون. فيما مضَى بما أغْنَى عن إعادتِه .
Bunun manasını ve onlara niçin 'el-Havâriyyûn' dendiğini daha önce, tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وقد اخْتَلَفت ألفاظُ أهلِ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {وَإِذْ أَوْحَيْتُ}. وإن كانت متفقةَ المعانى؛ فقال بعضُهم بما حدَّثني به محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدِّيِّ: {وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ}. يقولُ: قذَفْتُ في قلوبِهم.
Tevil ehlinin {وَإِذْ أَوْحَيْتُ} “Hani vahyetmiştim” buyruğunun tevili hususundaki lafızları, anlamları aynı olmakla beraber farklılık göstermiştir. Onlardan bazısı -bana Muhammed b. el-Huseyn'in anlattığına göre; o dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı-: {وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ} “Hani havârilere vahyetmiştim” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Kalplerine attım (ilham ettim).
وقال آخرون: معنى ذلك: أَلْهَمْتُهم.
Başkaları ise: Bunun manası, onlara ilham ettim demektir, dediler.
فتأويلُ الكلامِ إذن: وإذ الْقَيْتُ إلى الحواريين أن صَدِّقوا بي وبرسولى عيسى، فقالوا: {آمَنَّا}. أي: صدَّقْنا بما أَمَرْتَنَا أن نُؤْمِنَ يا ربَّنا، {وَاشْهَدْ} علينا، {بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ}. يقولُ: واشْهَدْ علينا بأننا خاضِعون لك بالذِّلَّةِ، سامِعون مُطِيعون لأمرِك.
Bu durumda sözün tevili şöyledir: Hani havârilere: 'Bana ve elçim İsa'ya inanın' diye ilham etmiştim de onlar: {آمَنَّا} “İman ettik”, yani: Ey Rabbimiz, inanmamızı emrettiğin şeyleri tasdik ettik, {وَاشْهَدْ} “şahit ol”, aleyhimize/bizim için şahitlik et, {بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ} “bizim Müslümanlar olduğumuza”, yani: Sana boyun eğerek teslim olduğumuza, emrini işitip itaat ettiğimize şahit ol, demişlerdi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١١٢)}.
{إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١١٢)} “Hani havâriler: 'Ey Meryem oğlu İsa! Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?' demişlerdi. [İsa da]: 'Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun' demişti” sözünün tevili hakkında [bilgi].
يقولُ تعالى ذكرُه: واذْكُرْ يا عيسى أيضًا نعمتى عليك إذ أَوْحَيْتُ إلى الحواريِّين أن آِمنوا بي وبرسولى، إذ قالوا لعيسى ابن مريمَ: هل يَسْتَطِيعُ ربُّك أن يُنَزِّلَ علينا مائدةً مِن السماءِ. فـ {إِذْ} الثانيةُ مِن صلة {أَوْحَيْتُ}.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey İsa! Meryem oğlu İsa'ya: 'Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?' dediklerinde, havârilere Bana ve elçime iman edin diye vahyettiğim zamanki nimetimi de hatırla! İkinci {إِذْ} “hani” edatı, {أَوْحَيْتُ} “vahyetmiştim” fiilinin sılasındandır (ona bağlıdır).
واخْتَلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ}؛ فقرَأ ذلك جماعةٌ مِن الصحابةِ والتابعين: (هل تَسْتَطِيعُ) بالتاءِ (ربَّك) بالنصبِ، بمعنى: هل تَسْتَطيعُ أن تَسْأَلَ ربَّك؟ وهل تَسْتَطِيعُ أن تَدْعُوَ رَبَّك؟ أو هل تَسْتَطِيعُ وتَرَى أَن تَدْعُوَه؟ وقالوا: لم يَكُنِ الحواريون شاكِّين أن الله تعالى ذكرُه قادرٌ أن يُنَزِّلَ عليهم ذلك، وإنما قالوا لعيسى: هل تَسْتَطِيعُ أنت ذلك؟
Kıraat âlimleri {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ} sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; sahabe ve tâbiînden bir topluluk bunu, 'tâ' harfi ile (هل تَسْتَطِيعُ) ve (ربَّك) kelimesini nasb ile okumuşlardır ki bu: 'Rabbinden istemeye gücün yeter mi?', 'Rabbine dua etmeye gücün yeter mi?' yahut 'Ona dua etmeye güç yetirir ve bunu uygun görür müsün?' anlamındadır. Onlar şöyle demişlerdir: Havâriler, zikri yüce olan Allah'ın bunu üzerlerine indirmeye kadir olduğundan şüphe içinde değillerdi; onlar İsa'ya yalnızca: 'Sen buna güç yetirebilir misin?' demişlerdi.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بشرٍ، [عن نافعِ بن عمرَ]، عن ابن أبي
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr, [Nâfi‘ b. Ömer'den], o da İbn Ebî
مُلَيْكةَ قال: قالت عائشةُ: كان الحواريُّون لا يَشُكُّون أن الله قادرٌ أن يُنَزِّلَ عليهم مائدةً، ولكن قالوا: يا عيسى هل تَسْتَطِيعُ ربَّك؟
Müleyke'den nakletti; o şöyle dedi: Âişe şöyle demiştir: Havâriler, Allah'ın kendilerine bir sofra indirmeye kadir olduğundan şüphe etmiyorlardı, lakin: 'Ey İsa, Rabbinden istemeye gücün yeter mi?' dediler.
