حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ عثمانَ، قال: ثنا هشامٌ، عن محمدٍ، قال: سألتُ سعيدَ بنَ جُبيرٍ عن قولِ اللَّهِ: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}. قال: من غيرِ أهلِ ملتِكم.
Bize Amr b. Alî rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Osmân rivayet edip dedi ki: Bize Hişâm, Muhammed'den rivayet etti; o şöyle dedi: Saîd b. Cübeyr'e Allah'ın: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” sözünü sordum; o: Milletinizden (dininizden) olmayanlardan, dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا مالكُ بنُ إسماعيلَ، عن حمادِ بن زيدٍ،
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Mâlik b. İsmâîl, Hammâd b. Zeyd'den rivayet etti,
عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti .
حدَّثنا عمرٌو، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا حمادُ بنُ زيدٍ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: من غيرِ أهلِ ملتِكم .
Bize Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; o: Milletinizden (dininizden) olmayanlardan, dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}، من غيرِ أهلِ الإسلامِ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi”, İslam ehlinden olmayanlardan .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عيَّاشٍ، قال: قال أبو إسحاقَ: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}. قال: من اليهودِ والنصارى. قال: قال شُرَيحٌ: لا تجوزُ شهادةُ اليهوديِّ والنصرانيِّ إلَّا في وصيةٍ، ولا تجوزُ في وصيةٍ إلَّا في سفرٍ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş rivayet edip dedi ki: Ebû İshâk şöyle dedi: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi”, Yahudi ve Hristiyanlardan, dedi. Dedi ki: Şüreyh şöyle dedi: Yahudi ve Hristiyanın şahitliği vasiyet dışında caiz olmaz; vasiyette de ancak seferde caiz olur .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا زكريا، عن الشعبيِّ، أن رجلًا من المسلمين حضَرتْه الوفاةُ بدَقُوقَا [هذه. قال: فحضَرتْه الوفاةُ] ، ولم يجد أحدًا من المسلمين يُشْهِدُه على وصيتِه، فأَشْهَد رجلين من أهل الكتابِ، فقدِما الكوفةَ، فأَتَيا الأشعريَّ فَأَخْبَراه، وقدِما بتركتِه ووصيتِه، فقال الأشعريُّ: هذا أمرٌ لم يكنْ بعدَ الذي كان في عهدِ رسولِ اللهِ ﷺ فأَخْلَفهما، وأَمْضَى شهادتَهما .
Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Zekeriyyâ, eş-Şa'bî'den haber verdi; Müslümanlardan bir adama [şu] Dekûkā'da [ölüm geldi. Dedi ki: Ona ölüm geldi] ve vasiyetine şahit tutacak Müslümanlardan hiç kimse bulamadı. Bunun üzerine Ehl-i Kitap'tan iki adamı şahit tuttu. Bu iki kişi Kûfe'ye gelip el-Eş'arî'ye vardılar ve ona haber verdiler; adamın terekesini ve vasiyetini getirdiler. el-Eş'arî: "Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde olandan sonra hiç olmamış bir durumdur" dedi ve ikisine yemin ettirip şahitliklerini geçerli kıldı .
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا شعبةُ، عن مغيرةَ الأزرقِ،
Bize Amr b. Alî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Mugīre el-Ezrak'tan rivayet etti;
عن الشعبيِّ، أن أبا موسى قضَى بها بدَقُوقَا .
o eş-Şa'bî'den rivayet etti ki: Ebû Mûsâ, Dekûkā'da bununla hükmetti .
حدَّثنا عمرٌو، قال: ثنا عثمانُ بنُ الهيثم، قال: ثنا عوفٌ، عن محمدٍ أنه كان يقولُ في قولِه: {اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}: شاهدان من المسلمين، وغيرِ المسلمين .
Bize Amr rivayet edip dedi ki: Bize Osmân b. el-Heysem rivayet edip dedi ki: Bize Avf, Muhammed'den rivayet etti; o: {اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “sizden adalet sahibi iki kişi yahut sizden olmayan başka iki kişi” sözü hakkında şöyle derdi: Müslümanlardan iki şahit ve Müslüman olmayanlardan [iki şahit] .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}: مِن غيرِ أهلِ الإسلامِ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi”: İslam ehlinden olmayanlardan.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ، قال: أخبرنا أبو حفصٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: مِن غيرِ أهلِ الإسلامِ.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Hafs, Leys'ten, o da Mücâhid'den haber verdi; o: İslam ehlinden olmayanlardan, dedi.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: أخبرني عبدُ اللَّهِ بنُ عيَّاشٍ ، قال: قال زيدُ بنُ أسلمَ في هذه الآيةِ: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} الآية كلّها، قال: كان ذلك في رجلٍ تُوُفِّي، وليس عندَه أحدٌ مِن أهلِ الإسلامِ، وذلك في أولِ الإسلامِ، والأرضُ حربٌ، والناسُ كفارٌ، إلا أن رسولَ اللهِ ﷺ وأصحابَه بالمدينةِ، وكان الناسُ يَتوارثون بالوصيةِ، ثم نُسِخَت الوصيةُ وفُرِضَت الفرائضُ، وعمِل المسلمون بها .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Abdullâh b. Ayyâş haber verip dedi ki: Zeyd b. Eslem bu ayet: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “aranızdaki şahitlik” bütün ayet hakkında şöyle dedi: Bu, vefat eden ve yanında İslam ehlinden hiç kimse bulunmayan bir adam hakkında idi. Bu da İslam'ın ilk dönemindeydi; yeryüzü savaş halindeydi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının Medine'de bulunması dışında insanlar kâfirdi. İnsanlar vasiyet yoluyla miras alıyorlardı, sonra vasiyet neshedildi, miras payları farz kılındı ve Müslümanlar bunlarla amel etti .
وقال آخَرون: بل معنى ذلك: أو آخران مِن غيرِ حَيِّكم وعشيرتِكم
Başkaları ise şöyle dediler: Aksine bunun anlamı, yahut kabilenizden ve aşiretinizden olmayan başka iki kişidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عمرُو بن عليٍّ، قال: ثنا عثمانُ بنُ الهيثمِ بن الجَهْمِ، قال: ثنا عوفٌ،
Bize Amr b. Alî rivayet edip dedi ki: Bize Osmân b. el-Heysem b. el-Cahm rivayet edip dedi ki: Bize Avf rivayet etti,
عن الحسنِ في قولِه: {اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}. قال: شاهِدان مِن قومِكم، ومِن غيرِ قومِكم .
o el-Hasan'dan onun: {اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “sizden adalet sahibi iki kişi yahut sizden olmayan başka iki kişi” sözü hakkında rivayet etti; o: Kavminizden iki şahit ve kavminizden olmayanlardan [iki şahit], dedi .
حدَّثنا عمرٌو، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا صالحُ بنُ أبى الأخضرِ، عن الزهريِّ، قال: مضَت السنةُ ألَّا تَجوزَ شهادةُ كافرٍ في حضرٍ ولا سفرٍ، إنما هي في المسلمين .
Bize Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Sâlih b. Ebi'l-Ahdar, ez-Zührî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Kâfirin şahitliğinin ne hazerde (ikamet halinde) ne de seferde caiz olmadığına dair sünnet yerleşmiştir; şahitlik ancak Müslümanlar arasındadır .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان الحسنُ يقولُ: {اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ}، أي: من عِشيرتِه، {وْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}. من غيرِ عشيرتِه.
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: Hasan şöyle derdi: {اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “sizden adalet sahibi iki kişi”, yani aşiretinden; {وْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi”, [yani] aşiretinden olmayanlardan.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن ثابتِ بن يزيدَ ، عن عاصمٍ، عن عكرمةَ: {وْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}. قال: مِن غيرِ أهلِ حيِّكم .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Sâbit b. Yezîd'den , o Âsım'dan, o da İkrime'den: {وْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: Mahalleniz (kabileniz) ehlinden olmayanlardan, dedi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن مَهْدَيٍّ، عن ثابتِ بن يزيدَ ، عن عاصمٍ، عن عكرمةَ: {وْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}. قال: مِن غيرِ حيِّكم.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Mehdî, Sâbit b. Yezîd'den , o Âsım'dan, o da İkrime'den: {وْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: Kabilenizden olmayanlardan, dedi.
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا ثابتُ بنُ يزيدَ ، عن عاصمٍ الأحولِ، عن عكرمةَ في قولِ اللَّهِ تعالى ذكرُه: {وْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}. قال: مِن غيرِ أهلِ حيِّه. يعنى مِن المسلمين.
