حدَّثنا عمرانُ بنُ موسى القَزَّازُ، قال: ثنا عبدُ الوارثِ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ سُوَيْدٍ، عن يحيى بن يَعْمَرَ في قولِه: {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ}. قال: زعَما أنهما أوْصَى لهما بكذا وكذا، {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا}: أي بدَعواهما لأنفسِهما، {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ}: إن صاحبَنا لم يُوصِ إليكما بشيءٍ مما تقولان.
Bize İmrân b. Mûsâ el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Suveyd, Yahyâ b. Ya‘mer’den nakletti; o, {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ} “Onları namazdan sonra alıkoyarsınız da Allah adına yemin ederler” ayeti hakkında şöyle demiştir: O ikisi, [ölen kişinin] kendilerine şöyle şöyle vasiyet ettiğini iddia ettiler. {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا} “Şayet o ikisinin bir günaha müstahak oldukları (günah işledikleri) anlaşılırsa”, yani kendi lehlerine olan iddialarıyla [günaha girdikleri anlaşılırsa], {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ} “o zaman haklarına tecavüz edilenlerden iki hak sahibi, o ikisinin yerine geçer” [ve]: ‘Arkadaşımız söylediğiniz şeylerden hiçbirini size vasiyet etmemiştir’ [diyerek yemin ederler].
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أن الشاهدَيْن أُلْزِما اليمينَ في ذلك باتهامِ ورثةِ الميتِ إياهما فيما دفَع إليهما الميتُ مِن مالِه، ودَعواهم قِبَلَهما خيانةَ مالٍ معلومِ المبلغِ، ونُقِلَت بعدُ إلى الورثةِ عندِ ظهورِ الرِّيبةِ التي كانت مِن الورثةِ فيهما، وصحةِ التهمةِ عليهما، بشهادةِ شاهدٍ عليهما أو على أحدِهما، فيَحْلِفُ الوارثُ حينَئذٍ مع شهادةِ الشاهدِ عليهما أو على أحدِهما، إنما صحَّح دَعْواه إذ حُقِّق حقُّه، أو لإقرارٍ يَكونُ من الشهودِ ببعضِ ما ادَّعَى عليهما الوارثُ أو بجميعِه، ثم دَعْواهما في الذي أقَرَّا به مِن مالِ الميتِ ما لا يُقْبَلُ فيه دَعْواهما إلا ببينةٍ، ثم لا يَكونُ لهما على دعواهما تلك بينةٌ، فيُنْقَلُ حينَئذٍ اليمينُ إلى أولياءِ الميتِ.
Bize göre bu hususta doğru olan görüş şudur: İki şahide o konuda yeminin zorunlu kılınması, ölünün velilerinin ölünün kendilerine teslim ettiği mal hususunda o ikisini itham etmeleri ve o ikisinin miktarı bilinen bir mala hıyanet ettiklerini iddia etmeleridir. Daha sonra velilerin onlar hakkındaki şüphesi açığa çıkınca ve o ikisinin veya birisinin aleyhine bir şahidin şahitlik etmesiyle aleyhlerindeki töhmet doğrulanınca [yemin] velilere nakledilmiştir. Bu durumda vâris, o ikisinin veya birisinin aleyhine olan şahidin şahitliğiyle birlikte yemin eder; hakkı kesinleştiği için iddiası ancak doğrulanmış olur veya şahitlerin, vârisin aleyhlerine iddia ettiği şeyin bir kısmını yahut tamamını ikrar etmeleri sebebiyle [yemin nakledilir], sonra da ölünün malından ikrar ettikleri şey hakkında sadece delille kabul edilecek bir iddiada bulunurlar, ardından da bu iddialarına delilleri olmaz; işte o zaman yemin ölünün velilerine nakledilir.
وإنما قلنا: ذلك أولى الأقوالِ في ذلك بالصحةِ؛ لأنا لا نَعْلَمُ مِن أحكامِ الإسلامِ حكمًا يَجِبُ فيه اليمينُ على الشهودِ، ارْتيب بشهادتِهما أو لم يُرْتَبْ بها، فيَكونَ الحكمُ في هذه الشهادةِ نظيرًا لذلك، [ولا - إذْ لم] نَجِدْ ذلك كذلك - صحَّ بخبرٍ عن الرسولِ ﷺ، ولا بإجماعٍ من الأمةِ؛ لأن اسْتِحْلافَ الشهودِ في هذا الموضعِ من حكمِ اللهِ تعالى ذكرُه، فيكونُ أصلًا مُسَلَّمًا، والمَقولُ إِذا خرَج مِن أَن يَكونَ أصلًا أو نظيرًا لأصلِ فيما تَنازَعَت فيه الأمةُ، كان واضحًا فسادُه.
Bu görüşün doğruluğa en uygun görüş olduğunu söylememizin sebebi şudur: Zira biz İslam ahkâmında, şahitliklerinden şüphe edilsin veya edilmesin, şahitlere yeminin vacip olduğu ve bu şahitlikteki hükmün de buna emsal teşkil edeceği bir hüküm bilmiyoruz; [bunu böyle bulmadığımız gibi] , bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen bir haberle veya ümmetin icmasıyla da sabit olmamıştır. Çünkü bu makamda şahitlere yemin teklif edilmesi zikri yüce olan Allah'ın bir hükmüdür; dolayısıyla teslim edilmiş bir asıl (temel kural) olur. Söylenen söz ise, ümmetin ihtilaf ettiği hususlarda bir asıl veya asla bir emsal olmaktan çıktığı takdirde, onun batıllığı apaçık ortada olur.
وإذا فسَد هذا القولُ بما ذكَرْنا، فالقولُ بأن الشاهدَيْن اسْتُحْلِفا مِن أجلِ أنهما
Zikrettiğimiz [gerekçelerle] bu görüş fasit olunca, iki şahide sırf ikisinin
ادَّعيا على الميتِ وصيةً لهما بمالٍ مِن مالِه - أَفْسَدُ؛ مِن أجلِ أن أهلَ العلمِ لا خلافَ بينَهم في أن مِن حُكْمِ اللهِ تعالى ذكرُه أن مُدَّعِيًا لو ادَّعَى في مالِ ميتٍ وصيةً، أن القولَ قولُ ورثةِ المُدَّعَى في مالِه الوصيةُ مع أيمانِهم، دونَ قولِ مُدَّعِى ذلك مع يمينِه، وذلك إذا لم يَكُنْ للمُدَّعِى بينةٌ. وقد جعَل اللهُ تعالى ذكرُه اليمينَ في هذه الآيةِ على الشهودِ إذا ارْتِيب بهما، وإنما نُقِل الأيمانُ عنهم إلى أولياءِ الميتِ إذا عُثر على أن الشهودَ اسْتَحَقَّوا إثمًا في أيمانِهم، فمعلومٌ بذلك فسادُ قولِ مَن قال: أُلْزِم اليمينَ الشهودُ لدَعْواهم لأنفسِهم وصيةً أَوْصَى بها لهم الميتُ مِن مالِه.
kendi malından kendilerine bir vasiyette bulunduğunu iddia ettikleri için yemin ettirildiğini söyleyen görüş ise daha da batıldır; zira ilim ehli arasında, zikri yüce olan Allah'ın hükmüne göre bir iddiacı bir ölünün malında vasiyet iddia ederse, iddiacının delili olmadığı takdirde, iddiacının yeminiyle birlikte söylediği sözün değil, malında vasiyet iddia edilen kimsenin vârislerinin yeminleriyle birlikte söyledikleri sözün muteber olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Hâlbuki zikri yüce olan Allah bu ayette, kendilerinden şüphelenildiğinde yemini şahitlerin üzerine kılmıştır; yeminler onlardan ölünün velilerine ise ancak şahitlerin yeminlerinde günahı hak ettiklerine muttali olunduğu zaman nakledilmiştir. Böylece şahitlere, ölünün malından kendilerine bıraktığı bir vasiyeti kendi lehlerine iddia ettikleri için yemin zorunlu kılındığını söyleyenin görüşünün batıllığı anlaşılmış olur.
على أن ما قلنا في ذلك عن أهلِ التأويلِ، هو التأويلُ الذي ورَدَت به الأخبارُ عن بعضِ أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، أن رسول الله ﷺ قضَى به حينَ نزلَت هذه الآيةُ، بينَ الذين نزَلَت فيهم وبسببِهم.
Bununla birlikte, tevil ehlinden bu hususta naklettiğimiz görüş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bazı ashabından rivayet edilen haberlerin getirdiği tevildir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayet indiğinde, haklarında ve sebepleriyle indiği kimseler arasında bununla hükmetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن يحيى بن أبي زائدةَ، عن محمدِ بن أبي القاسمِ، عن عبدِ الملكِ بن سعيدِ بن جبيرٍ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: خرَج رجلٌ مِن بنى سَهْمٍ مع تميمٍ الداريِّ وعديِّ بن بَدَّاءَ، فمات السَّهميُّ بأَرضٍ ليس فيها مسلمٌ، فلما قدِما بتركتِه فقَدوا جامًا من فضةٍ مُخَوَّصًا بالذهبِ، فأَحْلَفَهما رسولُ اللهِ ﷺ، ثم وجد الجامُ بمكةَ، فقالوا: اشْترَيْناه مِن تميمٍ الداريِّ وعديِّ بن بَدَّاءَ. فقام رجلان من أولياءِ السَّهْميِّ، فحلَفا: لشهادتُنا أحقُّ من شهادتِهما، وإن الجامَ لصاحبِهم، قال: وفيهم أُنْزِلَت: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} .
Bana İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Yahyâ b. Ebî Zâide'den, o Muhammed b. Ebi'l-Kâsım'dan, o Abdülmelik b. Saîd b. Cübeyr'den, o babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Benî Sehm'den bir adam, Temîm ed-Dârî ve Adiyy b. Beddâ' ile birlikte [yolculuğa] çıktı. Sehmî [olan adam], içinde hiçbir Müslümanın bulunmadığı bir yerde vefat etti. İkisi onun terekesiyle geldiklerinde, gümüşten, üzeri altın işlemeli bir kadehi kaybettiklerini fark ettiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ikisine yemin ettirdi. Daha sonra kadeh Mekke'de bulundu. [Kadehi ellerinde bulunduranlar]: "Biz bunu Temîm ed-Dârî ve Adiyy b. Beddâ'dan satın aldık" dediler. Bunun üzerine Sehmî'nin velilerinden (mirasçılarından) iki adam kalkıp: "Bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden daha haktır ve kadeh kesinlikle arkadaşımıza aittir" diye yemin ettiler. [İbn Abbâs] dedi ki: Onlar hakkında: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Ey iman edenler! Aranızda şahitlik...” [ayeti] indirildi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ [أحمدَ بن] أبي شعيبٍ الحَرَّانيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ سلَمةَ الحَرَّانيُّ، قال: ثنا محمدُ بن إسحاقَ، عن أبي النَّضْرِ، عن باذانَ مولى أمِّ هانيءٍ ابنةِ أبي طالبٍ، عن ابن عباسٍ، عن تميمٍ الداريِّ في هذه الآيةِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ}. قال: برِئ الناسُ منها غيرى وغيرَ عديِّ بن بَدَّاءَ. وكانا نصرانيَّين يَخْتَلِفان إلى الشامِ قبلَ الإسلامِ، فأتَيا الشامَ لتجارتِهما، وقدِم عليهما مولًى لبنى سَهْم يقالُ له: بُدَيْلُ بنُ أَبي مريمَ. بتجارةٍ، ومعه جامُ فضةٍ يُرِيدُ به الملكَ، وهو عُظْمُ تجارتِه، فمرِض، فأَوْصَى إليهما، وأمَرَهما أن يُبْلِغا ما ترَك أهلَه. قال تَميمٌ: فلما مات أخَذْنا ذلك الجامَ فبَعْناه بألفِ درهمٍ، فقسَمْناه أنا وعديُّ بنُ بَدَّاءَ [فلمَّا قدِمْنا إلى أهلِه دفَعْنا إليهم ما كان معنا، وفقَدوا الجامَ فسأَلونا عنه]، فقلنا: ما ترَك غيرَ هذا، وما دفَع إلينا غيرَه. قال تَميمٌ: فلما أَسْلَمْتُ بعدَ قدومِ رسولِ الله ﷺ المدينةَ تَأَثَّمْتُ مِن ذلك، فأَتَيْتُ أهلَه فأخبرْتُهم الخبرَ، وأدَّيْتُ إليهم خمسَمائةِ درهمٍ، وأخْبرتُهم أن عندَ
el-Hasen b. [Ahmed b.] Ebî Şuayb el-Harrânî bize anlattı, dedi ki: Muhammed b. Seleme el-Harrânî bize anlattı, dedi ki: Muhammed b. İshâk, Ebi’n-Nadr’dan, o Ebû Tâlib’in kızı Ümmü Hânî’nin azatlısı Bâzân’dan, o İbn Abbâs’tan, o da Temîm ed-Dârî’den şu ayet hakkında [naklettiğine göre]: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} “Ey iman edenler! Birinizin ölümü yaklaştığı zaman aranızdaki şahitlik...”. [Temîm] dedi ki: “Ben ve Adiy b. Beddâ hariç bütün insanlar bundan berîdir (bu ayet sadece bizim hakkımızda inmiştir).” İkisi İslâm’dan önce Şam’a gidip gelen iki Hristiyan idiler. Ticaretleri için Şam’a geldiler. Sehm oğullarının, kendisine Büdeyl b. Ebî Meryem denilen bir azatlısı da bir ticaret malıyla yanlarına geldi. Yanında krala götürmek istediği gümüş bir kupa vardı ve ticaretinin en değerli parçası oydu. [Büdeyl] hastalandı, ikisine vasiyette bulundu ve geride bıraktığı şeyleri ailesine ulaştırmalarını emretti. Temîm dedi ki: “Ölünce o kupayı aldık ve bin dirheme sattık; ben ve Adiy b. Beddâ onu [aramızda] paylaştık. [Ailesinin yanına vardığımızda yanımızda olan şeyleri onlara teslim ettik; kupayı bulamayınca bize onu sordular], biz de: ‘Bundan başkasını bırakmadı ve bize bundan başkasını teslim etmedi’ dedik.” Temîm dedi ki: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine’ye geldikten sonra Müslüman olduğumda bundan dolayı günahkârlık (pişmanlık) hissettim; ailesine gidip durumu haber verdim ve onlara beş yüz dirhem ödedim. Kendilerine, [kalan miktarın da]...”