حدَّثني أحمد بن يوسفَ التَّغْلبيُّ ، قال: ثنا القاسمُ بنُ سَلَّامٍ، قال: ثنا ابن مَهْديٍّ، عن جابرِ بن يزيدَ بن رفاعةَ، عن حسانَ بن مُخارِقٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ أنه قرَأَها كذلك: (هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ). وقال: تَسْتَطِيعُ أَن تَسْأَلَ رَبَّكَ؟ وقال: أَلا تَرَى أنهم مؤمنون ؟
Bana Ahmed b. Yûsuf et-Tağlibî anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize İbn Mehdî, Câbir b. Yezîd b. Rifâa'dan, o Hassân b. Muhârık'tan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti; o bu ayeti bu şekilde: (هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ) okumuş ve: 'Rabbinden istemeye gücün yeter mi?' [demektir] demiştir. Ayrıca: 'Görmüyor musun ki onlar mümindirler ?' demiştir.
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والعراقِ: {هَلْ يَسْتَطِيعُ} بالياءِ {رَبُّكَ} بمعنى: أن يُنَزِّلَ علينا ربُّك. كما يقولُ الرجلُ لصاحبِه: أَتَسْتَطِيعُ أن تَنْهَضَ معنا في كذا؟ وهو يَعْلَمُ أنه يَسْتَطِيعُ، ولكنه إنما يُرِيدُ: أَتَنْهَضُ معنا فيه؟ وقد يَجوزُ أن يَكونَ مرادُ قارئِه كذلك: هل يَسْتَجِيبُ لك ربُّك، ويُطِيعُك أن يُنَزِّلَ علينا؟
Medine ve Irak kurrâsının geneli ise bunu 'yâ' harfi ile {هَلْ يَسْتَطِيعُ} ve {رَبُّكَ} [merfû] olarak okumuştur; bu, 'Rabbin üzerimize indirmeyi diler mi?' anlamındadır. Nitekim bir kimse arkadaşına, onun güç yetirebileceğini bildiği halde: 'Bizimle falan işe kalkışmaya gücün yeter mi?' der; fakat bununla yalnızca: 'Bizimle birlikte o işe kalkışır mısın?' demek ister. Bu kıraati okuyanın muradının: 'Rabbin senin duana icabet edip üzerimize indirmeyi kabul eder mi?' şeklinde olması da caizdir.
وأولى القراءتين عندى بالصوابِ قراءةُ مِن قرَأ ذلك {هَلْ يَسْتَطِيعُ} بالياءِ ، {رَبُّكَ} برفعِ "الربِّ"، بمعنى: هل يَسْتَجِيبُ لك إن سأَلْتَه ذلك، ويُطِيعُك فيه؟
Bana göre iki kıraatten doğruya en layık olanı; 'yâ' harfi ile {هَلْ يَسْتَطِيعُ} ve 'er-Rabb' lafzını ref ile {رَبُّكَ} okuyan kimsenin kıraatidir; bu: 'Ondan bunu istediğin takdirde sana icabet eder ve bu hususta isteğini yerine getirir mi?' manasındadır.
وإنما قلنا: ذلك أولى القراءتين بالصوابِ؛ لما بينَّا قبلُ مِن أن قولَه: {إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ} مِن صلةِ {وَإِذْ أَوْحَيْتُ}، وأن معنى الكلامِ: وإذ أوْحَيْتُ إلى الحواريِّين أن آمنوا بي وبرسولى، إذ قَالَ الحَوَاريُّونَ يا عيسى ابنَ مريمَ هَل يَستَطِيع رَبُّكَ. فبَيِّنٌ إذ كان ذلك كذلك، أن الله تعالى ذكرُه قد كرِه منهم ما قالوا مِن ذلك واسْتَعْظَمه، وأمَرَهم بالتوبةِ ومُراجعةِ الإيمانِ مِن قِيلهم ذلك، والإقرارِ للَّهِ بالقدرةِ على كلِّ شيءٍ، وتصديقِ رسولِه فيما أخْبَرَهم عن ربِّهم مِن الأخبارِ، وقد قال عيسى لهم عند قيلِهم ذلك له - استعظامًا منه لما قالوا -: {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}. ففى استتابةِ اللهِ إياهم، ودعائِه لهم إلى الإيمان به، وبرسولِه ﷺ عندَ قيلِهم ما قالوا مِن ذلك، واسْتِعظامِ نبيِّ اللهِ ﷺ كلمتهم - الدلالةُ الكافيةُ مِن غيرِها، على صحةِ القراءةِ في ذلك بالياءِ، ورفع "الربِّ"، إذ كان لا معنى في قولِهم لعيسى - لو كانوا قالوا له: هل تَسْتَطِيعُ أَن تَسْأَلَ ربَّك أن يُنَزِّلَ علينا مائدةً مِن السماءِ؟ - أن يُسْتَكْبَرَ هذا الاستكبارَ.
Bu iki kıraatten doğruya en layık olanının bu olduğunu söylememizin sebebi; daha önce açıkladığımız üzere {إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ} “Havariler dedikleri vakit” ifadesinin {وَإِذْ أَوْحَيْتُ} “Hani vahyetmiştim” buyruğunun sılası (bağlantısı) olmasıdır. Sözün manası şöyledir: 'Havariler: Ey Meryem oğlu İsa! Rabbin [bunu yapmaya] güç yetirebilir mi? dedikleri vakit, Havarilere Bana ve elçime iman edin diye vahyetmiştim.' Durum böyle olunca, şanı yüce olan Allah'ın onların bu sözünden hoşlanmadığı, bunu büyük bir vebal saydığı, söyledikleri bu sözden dolayı kendilerine tövbe etmelerini, imana dönmelerini, Allah'ın her şeye kadir olduğunu ikrar etmelerini ve Rablerinden kendilerine bildirdiği haberlerde O'nun elçisini tasdik etmelerini emrettiği açıktır. Nitekim İsa da onlar bu sözü söylediklerinde -söyledikleri şeyi pek vahim görerek- kendilerine: {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer mümin kimseler iseniz Allah'tan korkun!” demiştir. Allah'ın onlardan tövbe istemesinde, onlar bu sözü söylediklerinde kendilerini O'na ve elçisine sallallâhu aleyhi ve sellem imana davet etmesinde ve Allah'ın peygamberinin sallallâhu aleyhi ve sellem onların bu sözünü vahim karşılamasında; başka bir delile ihtiyaç bırakmayacak şekilde, bu ayetin 'yâ' harfiyle ve 'er-Rabb' lafzının ref'iyle [yani {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ}] okunmasının sıhhatine dair yeterli bir delil vardır. Zira onların İsa'ya -şayet ona: 'Rabbinden bize gökten bir sofra indirmesini istemeye gücün yeter mi?' demiş olsalardı- böyle bir söz söylemelerinin bu derece büyük bir vebal sayılmasının hiçbir anlamı olmazdı.