Bize Amr b. Alî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Sâbit b. Yezîd , Âsım el-Ahvel'den, o da İkrime'den Allah Teâlâ'nın: {وْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” sözü hakkında rivayet etti; o: Kendi kabilesi ehlinden olmayanlardan; yani Müslümanlardan, dedi.
حدَّثني الحارثُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا مباركٌ، عن الحسنِ: {وْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}. قال: مِن غيرِ عَشيرتِك، ومِن غيرِ قومِك، كلُّهم مِن
Bana el-Hâris b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet edip dedi ki: Bize Mübârek, el-Hasan'dan: {وْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: Aşiretinden olmayanlardan ve kavminden olmayanlardan; hepsi...
المسلمين.
Müslümanlardandır, dedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن أيوبَ، عن ابن سيرينَ، عن عبيدةَ قولَه: {وْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}. قال: مسلمين مِن غيِر حيِّكم .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Eyyûb'dan, o İbn Sîrîn'den, o da Ubeyde'den onun: {وْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” sözü hakkında haber verdi; o: Kabilenizden olmayan Müslümanlar[dan], dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى الليثُ، قال: ثني عُقَيْلٌ، قال: سألْتُ ابنَ شهابٍ عن قولِ اللهِ تعالى ذكُره: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} إلى قولِه: {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}. قلتُ: أرأيْتَ الاثنين اللذين ذكَر اللهُ مِن غيرِ أهلِ المرءِ الموصِى، أهما مِن المسلمين أم هما مِن أهلِ الكتابِ؟ وأرأيْتَ الآخَرَيْنِ اللذين يقومان مقامَهما، أتُراهما مِن أهلِ المرءِ الموصِى أم هما مِن غيرِ المسلمين؟ قال ابن شِهابٍ: لم نَسْمَعْ في هذه الآيةِ عن رسولِ اللهِ ﷺ، ولا عن أئمةِ العامةِ سنةً أَذْكُرُها، وقد كنا نَتَذاكَرُها أناسًا مِن علمائِنا أحيانًا، فلا يَذْكُرون فيها سنةً معلومةً، ولا قضاءً مِن إمامٍ عادلٍ، ولكنه يَخْتَلِفُ فيها رأيُهم، وكان أعجبَهم فيها رأيًا إلينا، الذين كانوا يقولون: هي فيما بينَ أهلِ الميراثِ مِن المسلمين، يَشْهَدُ بعضُهم الميتَ الذي يَرِثونه، ويَغِيبُ عنه بعضُهم، ويَشْهَدُ مَن شهِده على ما أوْصَى به لذوِى القربَى، فيُخْبِرون مَن غاب عنه منهم بما حضَروا مِن وصيةٍ، فإن سلَّموا جازت وصيتُه، وإن ارْتابُوا أن يكونوا بدَّلُوا قولَ الميتِ، وآثَروا بالوصيةِ مَن أرادوا، ممَّن لم يُوصِ لهم الميتُ بشيءٍ، حلَف اللذان يَشْهَدان على ذلك بعدَ الصلاةِ، وهي صلاةُ المسلمين، فيقسِمان باللَّهِ: {إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ}، فإذا أقْسَما على ذلك
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bize el-Leys rivayet edip dedi ki: Bana Ukayl rivayet edip dedi ki: İbn Şihâb'a Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığı zaman aranızda şahitlik...” kavlinden {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} “Allah, yoldan çıkmışlar topluluğunu doğru yola iletmez.” kavline kadar [olan ayetleri] sordum. Dedim ki: “Allah'ın, vasiyet eden kişinin ailesi dışından zikrettiği o iki kişi hakkında ne dersin; onlar Müslümanlardan mıdır, yoksa Ehl-i Kitap'tan mıdır? Onların yerine geçecek diğer iki kişi hakkında ne dersin; sence onlar vasiyet eden kişinin ailesinden midir, yoksa Müslüman olmayanlardan mıdır?” İbn Şihâb şöyle dedi: “Bu ayet hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den veya genel imamlardan [bize ulaşan] zikredebileceğim bir sünnet işitmedik. Bazen âlimlerimizden birtakım kimselerle bunu aramızda müzakere ederdik de bu konuda ne bilinen bir sünnet ne de adil bir imamın hükmünü zikrederlerdi; bilakis bu hususta görüşleri farklılık gösterirdi. Bu hususta görüşü bize en makul gelenler şöyle diyenlerdi: ‘Bu [hüküm], Müslümanlardan miras ehli arasındadır. Kendisine varis olacakları ölünün yanında [mirasçılardan] bazıları hazır bulunur, bazıları ise bulunmaz. Yanında hazır bulunanlar, onun akrabaları lehine yaptığı vasiyete şahitlik ederler; sonra da şahit oldukları vasiyeti orada bulunmayanlara haber verirler. Eğer onlar kabul ederlerse vasiyet geçerli olur. Şayet onların ölünün sözünü değiştirdiklerinden ve ölünün haklarında hiçbir şey vasiyet etmediği kimselerden dilediklerini vasiyette öne çıkardıklarından şüphelenirlerse, bu hususta şahitlik eden o iki kişi namazdan —ki o Müslümanların namazıdır— sonra yemin ederler ve Allah adına şöyle ant içerler: {إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ} “[Şüpheye düşerseniz şöyle yemin ederler:] 'Akraba bile olsa yeminimizi hiçbir bedel karşılığında satmayız ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; yoksa şüphesiz günahkârlardan oluruz.'” Onlar bu şekilde yemin edince...
جازَت شهادتُهما وأيمانُهما، ما لم يُعْثَرْ على أنهما اسْتَحَقَّا إثمًا في شيءٍ من ذلك، [فإن عُثِر] قام آخَران مَقامَهما مِن أهلِ الميراثِ، مِن الخَصْمِ الذين يُنكِرون ما شهِد به عليه الأَوَّلان المُسْتَحْلَفان أولَ مرةٍ، فيُقْسِمان باللَّهِ لَشَهادتُنا [أحقُّ من شهادتِكما] على تكذيبِكما، أو إبطالِ ما شهِدْتما به، {وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ}، {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ} الآية .
bundan bir şeyde günaha müstahak oldukları ortaya çıkmadığı müddetçe şahitlikleri ve yeminleri geçerli olur. [Şayet ortaya çıkarsa] ilk defa kendilerine yemin ettirilen önceki iki kişinin aleyhlerine şahitlik ettiği şeyi inkâr eden hasımlardan, yani mirasçılardan diğer iki kişi onların yerine geçer ve Allah'a şöyle yemin ederler: ‘Sizi yalanlama yahut şahitlik ettiğiniz şeyi geçersiz kılma hususunda bizim şahitliğimiz [sizin şahitliğinizden daha hakikidir] ’ {وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “ve biz haddi aşmadık; aksi takdirde elbette zalimlerden oluruz”, {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ} “Bu, şahitliği gerektiği gibi yerine getirmelerine yahut yeminlerinden sonra yeminlerin reddedilmesinden korkmalarına en yakın olanıdır” ayeti .
وأولى التأويلين في ذلك عندَنا بالصوابِ تأويلُ مَن تأوَّله: أو آخران مِن غيرِ أَهلِ الإسلامِ، وذلك أن الله تعالى ذكرُه عرَّف عبادَه المؤمنين عندَ الوصيةِ شهادةَ اثنين مِن عدولِ المؤمنين، أو اثنين من غيرِ المؤمنين، ولا وجهَ لأن يُقالَ في الكلامِ صفةُ شهادةِ مؤمنين منكم، أو رجلين مِن غيرِ عَشيرتِكم، وإنما يقالُ: صفةُ شهادةِ رجلين مِن عشيرتِكم، أو مِن غيرِ عشيرتِكم، أو رجلين مِن المؤمنين، أو مِن غيرِ المؤمنين.
Bu konuda bize göre iki yorumdan doğruya en yakın olanı: "Yahut İslam ehlinden olmayan başka iki kişi" şeklinde yorumlayanın tevilidir. Çünkü Allah Teâlâ, vasiyet esnasında mümin kullarına müminlerden adalet sahibi iki kişinin yahut mümin olmayanlardan iki kişinin şahitliğini bildirmiştir. Sözde "Sizden olan iki müminin veya aşiretinizden olmayan iki adamın şahitlik vasfı" denmesinin bir tutar tarafı yoktur; bilakis ancak şöyle denir: "Aşiretinizden olan iki adamın veya aşiretinizden olmayan iki adamın yahut müminlerden iki adamın veya müminlerden olmayan iki adamın şahitlik vasfı".