صاحبى مثلَها، [فوثبُوا إليه] ، فأتَوْا به رسول الله ﷺ، فسأَلهم البينةَ، فلم يَجِدوا، فأمرَهم أن يَسْتَحْلِفوه بما يُعَظَّمُ به على أهلِ دينِه، فحلَف، فأَنْزَلَ اللهُ تعالى ذكرُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} إلى قولِه: {أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ}. فقام عمرُو بنُ العاصِ ورجلٌ آخرُ منهم، فحلَفا، فنُزِعَتِ الخمسُمائةِ من عديِّ بن بَدَّاءَ .
arkadaşımın yanında da bir o kadarının olduğunu söyledim. [Bunun üzerine ona koştular] ve onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdiler. [Resûlullah] onlardan delil istedi, bulamadılar. Bunun üzerine kendi dininin ehline göre tazim edilen bir şeyle ona yemin ettirmelerini emretti, o da yemin etti. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” sözünden {أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ} “yeminlerinden sonra başka yeminlerin reddedilmesi” sözüne kadar indirdi. Bunun üzerine Amr b. el-Âs ve onlardan başka bir adam kalkıp yemin ettiler; böylece beş yüz [dirhem] Adiy b. Beddâ'dan geri alındı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قتادةَ وابنِ سيرينَ وغيرِه، قال: وحدَّثنا الحجاجُ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن عكرمةَ - دخَل حديثُ بعضِهم في بعض -: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} الآيةَ. قالوا: كان عديٌّ وتميمٌ الداريُّ، وهما مِن لَخْمٍ، نصرانيَّان، يَتَّجِران إلى مكةَ في الجاهليةِ، فلمَّا هاجَر رسولُ اللهِ ﷺ حوَّلا مَتْجَرَهما إلى المدينةِ، فقدِم ابن أبي ماريَةَ مولى عمرِو بن العاصِ المدينةَ، وهو يُرِيدُ الشامَ، تاجرًا، فخرَجوا جميعًا، حتى إذا كانوا ببعضِ الطريق مرِض ابن أبى ماريةَ، فكتَب وصيَّتَه بيدِه، ثم دسَّها في متاعِه، ثم أوْصَى إليهما، فلما مات فتَحا متاعَه، فأخَذا ما أرادا، ثم قدِما على أهلِه، فدفَعا ما أرادا، ففتَح أهلُه متاعَه، فوجَدوا كتابَه وعهدَه، وما خرَج به، وفقَدوا شيئًا، [فسأَلوهما عنه] فقالوا: هذا الذي قبَضْنا له،
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o Katâde, İbn Sîrîn ve diğerlerinden anlattı. Dedi ki: Bize el-Haccâc da İbn Cüreyc'den, o İkrime'den anlattı -bazısının rivayeti diğerininkine karışmıştır-: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” ayeti hakkında şöyle dediler: Lahm kabilesinden Hristiyan iki kişi olan Adiyy ve Temîm ed-Dârî, Câhiliye döneminde Mekke'ye ticaret yaparlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicret edince ticaret yerlerini Medine'ye çevirdiler. Bir tüccar olan Amr b. el-Âs'ın azatlısı İbn Ebî Mâriye de Şam'a gitmek isteyerek Medine'ye geldi. Hep birlikte [yola] çıktılar. Nihayet yolun bir kısmına geldiklerinde İbn Ebî Mâriye hastalandı. Kendi eliyle vasiyetini yazıp eşyasının içine gizledi, sonra da o ikisine vasiyette bulundu. Vefat edince eşyasını açtılar ve istedikleri şeyleri aldılar. Daha sonra ailesinin yanına gelip [vermek] istediklerini teslim ettiler. Ailesi onun eşyasını açtığında mektubunu, vasiyetini ve [yola] ne ile çıkmış olduğunu buldular; ancak bir şeyi eksik buldular. [Bunun üzerine o ikisine onu sordular], onlar da: 'Onun adına teslim aldığımız [şey] budur,'
ودفَع إلينا. قال لهما أهلُه: فباع شيئًا، أو ابْتاعَه؟ قالا: لا. قالوا: فهل اسْتَهْلَك مِن متاعِه شيئًا؟ قالا: لا. قالوا: فهل تجَر تجارةً؟ قالا: لا. قالوا: فإنا قد فقَدْنا بعضَه. فأتُّهما، فرفُعوهما إلى رسولِ اللهِ ﷺ، فنزلَت هذه الآيةُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ}. إلى قولِه: {إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ}. قال: فأَمَر رسولُ اللهِ ﷺ أن يَسْتَحْلِفوهما في دُبُرِ صلاةِ العصرِ باللهِ الذي لا إلهَ إلا هو: ما قبَضْنا له غيرَ هذا، ولا كتَمْنا. قال: فمكَثا ما شاء اللهُ أن يَمْكُثا، ثم ظُهِر معَهما على إناءٍ مِن فضةٍ مَنْقوشٍ مُموَّهٍ بذهبٍ، فقال أهلُه: هذا مِن متاعِه؟ قالا: نعم، ولكنا اشْتَرَيْناه منه، ونسِينا أن نذْكُرَه حينَ حلَفْنا، فكرِهْنا أن نُكَذِّبَ أنفسَنا. فتَرافَعوا إلى رسولِ اللهِ ﷺ، فنزَلتِ الآيةُ الأخرى: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ}. فأمَر رسولُ اللهِ ﷺ رجلين مِن أهلِ الميتِ أن يَحْلِفا على ما كتَما، وغيَّبا، ويَسْتَحِقَّانه. ثم إن تميمًا الداريَّ أَسْلَم وبايَع النبيَّ ﷺ، وكان يقولُ: صدَق اللهُ ورسولُه، أنا أخَذْتُ الإناءَ .
bize teslim ettiği işte budur' dediler. Ailesi o ikisine: 'Bir şey sattı mı veya satın aldı mı?' dediler. 'Hayır' dediler. 'Eşyasından bir şey tüketti mi (harcadı mı) ?' dediler. 'Hayır' dediler. 'Peki bir ticaret yaptı mı?' dediler. 'Hayır' dediler. 'Öyleyse biz onun bir kısmını kaybettik' dediler ve o ikisini itham ettiler. Onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e götürdüler. Bunun üzerine şu ayet indi: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} “Ey iman edenler! Birinizin ölümü yaklaştığında aranızdaki şahitlik...” sözünden {إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ} “O takdirde biz elbette günahkârlardan oluruz” sözüne kadar. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ikindi namazının peşinden o ikisine kendisinden başka ilah olmayan Allah adına: 'Onun için bundan başkasını teslim almadık ve hiçbir şey gizlemedik' diye yemin ettirmelerini emretti. Dedi ki: Allah'ın dilediği bir müddet durdular . Sonra yanlarında üzeri altın yaldızlı, işlemeli gümüş bir kap ortaya çıktı. Ailesi: 'Bu onun eşyasından mıdır?' dedi. Onlar: 'Evet, fakat biz onu ondan satın almıştık, yemin ettiğimizde onu zikretmeyi unuttuk, kendimizi yalancı çıkarmaktan da hoşlanmadık' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e başvurdular. Bunun üzerine diğer ayet indi : {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ} “Eğer o ikisinin bir günah hak ettikleri ortaya çıkarsa, haklarına girilenlerden en yakın diğer iki kişi onların yerine geçer”. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ölünün ailesinden iki adama, o ikisinin gizlediği ve sakladığı şey üzerine yemin etmelerini ve onu hak etmelerini emretti. Sonra Temîm ed-Dârî Müslüman oldu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat etti ve: 'Allah ve Resûlü doğru söylemiştir, kabı ben almıştım' derdi .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} الآية كلّها. قال: هذا شيءٌ حينَ لم يَكُنِ الإسلامُ إلا بالمدينةِ، وكانت الأرضُ كلُّها كفرًا، فقال الله تعالى ذكرُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ}: مِن
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” ayetinin tamamı hakkında şöyle dedi: Bu, İslam'ın sadece Medine'de bulunduğu ve yeryüzünün tamamının küfür [diyarı] olduğu bir zamandaydı. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurdu: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığı zaman vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik, sizden adalet sahibi iki kişi[nin şahitliğidir]”; [yani]
المسلمين، {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}: مِن غيرِ أهلِ الإسلامِ، {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ}. قال: كان الرجلُ يَخْرُجُ مُسافرًا، وهم - العربَ - أهلُ كفرٍ، فعسى أن يَموتَ في سفرِه، فيُسْنِدُ وصيتَه إلى رجلين منهم، {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ} في أمرِهما، إذا قال الورثةُ: كان مع صاحبِنا كذا وكذا. فيُقْسِمان باللهِ: ما كان معه إلا هذا الذي قلنا. {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا}: إنما حلَفا على باطلٍ وكذبٍ، {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ} بالميتِ، {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ}، ذكَرْنا أنه كان مع صاحبِنا كذا وكذا، قال هؤلاء: لم يَكُنْ معه ذاك . ثم عُثِر على بعضِ المتاعِ عندَهما، فلما عُثِر على ذلك رُدَّت القَسَامةُ على وارثِه فأقْسَما، ثم ضمِن هذان. قال اللهُ تعالى ذكرُه: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ} فتَبْطُلَ أيمانُهم، {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}: الكاذبين الذين يَحْلِفون على الكذبِ.
Müslümanlardan; {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi”, [yani] İslam ehlinden olmayanlardan; {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ} “eğer siz yeryüzünde sefere çıkmışsanız ve başınıza ölüm musibeti gelmişse”. Dedi ki: Adam yolcu olarak çıkar ve onlar -Araplar- küfür ehli idi; belki seferinde ölür de vasiyetini onlardan iki adama tevdi eder . Vârisler: 'Arkadaşımızın yanında şöyle şöyle vardı' dediklerinde , durumlarından şüphelenirseniz {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ} “eğer şüphelenirseniz Allah'a yemin ederler”. Onlar da Allah'a: 'Yanında ancak bu söylediğimiz vardı' diye yemin ederler. {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا} “Eğer o ikisinin bir günah hak ettikleri ortaya çıkarsa”, yani batıl ve yalan yere yemin ettikleri [ortaya çıkarsa]; {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ} “haklarına girilenlerden ölüye en yakın diğer iki kişi onların yerine geçer” ve {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “Allah'a şöyle yemin ederler: 'Elbette bizim şahitliğimiz o ikisinin şahitliğinden daha haklıdır ve biz haddi aşmadık; o takdirde biz muhakkak zalimlerden oluruz'”. 'Biz arkadaşımızın yanında şöyle şöyle vardı diye zikrettik, bunlar ise: Onun yanında bu yoktu dediler ' [diye yemin ederler]. Sonra o ikisinin yanında eşyanın bir kısmı bulundu. Bu bulununca kasâme (yeminler) onun vârisine iade edildi, onlar yemin ettiler, sonra da bu ikisi tazmin etti. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurdu: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ} “Bu, şahitliği gerektiği gibi yapmalarına yahut yeminlerin reddedilmesinden korkmalarına daha yakındır” ki yeminleri batıl olur; {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} “Allah'tan korkun ve dinleyin! Allah fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez”, [yani] yalana yemin eden yalancıları.