فإن ظنَّ ظانٌّ أن قولَهم ذلك له إنما استُعْظِم منهم لأن ذلك منهم كان مسألةَ آيةٍ - فإن الآية إنما يَسْأَلُها الأنبياءَ مِن كان بها مُكَذِّبًا؛ ليَتَقَرَّرَ عنده حقيقةُ ثبوتِها وصحةُ أمرِها ، كما كانت مسألةُ قريشٍ نبيَّنا محمدًا ﷺ أن يُحَوِّلَ لهم الصَّفا ذهبًا، ويُفَجِّرَ فِجاجَ مكة أنهارًا، مَن سأله، مِن مشركي قومِه، وكما كانت مسألةُ صالحٍ الناقةَ مِن مُكَذِّبي قومِه، ومسألةُ شعيبٍ أن يُسْقِطَ كِسَفًا مِن السماءِ مِن كفارِ مَنْ أُرْسِل إليه .
Şayet bir kimse, onların bu sözünün büyük bir vebal sayılmasının sebebinin, onların bu talebinin bir mucize istemek olmasından ileri geldiğini zannederse -ki mucizeyi peygamberlerden ancak onu yalanlayan kimse, onun hakikatinin sabitliği ve doğruluğu kendisinde kesinleşsin diye talep eder; nitekim Kureyş kavminden müşriklerin Peygamberimiz Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ tepesini kendileri için altına dönüştürmesini ve Mekke vadilerinden ırmaklar fışkırtmasını istemeleri, kavminden yalanlayanların Salih'ten deveyi istemeleri ve gönderildiği kimselerden kâfir olanların Şuayb'dan gökten parçalar düşürmesini istemeleri gibi-;
[فإن كان الذين] سأَلوا عيسى أن يَسْأَلَ ربَّه أن يُنَزِّلَ عليهم مائدةً مِن
[Şayet] İsa'dan, kendilerine bir sofra indirmesini Rabbinden istemesini talep edenlerin
السماءِ، على هذا الوجهِ كانت مسألتُهم، فقد أحَلَّهم الذين قرَءوا ذلك بالتاءِ ونصبِ "الربِّ"، مَحَلًّا أعظمَ مِن المَحَلِّ الذي ظنُّوا أنهم [يَحيدون بهم] عنه. أو يكونوا سأَلوا ذلك عيسى، وهم مُوقِنون بأنه للهِ نبيٌّ مبعوثٌ، ورسولٌ مُرْسَلٌ، وأن الله تعالى على ما سأَلوا مِن ذلك قادرٌ.
gökten [sofra indirmesini] bu yönde istemişlerse, bunu «tâ» ile ve «er-Rabb» lafzının nasbıyla okuyanlar onları, kendilerinden [uzaklaştırdıklarını] sandıkları konumdan daha büyük bir konuma yerleştirmiş olurlar. Yahut onlar bunu İsâ'dan, onun Allah tarafından gönderilmiş bir nebî ve elçi olduğuna kesin olarak inanır, Yüce Allah'ın istedikleri şeye kâdir olduğunu da bilirken istemişlerdir.
فإن كانوا سأَلوا ذلك وهم كذلك، وإنما كانت مسألتُهم إياه ذلك على نحوِ ما يَسْأَلُ أحدهم نبيَّه إن كان فقيرًا، أن يَسْأَلَ له ربَّه أَن يُغْنِيَه، وإن عرَضَت به حاجةٌ أن يَسْأَلَ له ربَّه أن يَقْضِيَها، فإنْ ذلك مِن مسألِة الآيةِ في شيءٍ، بل ذلك سؤالُ ذى حاجةٍ عرَضَت له إلى ربِّه، فسأَل نبيِّه مسألةَ ربِّه أن يَقْضِيَها له.
Şayet onlar bunu bu inançta iken istemişlerse, onların bunu istemesi; bir kimsenin fakir olduğu takdirde peygamberinden kendisini zengin etmesi için Rabbine dua etmesini istemesi yahut başına bir ihtiyaç geldiğinde onu gidermesi için Rabbine dua etmesini istemesi kabilinden olur. Bu durumda bunun bir mucize istemekle hiçbir alakası olmaz; bilakis bu, Rabbine bir ihtiyacı düşen ve peygamberinden o ihtiyacını gidermesi için Rabbine dua etmesini isteyen ihtiyaç sahibinin talebi olur.
وخبرُ اللهِ تعالى عن القوم يُنْبِيءُ بخلافِ ذلك، وذلك أنهم قالوا لعيسى - إذ قال لهم: {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} -: {نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا} [المائدة: ١١٤] فقد أنبأ هذا من قيلِهم، أنهم لم يكونوا يَعْلَمون أن عيسى قد صدَقَهم، ولا اطْمَأَنَّت قلوبهم إلى حقيقةِ نبوتِه، فلا بيانَ أبينُ مِن هذا الكلامِ في أن القومَ كانوا قد خالَط قلوبَهم مرضٌ وشكٌّ في دينِهم وتصديقِ رسولِهم، وأنهم سأَلوا ما سأَلوا مِن ذلك اختبارًا .