فإذ كان لا وجهَ لذلك في الكلامِ، فغيرُ جائزٍ صرفُ معنى كلامِ اللهِ تعالى ذكرُه إِلَّا إِلى أَحْسَنِ وُجوهِه.
Sözde bunun bir tutar tarafı olmadığına göre, Allah Teâlâ'nın kelamının manasını ancak en güzel vechlerine hamletmek caizdir.
وقد دلَّلْنا قبلُ على أن قولَه تعالى ذكرُه: {ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ}، إنما هو مِن أهلِ دينِكم وملتِكم بما فيه كفايةٌ لمَن وُفِّق لفهمِه.
Daha önce Allah Teâlâ'nın: {ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “sizden adalet sahibi iki kişi” sözünün dininizden ve milletinizden olan kimseler anlamına geldiğini, anlamaya muvaffak kılınan kimse için kâfi gelecek delillerle ortaya koymuştuk.
وإذا صحَّ ذلك بما دلَّلْنا عليه، فمعلومٌ أن معنى قولِه: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ
Delillendirdiğimiz üzere bu husus sabit olduğuna göre, O'nun: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ} “yahut başkalarından iki kişi”
غَيْرِكُمْ، إنما هو أو آخران مِن غيرِ أهلِ دينِكم وملتِكم. وإذ كان ذلك كذلك، فسواءٌ كان الآخَران اللذان مِن غيرِ أهلِ دينِنا، يهوديين كانا أو نصرانيين أو مجوسيين أو عابدَىْ وثَنٍ، أو على أيِّ دينٍ كانا؛ لأن الله تعالى ذكرُه لم يَخْصُصْ آخرين مِن أهلِ ملةٍ بعينِها، دونَ ملةٍ بعدَ ألَّا يكونا مِن أهلِ الإسلامِ.
غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” sözünün anlamının ancak dininiz ve milletiniz ehlinden olmayan başka iki kişi olduğu bilinir. Bu böyle olunca, dinimiz ehlinden olmayan diğer iki kişinin Yahudi, Hristiyan, Mecusi, putperest veya hangi dinden olurlarsa olsunlar fark etmez; çünkü Allah Teâlâ, İslam ehlinden olmadıktan sonra bir millet ehlini diğerinden ayırıp belirli bir milletten başka iki kişiyi tahsis etmemiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى ذكرُه: {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ} “Eğer siz yeryüzünde sefere çıkmışsanız da başınıza ölüm musibeti gelmişse” sözünün tevili hakkında görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين: صفةُ شَهادةِ بينِكم إذا حضَر أحدَكم الموتُ وقتَ الوصيةِ، أن يَشْهَدَ اثنان ذوا عدلٍ منكم أيُّها المؤمنون، أو رجلان آخران مِن غيرِ أهلِ ملتِكم، إن أنتم سافَرْتم ذاهبين وراجعِين في الأرضِ.
Allah Teâlâ müminlere şöyle buyurmaktadır: Birinize vasiyet esnasında ölüm geldiğinde aranızdaki şahitliğin vasfı; şayet siz yeryüzünde gidip gelerek yolculuk yapmışsanız, ey müminler, sizden adalet sahibi iki kişinin yahut milletiniz ehlinden olmayan başka iki adamın şahitlik etmesidir.
وقد بيَّنَّا فيما مضَى السببَ الذي مِن أجلِه قيل للمسافرِ: الضاربُ في الأرضِ .
Yolcuya neden "yeryüzünde vuran (sefere çıkan)" dendiğinin sebebini daha önce açıklamıştık .
{فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ}. يقولُ: فنزَل بكم الموتُ.
{فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ} “başınıza ölüm musibeti gelmişse”. Şöyle buyurmaktadır: Başınıza ölüm inmişse.
ووجَّه أكثرُ أهلِ التأويلِ هذا الموضعَ إلى معنى التعقيبِ دونَ التخييرِ، وقالوا: معناه: شهادةُ بينِكم إذا حضَر أحدَكم الموتُ حينَ الوصيةِ اثنان ذوا عدلٍ منكم إن وُجِدا، فإن لم يُوجَدا فآخران مِن غيرِكم.
Tevil ehlinin çoğu bu kısmı muhayyerlik (seçimlik) değil tertip (sıralama) anlamına hamletmiş ve şöyle demişlerdir: Bunun anlamı: Birinize vasiyet esnasında ölüm geldiğinde aranızdaki şahitlik, şayet bulunurlarsa sizden adalet sahibi iki kişidir; şayet bulunmazlarsa sizden olmayan başka iki kişidir.
وإنما فعَل ذلك مَن فعَلَه؛ لأنه وجَّه معنى الشهادةِ في قولِه: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ}. إلى معنى الشهادةِ التي تُوجِبُ للقومِ قيامَ صاحبِها بها عندَ الحاكمِ أو يُبْطِلُها.
Bunu böyle yapan kimse, sadece {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “aranızdaki şahitlik” buyruğundaki şahitliğin anlamını, sahibinin hâkimin huzurunda yerine getirmesiyle bir topluluk lehine [hakkı] gerekli kılan yahut onu hükümsüz kılan şahitlik mânasına hamletmesinden ötürü böyle yapmıştır.
ذكرُ بعضٍ مَن تأوَّل ذلك كذلك
Bunu bu şekilde tevil edenlerin bazılarının zikri:
حدَّثنا عِمْرانُ بنُ موسى القَزَّازُ، قال: ثنا عبدُ الوارثِ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ سُوَيْدٍ، عن يحيى بن يَعْمَرَ في قولِه: {ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ}: مِن المسلمين، فإن لم تَجِدوا مِن المسلمين، فمِن غيرِ المسلمين .
Bize İmrân b. Mûsâ el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Süveyd, Yahyâ b. Ya'mer'den O'nun: {ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “sizden adalet sahibi iki kişi” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Müslümanlardan [iki kişi]. Şayet Müslümanlardan bulamazsanız, Müslüman olmayanlardan .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ ومحمدُ بنُ المثنى، قالا: ثنا ابن أبى عَدِيٍّ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بن المسيبِ في قولِه: {اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}. قال: اثنان مِن أهلِ دينِكم، {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}: مِن أَهلِ الكتابِ، إذا كان ببلادٍ لا يَجِدُ غيرَهم .
Bize Muhammed b. Beşşâr ve Muhammed b. el-Müsenna anlattılar, dediler ki: Bize İbn Ebî Adiy, Saîd'den, o Katâde'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den O'nun: {اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “Sizden adalet sahibi iki kişi yahut sizden olmayan başka iki kişi” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Dininiz ehlinden iki kişi. {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” ise: Kendilerinden başkasını bulamadığı bir beldede olduğu zaman Ehl-i Kitap'tan [iki kişi] .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ، عن شُرَيْحٍ في هذه الآيةِ: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} إلى قولِه: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}. قال: إذا كان الرجلُ بأرضِ غُرْبةٍ، ولم يَجِدْ مسلمًا يُشْهِدُه على وصيتِه، فأَشْهَد يهوديًّا، أو نصرانيًّا، أو مجوسيًّا، فشهادتُهم جائزةٌ .
Bize İbnü'l-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den, o da Şüreyh'ten şu ayet: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Aranızdaki şahitlik” sözünden {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” sözüne kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini anlattı: Kişi gurbet diyarında olup vasiyetine şahit tutacak bir Müslüman bulamadığında bir Yahudi'yi, bir Hristiyan'ı veya bir Mecusi'yi şahit tutarsa, onların şahitliği caizdir .