وقال ابن زيدٍ: وقدِم تَميمٌ الداريُّ وصاحبٌ له، وكانا يومَئذٍ مشركَيْن، ولم يكونا أسْلَما، فأَخْبَرا أنهما أوْصَى إليهما رجلٌ، وجاءا بتركتِه، فقال أولياءُ الميتِ: كان مع صاحبِنا كذا وكذا، وكان معه إبريقُ فضةٍ. وقال الآخران: لم
İbn Zeyd şöyle dedi: Temîm ed-Dârî ve bir arkadaşı geldiler; o gün ikisi de müşrikti, henüz Müslüman olmamışlardı. Bir adamın kendilerine vasiyette bulunduğunu haber verip terekesini getirdiler. Bunun üzerine ölünün velileri: "Arkadaşımızın yanında şu ve şu şeyler vardı, yanında gümüş bir ibrik de vardı." dediler. Diğer ikisi ise: "[Hayır]...
يَكُن معه إلا الذي جئْنا به. فحلَفا خلْفَ الصلاةِ، ثم عُثِر عليهما بعدُ والإبريقُ معهما، فلما عُثِر عليهما رُدَّت القَسامةُ على أولياءِ الميتِ بالذي قالوا مع صاحبِهم، ثم ضمَّنهما الذي حلَف عليه الأَوْلَيان.
bizim getirdiğimizden başkası yoktu' dedi. Bunun üzerine namazın ardından yemin ettiler. Sonra ibrik yanlarında iken üzerlerine muttali olundu. Üzerlerine muttali olununca, kasâme (yemin) arkadaşları hakkında söyledikleri şey üzere ölünün velilerine iade edildi; sonra en yakın iki kişi neyin üzerine yemin ettiyse o ikisine onu tazmin ettirdi.
حدَّثنا الربيعُ، قال: ثنا الشافعيُّ، قال: أخْبرَنا [أبو سعيدٍ معاذُ بنُ موسى] الجَعْفَريُّ، عن بُكيرِ بن معروفٍ، عن مُقاتِلِ بن حَيَّانَ - قال بُكيرٌ: قال مُقاتِلٌ: أخَذْتُ هذا التفسيرَ عن مجاهدٍ والحسنِ والضحاكِ - في قولِ اللهِ: {اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ}: أن رجلين نصرانيين من أهل دارِينَ، أحدُهما تميميٌّ والآخرُ يَمانيُّ، صاحَبهما مولًى لقريشٍ في تجارةٍ، فركِبوا البحرَ، ومع القرشيِّ مالٌ معلومٌ قد علِمه أولياؤُه؛ مِن بين آنيةٍ وبَزٍّ ورِقَةٍ، فمرِض القرشيُّ، فجعَل وصيتَه إلى الداريَّين، فمات، وقبَض الداريَّان المالَ والوصيةَ، فدفَعاه إلى أولياءِ الميتِ، وجاءا ببعضِ مالِه، وأنْكَر القومُ قلةَ المالِ، فقالوا للداريَّين: إن صاحبَنا قد خرج معه بمالٍ أكثرَ مما أتَيْتُمونا به، فهل باع شيئًا أو اشْتَرَى شيئًا فوُضِع فيه؟ أو هل طال مرضُه فأَنْفَق على نفسِه؟ قالا: لا. قالوا: فإنكما خنْتُمانا. فقبَضوا المالَ، ورفَعوا أمرَهما إلى النبيِّ ﷺ، فأنزَل اللهُ ﵎: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} إلى آخرِ الآيةِ. فلمَّا [نزَل: أن يُحْبَسا مِن بعدِ الصلاةِ] . أمَر النبيُّ ﷺ فقاما بعدَ الصلاةِ، فحلَفا باللهِ [ربِّ السماواتِ] : ما ترَك مولاكم مِن المالِ إلا ما أتَيْناكم به، وإنا لا نَشْتَرِى بأيمانِنا ثمنًا قليلًا مِن الدنيا ولو كان ذا قُرْبى، ولا نَكْتُمُ شهادةَ اللهِ، إنا إذن لمن الآثمين. فلما حلَفا خلَّى سبيلَهما، ثم إنهم وجَدوا بعدَ ذلك إناءً من آنيةِ الميتِ، فأُخِذ الداريَّان، فقالا: اشْتَرَيْناه منه في حياتِه. وكذَبا، فكُلِّفا البينةَ، فلم يَقْدِرا عليها، فرفَعوا ذلك إلى النبيِّ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللهُ تعالى ذكرُه: {فَإِنْ عُثِرَ}. يقولُ: فإن اطُّلِع، {أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا}: يعنى الداريَّين إن كتَما حقًّا، {فَآخَرَانِ} من أولياءِ الميتِ {يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ}: [فيَحْلِفان باللهِ] : إن مالَ صاحبِنا كان كذا وكذا، وإن الذي يُطْلَبُ قِبَلَ الداريَّين لَحَقٌّ، {وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ}. هذا قولُ الشاهدَيْن أولياءِ الميتِ، {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا}: يعنى الداريَّين والناسَ أن يَعُودوا لمثلِ ذلك .
Bize er-Rebî' rivayet edip dedi ki: Bize eş-Şâfiî rivayet edip dedi ki: Bize el-Ca'ferî [Ebû Saîd Muâz b. Mûsâ], Bükeyr b. Ma'rûf'tan, o da Mukâtil b. Hayyân'dan bildirdi -Bükeyr dedi ki: Mukâtil: 'Ben bu tefsiri Mücâhid, el-Hasan ve ed-Dahhâk'tan aldım' dedi-: Allah'ın: {اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “Sizden adalet sahibi iki kişi” kavli hakkında [şöyle dedi]: Dârîn ehlinden Hristiyan iki adam -biri Temîmli diğeri Yemenli idi-, Kureyş'e mensup bir âzatlıyla birlikte ticaret için arkadaşlık edip deniz yolculuğuna çıktılar. Kureyşlinin yanında; kap kacak, bez (kumaş) ve nakit paradan (dirhemden) ibaret, velilerinin bildiği belirli miktarda bir mal vardı. Kureyşli hastalandı ve vasiyetini Dârînli iki kişiye bıraktı; ardından vefat etti. Dârînli iki kişi malı ve vasiyeti teslim alıp [dönüşte] ölünün velilerine teslim ettiler ve malının bir kısmını getirdiler. Topluluk malın azlığını yadırgayarak Dârînli iki kişiye: 'Bizim arkadaşımız yanına, sizin bize getirdiğinizden daha fazla bir malla çıkmıştı; acaba bir şey satıp veya bir şey satın alıp da onda zarara mı uğradı? Yoksa hastalığı uzayıp da kendi [ihtiyaçları] için mi harcadı?' dediler. İkisi: 'Hayır' dediler. Onlar: 'Öyleyse siz ikiniz bize hıyanet ettiniz' dediler. Bunun üzerine malı teslim aldılar ve ikisinin durumunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e intikal ettirdiler. Yüce Allah da: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Ey iman edenler! Aranızda şahitlik...” ayetini sonuna kadar indirdi. [Namazdan sonra alıkonulmaları hükmü inince] , Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem emretti; namazdan sonra kalktılar ve [göklerin Rabbi olan] Allah adına: 'Mevlânız (âzatlınız), bizim size getirdiğimizden başka hiçbir mal bırakmadı. Biz yeminlerimizle, [lehine yemin edilen kimse] akraba bile olsa dünyalıktan az bir paha satın almayız ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; yoksa şüphesiz günahkârlardan oluruz' diye yemin ettiler. Yemin edince [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] ikisini serbest bıraktı. Daha sonra onlar, ölünün kap kacağından bir kap buldular. Bunun üzerine Dârînli iki kişi yakalandı. Onlar: 'Biz onu sağlığında ondan satın almıştık' dediler ve yalan söylediler. Kendilerinden delil istendi, fakat delil getiremediler. Durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e intikal ettirdiler. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {فَإِنْ عُثِرَ} “Eğer muttali olunursa” -yani açığa çıkarsa-, {أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا} “o ikisinin bir günah işlediklerine” -yani Dârînli iki kişinin bir hakkı gizlediklerine-, {فَآخَرَانِ} “o takdirde diğer iki kişi” -ölünün velilerinden-, {يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ} “haklarına tecavüz edilen hak sahiplerinden en yakın olan diğer iki kişi onların yerine geçerler ve Allah'a yemin ederler”; [yani Allah'a şöyle yemin ederler] : 'Arkadaşımızın malı şöyle şöyle idi ve Dârînli iki kişiden talep edilen şey kesinlikle haktır', {وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “ve biz haddi aşmadık, yoksa şüphesiz zalimlerden oluruz” [ayetini indirdi]. Bu, ölünün velileri olan iki şahidin sözüdür. {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا} “Bu, şahitliği gerektiği gibi yapmalarına... en yakın olan yoldur”; yani Dârînli iki kişinin ve insanların buna benzer bir şeye tekrar kalkışmamalarına [en yakın yoldur] .
قال أبو جعفرٍ: ففيما ذكَرْنا مِن هذه الأخبارِ التي روَيْنا دليلٌ واضحٌ على صحةِ ما قلْنا، مِن أن حكمَ اللهِ تعالى ذكرُه باليمينِ على الشاهدَيْن في هذا الموضعِ، إنما هو مِن أجلِ دعْوى وَرَثتِه على المُسْنَدِ إليهما الوصيةُ خيانةً فيما دفَع الميتُ مِن مالِه إليهما، أو غيرَ ذلك مما لا يَبْرَأُ فيه المُدَّعَى ذلك قِبَلَه إلا بيمينٍ، وأن نقلَ اليمينِ إلى ورثةِ الميتِ بما أَوْجَبه اللهُ تعالى ذكرُه، بعدَ أن عُثِر على الشاهدَيْن [أَنَّهما اسْتَحَقًا إثمًا] في
Ebû Ca‘fer der ki: Rivayet ettiğimiz bu haberlerde, söylediğimiz şu hususun doğruluğuna dair apaçık bir delil vardır: Zikri yüce olan Allah'ın bu yerde iki şahidin aleyhine yemin ile hükmetmesi, ancak vârislerinin, kendilerine vasiyet tevdi edilen bu iki kişinin ölünün kendilerine teslim ettiği mal hususunda hıyanet ettiklerine dair iddiası veya aleyhine iddiada bulunulan kimsenin ancak yeminle temize çıkabileceği buna benzer bir durum sebebiyledir. Zikri yüce olan Allah'ın gerekli kıldığı üzere yeminin ölünün vârislerine intikali ise, iki şahidin [bir günaha müstahak olduklarına]
أيمانِهما، ثم ظُهِر على كذبِهما فيها، إنِ القومُ ادَّعَوْا فيما صحَّ أنه كان للميتِ دعوَى، مِن انتقالِ ملكٍ عنه إليهما، ببعضِ ما تَزولُ به الأملاكُ، مما يَكونُ اليمينُ فيها على ورثةِ الميتِ دونَ المدَّعَى، وتكونُ البينة فيها على المدَّعَى - وفسادِ ما خالف في هذه الآية ما قلنا مِن التأويلِ.
muttali olunmasından ve sonra da yeminlerindeki yalanları açığa çıktıktan sonra olduğuna dair söylediğimiz şeyin sıhhatine açık bir delil vardır; şöyle ki: Şayet topluluk, ölüye ait olduğu sabit olan bir şey hakkında, mülklerin intikal ettiği sebeplerden biriyle mülkiyetin ondan o ikisine geçtiğini iddia ederlerse -ki bu durumda aleyhine iddia bulunana değil ölünün vârislerine yemin düşer ve aleyhine iddia bulunana da delil getirmek düşer- ve bu ayette söylediğimiz tevilin hilafına olan şeyin batıllığına da açık bir delil vardır.