Oysa Allah Teâlâ'nın o topluluk hakkında verdiği haber bunun aksini bildirmektedir. Zira İsa onlara: {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun” dediğinde onlar İsa'ya: {نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا} [el-Mâide: 114] “İstiyoruz ki ondan yiyelim, kalplerimiz mutmain olsun, bize doğru söylediğini bilelim” demişlerdir. Onların bu sözü , İsa'nın kendilerine doğru söylediğini kesin olarak bilmediklerini ve kalplerinin onun peygamberliğinin hakikatine tam olarak mutmain olmadığını haber vermiştir. Dolayısıyla bu sözden daha açık bir beyan olamaz ki, o topluluğun kalplerine dinleri ve peygamberlerini tasdik hususunda bir şüphe ve hastalık karışmıştı ve onlar istedikleri bu şeyi bir sınama maksadıyla istemişlerdi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer görüşü tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ليثٍ، عن عُقَيلٍ، عن ابن عباسٍ أنه كان يُحَدِّثُ عن عيسى ﷺ أنه قال لبني إسرائيلَ: هل لكم أن تَصوموا للَّهِ ثلاثين يومًا، ثم تَسْأَلُوه، فيُعْطِيَكم ما سأَلْتُم، فإن أجرَ العاملِ على مَن عمِل له؟ ففعَلوا، ثم قالوا: يا مُعلِّمَ الخيرِ قلتَ لنا: إن أجرَ العاملِ على مَن عَمِل له، وأمَرْتَنا أن نصومَ ثلاثين يومًا ففعَلْنا، ولم نَكُنْ نَعْمَلُ لأحدٍ ثلاثين يومًا إلا أطْعَمَنا حينَ نَفْرُغُ طعامًا، فـ {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} قال عيسى: {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}. قالوا {نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ} إلى قولِه: {لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ}. قال: فأَقْبَلَت الملائكةُ تَطِيرُ بمائدة مِن السماءِ، عليها سبعةُ أحْواتٍ، وسبعةُ أرْغفةٍ، حتى وضَعَتْها بين أيديهم، فأكَل منها آخرُ الناسِ كما أكل منها أولُهم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Leys'ten, o Ukayl'den, o İbn Abbâs'tan nakletti; o, İsa sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında şöyle anlattı: O, İsrâiloğullarına: 'Allah için otuz gün oruç tutup sonra Ondan dilekte bulunmak ister misiniz ki dilediğinizi size versin? Zira çalışanın ücreti, kendisi için çalıştığı kimseye aittir' dedi. Onlar bunu yaptılar, sonra şöyle dediler: 'Ey hayır muallimi! Bize çalışanın ücretinin kendisi için çalıştığı kimseye ait olduğunu söylemiştin ve bize otuz gün oruç tutmamızı emretmiştin, biz de tuttuk. Biz bir kimseye otuz gün çalışıp da işi bitirdiğimizde bize mutlaka yemek yedirirdi; o halde {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} “Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?”' İsa: {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun” dedi. Onlar: {نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ} “İstiyoruz ki ondan yiyelim, kalplerimiz mutmain olsun, bize doğru söylediğini bilelim ve ona şahitlik edenlerden olalım” dediler. {لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} “âlemlerden hiç kimseye yapmayacağım bir azapla azaplandırırım” sözüne kadar [rivayet etti]. Dedi ki: Bunun üzerine melekler, üzerinde yedi balık ve yedi pide bulunan gökten bir sofra ile uçarak geldiler ve onu önlerine koydular; insanların en sonuncusu da en birincisinin yediği gibi ondan yedi .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ}. قالوا: هل يُطِيعُك ربُّك إن سأَلْتَه؟ فأنْزَل اللهُ عليهم مائدةً مِن السماءِ، فيها جميعُ الطعامِ إلا اللحمَ، فأكَلوا منها.
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} “Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?” [ayeti hakkında es-Süddî şöyle dedi]: Onlar: “Ondan istersen Rabbin sana icabet eder mi (isteğini yerine getirir mi)?” [demek istediler]. Bunun üzerine Allah onlara gökten, içinde et hariç her türlü yiyeceğin bulunduğu bir sofra indirdi, onlar da ondan yediler.
وأما "المائدةُ"، فإنها الفاعلةُ، مِن: ماد فلانٌ القومَ يَميدُهم مَيْدًا. إذا أطْعَمَهم ومارَهم، ومنه قولُ رُؤْبة :
"el-Mâide (الْمَائِدَة)" kelimesine gelince; o, 'fâile (الفاعلة)' vezninde olup: Bir kimse topluluğa yiyecek verip onları doyurduğu zaman kullanılan 'mâde fulânün el-kavme yemîdühüm meyden (ماد فلانٌ القومَ يَميدُهم مَيْدًا)' ifadesinden gelir. Rû'be'nin şu sözü de bundandır :
نُهْدِى رُءُوسَ المُترفين الأَنْدادُ … إلى أميرِ المؤمنين المُمْتَادُ
Hediye ederiz o azgın önderlerin başlarını… İhsanı istenen müminlerin emîrine.
يعنى بقولِه: المُمْتادُ: المُسْتَعْطَى، فـ "المائدة" المُطْعِمةُ. سُمِّيَت الخِوانُ بذلك لأنها تُطْعِمُ الآكلَ مما عليها. والمائدُ المُدَارُ به في البحرِ، يقالُ: مادَ يَميدُ مَيْدًا.