حدثَّنى محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ}. قال: هذا في الحَضَرِ، {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}: في السفرِ، {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ}: هذا الرجلُ يُدْرِكُه الموتُ في سفرِه، وليس بحضْرتِه أحدٌ مِن المسلمين، فيَدْعُو رجلين مِن اليهودِ أو [النصارى أو] المجوسِ، فيُوصِى إليهما .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “Ey iman edenler! Birinize ölüm geldiğinde, vasiyet sırasında aranızdaki şahitlik, sizden adalet sahibi iki kişi[nin şahitliğidir]”. [es-Süddî] şöyle dedi: Bu, hazar (ikamet) halindedir. {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” [ifadesi ise] sefer halindedir. {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ} “Eğer yeryüzünde sefere çıkmışsanız da başınıza ölüm musibeti gelmişse” [ayetinin anlamı şudur]: Bu, seferindeyken ölümün yakaladığı ve yanında Müslümanlardan kimse bulunmayan adamdır; Yahudilerden veya [Hristiyanlardan yahut] Mecûsîlerden iki adam çağırır da ikisine vasiyet eder.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا مغيرةُ، عن إبراهيمَ وسعيدِ بن جبيرٍ أنهما قالا في هذه الآيةِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} الآية. قال: إذا حضَر الرجلَ الوفاةُ في سفرٍ، فيُشْهِدُ رجلين مِن المسلمين، فإن لم يَجِدْ رجلين مِن المسلمين، فرجلين مِن أهلِ الكتابِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Mugîre, İbrâhîm ve Saîd b. Cübeyr'den onların bu ayet: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” ayeti hakkında şöyle dediklerini haber verdi: Kişiye seferde ölüm geldiği zaman Müslümanlardan iki adamı şahit tutar. Şayet Müslümanlardan iki adam bulamazsa Ehl-i Kitap'tan iki adamı [şahit tutar] .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ}. إلى قولِه: {ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ}: فهذا لمن مات وعندَه المسلمون، فأمَره اللَّهُ أَن يُشْهِدَ على وصيتِه عَدْلين مِن المسلمين، ثم قال: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ}. فهذا لمن مات وليس عندَه أحدٌ مِن المسلمين، فأمَرَ اللهُ تعالى بشهادةِ رجلين مِن غيرِ المسلمين.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan [naklen] anlattı: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” ayetinden {ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “...içinizden adalet sahibi iki kişi[dir]” sözüne kadar [olan kısım]: Bu, yanında Müslümanlar bulunduğu halde vefat eden kimse hakkındadır; Allah ona, vasiyetine Müslümanlardan adalet sahibi iki kişiyi şahit tutmasını emretmiştir. Sonra şöyle buyurmuştur: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ} “Yahut yeryüzünde sefere çıkmışken başınıza ölüm musibeti gelirse sizden olmayan başka iki kişi[dir].” Bu da yanında Müslümanlardan hiç kimse bulunmadığı halde vefat eden kimse hakkındadır; Allah Teâlâ Müslüman olmayanlardan iki kişinin şahitlik etmesini emretmiştir.
ووجَّه ذلك آخرون إلى معنى التخييرِ، وقالوا: إنما عنَى بالشَّهادةِ في هذا الموضعِ الأيْمانَ على الوصيةِ التي أوْصَى إليهما، وائتمانَ الميتِ إياهما على ما ائْتَمَنهما عليه مِن مالٍ ليُؤَدِّياه إلى ورثتِه بعدَ وفاتِه، إن ارْتِيب بهما قالوا: وقد يَتَّمِنُ الرجلُ على مالِه مَن رآه موضعًا للأمانةِ، مِن مؤمنٍ وكافرٍ، في السفرِ والحضرِ.
Başkaları ise bunu muhayyerlik (seçimlik) manasına hamletmiş ve şöyle demişlerdir: Bu yerde şahitlik ile kastedilen ancak kendilerine vasiyet edilen vasiyete dair yeminler ve şüpheye düşüldüğü takdirde vefatından sonra mirasçılarına teslim etsinler diye ölen kişinin güvendiği bir mal hususunda onlara emanet etmesidir. Şöyle dediler: Kişi, seferde ve hazarda mümin olsun kâfir olsun emanete ehil gördüğü kimseye malını emanet edebilir .
وقد ذكَرْنا الروايةَ عن بعضِ مَن قال هذا القولَ فيما مضَى ، وسنَذْكُرُ بقيتَه إن شاء اللهُ تعالى بعدُ.
Bu görüşü savunanların bazılarından gelen rivayeti daha önce zikretmiştik , geri kalanını da Allah Teâlâ dilerse ileride zikredeceğiz.
القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى}.
Zikri aziz olan [Allah]'ın: {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى} “Eğer şüpheye düşerseniz: 'Akraba bile olsa yeminimizi hiçbir bedele satmayız' diye Allah'a yemin ederler” sözünün tevili hakkında görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به وبرسولِه: شهادةُ بينِكم إذا حضَر أحدَكم الموتُ، إن شهِد اثنان ذوا عدلٍ منكم، أو كان أوْصَى إليهما، أو آخَران مِن غيرِكم، إن كنتم في سفرٍ فحضَرَتْكم المنيّةُ، فأَوْصَيْتُم إليهما، ودفَعْتُم إليهما ما كان معكم من مالٍ وتَرِكةٍ لوَرَثتِكم، فإذا أنتم أوصَيْتُم إليهما، ودفَعْتُم إليهما ما كان معكم مِن مالٍ، فأصابَتْكم مصيبةُ الموتِ، فأدَّيا إلى ورثتِكم ما اتَّمنْتُموهما، وادَّعَوْا عليهما خِيانةً خاناها مما اتُّمِنا عليه، فإن الحكمَ فيهما حينَئذٍ أن تَحْبِسوهما. يقولُ: تَسْتَوْقِفونهما بعدَ الصلاةِ.
Zikri yüce olan [Allah], Kendisine ve Resûlü'ne iman edenlere şöyle buyurmaktadır: Birinize ölüm geldiğinde aranızdaki şahitlik; şayet sizden adalet sahibi iki kişi şahitlik eder veya [ölen kişi] o ikisine vasiyet etmişse yahut seferde olup da eceliniz gelmişse sizden olmayan başka iki kişiye vasiyet edip mirasçılarınıza ulaştırmak üzere yanınızdaki mal ve terekeyi o ikisine teslim etmişseniz; siz o ikisine vasiyet edip yanınızdaki malı o ikisine teslim ettiğinizde başınıza ölüm musibeti gelmiş, onlar da kendilerine emanet ettiğiniz şeyi mirasçılarınıza teslim etmiş ve [mirasçılar] kendilerine emanet edilen şey hususunda o ikisinin hainlik ettiğini iddia etmişlerse, o takdirde o ikisi hakkındaki hüküm, onları alıkoymanızdır. Şöyle buyurmaktadır: Namazdan sonra onları durdurursunuz.
وفى الكلامِ محذوفٌ اجْتُزِئ بدلالةِ ما ظهرَ منه على ما حُذِف، وهو: فأصابتكم مصيبةُ الموتِ، وقد أسْنَدْتُم وصيتَكم إليهما، ودفَعْتُم إليهما ما كان معكم من مالٍ، فإنكم تَحْبِسونهما من بعدِ الصلاةِ.
Sözde, açıkça zikredilen kısmın delaletiyle yetinilip hazfedilmiş (metinden düşürülmüş) bir kısım vardır ki o da şudur: Ölüm musibeti gelip çattığında siz vasiyetinizi o ikisine havale etmiş ve yanınızdaki malı o ikisine teslim etmişseniz, onları namazdan sonra alıkoyarsınız.
{فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ}. يقولُ: فيَحْلِفان باللَّهِ إِن اتَّهَمْتُموهما بخيانةٍ فيما اتُّمِنا عليه، مِن تغييرِ وصيةٍ أوْصَى إليهما بها، أو تبديِلها - والارتيابُ هو الأتِّهامُ - {لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا}. يقولُ: يَحْلِفان باللَّهِ لا نَشْتَرِى بأيمانِنا باللَّهِ ثمنًا. يقولُ: لا نَحْلِفُ كاذبَيْن على عوضٍ نَأْخُذُه عليه، وعلى مالٍ نَذْهَبُ به، أو لحقٍّ نَجحَدُه لهؤلاء القومِ الذين أوْصَى إلينا [وَليُّهم وميِّتُهم] .
{فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ} “Eğer şüpheye düşerseniz Allah'a yemin ederler”. Şöyle buyurmaktadır: Kendilerine emanet edilen hususta kendilerine yapılan bir vasiyeti değiştirmek veya tahrif etmekle o ikisini hainlikle itham ederseniz -irtiyab (ارْتِياب) itham etmek demektir- {لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا} “hiçbir bedele satmayız”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'a olan yeminlerimiz karşılığında bir bedel satın almayız diye Allah'a yemin ederler. Şöyle buyurmaktadır: Karşılığında alacağımız bir bedel, el koyacağımız bir mal veya [velileri ve mevtaları] bize vasiyet eden şu topluluğun inkâr edeceğimiz bir hakkı uğruna yalancı olarak yemin etmeyiz [derler].
والهاءُ في قولِه: {بِهِ}. مِن ذكرِ اللهِ، والمعنُّى به الحلفُ والقَسَمُ، ولكنه لما كان قد جرَى قبلَ ذلك ذكرُ القسمِ به، فعُرف معنى الكلامِ، اكْتُفِى به [مِن إعادةِ] ذكرِ القسمِ والحلفِ.