وفيها أيضًا البيانُ الواضحُ على أن معنى الشهادةِ التي ذكَرَها اللهُ تعالى ذكرُه في أولِ هذه القصةِ، إنما هي اليمينُ، كما قال اللهُ تعالى ذكرُه في مواضعَ أُخَرَ: {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} [النور: ٦]. فالشهادةُ في هذا الموضعِ معناها القسَمُ، مِن قولِ القائلِ: أَشْهَدُ باللهِ إنى لمن الصادقين. وكذلك معنى قولِه: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ}. إنما هو: قسَمُ بينِكم، {إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ} أَن يُقْسِمَ {اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} إن كانا اتُّمِنا على ما قال فارْتِيب بهما، أو اتُّمِن آخران من غير المؤمنين فاتُّهِما. وذلك أنّ الله تعالى ذكرُه لمَّا ذكَر نقلَ اليمينِ من اللذين ظُهِر على خيانتِهما إلى الآخرَين قال: {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا}. ومعلومٌ أنّ أولياءَ الميتِ المُدَّعِين قِبَلَ اللذين ظُهِر على خيانتِهما، غيرُ جائزٍ أن يكونا شُهداءَ بمعنى الشهادةِ التي يُؤْخَذُ بها في الحكمِ حقُّ مُدَّعًى عليه لمُدَّعٍ؛ لأنه لا يُعْلَمُ للهِ تعالى ذكرُه حكمٌ قضَى فيه لأحدٍ بدَعْواه ويمينِه على مُدَّعًى عليه، بغيرِ بينةٍ ولا إقرارٍ من المُدَّعَى عليه ولا برهانٍ.
Yine bunda, zikri yüce olan Allah'ın bu kıssanın başında zikrettiği şahitlik/şehâdet kelimesinin anlamının ancak yemin olduğuna dair de açık bir beyan vardır; nitekim zikri yüce olan Allah başka yerlerde de şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} [en-Nûr: 6] “Eşlerine zina isnadında bulunup da kendilerinden başka şahitleri olmayan kimselerden her birinin şahitliği, kendisinin mutlaka doğru söyleyenlerden olduğuna dair Allah adına dört defa şahitlik etmesidir (yemin etmesidir).” Bu makamdaki şehâdetin anlamı, söyleyen kimsenin: 'Allah'a yemin ederim ki ben şüphesiz doğru söyleyenlerdenim' sözünden [gelen] yemindir. Aynı şekilde O'nun: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Aranızdaki şahitlik” sözünün anlamı da: {إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ} “Birinize ölüm geldiği vasiyet vaktinde” aranızdaki yemin; eğer söylediklerine güvenilmiş olup da kendilerinden şüphe edildiyse {اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “sizden adalet sahibi iki kişinin” yemin etmesi yahut müminlerden olmayan diğer iki kişiye güvenilmiş olup da itham edildilerse [onların yemin etmesidir]. Zira zikri yüce olan Allah, hıyanetleri açığa çıkan iki kişiden yeminin diğer iki kişiye nakledilmesini zikrettiğinde şöyle buyurmuştur: {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا} “Bunun üzerine o ikisi: 'Elbette bizim şahitliğimiz o ikisinin şahitliğinden daha haklıdır' diye Allah'a yemin ederler.” Hıyanetleri açığa çıkan iki kişiye karşı iddia sahibi olan ölünün velilerinin, hüküm verme hususunda aleyhine iddiada bulunulanın hakkının davacı için kendisiyle alındığı [şer'î] şahitlik anlamında şahit olamayacakları mâlumdur. Çünkü zikri yüce olan Allah'ın, bir kimsenin aleyhine iddiada bulunulana karşı bir delil, aleyhine iddiada bulunulanın ikrarı veya açık bir bürhan olmaksızın sadece kendi iddiası ve yeminiyle lehte hüküm verdiği bilinen bir hükmü yoktur.
فإذ كان معلومًا أن قولَه: {لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا}. إنما معناه: قَسَمُنا أحقُّ مِن قسَمِهما. وكان قسَمُ اللذين عُثِر على أنهما أثِما، هو الشهادةَ التي ذكَر اللهُ تعالى ذكرُه في قولِه: {أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا} - صحَّ أن معنى قولِه: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ}. بمعنى الشهادةِ في قولِه: {لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا}. وأنها بمعنى القسم.
O'nun: {لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا} “Elbette bizim şahitliğimiz o ikisinin şahitliğinden daha haklıdır” sözünün anlamının: 'Bizim yeminimiz o ikisinin yemininden daha haklıdır' olduğu bilindiğinde; ve günaha girdikleri ortaya çıkan iki kişinin yeminlerinin de zikri yüce olan Allah'ın: {أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا} “o ikisinin şahitliğinden daha haklıdır” sözünde zikrettiği şahitlik olduğu bilindiğinde; O'nun: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Aranızdaki şahitlik” sözünün anlamının, {لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا} “Elbette bizim şahitliğimiz o ikisinin şahitliğinden daha haklıdır” sözündeki şahitlik anlamında olduğu ve bunun da yemin manasına geldiği sahih olmuştur.
واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ}؛ فقرَأ ذلك قرأةُ الحجازِ والعراقِ والشامِ (مِن الذين استُحِقَّ عليهم الأَوْلَيان). بضمِّ التاءِ .
Kurrâ, O'nun: {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ} sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir; Hicaz, Irak ve Şam kurrâsı bunu te harfinin zammesiyle (مِن الذين استُحِقَّ عليهم الأَوْلَيان) şeklinde okumuştur .
ورُوِى عن عليٍّ وأبيِّ بن كعبٍ والحسنِ البصريِّ أنهم قرَءوا ذلك: {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ}. بفتح التاءِ .
Ali, Übey b. Ka'b ve el-Hasen el-Basrî'den ise bunu te harfinin fethasıyla {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ} şeklinde okudukları rivayet edilmiştir .
واخْتَلَفَت أيضًا في قراءةِ قولِه: {الْأَوْلَيَانِ}؛ فقرَأَته عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والشامِ والبصرةِ: {الْأَوْلَيَانِ} .
Ayrıca O'nun: {الْأَوْلَيَانِ} sözünün kıraatinde de ihtilaf etmişlerdir; Medine, Şam ve Basra ehlinin kurrâsının geneli bunu {الْأَوْلَيَانِ} şeklinde okumuştur .
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ: "الأوَّلِينَ" .
Kûfe ehli kurrâsının geneli ise bunu "الأوَّلِينَ" (el-Evvelîn) şeklinde okumuştur .
وذُكِر عن الحسنِ البصريِّ أنه كان يَقْرَأُ ذلك: (من الذين استَحَقَّ عليهم الأَوَّلان) .
el-Hasen el-Basrî'den de bunu (من الذين استَحَقَّ عليهم الأَوَّلان) şeklinde okuduğu zikredilmiştir .
وأولى القراءتين بالصوابِ في قولِه: {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ}. قراءةُ مَن
Allah Teâlâ'nın: {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ} “Kendilerine karşı hak terettüp edenlerden...” kavlindeki iki kıraatten doğruya en layık olanı; [...] okuyanın kıraatidir:
قرَأ بضمِّ التاءِ؛ لإجماعِ الحجةِ مِن القرأةِ عليه، مع مُتابَعةِ عامةِ أهلِ التأويلِ على صحةِ تأويلِه ، وذلك إجماعُ عامتِهم على أن تأويلَه: فآخران مِن أهلِ الميتِ الذين اسْتَحَقُّ المؤتَمنان على مالِ الميتِ الإثمَ فيهم، يَقومان مَقامَ المستحِقَّى الإثمِ فيهما بخيانتِهما ما خانا مِن مالِ الميتِ.
tevil ehlinin genelinin onun tevilinin sıhhati üzerindeki ittifakıyla birlikte , kurrâdan hüccet ehlinin üzerinde icma etmesi sebebiyle te harfini zamme ile okuyanın kıraatidir; bu da genelinin şu tevil üzerindeki icmasıdır: Ölünün malında kendilerine hıyanet ettikleri şey sebebiyle günahı hak eden o iki kişinin yerine, ölünün malı hususunda emanet verilen o iki kişinin haklarında günahı hak ettiği ölünün ailesinden diğer iki kişi geçer .
وقد ذكَرْنا قائلى ذلك، أو أكثرَ قائليه، فيما مضَى قبلُ ، ونحن ذاكِرو باقِيهم، إن شاء اللهُ ذلك.
Bunu söyleyenleri veya söyleyenlerin çoğunu daha önce zikretmiştik ; Allah dilerse geri kalanlarını da zikredeceğiz.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ}: أن يَموتَ المؤمنُ فيَحْضُرَ موتَه مسلمان أو كافران، لا يَحْضُرُه غيرُ اثنين منهم، فإن رضِى ورَثتُه ما عاجَل عليه مِن تركتِه فذاك، وحلَف الشاهدان إن اتُّهِما: إنهما لصادقان، {فَإِنْ عُثِرَ}: وُجِد لَطْخٌ ، حلَف الاثنان الأَوْلَيان مِن الورثةِ، فاسْتَحَقًّا، وأَبْطَلا أيمانَ الشاهدَيْن .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den zikri yüce olan Allah'ın: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Aranızdaki şahitlik” sözü hakkında rivayet etti: Müminin vefat etmesi ve ölümünde onlardan sadece iki kişinin hazır bulunması suretiyle iki Müslümanın veya iki kâfirin hazır bulunmasıdır. Eğer vârisleri onun terekesinden çabucak teslim ettiği şeye razı olurlarsa bu tamamdır; şayet itham edilirlerse iki şahit doğru söylediklerine yemin ederler. {فَإِنْ عُثِرَ} “Eğer ortaya çıkarsa”, yani bir şüphe/leke bulunursa , vârislerden en yakın iki kişi yemin eder, böylece hak sahibi olurlar ve iki şahidin yeminlerini iptal ederler .
وأَحْسَبُ أن الذين قرَءوا ذلك بفتحِ التاءِ أرادوا أن يُوَجِّهوا تأويلَه إلى: فآخران يقومان مقامَ المُؤْتَمَنين اللذين عُثِر على خيانتِهما في القسَمِ، والاسْتَحقاقِ
Öyle sanıyorum ki bunu te harfinin fethasıyla okuyanlar, bunun tevilini şu yöne çekmek istediler: Yeminde ve hak etmede hıyanetleri ortaya çıkan iki emanetçinin yerine diğer iki kişi geçer,
به عليهما دَعْواهما قِبَلَهما، مِن الذين اسْتَحَق على المُؤْتَمَنين على المالِ على خيانتِهما القيامَ مقامَهما في القسَمِ والاستحقاقِ ، الأوْلَيان بالميتِ.
mala hıyanet ettikleri için emanetçilerin aleyhine yeminde ve hak etmede yerlerine geçmesi vacip olan kimselerden ölüye en yakın iki kişi geçer .
وكذلك كانت قراءةُ مَن رُوِيَت هذه القراءةُ عنه، فقرَأ ذلك: هو {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ }؛ {اسْتَحَقَّ } بفتحِ التاءِ، [و {الْأَوْلَيَانِ} . على معنى: الأوليان بالميتِ ومالِه.
Kendisinden bu kıraat rivayet edilen kimsenin kıraati de böyleydi; bunu {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ } şeklinde okudu; {اسْتَحَقَّ } te harfinin fethasıyla [ve {الْأَوْلَيَانِ} ] ölüye ve malına en yakın iki kişi manasındadır.
وذلك مذهبٌ صحيحٌ، وقراءةٌ غيرُ مدفوعةٍ صحتُها، غيرَ أنا نَخْتارُ الأُخرى؛ لإجماعِ الحجةِ مِن القرأةِ عليها، مع موافقتِها التأويلَ الذي ذكَرْنا عن الصحابةِ والتابعين.
Bu da doğru bir mezhep (yol) ve sıhhati reddedilemez bir kıraattir; ancak biz, sahabe ve tâbiînden zikrettiğimiz tevile uygunluğu ile birlikte, kurrâdan hüccet ehlinin üzerinde icma etmesi sebebiyle diğerini tercih ediyoruz.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن إسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي عبدِ الرحمنِ وكُرَيْبٍ، عن عليٍّ أنه كان يَقْرَأُ: {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ} .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, İsrâîl’den, o Ebû İshâk’tan, o Ebû Abdirrahmân ve Küreyb’den, onlar da Ali’den rivayet etti ki o şöyle okuyordu: {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ} “Kendilerine hak terettüp edenlerden en yakın iki kişi” .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا مالكُ بنُ إسماعيلَ، عن حمادِ بن زيدٍ، [عن واصلٍ مَوْلَى أبي عُيينةَ] ، عن يحيى بن عُقَيْلٍ، عن يحيى بن يَعْمَرَ، عن أبيِّ بن كعبٍ أنه كان يَقْرَأُ: {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ} .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. İsmâîl, Hammâd b. Zeyd’den, [o Ebû Uyeyne’nin azatlısı Vâsıl’dan] , o Yahyâ b. Ukayl’den, o Yahyâ b. Ya‘mer’den, o da Übey b. Ka‘b’dan rivayet etti ki o şöyle okuyordu: {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ} “Kendilerine hak terettüp edenlerden en yakın iki kişi” .