Bu sözündeki 'el-mümtâd (المُمْتَاد)', kendisinden ihsan ve bağış istenen kimsedir. 'el-Mâide (المائدة)' ise yediren/doyuran demektir. Yemek sofrasına (hıvân) bu ismin verilmesi, üzerindekilerden yiyeni doyurduğu içindir. Denizde başı dönen kimseye de 'mâid (المائد)' denir; 'mâde yemîdü meyden (مادَ يَميدُ مَيْدًا)' [başı döndü/çalkalandı] denir.
وأما قوله: {قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}. فإنه يعنى: قال عيسى للحواريين القائلين له: {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ}: راقِبوا الله أَيُّها القومُ، وخافوه أن يَنْزِلَ بكم مِن اللهِ عقوبةٌ على قولكم هذا، فإن الله لا يُعجزه شيء أراده، وفى شكِّكم في قدرة الله على إنزالِ مائدةٍ مِن السماءِ كفرٌ به، فاتَّقُوا اللَّهَ أَن يُنْزِلَ بكم نقمته، {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}. يقولُ: إِن كنتم مُصَدِّقيَّ على ما أَتَوَعَّدُكم به مِن عقوبةِ اللهِ إياكم على قولِكم: {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ}.
{قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “[İsa da]: 'Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun' demişti” sözü ise şu manaya gelir: İsa, kendisine {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} “Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?” diyen havârilere: 'Ey topluluk! Allah'tan sakının ve bu sözünüzden ötürü Allah'tan başınıza bir ceza inmesinden korkun; zira dilediği hiçbir şey Allah'ı aciz bırakamaz ve Allah'ın gökten bir sofra indirme gücünden şüphe etmenizde Ona karşı bir küfür vardır. O halde başınıza azabını indirmesinden ötürü Allah'tan korkun!' dedi. {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer mümin iseniz” sözü; şayet: {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} “Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?” sözünüz sebebiyle sizi uyardığım Allah'ın cezası konusunda beni tasdik ediyorsanız [korkun], buyurmaktadır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ (١١٣)}.
{قَالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ (١١٣)} “Onlar: 'İstiyoruz ki ondan yiyelim, kalplerimiz mutmain olsun, bize doğru söylediğini bilelim ve ona şahitlik edenlerden olalım' dediler” sözünün tevili hakkında [bilgi].
يعنى تعالى ذكرُه بذلك: قال الحواريُّون مُجِيبى عيسى على قولِه لهم: {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} في قولِكم لى: {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} -: إنا إنما قلنا ذلك، وسأَلْناك أن تَسْأَلَ لنا ربَّك لنَأْكُل مِن المائدةِ، فنَعْلَمَ يقينًا قدرتَه على كلِّ شيءٍ، {وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا}.
Allah -zikri yücedir- bununla şunu kastediyor: Havâriler, İsa'nın kendilerine yönelik {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun” -yani bana {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} “Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?” demeniz hakkında [söylediği söze]- karşılık olarak şöyle dediler: "Biz bunu sadece o sofradan yemek ve böylece Onun her şeye kadir olduğunu kesin olarak bilmek için söyledik ve bizim için Rabbine dua etmeni istedik; {وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا} “ve kalplerimiz mutmain olsun".
يقولُ: وتَسْكُنَ قلوبُنا وتَسْتَقِرَّه على وحدانيتِه وقدرتِه على كلِّ ما شاء وأراد، {وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا}: ونَعْلَمَ أنك لم تَكْذِبْنا في خبرِك أنك للَّهِ رسولٌ مُرسَلٌ ونبيٌّ مبعوثٌ، {وَنَكُونَ عَلَيْهَا}. يقولُ: ونَكونَ على المائدةِ {مِنَ الشَّاهِدِينَ}. يقولُ: ممن يَشْهَدُ أن اللَّهَ أَنْزَلها حجةً لنفسِه علينا، في توحيدِه وقدرتِه على ما شاء، ولك على صدقك في نبوتِك.
[Yani] kalplerimiz Onun birliği ve dileyip irade ettiği her şeye gücünün yettiği hususunda sükûnet bulsun ve yerleşsin; {وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا} “ve bize doğru söylediğini bilelim”: Allah'ın gönderilmiş bir elçisi ve peygamberi olduğun haberinde bize yalan söylemediğini bilelim; {وَنَكُونَ عَلَيْهَا} “ve onun üzerine olalım”; yani sofranın üzerine {مِنَ الشَّاهِدِينَ} “şahitlik edenlerden”; Allah'ın onu tevhidi ve dilediği şeye kadir olduğu hususunda aleyhimize Kendi lehine kesin bir hüccet, senin peygamberliğindeki doğruluğuna da bir delil olarak indirdiğine şahitlik edenlerden olalım, dediler.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١٤)}.
{قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١٤)} “Meryem oğlu İsa: 'Ey Allahım! Ey Rabbimiz! Bize gökten bir sofra indir ki bizim için, öncemiz ve sonramız için bir bayram ve Senden bir ayet (mucize) olsun. Bizi rızıklandır, Sen rızık verenlerin en hayırlısısın' dedi” sözünün tevili hakkında [bilgi].
وهذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن نبيِّه عيسى ﷺ أنه أجاب القومَ إلى ما سأَلوه مِن مسألِة ربه مائدةً تَنْزِلُ عليهم مِن السماءِ.
Bu, zikri yüce olan Allah'ın peygamberi İsa'dan sallallâhu aleyhi ve sellem haber vermesidir; o, kavminin kendisinden üzerlerine gökten bir sofra indirmesi için Rabbine dua etmesi yönündeki taleplerine icabet etmiştir.
ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا}؛ فقال بعضُهم: معناه: نَتَّخِذُ اليوم الذي نزَلَت فيه عيدًا نُعَظْمُه نحن ومَن بعدَنا.