{بِهِ} “onunla / ona” sözündeki zamir (hâ), Allah'ın zikrine aittir; kastedilen ise yemin ve kasemdir. Fakat bundan önce O'nun adına kasem zikredilmiş olup sözün anlamı anlaşıldığı için, kasem ve yemin zikrinin [tekrar edilmesi yerine] bununla yetinilmiştir .
{وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى}. يقولُ: يُقْسِمان باللهِ لا تَطْلُبُ بإقسامِنا باللهِ عوضًا فنَكْذِبَ فيها لأحدٍ، ولو كان الذي نُقْسِمُ به له ذا قرابةٍ منا.
{وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى} “velev ki akraba olsun”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'a yeminimiz karşılığında bir bedel arayıp da onun uğruna hiç kimse lehine yalan söylemeyiz; adına yemin ettiğimiz kimse akrabamız olsa dahi, diye Allah'a yemin ederler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك رُوِى الخبرُ عن ابن عباسٍ.
Bu hususta söylediğimizin bir benzeri İbn Abbâs'tan haber olarak rivayet edilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ}: فهذا لمن مات وليس عندَه أحدٌ مِن المسلمين، فأَمَرَه اللهُ بشهادةِ رجلين مِن غيرِ المسلمين، فإن ارْتِيب في شهادتِهما، اسْتُحْلِفا
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ} “Yahut yeryüzünde sefere çıkmışken ölüm musibeti başınıza gelirse sizden olmayan başka iki kişi” [ayeti], yanında Müslümanlardan kimse bulunmaksızın vefat eden kimse hakkındadır. Allah, Müslüman olmayan iki adamın şahitliğini emretmiştir. Eğer o ikisinin şahitliğinden şüphe edilirse, [kendilerine] yemin ettirilir
بعدَ الصلاةِ باللَّهِ: لم نَشْتَرِ بشهادتِنا ثمنًا قليلًا .
Allah'a: "Şahitliğimizi az bir bedele satmadık" diye yemin ettirilirler .
وقولُه: {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ}: مِن صلاةِ الآخَرَين. ومعنى الكلامِ: أو آخران مِن غيرِكم تَحْبِسونهما مِن بعدِ الصلاةِ إِن ارْتَبْتُم بهما، فيُقْسِمان باللَّهِ لا نَشْتَرِى به ثمنًا ولو كان ذا قُرْبى.
O'nun: {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ} “onları namazdan sonra alıkoyarsınız” sözü: Diğer iki kişinin namazından sonradır. Sözün anlamı şudur: Şayet o ikisinden şüphe ederseniz, sizden olmayan diğer iki kişiyi namazdan sonra alıkoyarsınız; onlar da "Akraba dahi olsa bunu hiçbir bedele satmayız" diye Allah'a yemin ederler.
واخْتَلَفوا في الصلاةِ التي ذكَرَها اللهُ تعالى ذكرُه في هذه الآيةِ، فقال: {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ}؛ فقال بعضُهم: هي صلاةُ العصرِ.
Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği namaz hakkında ihtilaf edip: {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ} “onları namazdan sonra alıkoyarsınız” buyurmuştur; bazısı: "O, ikindi namazıdır" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخْبرنا زكريا، عن الشعبيِّ، أن رجلًا مِن المسلمين حضَرَته الوفاةُ بدَقُوقَا [هذه. قال: فحضَرتْه الوفاةُ] ، فلم يَجِدْ أحدًا مِن المسلمين يُشْهِدُه على وصيتِه، فأشهد رجلين من أهلِ الكتاب. قال: فقَدِما الكوفةَ، فأتَيا الأشعريَّ فأخْبَراه، وقدِما بتَرِكتِه ووصيتِه، فقال الأشعريُّ: هذا أمرٌ لم يَكُنْ بعدَ الذي كان في عهدِ رسول اللهِ ﷺ. قال: فأحْلَفَهما بعدَ العصرِ: باللَّهِ ما خانا، ولا كذَبا، ولا بَدَّلا، ولا كتَما، ولا غيَّرا، وإنها لوصيةُ الرجلِ وتَرِكتُه. قال: فأمْضَى شهادتهما .
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Zekeriyyâ, eş-Şa'bî'den anlattı ki Müslümanlardan bir adama şu Dekûkā'da vefat [hali geldi. Dedi ki: Vefat hali geldi] ve vasiyetine şahit tutacak Müslümanlardan kimseyi bulamadı; bunun üzerine Ehl-i Kitap'tan iki adamı şahit tuttu. Dedi ki: Kûfe'ye gelip el-Eş'arî'ye vardılar ve ona haber verdiler; onun terekesi ve vasiyetiyle gelmişlerdi. el-Eş'arî: "Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında olandan sonra [hiç] vuku bulmamış bir iştir" dedi. Dedi ki: İkindi namazından sonra o ikisine: "Allah'a yemin olsun ki hainlik etmedik, yalan söylemedik, değiştirmedik, gizlemedik ve tahrif etmedik; bu adamın vasiyeti ve terekesi kesinlikle budur" diye yemin ettirdi. Dedi ki: Böylece o ikisinin şahitliğini geçerli kıldı .
حدَّثنا ابن بشارٍ وعمرُو بنُ عليٍّ، قالا: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}. قال: إذا كان الرجلُ بأرضِ الشركِ، فأَوْصَى إلى رجلين مِن أهلِ الكتابِ، فإنهما يَحْلِفان بعدَ العصرِ.
Bize İbn Beşşâr ve Amr b. Alî anlattı, dediler ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: "Kişi şirk diyarında bulunur da Ehl-i Kitap'tan iki adama vasiyet ederse, ikisi ikindiden sonra yemin ederler."
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ بمثلِه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mugîre'den, o da İbrâhîm'den benzerini anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} إلى {فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ}: فهذا رجلٌ مات بغُربةٍ مِن الأرضِ، وترَك تركتَه، وأوْصَى بوصيتِه، وشهِد على وصيتِه رجلان، فإن ارْتِيب في شهادتِهما، اسْتُحْلِفا بعدَ العصرِ، وكان يقالُ: عندَها تَصِيرُ الأيْمانُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” sözünden {فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ} “başınıza ölüm musibeti gelmişse” sözüne kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, gurbet bir yerde vefat edip terekesini bırakan ve vasiyetini yapan, vasiyetine de iki adamın şahit olduğu kimsedir; şayet şahitliklerinden şüphe edilirse ikindiden sonra yemin ettirilirler. Şöyle denilirdi: Yeminler o vakitte edilir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى هشيمٌ، قال: أخْبرَنا مغيرةُ، عن إبراهيمَ وسعيدِ بن جبيرٍ أنهما قالا في هذه الآيةِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ}. قالا: إذا حضَر الرجلَ الوفاةُ في سفرٍ، فلْيُشْهِدْ رجلين مِن المسلمين، فإن لم يَجِدْ فرجلين مِن أهلِ الكتابِ، فإذا قدِما بتركتِه، فإن صدَّقهما الورثةُ قُبِل قولُهما، وإن اتَّهَموهما، أُحْلِفا بعدَ صلاةِ العصرِ: باللهِ ما كذَبْنا، ولا كتَمْنا، ولا خُنَّا، ولا غيَّرْنا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Mugîre, İbrâhîm ve Saîd b. Cübeyr'den onların bu ayet: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” hakkında şöyle dediklerini haber verdi: Kişiye seferde ölüm geldiği zaman Müslümanlardan iki adamı şahit tutsun; şayet bulamazsa Ehl-i Kitap'tan iki adamı [şahit tutsun]. Terekesiyle geldiklerinde mirasçılar o ikisini doğrularsa sözleri kabul edilir; şayet onları itham ederlerse ikindi namazından sonra: "Allah'a yemin olsun ki yalan söylemedik, gizlemedik, hainlik etmedik ve değiştirmedik" diye yemin ettirilirler .
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا يحيى القَطَّانُ، قال: ثنا زكريا، قال: ثنا عامرٌ، أن رجلًا تُوُفِّي بدقُوقا، فلم يَجِدْ مَن يُشْهِدُه على وصيتِه إلا رجلين نصرانيَّيْن مِن أهلها، فأحْلَفَهما أبو موسى دُبُرَ صلاةِ العصرِ في مسجدِ الكوفةِ: باللهِ ما كتَما، ولا غيَّرا، وإن هذه لوَصيَّتُه. فأجازها .
Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ el-Kattân anlattı, dedi ki: Bize Zekeriyyâ anlattı, dedi ki: Bize Âmir anlattı ki Dekûkā'da bir adam vefat etti ve vasiyetine oranın ahalisinden Hristiyan iki adamdan başkasını şahit bulamadı. Bunun üzerine Ebû Mûsâ Kûfe Mescidi'nde ikindi namazının akabinde onlara: "Allah'a yemin olsun ki gizlemediler, değiştirmediler ve bu kesinlikle onun vasiyetidir" diye yemin ettirdi ve bunu geçerli kıldı .