وأما أولى القراءاتِ بالصوابِ في قولِه: {الْأَوْلَيَانِ}. عندى، فقراءةُ مَن
Allah Teâlâ'nın: {الْأَوْلَيَانِ} “En yakın iki kişi” kavlinde bana göre kıraatlerin doğruya en yakın olanı, [şu şekilde]
قرَأ: {الْأَوْلَيَانِ} . بصحةِ معناها؛ وذلك لأن معنى: {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ [عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ}: فآخران يَقومان مَقامَهما مِن الذين استحقَّ] فيهم الإثمُ. ثم حُذِف الإثمُ وأُقِيم مُقامَه الأوليان؛ لأنهما هما اللذان ظلَما وأثِما فيهما، بما كان مِن خيانةِ اللذين اسْتَحَقَّا الإثمَ، وعُثِر عليهما بالخيانةِ منهما، فيما كان أتَّمَنهما عليه الميتُ. كما قد بيَّنا فيما مضَى مِن فعلِ العربِ مثلَ ذلك؛ مِن حذفِهم الفعلَ اجتزاءً بالاسمِ، وحذْفِهم الاسمَ اجْتزاءً بالفعلِ . ومِن ذلك ما قد ذكَرْنا في تأويلِ هذه القصةِ، وهو قولُه: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ}. ومعناه: أن يَشْهَدَ اثنان. وكما قال: {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا}. فقال: {به}. فعاد بالهاءِ على اسمِ اللهِ، وإنما المعنى: لا نَشْتَرِى بقسَمِنا باللهِ. فَاجْتُزِئَ بالعودِ على اسمِ اللهِ بالذكرِ، والمرادُ به: لا نَشْتَرِى بالقسمِ باللهِ. اسْتِغْناءً بفهمِ السامعِ بمعناه مِن ذكرِ اسمِ القسمِ. وكذلك اجتُزِئ بذكرِ الأَوْلَيَيْن مِن ذكرِ الإثمِ الذي اسْتَحَقه الخائنان لخيانتِهما إياهما ، إذ كان قد جرَى ذكرُ ذلك بما أغْنَى السامعَ عندَ سَماعِه إياه مِن (٧) إعادتِه، وذلك قولُه: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا}.
okuyanın kıraatidir: {الْأَوْلَيَانِ} “En yakın iki kişi” ; anlamının sıhhati sebebiyle böyledir. Çünkü {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ [عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ}: فآخران يَقومان مَقامَهما مِن الذين استحقَّ] “kendilerine hak terettüp edenlerden en yakın diğer iki kişi onların yerine geçer]: Haklarında günah hak edilmiş olan kimselerden diğer iki kişi onların yerine geçer” demektir. Sonra günah [kelimesi] hazfedilmiş ve yerine "en yakın iki kişi" getirilmiştir; zira günahı hak eden ve ölünün kendilerini emanetçi kıldığı şeyde hıyanetleri ortaya çıkan iki kişinin hıyanetinden dolayı haksızlığa uğrayan ve haklarında günah işlenen bu ikisidir. Nitekim Arapların fiili hazfedip isimle yetinmeleri veya ismi hazfedip fiille yetinmeleri gibi daha önce açıkladığımız uygulamalar buna benzerdir . Bu kıssanın tevilinde zikrettiğimiz şu ayet de böyledir: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ} “Birinize ölüm geldiği zaman vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik, iki kişinin [şahitliğidir]”. Bunun anlamı: İki kişinin şahitlik etmesidir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا} “Eğer şüpheye düşerseniz Allah’a şöyle yemin ederler: ‘Biz bunu hiçbir değere değişmeyiz’”. Burada {به} “bununla / O’na” buyurmuştur; [buradaki] zamir Allah’ın ismine dönmektedir, oysa mana: "Allah’a olan yeminimizi hiçbir bedele değişmeyiz" şeklindedir. Dinleyicinin manayı anlaması sebebiyle yemin ismini zikretmekten müstağni kalındığı için , lafzan Allah’ın ismine dönmekle yetinilmiştir, kastolunan ise Allah’a yapılan yeminle [bir bedel satın almamaktır]. Tıpkı bunun gibi, iki hainin o ikisine hıyanet etmeleri sebebiyle hak ettikleri günahın zikrinden, en yakın iki kişinin zikriyle yetinilmiştir ; zira bunu duyan dinleyiciyi tekrarından müstağni kılacak şekilde bunun zikri geçmişti, o da: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا} “Eğer o ikisinin bir günah hak ettikleri (hıyanette bulundukları) anlaşılırsa” ayetidir.
وأما الذين قرَءوا ذلك: (الأوَّلِينَ). فإنهم قصَدوا في معناه إلى الترجمةِ به عن {الَّذِينَ}. فأخْرَجوا ذلك على وجه الجمعِ، إذ كان {الَّذِينَ}
Bunu: (الأوَّلِينَ) [şeklinde] okuyanlara gelince; onlar bunun anlamında {الَّذِينَ} lafzından bedel yapmayı kastettiler. Dolayısıyla {الَّذِينَ} çoğul olduğu için bunu çoğul kalıbında getirdiler, zira {الَّذِينَ}
جميعًا ، وخفضًا؛ إذ كان {الَّذِينَ}. مخفوضًا. وذلك وجهٌ مِن التأويلِ، غيرَ أنه إنما يُقالُ للشيءِ: أوَّلٌ. إذا كان له آخِرٌ هو له أوَّلٌ، وليس للذين اسْتحقَّ عليهم الإثمُ آخِرٌ، هم له أولٌ، بل كانت أيمانُ الذين عُثِر على أنهما استحقَّا إثمًا قبلَ أيمانِهم، فهم إلى أن يكونوا - إذ كانت أيمانُهم آخِرًا - أولى أن يكونوا آخِرين مِن أن يكونوا أولِين، وأيمانُهم آخِرةٌ لأُولى قبلُها.
çoğuldur ve cer konumundadır, zira {الَّذِينَ} mecrurdur. Bu da tevil yönlerinden biridir; ne var ki bir şeye ancak kendisi için "ilk" olacağı bir "son" bulunduğu takdirde "ilk" (evvel) denir. Haklarında günah hak edilmiş olanların ise, kendileri için ilk olacakları bir sonrakileri yoktur; bilakis bir günah hak ettikleri ortaya çıkan kimselerin yeminleri bunların yeminlerinden öncedir. Dolayısıyla yeminleri en son olduğuna göre, ilklerden (evvelîn) olmaktansa sonrakilerden (âhirîn) olmaları daha uygundur ve yeminleri kendilerinden önceki ilk yeminin sonrasıdır.
وأما القراءةُ التي حُكِيَت عن الحسنِ، فقراءةٌ عن قراءةِ الحجةِ مِن القرأةِ شاذةٌ، وكفَى بشُذوذِها عن قراءتِهم دليلًا على بُعدِها مِن الصوابِ.
el-Hasan'dan nakledilen kıraate gelince; o, kurrâdan hüccet ehlinin kıraatinden şâzz olan bir kıraattir ve onların kıraatinden şâzz olması, doğrudan uzaklığına delil olarak yeterlidir.
واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في الرافعِ لقولِه: {الْأَوْلَيَانِ}. إذا قُرِئ كذلك؛ فكان بعضُ نحويى البصرةِ يَزْعُمُ أنه رُفِع ذلك بدلًا مِن {فَآخَرَانِ} في قولِه: {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا}. وقال: إنما جاز أن يُبْدَلَ {الْأَوْلَيَانِ} وهو معرفةٌ، مِن {فَآخَرَانِ} وهو نكرةٌ؛ لأنه حينَ قال: {يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ}. كان كأنه قد حدَّهما حتى صارا كالمعرفةِ في المعنى، فقال: الأَوْلَيان. فأجْرَى المعرفةَ عليهما بدلًا. قال: ومثلُ هذا مما يَجْرِى على المعنى كثيرٌ. واستشهَد لصحةِ قولِه ذلك بقولِ الراجزِ :
Arap dili âlimleri, bu şekilde okunduğunda O'nun: {الْأَوْلَيَانِ} “En yakın iki kişi” sözünü merfû kılan âmil hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler bunun, {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا} “diğer iki kişi onların yerine geçer” sözündeki {فَآخَرَانِ} “diğer iki kişi” kelimesinden bedel olarak merfû kılındığını ileri sürüyordu . Şöyle diyordu: Marife olan {الْأَوْلَيَانِ} “en yakın iki kişi” lafzının, nekre olan {فَآخَرَانِ} “diğer iki kişi” lafzından bedel olması ancak şunun için caiz olmuştur: {يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ} “kendilerine hak terettüp edenlerden onların yerine geçerler” dediğinde, sanki onları sınırlandırmış ve mana bakımından marife gibi olmuşlardır; bu yüzden "en yakın iki kişi" demiş ve marife lafzı onlara bedel olarak işletmiştir. Dedi ki: Manaya binaen yürütülen bunun gibi örnekler çoktur. Bu görüşünün sıhhati için şu recez şairinin sözünü delil getirdi :
عليَّ يومَ يَمْلِكُ الأُمورَا
Bana [borç olsun], işleri eline aldığı gün
صومَ شُهورٍ وجَبَت نُذُورَا
Adak olarak vacip kılınan ayların orucu
وبادِنًا مُقَلَّدًا مَنْحورًا
[Ve gerdanlığı takılmış], boğazlanmış semiz bir kurbanlık deve...
قال: فجعَله: عليَّ واجبٌ؛ لأنه في المعنى قد أُوجِبَ.
Dedi ki: Onu [şair], "bana vaciptir" şeklinde takdir etti; çünkü mana itibarıyla vacip kılınmıştır.
وكان بعضُ نحويى الكوفةِ يُنْكِرُ ذلك ويقولُ: لا يَجوزُ أن يَكونَ {الْأَوْلَيَانِ} بدلًا مِن {آخَرَانِ} مِن أجلِ أنه قد نسَق {فَيُقْسِمَانِ} على {يَقُومَانِ} في قولِه {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ}. فلم يَتِمَّ الخبرُ بعدَ {مِنَ} . قال: و لا يَجوزُ الإبدالُ قبلَ إتمامِ الخبرِ. و قال: غيرُ جائزٍ: مرَرْتُ برجلٍ قام زيدٍ وقعَد. وزيدٌ بدلٌ مِن رجلٍ.
Kûfeli bazı nahivciler ise bunu reddeder ve şöyle derdi: {الْأَوْلَيَانِ} “En yakın iki kişi” lafzının {آخَرَانِ} “Diğer iki kişi” kelimesinden bedel olması caiz değildir; çünkü {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ} “diğer iki kişi geçer” sözünde {فَيُقْسِمَانِ} “yemin ederler” fiilini {يَقُومَانِ} “geçerler” fiiline atfetmiştir . Dolayısıyla haber {مِنَ} harf-i cerinden sonra tamamlanmamıştır . Dedi ki: Haberin tamamlanmasından önce bedel yapılması caiz değildir. Ve dedi ki: "Zeyd, 'adam'dan bedel olmak üzere; 'Ayağa kalkan ve oturan Zeyd adama uğradım' [şeklinde bir ifade] caiz değildir."