Daha sonra tevil ehli, {تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا} “bizim için, öncemiz ve sonramız için bir bayram olsun” sözünün tevilinde ihtilaf etmişlerdir; onlardan bir kısmı: Bunun manası, o sofranın indiği günü biz ve bizden sonrakilerin tazim edeceği bir bayram kılalım demektir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدِّيِّ قولَه: {تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا}. يقولُ: نَتَّخِذُ اليومَ الذي نزَلَت فيه عيدًا نُعَظْمُه نحن ومَن بعدَنا .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, {تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا} “bizim için, öncemiz ve sonramız için bir bayram olsun” sözü hakkında şöyle demiştir: Onun indiği günü biz ve bizden sonrakilerin tazim edeceği bir bayram kılalım demektir .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا}. قال: أرادوا أن تَكونَ لعَقبهم مِن بعدهم.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا} “bizim için, öncemiz ve sonramız için bir bayram olsun” sözü hakkında şöyle demiştir: Kendilerinden sonra gelecek nesilleri için de [bir bayram] olmasını istediler.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ قولَه: {أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا}. قال: الذين هم أحياءٌ منهم يومَئذٍ، {وَآخِرِنَا}: مَن بعدَهم منهم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o, {أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا} “Bize gökten bir sofra indir ki öncemiz için bir bayram olsun” sözü hakkında: O gün kendilerinden hayatta olanlar [için], {وَآخِرِنَا} “ve sonramız için” sözü hakkında ise: Onlardan sonra gelecek olanlar [için] , demiştir.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: قال سفيانُ: {تَكُونُ لَنَا عِيدًا}. قالوا: نُصَلِّي فيه. قال : نزَلَت مرتين .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Süfyân {تَكُونُ لَنَا عِيدًا} “bizim için bir bayram olsun” sözü hakkında şöyle dedi: Onlar 'O günde namaz kılalım' dediler. [Süfyân] dedi ki: İki defa indi .
وقال آخرون: معناه: نَأْكُلُ منها جميعًا.
Başkaları ise: Bunun manası, ondan hep birlikte yiyelim demektir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ليثٍ، عن عُقيلٍ. عن ابن عباسٍ أنه قال: أكل منها - يعنى مِن المائدة حينَ وُضِعَت بين أيديهم - آخرُ الناسِ كما أكَل منها أولُهم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Leys'ten, o Ukayl'den, o İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: Önlerine konulduğu vakit ondan -yani sofradan- insanların en sonuncusu da en birincisinin yediği gibi yedi .
وقال آخرون: معنى قولِه: {عِيدًا}. عائدةً مِن اللهِ تعالى علينا وحُجَّةً وبرهانًا.
Başkaları ise: {عِيدًا} “bayram” sözünün manası; Allah Teâlâ'dan bizim üzerimize bir lütuf, kesin bir hüccet ve apaçık bir bürhan [olsun] demektir, dediler.
وأولى الأقوالِ بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: تَكونُ لنا عيدًا نَعْبُدُ ربَّنا في اليومِ الذي تَنْزِلُ فيه، ونُصَلِّي له فيه، كما يَعبُدُ الناسُ في أعيادِهم؛ لأن المعروفَ مِن كلامِ الناسِ المستعمل بينَهم في العيدِ ما ذكَرْنَا، دونَ القولِ الذي قاله مَن قال معناه: عائدةٌ مِن اللهِ علينا. وتوجيهُ معاني كلامِ اللهِ إلى المعروفِ مِن كلامِ مَن خُوطب به،
Görüşlerin doğruya en yakın olanı: 'Bunun manası; insanların bayramlarında ibadet ettikleri gibi, [sofranın] indiği günde Rabbimize kulluk edeceğimiz ve O'nun için namaz kılacağımız bizim için bir bayram olmasıdır' diyen kimsenin görüşüdür. Çünkü insanların bayram hususunda kendi aralarında kullandıkları bilinen [anlam], bizim zikrettiğimizdir; 'bunun manası Allah'tan bize bir lütuftur' diyen kimsenin söylediği görüş değildir. Allah'ın kelamının anlamlarını, kendisine hitap edilen kimselerin dilinde bilinen manaya yönlendirmek,
أولى مِن توجيهه إلى المجهولِ منه، ما وُجد إليه السبيلُ.
bir imkân bulunduğu sürece, onu bilinmeyen bir kullanıma yönlendirmekten daha evladır.
وأما قولُه: {لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا}. فإن الأَوْلَى مِن تأويلِه بالصوابِ قولُ مَن قال: تأويلُه: للأحياءِ منا اليوم، ومَن يَجِيءُ بعدَنا منا. للعلةِ التي ذكَرْناها في قولِه: {تَكُونُ لَنَا عِيدًا}. لأن ذلك هو الأغلبُ مِن معناه.
O'nun: {لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا} “öncemiz ve sonramız için” sözüne gelince; tevil bakımından doğruya en yakın olanı: 'Tevili: Bugün bizden hayatta olanlar ve bizden sonra gelecek olanlar içindir' diyen kimsenin görüşüdür. [Bu da] {تَكُونُ لَنَا عِيدًا} “bizim için bir bayram olsun” sözünde zikrettiğimiz gerekçeden ötürüdür; zira manasının galip olanı budur.
وأما قولُه: {وَآيَةً مِنْكَ}. فإن معناه: وعلامةً وحُجَّةً منك يا ربِّ على عبادِك في وحدانيتِك، وفى صدقى على أنى رسولٌ إليهم بما أَرْسَلْتَنى به. {وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}: وأعْطِنا مِن عطائك، فإنك يا ربِّ خيرُ مَن يُعْطِي، وأجودُ مَن تفَضَّل؛ لأنه لا يَدْخُلُ عطاءه مِنٌّ ولا نَكَدٌ.