وقال آخرون: بل يُسْتَحْلَفان بعدَ صلاةِ أهلِ دينِهما وملتِهما.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis kendi din ve milletlerinin mensuplarının namazından (ibadetinden) sonra onlara yemin ettirilir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} إلى قولِه: {ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ}. قال: الله هذا في الوصيةِ عندَ الموتِ، يُوصِى، ويُشْهِدُ رجلين مِن المسلمين على ما له وعليه. قال: هذا في الحضَرِ، {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}: في السفرِ، {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ}: هذا الرجلُ يُدْرِكُه الموتُ في سفرِه، وليس بحضرتِه أحدٌ مِن المسلمين، فيَدْعو رجلين مِن اليهودِ أو النصارى أو المجوسِ، فيُوصِى إليهما، ويَدْفَعُ إليهما ميراثَه، فيُقْبِلان به، فإن رضِى أهلُ الميتِ الوصيةَ، وعرَفوا مالَ صاحبِهم، ترَكوا الرجلين، وإن ارتابوا رفَعوهما إلى السلطانِ، فذلك قولُه: {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ} - {إِنِ ارْتَبْتُمْ}. قال عبدُ اللَّهِ بنُ عباسٍ: كأنى أَنْظُرُ إلى العِلْجَيْن حينَ انتُهِى بهما إلى أبى موسى الأشعريِّ في دارِه، ففتَح الصَّحيفةَ، فأنْكَر أهلُ الميتِ وخوَّنُوهما، فأراد أبو موسى أن يَسْتَحْلِفَهما بعدَ العصرِ، فقلتُ له: إنهما لا يُبالِيان صلاةَ العصرِ، ولكن اسْتَحْلِفْهما بعد صلاتِهما في دينِهما. فيُوقَفُ الرجلان بعدَ صلاتِهما في دينِهما، ويَحْلِفان باللَّهِ: لا نَشْتَرِى به ثمنًا قليلًا ولو كان ذا قربى، ولا نَكْتُمُ شهادةَ اللهِ، إنا إذن لمن الآثمين، إن صاحبَكم لَبهذا أوْصَى، وإن هذه لَتركتُه. فيقولُ لهما الإمامُ قبلَ أن يَحْلِفا: إنكما إن كنتما كتَمْتُما أو خُنتُما، فضَحْتُكما في قومِكما، ولم تَجُزْ لكما شهادةٌ، وعاقَبْتُكما. فإذا قال لهما ذلك، فإن ذلك أدْنى أن يَأْتوا بالشهادةِ على وجهِها.
Muhammed b. el-Huseyn bana anlatıp dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Ey iman edenler! Aranızda şahitlik...” kavlinden {ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “...içinizden adalet sahibi iki kişi” sözüne kadar [olan kısım hakkında] şöyle dedi: Allah'a yemin olsun ki bu, ölüm anındaki vasiyet hakkındadır; [kişi] vasiyet eder ve lehine ve aleyhine olan şeyler üzerine Müslümanlardan iki kişiyi şahit tutar. Dedi ki: Bu, hazar (ikamet) halindedir. {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “Yahut sizden olmayan başka iki kişi” [ifadesi ise] seferdedir (yolculuktadır). {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ} “Eğer yeryüzünde sefere çıkmışsanız da başınıza ölüm musibeti gelmişse” [ifadesi]: Bu, seferinde kendisine ölüm gelen ve yanında Müslümanlardan kimse bulunmayan adamdır; o da Yahudilerden veya Hristiyanlardan veya Mecûsîlerden iki kişiyi çağırır, onlara vasiyet eder ve mirasını kendilerine teslim eder. Onlar da bununla [ölenin ailesine] gelirler. Şayet ölünün ailesi vasiyete razı olur ve sahiplerinin malını tanırlarsa o iki adamı serbest bırakırlar. Eğer şüpheye düşerlerse onları sultana (hâkime) götürürler. İşte O'nun: {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ} - {إِنِ ارْتَبْتُمْ} “Şüpheye düşerseniz onları namazdan sonra alıkoyarsınız” buyruğu budur. Abdullah b. Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle dedi: Sanki ben, evinde Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'ye götürüldüklerinde o iki gayrimüslime bakıyor gibiyim. [Ebû Mûsâ] sahifeyi (vasiyetnameyi) açtı, ölünün ailesi ise inkâr edip o ikisini hainlikle suçladılar. Bunun üzerine Ebû Mûsâ onlara ikindi namazından sonra yemin ettirmek istedi. Ben ona: "Onlar ikindi namazını umursamazlar; fakat kendi dinlerindeki ibadetlerinden (namazlarından) sonra onlara yemin ettir" dedim. Bunun üzerine iki adam kendi dinlerindeki namazlarından sonra durdurulur ve Allah'a şöyle yemin ederler: "Akraba bile olsa onun karşılığında hiçbir bedel satın almayız, Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz, aksi takdirde şüphesiz günahkârlardan oluruz. Arkadaşınız kesinlikle böyle vasiyet etti ve şüphesiz bıraktığı terekesi de budur." İmam (hâkim) yemin etmelerinden önce onlara şöyle der: "Eğer bir şey gizlemiş veya hıyanet etmişseniz, sizi kavminizin içinde rezil ederim, şahitliğiniz kabul edilmez ve sizi cezalandırırım." [Hâkim] onlara bunu söylediğinde, bu onların şahitliği gereği gibi yerine getirmelerine daha yakındır.
وأولى القولين في ذلك بالصوابِ عندَنا قولُ مَن قال: تحبسونهما من بعدِ صلاةِ العصرِ؛ لأن الله تعالى عرَّف الصلاة في هذا الموضعِ بإدخالِ الألفِ واللامِ فيها، ولا تُدْخِلُهما العربُ إلا في معروفٍ، إما في جنسٍ، أو في واحدٍ معهودٍ معروفٍ عندَ المخاطَبِين . فإذ كان ذلك كذلك، وكانت الصلاةُ في هذا الموضع مُجْمَعًا على أنه لم يُعْنَ بها جميعُ الصلواتِ، لم يَجُزْ أن يكونَ مُرادًا بها صلاةُ المُسْتَخْلَفِ مِن اليهودِ والنصارى؛ لأن لهم صلواتٍ ليست واحدةً فيكونَ معلومًا أنها المَعْنِيَّةُ بذلك. فإذ كان ذلك كذلك، صحَّ أنها صلاةٌ بعينها من صلواتِ المسلمين. وإذ كان ذلك كذلك، وكان النبيُّ ﷺ صحيحًا عنه أنه إذ لا عَن بينَ العَجْلانيَّين، لاعَن بينَهما بعدَ العصرِ دونَ غيرِها مِن الصلواتِ - كان معلومًا أن التي عُنِيَت بقولِه: {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ}. هي الصلاةُ التي كان رسولُ اللهِ ﷺ يَتَخَيَّرُها لاستخلافِ مَن أراد تغليظَ اليمينِ عليه. هذا [مع ما] عندَ أهلِ الكفرِ باللهِ مِن تعظيمِ ذلك الوقتِ، وذلك لقربِه مِن غروبِ الشمسِ.
Bu husustaki iki görüşten bize göre doğruya en yakın olanı: "Onları ikindi namazından sonra alıkoyarsınız" diyenin görüşüdür; çünkü Allah Teâlâ bu yerde namaz kelimesini başına elif ve lam getirerek marife (belirli) kılmıştır. Araplar ise elif ve lamı ancak muhataplarca bilinen maruf bir cinste yahut belirli, bilinen tek bir fertte kullanırlar . Durum böyle olunca ve bu yerdeki namaz ile bütün namazların kastedilmediği üzerinde icma bulunurken, bununla Yahudi ve Hristiyanlardan yemin ettirilecek kişinin namazının kastedilmiş olması caiz olmaz; çünkü onların birden fazla namazları vardır ki bununla onun kastedildiği bilinsin. Durum böyle olunca, bunun Müslümanların namazlarından belirli bir namaz olduğu kesinleşir. Durum böyle olunca ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den iki Aclânî arasında mülâane yaptırdığında diğer namazların değil ikindinin akabinde yaptırdığı sahih olarak rivayet edildiğine göre - O'nun: {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ} “onları namazdan sonra alıkoyarsınız” sözüyle kastedilenin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aleyhine yemini ağırlaştırmak istediği kimseye yemin ettirmek için tercih ettiği namaz olduğu bilinir. Bununla birlikte [ayrıca] Allah'ı inkâr edenlerin nezdinde o vaktin tazim edilmesi de vardır; bu da onun güneşin batışına yakın olmasındandır.