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أن يقالَ: {الْأَوْلَيَانِ}. مرفوعان بما لم يُسمَّ فاعلُه، وهو قولُه: (اسْتُحِقَّ عليهم)، وأنهما وُضِعا موضعَ الخبرِ عنهما، فعمِل فيهما ما كان عاملًا في الخبرِ عنهما؛ وذلك أن معنى الكلامِ: فآخران يقومان مَقامهما من الذين استُحِقَّ عليهم الإثمُ بالخيانةِ. فوُضِع {الْأَوْلَيَانِ} موضعَ الإثمِ، كما قال تعالى ذكرُه في موضعِ آخَرَ {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِر} [التوبة: ١٩]. ومعناه: أجعلتُم سقايةَ الحاجِّ وعمارةَ المسجدِ الحرامِ كإيمانِ مَن آمن باللهِ واليومِ الآخرِ؟ وكما قال: {وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ} [البقرة: ٩٣]. وكما قال بعضُ الهُذليين :
Bu konuda bana göre doğru olan söz şöyle denilmesidir: {الْأَوْلَيَانِ} “En yakın iki kişi” kelimesi fâili zikredilmeyen fiille (meful-i nâib) merfû kılınmıştır ki o da (اسْتُحِقَّ عليهم) sözüdür; ve o ikisi haklarındaki haberin yerine konulmuş , böylece haklarındaki haberde âmil olan şey bu ikisinde de amel etmiştir. Zira kelamın manası şöyledir: Hıyanet sebebiyle haklarında günah terettüp eden kimselerden diğer iki kişi onların yerine geçer. Böylece {الْأَوْلَيَانِ} “en yakın iki kişi” lafzı "günah" kelimesinin yerine konulmuştur; nitekim zikri yüce olan [Allah] başka bir yerde şöyle buyurmuştur: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِر} [التوبة: ١٩] “Hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haram'ı imar etmeyi, Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimse gibi mi tuttunuz?”. Bunun manası: "Hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haram'ı imar etmeyi, Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimsenin imanı gibi mi tuttunuz?" şeklindedir. Nitekim şöyle de buyurmuştur: {وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ} [البقرة: ٩٣] “İnkârları sebebiyle kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi”. Nitekim Hüzeylîlerden bir şair de şöyle demiştir :
يُمَشِّى بينَنا حانوتُ خمرٍ … من الخُرْسِ الصَّراصِرةِ القِطاطِ
Aramızda bir şarap dükkânı yürütür... Dilsiz, kıvırcık saçlı Acemlerden
وهو يعنى: صاحبُ حانوتِ خمرٍ. فأقام الحانوتَ مُقامَه؛ لأنه معلومٌ أن
Bununla şarap dükkânı sahibini kastetmektedir. [Şair] dükkânı onun yerine ikame etmiştir; zira malumdur ki
الحانوتَ لا يَمْشِى، ولكن لما كان معلومًا عندَه أنه لا يَخْفَى على سامعِه ما قصَد إليه مِن معناه، حذَف الصاحبَ، واجْتَرَأَ بذكرِ الحانوتِ منه. فكذلك قولُه: (مِن الذين اسْتُحِقَّ عليهم الأوليان). إنما هو: مِن الذين استُحِق فيهم خيانتُهما. فحُذفَت الخيانةُ، وأُقِيم المختانان مُقامَهما ، فعَمِل فيهما ما كان يَعْمَلُ في المحذوفِ لو ظهَر.
dükkân yürümez; fakat dinleyene kasteylediği mananın gizli kalmayacağı kendi nezdinde malum olduğu için "sahip" kelimesini hazfetmiş ve onun yerine dükkânın zikriyle iktifa etmiştir. İşte O'nun: (مِن الذين اسْتُحِقَّ عليهم الأوليان) sözü de böyledir; bu sadece: "Haklarında o ikisinin hıyaneti terettüp eden kimselerden" demektir. Böylece "hıyanet" hazfedilmiş ve hıyanete uğrayan iki kişi onların yerine geçirilmiştir ; dolayısıyla zahir olsaydı hazfedilende amel edecek olan şey bu ikisinde amel etmiştir.
وأما قولُه {عَلَيْهِم}. في هذا الموضعِ، فإن معناها: فيهم. كما قال تعالى: {وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ} [البقرة: ١٠٢]. يعني: في ملكِ سليمانَ. وكما قال: {وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ} [طه: ٧١]. فـ "في" تُوضَعُ في موضعِ "على"، و "على" في موضعِ "في"، وكلُّ واحدةٍ منهما تُعاقِبُ صاحبتَها في الكلامِ، ومنه قولُ الشاعرِ :
Bu makamdaki {عَلَيْهِم} “Onlara / haklarında” sözüne gelince; bunun anlamı "onlar hakkında / onların içinde" (فيهم) demektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ} [البقرة: ١٠٢] “Süleyman’ın mülkü aleyhine şeytanların okudukları şeylerin ardına düştüler”. Yani: Süleyman'ın mülkünde demektir. Nitekim şöyle de buyurmuştur: {وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ} [طه: ٧١] “Sizi mutlaka hurma dallarına asacağım”. Dolayısıyla "fî" (في) edatı "alâ" (على) yerine konulur , "alâ" da "fî" yerine konulur ve bunların her biri kelamda diğerinin yerine geçer. Şairin şu sözü de bundandır :
متى ما تُنْكِروها تَعْرِفوها … على أقطارِها عَلَقٌ نَفِيثٌ
Onu tanımasanız bile [hemen] tanırsınız... Yan taraflarında püskürmüş kan pıhtısı vardır
وقد تأَوَّلَت جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ قولَ اللهِ تعالى ذكرُه: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ}. أنهما رجلان آخران مِن المسلمين، أو رجلان أعْدَلُ مِن المُقْسِمَيْن الأوَّلَين.
Ehl-i tefsirden bir topluluk, zikri yüce olan Allah’ın: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ} “Eğer o ikisinin bir günah hak ettikleri anlaşılırsa, kendilerine hak terettüp edenlerden en yakın diğer iki kişi onların yerine geçer” sözünü; o ikisinin Müslümanlardan diğer iki adam veya ilk yemin eden iki kişiden daha âdil iki adam olduğu şeklinde tevil etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ بنُ أبي هندٍ، عن عامرٍ، عن شريحٍ في هذه الآيةِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}. قال: إذا كان الرجلُ بأَرضِ غُرْبةٍ، ولم يَجِدْ مسلمًا يُشْهِدُه على وصيتِه، فأشْهَد يهوديًا، أو نصرانيًّا، أو مجوسيًّا، فشهادتُهم جائزةٌ، فإن جاء رجلان مسلمان فشهِدا بخلافِ شَهادتِهم، أجِيزَت شهادةُ المسلمَيْن، وأُبْطِلَت شهادةُ الآخَرَيْن .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, Âmir’den, o da Şüreyh’ten şu ayet hakkında rivayet etti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığı vakit, vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik; sizden adalet sahibi iki kişi yahut sizden olmayan diğer iki kişidir”. [Şüreyh] şöyle dedi: Bir adam gurbet diyarında bulunur da vasiyetine şahit tutacak bir Müslüman bulamaz ve bir Yahudi’yi, bir Hristiyan’ı yahut bir Mecûsî’yi şahit tutarsa, onların şahitliği geçerlidir. Eğer iki Müslüman adam gelir de onların şahitliğinin aksine şahitlik ederse, iki Müslümanın şahitliği kabul edilir ve diğer ikisinin şahitliği geçersiz kılınır .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَإِنْ عُثِرَ}: أي: اطُّلِع منهما على خيانةٍ، على أنهما كذَبا أو كتَما، فشهِد رجلان هما أعدلُ منهما بخلافِ ما قالا، أُجِيزَت شهادةُ الآخَرَيْن، وأُبْطِلت شهادةُ الأَوَّلَين .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den rivayet etti: {فَإِنْ عُثِرَ} “Eğer ortaya çıkarsa”, yani yalan söylediklerine veya [gerçeği] gizlediklerine dair o ikisinden bir hıyanet açığa çıkar da o ikisinden daha âdil iki adam onların söylediklerinin aksine şahitlik ederse, son iki kişinin şahitliği geçerli sayılır ve ilk iki kişinin şahitliği iptal edilir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عبدِ الملكِ، عن عطاءٍ، قال: كان ابن عباسٍ يَقْرَأُ: (من الذين استَحَقَّ عليهم الأَوَّلين) . وقال: كيف يَكونُ الأوْليَان، أرأَيْتَ لو كان الأوْلَيان صغيرين ؟
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Abdülmelik’ten, o Atâ’dan rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs şöyle okuyordu: (من الذين استَحَقَّ عليهم الأَوَّلين) . Ve şöyle diyordu: Nasıl "en yakın iki kişi" (el-Evleyân) olur? Söyler misin, ya en yakın iki kişi küçük [çocuk] olsaydı ?
حدَّثنا هنادٌ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا عَبْدةُ، عن عبدِ الملكِ، عن عطاءٍ، عن ابن عباسٍ، قال: كان يَقْرَأُ: (مِن الذين اسْتَحَقَّ عليهم الأوَّلين). قال: وقال: أَرَأَيْتَ لو كان الأوْلَيان صغيرَيْن، كيف يقومان مَقامَهما ؟
Bize Hennâd ve İbn Vekî‘ anlattılar, dediler ki: Bize Abde, Abdülmelik’ten, o Atâ’dan, o İbn Abbâs’tan rivayet etti, dedi ki: O şöyle okuyordu: (مِن الذين اسْتَحَقَّ عليهم الأوَّلين). Dedi ki: Ve şöyle dedi: Söyler misin, ya en yakın iki kişi küçük olsaydı, o ikisinin yerine nasıl geçerlerdi ?
قال الإمامُ أبو جعفرٍ: فذهَب ابن عباسٍ فيما أرَى، إلى نحوِ القولِ الذي حكَيْتُ عن شُريحٍ وقتادةَ، مِن أن ذلك رجلان آخران مِن المسلمين يقومان مقامَ
İmam Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Bana göre İbn Abbâs, Şüreyh ve Katâde’den aktardığım; bunun, Müslümanlardan [...] yerine geçen diğer iki adam [olduğu] görüşüne meyletmiştir.
النَّصْرانيَّين، أو عَدْلان مِن المسلمين، هما أعدلُ وأجوزُ شهادةً من الشاهدَيْن الأوَّلَيْن، أو المُقسِمَين.
iki Hristiyan'ın yerine geçen Müslümanlardan diğer iki adam yahut ilk iki şahitten veya yemin edenlerden daha âdil ve şahitlikleri daha geçerli olan Müslümanlardan iki âdil kişi olduğu görüşüdür.
وفي إجماعِ جميعِ أهلِ العلمِ على ألَّا حكمَ للهِ تعالى ذكرُه يَجبُ فيه على شاهدٍ يمينٌ فيما قام به مِن الشهادةِ، دليلٌ واضحٌ على أن غيرَ هذا التأويلِ الذي قاله الحسنُ، ومَن قال بقولِه في قولِ اللهِ تعالى: {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا}. أولى به.
İlim ehlinin tamamının, zikri yüce olan Allah’ın hiçbir hükmünde yaptığı şahitlikten ötürü şahide yemin gerekmediği hususundaki icmasında; Yüce Allah’ın: {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا} “diğer iki kişi onların yerine geçer” sözü hakkında el-Hasan'ın ve onun görüşünü savunanların söylediği bu tevilin dışındakinin [ona] daha evlâ olduğuna dair apaçık bir delil vardır.
وأما قولُه: {الْأَوْلَيَانِ}. فإن معناه عندَنا: الأوْلى بالميتِ مِن المُقْسِمَيْن الأوَّلَيْن فالأَوْلَى. وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ معناه: الأَوْلى باليمينِ منهما فالأَوْلَى. ثم حُذف "منهما" . والعربُ تَفْعَلُ ذلك، فتقولُ: فلانٌ أفضلُ. وهي تُرِيدُ: أَفضلُ منك. وذلك إذا وُضِع "أفعلُ" موضعَ الخبرِ، وإن وقَع موقعَ الاسمِ، وأُدْخِلَت فيه الألفُ واللامُ، فعَلوا ذلك أيضًا، إذا كان جوابًا لكلامٍ قد مضَى، فقالوا: هذا الأفضلُ، وهذا الأشرفُ. يُريدون: هو الأشرفُ منك.
O'nun: {الْأَوْلَيَانِ} “En yakın iki kişi” sözüne gelince; bize göre bunun anlamı: İlk yemin eden iki kişiye kıyasla ölüye en yakın olan ve onu takip eden en yakındır. Anlamının, o ikisinden yemine en evlâ olan ve onu takip eden en evlâ olması da muhtemeldir. Sonra "o ikisinden" (منهما) kısmı hazfedilmiştir . Araplar bunu yapar ve "Filanca daha faziletlidir" derler; bununla "senden daha faziletlidir" demek isterler. Bu, "ef‘al" (أَفْعَل) vezni haber makamında olduğunda böyledir; isim makamında yer alıp başına elif-lâm dahil olduğunda da, geçmiş bir kelama cevap teşkil ediyorsa yine öyle yaparlar ve "Bu, en faziletlidir", "Bu, en şereflidir" derler; "senden daha şereflidir" demek isterler.
وقال ابن زيدٍ: معنى ذلك: الأوْلَيان بالميتِ.
İbn Zeyd dedi ki: Bunun manası: Ölüye en yakın iki kişidir.
حدَّثني يونُسُ، عن ابن وهبٍ عنه .
Bana Yûnus, İbn Vehb'den, o da kendisinden rivayet etti .
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ}.
Allah Teâlâ'nın: {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “Sonra Allah’a şöyle yemin ederler: ‘Andolsun ki bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden daha haktır ve biz haddi aşmadık; aksi takdirde muhakkak ki zalimlerden oluruz’” sözünün tevili hakkında [bilgi].