O'nun: {وَآيَةً مِنْكَ} “ve senden bir mucize [olsun]” sözüne gelince; şüphesiz bunun manası: Ey Rabbim, senin birliğine ve beni kendisiyle gönderdiğin hususta onlara bir elçi olduğuma dair doğruluğuma kulların aleyhine senden bir delil ve hüccet olsun, demektir. {وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “Bizi rızıklandır, zira sen rızık verenlerin en hayırlısısın” [sözü ise]: Bize ihsanından ver; şüphesiz sen ey Rabbim, verenlerin en hayırlısı, lütufta bulunanların en cömerdisin, demektir. Çünkü O'nun ihsanına ne başa kakma ne de eziyet karışır.
وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في المائدةِ، هل أُنْزِلَت عليهم أم لا؟ وما كانت؟ فقال بعضُهم: نزَلَت وكانت حوتًا وطعامًا، فأكَل القومُ منها، ولكنها رُفِعَت بعدَما نزَلَت بأحداثٍ منهم أحْدَثوها فيما بينَهم وبينَ اللهِ تعالى.
Tevil ehli sofra konusunda; onların üzerine inip inmediği ve ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı: İndi; balık ve yiyecekten ibaretti, kavim ondan yedi, fakat indikten sonra kendileri ile Allah Teâlâ arasında ortaya çıkardıkları birtakım hadiseler sebebiyle kaldırıldı, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَميِّ، قال: نزَلَت المائدةُ خبرًا وسمكًا .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan, o Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den nakletti; o şöyle demiştir: Sofra ekmek ve balık olarak indi .
حدَّثني الحسينُ بنُ عليٍّ الصُّدَائيُّ، قال: ثنا أبى، عن الفُضَيْل، عن عطيةَ، قال: المائدةُ سمكةٌ، فيها طعمُ كلِّ طعامٍ .
Bana el-Hüseyin b. Alî es-Sudâî anlattı, dedi ki: Bize babam, el-Fudayl'den, o Atıyye'den nakletti; o şöyle demiştir: Sofra, içinde her yiyeceğin tadı bulunan bir balıktı .
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا عُبيدُ اللَّهِ، عن فُضَيْلِ [بن مرزوقٍ] عن عطيةَ، قال:
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh, Fudayl [b. Merzûk]'tan, o Atıyye'den nakletti; o şöyle demiştir:
المائدةُ سمكٌ فيه مِن طعمِ كلِّ طعامٍ.
Sofra, içinde her yiyeceğin tadından bulunan balıktı.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن إسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي عبدِ الرحمنِ، قال: نزَلَت المائدة خبزًا وسمكًا.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o Ebû Abdirrahmân'dan nakletti; o şöyle demiştir: Sofra ekmek ve balık olarak indi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: نزَلَت على عيسى ابن مريمَ والحواريِّين خِوانٌ، عليه خبزٌ وسمكٌ يَأْكُلون منه أينَما نزَلُوا إذا شاءوا .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: Meryem oğlu Îsâ ve Havarilerin üzerine üzerinde ekmek ve balık bulunan bir sofra indi; diledikleri vakit nerede konaklarlarsa ondan yerlerdi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنا المنذرُ بنُ النعمانِ، أنه سمِع وهَبَ بنَ مُنَبِّهٍ يقولُ في قولِه: {أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا}. قال: نزَل عليهم قُرْصةٌ مِن شعيرٍ وأحْواتٌ. قال الحسنُ: قال أبو بكرٍ : فحدَّثْتُ به عبدَ الصمدِ بنَ مَعْقِلٍ، فقال: سمِعْتُ وهبًا وقيل له: وما كان ذلك يُغْنِى عنهم؟ فقال: لا شيءَ، ولكنَّ الله حَشَا بينَ أضعافِهن البركةَ، فكان قومٌ يَأْكُلُون ثم يَخْرُجون، ويَجِيءُ آخرون، فيَأْكُلُون ثم يَخْرُجون، حتى أكَلوا جميعُهم وأفضلُوا .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize el-Münzir b. en-Nu'mân haber verdi; o, Vehb b. Münebbih'in {أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا} “Bize gökten bir sofra indir ki bizim için bir bayram olsun” sözü hakkında şöyle dediğini işitmiştir: Onların üzerine arpadan bir çörek ve balıklar indi. el-Hasen dedi ki: Ebû Bekir dedi ki: Bunu Abdüssamed b. Ma'kıl'e anlattım; o şöyle dedi: Vehb'e 'Bu onlar için neye yeterdi ki?' denildiğini işittim. O da şöyle dedi: Hiçbir şeye [yetmezdi]; fakat Allah onların arasına bereket doldurdu ; bir topluluk yer sonra çıkardı, başkaları gelir yer sonra çıkardı; nihayet hepsi yediler ve [geriye de] artırdılar .
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، عن إسرائيلَ، عن أبي يحيى ، عن مجاهدٍ، قال: هو الطعامُ يَنْزِل عليهم حيث نزَلوا .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh, İsrâîl'den, o Ebû Yahyâ'dan , o Mücâhid'den nakletti; o şöyle demiştir: O, nereye konaklarlarsa üzerlerine inen bir yiyecekti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî
نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ تعالى: {مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ}. قال: مائدةٌ عليها طعامٌ، [أتُوا بها] حين عُرِض عليهم العذابُ إن كَفَروا [ألوانٌ مِن طعامٍ] يَنْزِلُ عليهم .
Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti; o, Allah Teâlâ'nın: {مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} “gökten bir sofra” sözü hakkında şöyle demiştir: Üzerinde yiyecek bulunan bir sofradır; inkâr ettikleri takdirde kendilerine azap teklif olunduğu vakit [onlara getirildi] ; üzerlerine inen [çeşit çeşit yiyeceklerdi] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي مَعْشَرٍ، عن إسحاقَ بن عبدِ الله، أن المائدة نزَلَت على عيسى ابن مريمَ، عليها سبعةُ أرغفةٍ، وسبعةُ أحْواتٍ، يَأْكُلون منها ما شاءوا، قال: فسرَق بعضُهم منها، وقال: لعلها لا تَنْزِلُ غدًا. فرُفِعت .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ma'şer'den, o İshâk b. Abdillâh'tan nakletti; o şöyle demiştir: Sofra, Meryem oğlu Îsâ'nın üzerine indi; üzerinde yedi somun ekmek ve yedi balık vardı, ondan diledikleri kadar yerlerdi. Dedi ki: Onlardan bazıları ondan çaldı ve 'Belki yarın inmez' dedi. Bunun üzerine [sofra] kaldırıldı .
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن سِماكِ بن حربٍ، عن رجلٍ مِن بني عِجْلٍ قال: صلَّيْتُ إلى جنبِ عمارِ بن ياسرٍ، فلما فرَغ قال: هل تَدْرِى كيف كان شأنُ مائدة بنى إسرائيلَ؟ قال: فقلتُ: لا. قال: إنهم سأَلوا عيسى ابنَ مريَم مائدةً يكونُ عليها طعامٌ يَأْكُلون منه لا يَنْفَدُ، قال: فقيل لهم: فإنها مُقيمةٌ لكم ما لم تُخَبِّئوا أو تَخُونوا أو تَرْفَعوا، فإن فعَلْتُم فإني أُعَذِّبُكم عذابًا لا أُعَذِّبُه أَحَدًا مِن العالَمين. قال: فما تمَّ يومُهم حتى خبَّئوا ورفَعوا وخانوا، فعُذِّبوا عذابًا لم يُعَذِّبه أحدًا مِن العالَمين، وإنكم معشَر العربِ كنتم تَتْبَعون أذنابَ الإبلِ والشاءِ، فبعَث اللهُ فيكم رسولًا مِن أنفسِكم، تَعْرِفون حسَبَه ونسبَه، وأَخْبَرَكم على لسانَ نبيِّكم أنكم ستَظْهَرون على العرب، ونهاكم أن تَكْنِزوا الذهبَ والفضةَ، وايْمُ اللهِ، لا يَذْهَبُ الليلُ والنهارُ حتى تَكْنِزوهما ويُعَذِّبَكم عذابًا أليمًا.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Simâk b. Harb'den, o Benî İcl'den bir adamdan nakletti; o şöyle demiştir: Ammâr b. Yâsir'in yanında namaz kıldım. [Namazını] bitirince: "İsrâiloğulları'nın sofrası meselesinin nasıl olduğunu bilir misin?" dedi. [Ben de]: "Hayır" dedim. Şöyle dedi: "Onlar Meryem oğlu Îsâ'dan, üzerinde yiyecek bulunan ve yedikçe tükenmeyen bir sofra istediler." Dedi ki: Onlara şöyle denildi: "Siz [ondan] saklamadığınız, hıyanet etmediğiniz veya [kendinize] kaldırmadığınız müddetçe o sizin için kalıcıdır. Şayet bunu yaparsanız, âlemlerden hiç kimseye yapmayacağım bir azapla sizi azaplandırırım." [Ammâr] dedi ki: Günleri daha tamamlanmadan sakladılar, [kendilerine] kaldırdılar ve hıyanet ettiler; bunun üzerine [Allah] âlemlerden hiç kimseye yapmadığı bir azapla onları azaplandırdı. Siz ey Arap topluluğu! Sizler develerin ve koyunların peşine takılıp giden kimselerdiniz; derken Allah içinizden, soyunu sopunu bildiğiniz bir elçi gönderdi. Peygamberinizin diliyle Araplara galip geleceğinizi size bildirdi ve altını ile gümüşü biriktirip yığmanızı size yasakladı. Allah'a yemin olsun ki, siz o ikisini biriktirip yığmadıkça ve [Allah] size elem verici bir azapla azap etmedikçe gece ile gündüz geçip gitmeyecektir [dünyanın sonu gelmeyecektir].
حدَّثنا الحسنُ بنُ قَزَعَةَ البصريُّ، قال: ثنا سفيانُ بن حَبيبٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن خِلاسِ بن عمرٍو، عن عمارِ بن ياسرٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "نزَلَت المائدة خبزًا ولحمًا، وأُمِروا ألا يَخونوا، ولا يَدَّخِروا، ولا يَرْفَعوا لغدٍ، فخانوا وادَّخَروا ورفَعوا، فمُسِخوا قردةً وخَنازير" .
Bize el-Hasen b. Kaza'a el-Basrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Habîb anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Hılâs b. Amr'dan, o Ammâr b. Yâsir'den nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sofra ekmek ve et olarak indi. Hıyanet etmemeleri, biriktirmemeleri ve yarına saklamamaları emredildi; fakat hıyanet ettiler, biriktirdiler ve sakladılar; bunun üzerine maymunlara ve domuzlara dönüştürüldüler" .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن بَزِيعٍ، قال: ثنا يوسفُ بنُ خالدٍ، قال: ثنا نافعُ بنُ مالكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في المائدةِ، قال: كان طعامًا يَنْزِلُ عليهم مِن السماءِ حيثما نزلوا .
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' anlattı, dedi ki: Bize Yûsuf b. Hâlid anlattı, dedi ki: Bize Nâfi' b. Mâlik, İkrime'den, o İbn Abbâs'tan sofra hakkında nakletti; o şöyle demiştir: Nereye konaklarlarsa üzerlerine gökten inen bir yiyecekti .