و كان ابن زيدٍ يقولُ في قولِه: {لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا}. ما حدَّثني به يُونُسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا}. قال: لا (٢) نَأْخُذُ به رِشْوةً .
İbn Zeyd, O'nun: {لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا} “hiçbir bedele satmayız” sözü hakkında Yûnus b. Abdila'lâ'nın bana anlattığı ve dediği şu sözü söylerdi: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا} “hiçbir bedele satmayız” sözü hakkında şöyle dedi: Bunun karşılığında rüşvet almayız .
القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ (١٠٦)}.
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ (١٠٦)} “Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; doğrusu o takdirde biz elbette günahkârlardan oluruz” sözünün teviline dair açıklama.
اخْتَلَفَت القَرأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَته عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ}. بإضافةِ الشهادةِ إلى اللهِ، وخفضِ اسمِ اللهِ تعالى، يعنى: لا نَكْتُمُ شهادةً للهِ عندَنا.
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etti; beldelerin kurrâsının geneli bunu: {وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ} “Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz” şeklinde, şehâdet kelimesini Allah lafzına izafe ederek ve Allah Teâlâ'nın ismini kesreli (mecrûr) okudu; yani: Yanımızda olan Allah için bir şahitliği gizlemeyiz.
وذُكِر عن الشعبيِّ أنه كان يَقْرَؤُه كالذي حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن ابن عونٍ، عن عامرٍ أنه كان يَقْرَأُ: (ولا نَكْتُمُ شهادةً أللَّهِ إِنَّا إِذًا لمن الآثمينَ). بقطعِ الألفِ وخفضِ اسمِ اللهِ، هكذا حدَّثنا به ابن وكيعٍ .
eş-Şa'bî'den ise bunu İbn Vekî'in bize anlattığı gibi okuduğu zikredilmiştir; dedi ki: Bize Ebû Üsâme, İbn Avn'dan, o da Âmir'den onun: (ولا نَكْتُمُ شهادةً أللَّهِ إِنَّا إِذًا لمن الآثمينَ) şeklinde, elifi hemze-i kat' yaparak ve Allah lafzını kesreli okuduğunu anlattı; İbn Vekî' bunu bize böyle anlattı .
وكأن الشعبيَّ وجَّه معنى الكلامِ إلى أنهما يُقْسِمان باللَّهِ: لا نَشْتَرِى به ثمنًا ولا نَكْتُمُ شهادةً عندَنا. ثم ابْتَدَأ يَمينًا باستفهامٍ باللهِ إنهما إن اشْتَريا بأيمانِهما ثمنًا أو كتَما شهادتَه عندَهما [إنهما من] الآثمين.
Sanki eş-Şa'bî sözün anlamını, o ikisinin Allah'a: "Bununla hiçbir bedel satın almayız ve yanımızdaki şahitliği gizlemeyiz" diye yemin ettiklerine hamletmiş; sonra Allah'a istifhamla bir yemine başlayarak, şayet yeminleriyle bir bedel satın alır veya yanlarındaki şahitliğini gizlerlerse [şüphesiz onların] günahkârlardan olacağını [ifade etmiştir].
وقد رُوِى عن الشعبيِّ في قراءةِ ذلك روايةٌ تُخالِفُ هذه الروايةَ، وذلك ما حدَّثني أحمدُ بنُ يوسفَ التَّغْلِبيُّ، قال: ثنا القاسمُ بنُ سلَّامٍ، قال: ثنا عبادُ بنُ عبادٍ، عن ابن عونٍ، عن الشعبيِّ أنه قرأ: (ولا نَكْتُمُ شَهادَةً اللَّهِ إِنَّا إِذًا لمن الآثمين). قال أحمدُ: قال أبو عبيدٍ: يُنوِّنُ شهادةً ويَخْفِضُ اللَّهَ على الاتصالِ. قال: وقد رواها بعضُهم بقطعِ الألف على الاستفهامِ، [وحفظى أنا] لقراءةِ الشعبيِّ تركُ الاستفهامِ.
Bunun kıraati hususunda eş-Şa'bî'den bu rivayete muhalif bir rivayet daha nakledilmiştir; o da bana Ahmed b. Yûsuf et-Tağlibî'nin anlattığı şu rivayettir: Dedi ki: Bize el-Kâsım b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. Abbâd, İbn Avn'dan, o da eş-Şa'bî'den onun: (ولا نَكْتُمُ شَهادَةً اللَّهِ إِنَّا إِذًا لمن الآثمين) şeklinde okuduğunu anlattı. Ahmed dedi ki: Ebû Ubeyd şöyle demiştir: [eş-Şa'bî] "şehâdeten" kelimesini tenvinli okur ve vasl üzere (bağlantılı olarak) Allah lafzını mecrûr (kesreli) kılar. Dedi ki: Bazıları bunu istifham üzere elifi hemze-i kat' yaparak rivayet etmiştir; benim eş-Şa'bî'nin kıraatine dair ezberim ise [ve hıfzî ene] istifhamın terk edilmesidir [terku].
وقرَأها بعضُهم: (ولا نَكْتُمُ شَهادةً الله) . بتنوينِ الشهادةِ ونصبِ اسمِ الله، بمعنى: ولا نَكْتُمُ الله شهادةً عندنا.
Bazıları ise bunu: (ولا نَكْتُمُ شَهادةً الله) şeklinde okumuştur . Şehâdet kelimesini tenvinli ve Allah lafzını mansub okuyarak: Yanımızdaki bir şahitliği Allah'tan gizlemeyiz manasındadır.
وأولى القراءاتِ في ذلك عندَنا بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأ: {وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ}. بإضافةِ الشهادةِ إلى اسمِ اللهِ، وخفضِ اسمِ اللهِ؛ لأنها القراءةُ المستفيضةُ في قرَأَةِ الأمصارِ، التي لا تَتَناكَرُ صحَّتَها الأُمَّةُ.
Bu hususta bize göre kıraatlerin doğruya en yakın olanı: Şehâdet kelimesini Allah ismine izafe ederek ve Allah ismini mecrûr (kesreli) kılarak {وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ} “Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz” şeklinde okuyanın kıraatidir; çünkü bu, beldelerin kurrâsı arasında yaygın olan ve ümmetin sıhhatini inkâr etmediği kıraattir.
وكان ابن زيدٍ يقولُ في معنى ذلك: {وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ}: وإِن كان صاحبُها بعيدًا.
İbn Zeyd bunun anlamı hakkında: {وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ} “Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz”: Sahibi uzak [bir kimse] olsa bile, derdi.
حدَّثني بذلك يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ عنه .
Bunu bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb ondan haber verdi.
القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ}.
Zikri aziz olan [Allah]'ın: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ} “Eğer o ikisinin bir günah işledikleri (yalan söyledikleri) ortaya çıkarsa, haklarına tecavüz edilenlerden en yakın diğer iki kişi onların yerine geçer” sözünün tevili hakkında görüş:
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {فَإِنْ عُثِرَ}: فإن اطُّلِع منهما أو ظهَر.
Zikri yüce olan [Allah], {فَإِنْ عُثِرَ} “Eğer ortaya çıkarsa” sözüyle: Şayet o ikisinden [bir hainliğe] muttali olunursa veya [bu] zahir olursa, demek istemektedir.
وأصلُ العَثْرِ الوقوعُ على الشيءِ والسقوطُ عليه، ومن ذلك قولُهم: عثَرَت إصْبعُ فلانٍ بكذا، إذا صدَمَته وأصابَتْه ووقَعَت عليه. ومنه قولُ الأعشى ميمونِ بن قيس:
el-Asr (العَثْر) kelimesinin asıl anlamı; bir şeye rast gelmek ve onun üzerine düşmektir (tökezlemektir). Nitekim onların: "Falanın parmağı şuna çarptı/tökezledi (عَثَرَت)" sözü de bundandır; yani ona çarptığı, isabet ettiği ve üzerine düştüğü zaman [böyle denir]. el-A‘şâ Meymûn b. Kays'ın şu sözü de bu kabildendir:
بذاتِ لَوْثٍ عَفَرْنَاةٍ إذا عثَرَتْ … فالتَّعْسُ أدْنى لها مِن أن أقولَ لَعَا
Kuvvetli , iri yarı bir deveyle ki tökezlediğinde … Ona: "Geçmiş olsun (kalk)" demektense helak olsun (düşsün) demek daha yakındır
يعنى بقولِه: عثَرَت: أصاب مَنْسِمُ خُفِّها حجرًا أو غيرَه. ثم يُسْتَعْمَلُ ذلك في كلِّ واقعٍ على شيءٍ كان عنه خفيًّا، كقولِهم: عثَرَتْ على الغَزْلِ بأَخَرَةٍ، فلم تَدَعْ بِنَجْدٍ قَرَدَةً . بمعنى: وقَعَت.