يقولُ تعالى ذكرُه: فيُقْسِمُ الآخَران اللذان يَقومان مَقامَ اللذَين عُثِر على أنهما اسْتَحَقَّا إثمًا بخيانتِهما مالَ الميتِ، الأوْلَيان باليمينِ والميِّتِ مِن الخائنَين، {لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا}. يقولُ: لأيمانُنا أحقُّ مِن أيمانِ المقسمَيْن
Allah Teâlâ -zikri yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Ölenin malına hıyanet etmeleri sebebiyle günahı hak ettikleri anlaşılan iki kişinin yerine geçen, yemine ve ölüye o iki hainden daha yakın olan diğer iki kişi şöyle yemin eder: {لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا} “Andolsun ki bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden daha haktır”. Şöyle buyurmaktadır: [Yani] bizim yeminlerimiz, yemin eden o iki kişinin yeminlerinden daha haktır
المستحقَّين الإثمَ، وأيمانِهما الكاذبةِ، في أنهما قد خانا في كذا وكذا من مال ميِّتِنا، وكذَبا في أيمانِهما التي حلَفا بها، {وَمَا اعْتَدَيْنَا}. يقولُ: وما تَجاوَزْنا الحقَّ في أيمانِنا.
—günahı hak edenlerin ve onların ölülerimizin malından şunda ve şunda hıyanet ettiklerine ve ettikleri yeminlerde yalan söylediklerine dair yalan yeminlerinden— daha haktır. {وَمَا اعْتَدَيْنَا} “Ve biz haddi aşmadık” buyuruyor; yani: Yeminlerimizde hakkı aşmadık.
وقد بيَّنا أن معنى الاعتداءِ المُجاوَزةُ في الشيءِ حدَّه .
İ‘tidâ (اعتداء) kelimesinin anlamının, bir şeyde haddini aşmak olduğunu daha önce açıklamıştık .
{إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ}. يقولُ: إنا إن كنا اعْتَدَيْنا في أيمانِنا، فحلَفْنا مُبْطِلين فيها كاذِبِين، {لَمِنَ الظَّالِمِينَ}. يقولُ: [لمِن عِدادِ] مَن يَأْخُذُ ما ليس له أخذه، ويَقْتَطِعُ بأيمانِه الفاجرةِ أموالَ الناسِ.
{إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “Aksi takdirde muhakkak ki zalimlerden oluruz” buyuruyor; yani: Eğer biz yeminlerimizde haddi aşmış ve haksız ve yalancı olarak yemin etmişsek, {لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “muhakkak ki zalimlerden oluruz”, yani: Kendisine ait olmayan şeyi alan ve günahkâr yeminleriyle insanların mallarını gasbeden kimselerin [sayısından/arasından] oluruz.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِم}.
Zikri aziz olan Allah’ın: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِم} “Bu, şahitliği gerektiği gibi yapmaları veya yeminlerinden sonra yeminlerin [başkalarına] reddedilmesinden korkmaları için en uygun olanıdır” sözünün tevili hakkında [bilgi].
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {ذَلِكَ}: هذا الذي قلتُ لكم في أمرِ الأوْصياءِ إذا ارْتَبْتُم بأمرِهم، واتَّهَمْتُموهم بخيانةٍ لمالِ مَن أوْصَى إليهم، مِن حبسِهم بعدَ الصلاةِ، واسْتحلافِكم إياهم على ما ادَّعَى قِبَلَهم أولياءُ الميتِ، {أَدْنَى} لهم، {أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا}. يقولُ: هذا الفعلُ إذا فعَلْتُم بهم، أقربُ لهم أن يَصْدُقوا في أيمانِهم، ولا يَكْتُموا، ويُقِرُّوا بالحقِّ، ولا يَخُونُوا، {أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ}. يقولُ: أو يَخافَ هؤلاء الأوصياءُ إن عُثِر عليهم أنهم اسْتَحَقُّوا إثمًا في أيمانِهم باللهِ، أن تُرَدُّ أيمانُهم على أولياءِ الميتِ بعدَ أيمانِهم التي عُثِر عليها أنها كذبٌ، فيَسْتَحِقُّوا بها ما ادَّعَوْا قِبَلَهم مِن حقوقِهم، فيَصْدُقوا حينَئذٍ في أيمانِهم
Zikri yüce olan [Allah], {ذَلِكَ} “Bu” sözüyle şunu kastetmektedir: Kendilerine vasiyet edilen kimsenin malı hususunda kendilerinden şüphelendiğiniz ve hıyanetle itham ettiğiniz takdirde vasilerin durumu hakkında size söylediğim bu şey -ki o da namazdan sonra onları alıkoymanız ve ölünün velilerinin kendilerine yönelik iddiaları konusunda onlara yemin ettirmenizdir-, onlar için {أَدْنَى} “en uygun olanıdır”; {أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا} “şahitliği gerektiği gibi yapmaları için”. [Yani] şöyle buyurmaktadır: Onlara bu muameleyi yaptığınız takdirde bu [tutum], onların yeminlerinde doğru söylemelerine, [gerçeği] gizlememelerine, hakkı ikrar edip hıyanet etmemelerine en yakın olanıdır; {أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ} “veya yeminlerinden sonra yeminlerin [başkalarına] reddedilmesinden korkmaları için”. [Yani] şöyle buyurmaktadır: Yahut bu vasilerin -Allah adına ettikleri yeminlerinde bir günaha müstahak oldukları ortaya çıktığı takdirde-, yalan olduğu anlaşılan yeminlerinin ardından, vasilerin aleyhine iddia ettikleri hakları elde edebilsinler diye yeminlerin ölünün velilerine döndürülmesinden korkmaları [için en uygun olanıdır]. Böylece o vakit yeminlerinde
وشهادتِهم؛ مخافةَ الفَضيحةِ على أنفسِهم، وحذرًا أن يَسْتَحِقَّ عليهم ما خانوا فيه أولياءَ الميتِ وورثتَه.
ve şahitliklerinde doğru söylerler; bu da kendilerine gelecek rezillik korkusundan ve hıyanet ettikleri şeyi ölünün velileri ile vârislerinin onların aleyhine hak etmesi endişesindendir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، وقد تقدَّمت الروايةُ بذلك عن بعضِهم، ونحن ذاكرو الروايةِ في ذلك عن بعضِ مَن بقِى منهم.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir; nitekim onlardan bazılarından bu yöndeki rivayet daha önce geçmişti, biz de onlardan geriye kalanların bazısından gelen rivayeti zikredeceğiz.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا}. يقولُ: إن اطُّلِع على أن الكافرَيْن كذَبا، {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا}. يقولُ: مِن الأولياءِ ، فحلَفا باللهِ: إن شهادةَ الكافرَيْن باطلةٌ، وإنَّا لم نَعْتَدِ. فترَدُّ شَهادةُ الكافرَيْن، وتجوزُ شهادةُ الأولياءِ. يقولُ تعالى ذكرُه: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ [يَأْتُوا}: الكافرون] ، {بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ}. وليس على شهودِ المسلمين إقْسامٌ، وإنما الإقسامُ إذا كانوا كافرين .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha’dan, o İbn Abbâs’tan rivayet etti: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا} “Eğer o ikisinin bir günah hak ettikleri anlaşılırsa”. Diyor ki: İki kâfirin yalan söylediği ortaya çıkarsa; {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا} “diğer iki kişi onların yerine geçer”. Diyor ki: Velilerden [iki kişi geçer] ve: "İki kâfirin şahitliği bâtıldır ve biz haddi aşmadık" diye Allah’a yemin ederler. Böylece iki kâfirin şahitliği reddedilir, velilerin şahitliği ise caiz kabul edilir. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ [يَأْتُوا}: الكافرون] ، {بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ} “[Kâfirlerin] {بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ} şahitliği gerektiği gibi yapmaları veya yeminlerinden sonra yeminlerin [başkalarına] reddedilmesinden korkmaları için en uygun olan budur”. Müslüman şahitlere yemin teklif edilmez; yemin ancak kâfir oldukları takdirdedir .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ} الآية. يقولُ: ذلك أحْرَى أن يَصْدُقوا في شهادتِهم، وأن يَخافوا العَقِبَ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O'nun: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ} “Bu, şahitliği [gerektiği gibi] yapmaları için en uygun olanıdır” ayeti hakkında rivayet etti: Şöyle diyor: Bu, şahitliklerinde doğru söylemelerine ve sonucun aleyhlerine dönmesinden korkmalarına daha uygundur.
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ}. قال: فتَبْطُلَ أيمانُهم، وتُؤْخَذَ أَيمانُ هؤلاء .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ} “Yahut yeminlerinden sonra yeminlerin [başkalarına] çevrilmesinden korkmaları [için en uygun olanıdır]” ayeti hakkında şöyle dedi: [Yani] onların yeminlerinin iptal edilip şunların yeminlerinin kabul edilmesinden [korkmalarıdır].
وقال آخرون: معنى ذلك: تَحْبِسونهما مِن بعدِ الصلاةِ، ذلك أدنى أن يَأْتُوا بالشهادةِ على وجهِها، [وعلى] أنهما اسْتَحَقَّا إثمًا، فَآخَران يقومان مَقامَهما.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun manası: O ikisini namazdan sonra alıkoyarsınız; bu, şahitliği gerektiği gibi yapmaları ve bir günah hak ettikleri ortaya çıktığında [da] diğer iki kişinin onların yerine geçmesi için en uygun olanıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ، قال: يُوقَفُ الرجلان بعدَ صلاتِهما في دينِهما، فيَحْلِفان باللهِ: لا نَشْتَرِى به ثمنًا قليلًا ولو كان ذا قُرْبى، ولا نَكْتُمُ شهادةَ اللهِ، إنا إذن لمن الآثِمِين، إن صاحبَكم لَبِهذا أوْصَى، وإن هذه لَتركتُه. فيقولُ لهما الإمامُ قبلَ أن يَحْلِفا: إنكما إن كنتما كتَمْتُما أو خُنْتُما، فضَحْتُكما في قومِكما، ولم تَجُزْ لكما شهادةٌ، وعاقَبْتُكما. فإذا قال لهما ذلك، فإن ذلك أدنى أن يَأْتُوا بالشهادةِ على وجهِها .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den rivayet etti, dedi ki: İki adam kendi dinlerindeki ibadetlerinden sonra durdurulur ve Allah’a şöyle yemin ederler: "Akraba dahi olsa bunu az bir fiyata değişmeyiz ve Allah’ın şahitliğini gizlemeyiz, aksi takdirde günahkârlardan oluruz; arkadaşınız işte bunu vasiyet etti ve onun terekesi kesinlikle budur." İmam yemin etmelerinden önce o ikisine şöyle der: "Eğer bir şey gizlediyseniz yahut hıyanet ettiyseniz sizi kavminizin içinde rezil ederim, şahitliğiniz caiz sayılmaz ve sizi cezalandırırım." O ikisine böyle söylediği zaman, işte bu durum şahitliği gerektiği gibi yapmalarına en uygun olanıdır .
القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}.
Zikri aziz olan [Allah]’ın: {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} “Allah’tan korkun ve dinleyin. Allah, yoldan çıkmışlar topluluğunu hidayete erdirmez” sözünün tevili hakkında [bilgi].
يقولُ تعالى ذكرُه: وخافُوا الله أيُّها الناسُ، وراقِبوه في أيمانِكم، أن تَحْلِفُوا بها كاذبةً، وأن تُذهِبوا بها مالَ مَن يَحْرُمُ عليكم مالُه، وأن تَخونوا مَن أَتَّمنَكم، {وَاسْمَعُوا}. يقولُ: اسْمَعوا ما يُقالُ لكم، وما تُوعَظون به، فاعْمَلوا به، وانْتَهُوا إليه، {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}. يقولُ: واللهُ لا يُوَفِّقُ مَن فسَق عن أَمرِ ربِّه، فخالَفه وأطاع الشيطانَ وعصَى ربَّه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Allah’tan korkun; yalan yere yemin etmekten, malı size haram olan kimsenin malını [haksız yere] alıp götürmekten ve size güvenen kimseye hıyanet etmekten sakınarak yeminlerinizde O’nu gözetin. {وَاسْمَعُوا} “ve dinleyin”. [Yani Allah] şöyle buyurmaktadır: Size söylenenleri ve size verilen öğütleri dinleyin, onlarla amel edin ve onların sınırlarında durun. {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} “Allah, yoldan çıkmışlar topluluğunu hidayete erdirmez”. [Yani Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, Rabbinin emrinden çıkıp O’na muhalefet eden, şeytana uyup Rabbine isyan eden kimseyi muvaffak kılmaz.
وكان ابن زيد يقولُ: الفاسقُ في هذا الموضعِ هو الكاذبُ.
İbn Zeyd şöyle derdi: Bu yerdeki fasık, yalancıdır.
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ: {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}: الكاذِبِين الذين يحْلِفون على الكذبِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} “Allah, yoldan çıkmışlar topluluğunu hidayete erdirmez” [ifadesindeki fasıklar], yalan üzere yemin eden yalancılardır .
وليس الذي قال ابن زيدٍ مِن ذلك عندى بمدفوعٍ، إلا أن الله تعالى ذكرُه عمَّ الخبرَ بأنه لا يَهْدِى جميعَ الفُسَّاقِ، ولم يُخَصِّصْ منهم بعضًا دونَ بعضٍ، بخبرٍ ولا عقلٍ، فذلك على معاني الفسقِ كلِّها، حتى يُخَصِّصَ شيئًا منها ما يَجِبُ التسليمُ له، فيُسَلَّمُ له.
İbn Zeyd'in bu konudaki sözü bana göre reddedilecek bir görüş değildir; ne var ki zikri yüce olan Allah, bütün fasıkları hidayete erdirmeyeceği haberini genel kılmış, naklî veya aklî bir delille onların bir kısmını diğerlerinden ayırt etmemiştir. Dolayısıyla teslim olunması zorunlu olan bir delil [bu anlamlardan] birini tahsis edip ona teslim olununcaya kadar bu [hüküm], fıskın bütün anlamları için geçerlidir.
ثم اخْتَلَف أهلُ العلمِ في حكمِ هاتين الآيتين، هل هو منسوخٌ أو هو مُحْكَمٌ ثابتٌ؟ فقال بعضُهم: هو منسوخٌ.
Sonra ilim ehli bu iki ayetin hükmü konusunda; mensuh (hükmü kaldırılmış) mu yoksa muhkem ve sabit mi olduğu hususunda ihtilaf etti. Bazıları: "O mensuhtur" dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن رجلٍ قد سمَّاه، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ، قال: هي منسوخةٌ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, adını verdiği bir adamdan, o Hammâd’dan, o İbrâhim’den anlattı, dedi ki: O mensuhtur.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: هي منسوخةٌ. يعنى هذه الآيةَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} الآية .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs’tan anlattı, dedi ki: O mensuhtur. Yani şu ayeti kastetmektedir: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Ey iman edenler! Aranızda şahitlik...” ayeti .
وقال جماعةٌ: هي مُحْكَمَةٌ وليست بمنسوخةٍ. وقد ذكَرْنا قولَ أكثرِهم فيما مضَى.
Bir topluluk ise şöyle demiştir: O muhkemdir, mensuh değildir. Onların çoğunun görüşünü daha önce zikretmiştik.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن حكمَ الآيةِ غيرُ منسوخٍ، وذلك أن مِن حكمِ اللهِ تعالى ذكره، الذي عليه أهل الإسلامِ مِن لَدُنْ بعَثَ اللهُ تعالى ذكرُه نبيَّه محمدًا ﷺ إلى يومِنا هذا، أن مَن ادُّعِى عليه دَعْوَى مَمَّا يَمْلِكُه بنو آدمَ، أَن المُدَّعَى عليه لا يُبَرِّئُه ما ادُّعِى عليه إلا اليمينُ، إذا لم يَكُنْ لِلمُدَّعِي بَيِّنَةٌ تُصَحِّحُ دَعواه، وأنه إن اعْتَرَف في يَدِ المُدَّعَى عليه سِلْعةً له، فادَّعَى أنها له دونَ الذي في يدِه، فقال الذي هي في يدِه: بل هي لى، اشْتَرَيْتُها مِن هذا المُدَّعِى. أن القولَ قول مَن زعَم الذي هي في يدِه أنه اشْتَراها منه، دونَ مَن هي في يدِه، مع يمينِه، إذا لم يَكُنْ للذي هي في يدِه بينةٌ تُحَقِّقُ به دَعْواه الشراءَ منه.
Bu hususta doğru olan görüş; ayetin hükmünün mensuh olmadığıdır . Zira zikri yüce olan Allah'ın, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’i gönderdiği günden günümüze kadar İslâm ehlinin üzerinde bulunduğu hükmü şudur: Âdemoğullarının mülkiyetine konu olan bir hususta aleyhine dava açılan kimseyi -davacı iddiasını doğrulayacak bir delil getiremediğinde- aleyhindeki iddiadan ancak yemin temize çıkarır. Eğer [davacı], davalının elinde kendine ait bir mal olduğunu kabul/tespit edip de o malın elinde bulunduranın değil kendisinin olduğunu iddia ederse, elinde bulunduran kişi de: "Hayır, o benimdir, onu bu davacıdan satın aldım" derse; elinde bulunduranın onu kendisinden satın aldığını iddia ettiği kişinin -elinde bulunduran kimsenin ondan satın aldığına dair iddiasını doğrulayan bir delili yoksa- yeminiyle birlikte sözü geçerli olur, malı elinde bulunduranın değil.
فإذ كان ذلك حكمَ اللهِ الذي لا خلافَ فيه بينَ أهلِ العلمِ، وكانت الآيتان اللتان ذكَر اللهُ تعالى ذكرُه فيهما أمْرَ وصيةِ المُوصِى إلى عدْليَن مِن المسلمين، أو إلى آخرَيْن مِن غيرِهم، إنما ألْزَم النبيُّ ﷺ فيما ذُكِر عنه الوصيَّين اليمينَ حينَ ادَّعَى عليهما الورثةُ ما ادَّعَوْا، ثم لم يُلْزِم المدَّعَى عليهما شيئًا إذ حلَفا، حتى اعْتَرَفَت الورثةُ في أيديهما ما اعْتَرَفوا من الجامِ أو الإبْريقِ أو غيرِ ذلك مِن أموالِهم، فزعَما أنهما اشْتَرَياه من ميتِهم، فحينَئذٍ ألزَم النبيُّ ﷺ ورثةَ الميِّتِ اليمينَ؛ لأن الوصيَّين تَحوَّلا مُدَّعِيَيْن بدَعواهما ما وجَدا في أيديهما مِن مالِ الميِّتِ، أنه لهما، اشْتَرَيا ذلك منه، فصارا مُقِرَّين بالمالِ للميتِ، مدَّعِيَيْن منه الشراءَ، فاحْتاجا حينَئذٍ إلى بينةٍ تُصَحِّحُ دَعْواهما، وصارَتْ وَرَثَةُ الميتِ ربِّ السلعةِ أولى باليمينِ منهما، فذلك
İlim ehli arasında hakkında hiçbir ihtilaf bulunmayan Allah'ın hükmü bu olduğuna ve zikri yüce olan Allah'ın, vasiyet edenin Müslümanlardan iki adil kişiye yahut onlardan başkalarından iki kişiye vasiyet etmesi meselesini zikrettiği iki ayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem -kendisine dair rivayet edildiği üzere- vârisler iki vasi aleyhine iddiada bulunduklarında vasilere sadece yemini gerekli kılmış, sonra yemin ettiklerinde aleyhlerine dava açılan bu iki kişiye hiçbir şey yüklememiş; nihayet vârisler onların ellerinde kadeh, ibrik veya mallarından başka bir şeyi görüp tespit edince onlar da bunu mevtalarından satın aldıklarını ileri sürmüşler ve işte o zaman Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ölünün vârislerine yemini gerekli kılmıştır; çünkü iki vasi, ellerinde bulunan ölüye ait malın kendilerine ait olduğunu ve bunu ondan satın aldıklarını iddia etmeleriyle davacı konumuna geçmişler, böylece malın ölüye ait olduğunu ikrar eden fakat satın aldıklarını ileri süren kimseler haline gelmişler, bu durumda iddialarını doğrulayacak bir delile muhtaç olmuşlar ve malın sahibi olan ölünün vârisleri yemin etmeye onlardan daha layık hale gelmiştir. İşte bu,
قولُه تعالى ذكرُه: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا} الآية.
zikri yüce olan [Allah]’ın şu sözüdür: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا} “Eğer o ikisinin bir günah işledikleri anlaşılırsa, haklarına tecavüz edilenlerden [ölüye] daha yakın olan diğer iki kişi onların yerine geçer de: 'Bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden elbette daha doğrudur' diye Allah’a yemin ederler...” ayetidir.
فإذ كان تأويلُ ذلك كذلك، فلا وجهَ لدعْوَى مُدَّعٍ أن هذه الآيةَ منسوخةٌ؛ لأنه غيرُ جائزٍ أن يُقضَى على حكمٍ من أحكامِ اللهِ تعالى ذكرُه أنه منسوخٌ، إلا بخبرٍ يَقْطَعُ العذرَ؛ إما مِن عندِ اللهِ، أو مِن عندِ رسولِه ﷺ، أو بورودِ النقلِ المستفيضِ بذلك، فأما ولا خبرَ بذلك، ولا يَدْفَعُ صحتَه عقلٌ، فغيرُ جائزٍ أن يُقْضَى عليه بأنه منسوخٌ.
Bunun tevili böyle olduğuna göre, bir iddia sahibinin bu ayetin mensuh olduğunu iddia etmesinin hiçbir tutar yanı yoktur. Çünkü zikri yüce olan Allah'ın hükümlerinden bir hükmün mensuh olduğuna hükmetmek; ya Allah katından, ya Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem katından mazereti ortadan kaldıran kesin bir haberle yahut bu hususta müstefiz (yaygın ve mütevatir derecesinde) bir naklin gelmesiyle olmadıkça caiz değildir. Buna dair bir haber bulunmadığına ve aklın da onun sıhhatini reddetmediğine göre, onun mensuh olduğuna hükmetmek caiz değildir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (١٠٩)}.
{يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (١٠٩)} “Allah elçileri topladığı gün: 'Size ne cevap verildi?' der. Onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin' derler” sözünün tevili hakkında [bilgi].
يقولُ تعالى ذكرُه: واتَّقوا الله أيُّها الناسُ، واسْمَعُوا وَعْظَه إياكم، وتذكيرَه لكم، واحْذَروا يومَ يَجْمَعُ اللهُ الرسلَ. ثم حذَف "واحْذَروا"، واكْتَفى بقولِه: {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا} مِن إظهارِه، كما قال الراجزُ :
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Ey insanlar! Allah’tan korkun, O'nun size olan öğüdünü ve uyarısını dinleyin ve Allah’ın elçileri toplayacağı günden sakının! Sonra "sakının" [kelimesini] hazfetti (cümleden düşürdü) ve onu açıkça zikretmek yerine {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا} “Allah’tan korkun ve dinleyin” sözüyle yetindi; nitekim recez şairi şöyle demiştir :
علَفْتُها تِبْنًا وماءً باردًا … حتى شَتَتْ هَمَّالَةً عَيْناها
Ona saman yedirdim ve soğuk su [içirdim]... Ta ki iki gözünden yaşlar dökülerek kışı geçirdi .
يُريدُ: وسقَيْتُها ماءً باردًا. فاسْتُغْنِى بقولِه: علَفْتُها تِبْنًا. مِن إظهارِ "سقَيْتُها"، إذ كان السامعُ إذا سمِعه عرَف معناه، فكذلك في قولِه: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ}. حذَف "واحْذَرُوا"؛ لعلمِ السامعِ معناه، اكْتِفاءً بقولِه: {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا}. إذ كان ذلك تَحْذيرًا مِن أمرِ اللهِ تعالى ذكرُه خلقَه عقابَه على مَعاصِيه.
"Ve ona soğuk su içirdim" demek istemektedir. Dinleyen bunu duyduğunda anlamını anladığı için, "ona saman yedirdim" sözüyle "içirdim" kelimesini açıkça söylemekten müstağni kalınmıştır. {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ} “Allah elçileri topladığı gün” sözünde de durum böyledir. Zikri yüce olan Allah'ın yaratıklarını günahları sebebiyle cezalandırmasından bir sakındırma olması dolayısıyla {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا} “Allah’tan korkun ve dinleyin” sözüyle yetinilerek, dinleyenin anlamını bilmesi sebebiyle "sakının" [kelimesi] hazfedilmiştir.
وأما قولُه: {مَاذَا أُجِبْتُمْ}. فإنه يعنى به: ما الذي أجابَتْكم به أممُكم حينَ
O'nun: {مَاذَا أُجِبْتُمْ} “Size ne cevap verildi?” buyruğuna gelince; [Allah Teâlâ] bununla: «... vaktinde ümmetleriniz size ne cevap verdi?» [anlamını] kastetmektedir.
دعوتُموهم إلى توْحيدي، والإقرارِ بي، والعملِ بطاعتى، والانتهاءِ عن معصيتي؟ {قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا}.
onları Beni birlemeye, Beni ikrar etmeye, Bana itaate ve Bana isyandan vazgeçmeye davet ettiğinizde ümmetleriniz size ne cevap verdi? {قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا} “Onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur' dediler”.