"Tökezlediğinde" sözüyle: Tırnağının ucu bir taşa veya başka bir şeye çarptığında, demek istemektedir. Sonra bu ifade, kendisinden gizli kalmış bir şeye rastlayan herkes hakkında kullanılır; nitekim onların: "Sonunda ipliğe rastladı da Necid'de hiçbir tiftik bırakmadı" sözü gibi ki "rastladı" anlamındadır.
وأما قولُه: {عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا}. فإنه يقولُ تعالى ذكرُه: فإن اطُّلِع مِن الوصِيَّيْن اللذين ذكَر اللهُ أَمْرَهما في هذه الآيةِ بعدَ حلِفِهما باللَّهِ: لا نَشْتَرِى بأيمانِنا ثمنًا ولو كان ذا قربى، ولا نَكْتُمُ شهادةَ اللهِ - {عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا}. يقولُ: على أنهما اسْتَوْجَبا بأيمانِهما التي حلَفا بها إثمًا، وذلك أن يُطَّلَعَ على أنهما كانا كاذِبَيْن في أيمانِهما باللَّهِ: ما خُنَّا، ولا بدَّلْنا، ولا غيَّرْنا. فإن وُجِدا قد خانا مِن مالِ الميتِ شيئًا، أو غيَّرا وصيتَه، أو بَدَّلا، فأثِما بذلك من حلِفِهما بربِّهما، {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا}. يقولُ: يقومُ حينَئذٍ مَقامَهما مِن ورثةِ الميتِ الأَوْلَيان الموصَى إليهما.
Yüce Allah'ın: {عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا} “[o ikisinin] bir günaha hak kazandıkları [ortaya çıkarsa]” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şayet Allah'ın bu ayette durumlarını zikrettiği o iki vasinin: "Yeminlerimiz karşılığında hiçbir bedel satın almayız, [lehine yemin ettiğimiz kimse] akraba bile olsa ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz" diye Allah'a yemin etmelerinden sonra {عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا} “[o ikisinin] bir günaha hak kazandıkları” anlaşılırsa; yani ettikleri yeminler sebebiyle bir günahı hak ettikleri [ortaya çıkarsa] -ki bu da onların: 'Hıyanet etmedik, değiştirmedik ve tahrif etmedik' diye Allah'a ettikleri yeminlerinde yalancı olduklarının ortaya çıkmasıdır-. Eğer onların ölünün malından bir şeye hıyanet ettikleri yahut onun vasiyetini değiştirdikleri veya tebdil ettikleri tespit edilir ve böylece Rablerine ettikleri yeminlerinden ötürü günaha girmiş olurlarsa, {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا} “o vakit onların yerine diğer ikisi geçer”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: O takdirde kendilerine vasiyet edilenlerin yerine ölünün mirasçılarından en yakın iki hak sahibi geçer.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimizin bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}. قال: إذا كان الرجلُ بأرضِ الشركِ، فأَوْصَى إلى رجلين مِن أهلِ الكتابِ، فإنهما يَحْلِفان بعدَ العصرِ، فإذا اطُّلعِ عليهما بعدَ حلِفِهما أنهما خانا شيئًا، حلَف أولياءُ الميتِ أنه كان كذا وكذا، ثم اسْتَحَقُّوا .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” hakkında rivayet etti, şöyle dedi: Bir adam şirk diyarında bulunur da Ehl-i Kitap'tan iki adama vasiyet ederse, o ikisi ikindiden sonra yemin ederler. Eğer yeminlerinden sonra bir şeye hıyanet ettiklerine muttali olunursa, ölünün velileri durumun şöyle şöyle olduğuna yemin ederler, sonra da hak sahibi olurlar .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ بمثلِه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mugīre'den, o da İbrâhim'den benzerini rivayet etti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}: مِن غيرِ المسلمين، {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ}، فإن ارْتِيب في شهادتِهما اسْتُحْلِفا بعدَ الصلاةِ باللهِ: ما اشْتَرَيْنا بشهادتِنا ثمنًا قليلًا. فإن اطَّلَع الأولياءُ على أن الكافرَينِ كذَبا في شهادتِهما، قام رجلان من الأولياءِ فحلَفا باللهِ: إن شهادةَ الكافرَيْنِ باطلةٌ، وإنا لم نَعْتَدِ. فذلك قولُه: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا}. يقولُ: إِن اطَّلِع على أن الكافرَيْنِ كذَبا، {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا}. يقولُ: مِن الأولياءِ، فحلَفا باللهِ: إن شهادةَ الكافرَينِ باطلةٌ، وإنا لم نَعْتَدِ. فتُرَدُّ شهادةُ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan [rivayet etti; o,] {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” yani Müslümanlardan başkası, {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ} “o ikisini namazdan sonra alıkoyarsınız” [kavli hakkında şöyle dedi]: Eğer o ikisinin şahitliğinden şüphe edilirse, namazdan sonra 'Biz şahitliğimiz karşılığında az bir menfaat satın almadık' diye Allah adına yemin ettirilirler. Eğer veliler o iki kâfirin şahitliklerinde yalan söylediklerine muttali olurlarsa, velilerden iki adam kalkar ve 'Şüphesiz o iki kâfirin şahitliği batıldır ve biz haddi aşmadık' diye Allah adına yemin ederler. İşte {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا} “Eğer o ikisinin bir günah hak ettikleri ortaya çıkarsa” kavli budur. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Eğer o iki kâfirin yalan söylediklerine muttali olunursa, {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا} “o zaman o ikisinin yerine diğer ikisi geçer”. [İbn Abbâs] şöyle der: Velilerden [iki kişi kalkar] ve 'Şüphesiz o iki kâfirin şahitliği batıldır ve biz haddi aşmadık' diye Allah adına yemin ederler. Böylece o iki kâfirin şahitliği reddedilir,
الكافرَينِ، وتجوزُ شهادةُ الأولياءِ .
velilerin şahitliği ise geçerli kılınır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا}: أي: اطُّلع منهما على خيانةٍ، أنهما كذَبا أو كتَما .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا} “Eğer o ikisinin bir günah hak ettikleri ortaya çıkarsa”, yani o ikisinden bir hıyanete, yalan söylediklerine veya [bir şeyi] gizlediklerine muttali olunursa .
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في المعنى الذي له حكَم اللهُ تعالى ذكرُه على الشاهدَيْن بالأيمانِ، فنقَلَها إلى الآخَرَيْن بعدَ أن عُثِر عليهما أنهما اسْتَحَقَّا إثمًا؛ فقال بعضُهم: إنما أَلْزَمَهما اليمينَ إذا [ارْتيب في شهادتِهما] على الميتِ في وصيتِه، أنه أوْصَى بغيرِ الذي يَجوزُ في حكمِ الإسلامِ، وذلك أن يَشْهَدَا أنه أوْصَى بمالِه كلِّه، أو أوْصَى أن يُفَضَّلَ بعضُ ولدِه ببعضِ مالِه.
Tevil ehli, zikri yüce olan Allah'ın iki şahide yemin yükleyip ardından bir günah hak ettikleri ortaya çıkınca bunu diğer iki kişiye nakletmesinin gerekçesi olan anlam hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: [Allah], ölünün vasiyeti hususunda onun aleyhine İslam hükmünde caiz olmayan bir şeyi vasiyet ettiğine dair [şahitliklerinden şüphelenildiğinde] o ikisine yemini zorunlu kılmıştır ; bu da malının tamamını vasiyet ettiğine veya çocuklarının bir kısmını malının bir kısmıyla üstün tutmayı vasiyet ettiğine şahitlik etmeleridir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} إلى قولِه: {ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ}: مِن أهلِ الإسلامِ، {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ}: مِن غيرِ أهلِ الإسلامِ، {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ} إلى: {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ}. يقولُ: فيَحْلِفان باللهِ بعدَ الصلاةِ، فإن حلَفا على شيءٍ يُخالِفُ مَا أَنْزَلَ اللهُ تعالى ذكرُه مِن الفَريضةِ - يعني اللذين ليسا مِن أهلِ الإسلامِ - {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا}: مِن أولياءِ الميتِ، فيَحْلِفان باللهِ: ما كان صاحبُنا لِيُوصِىَ بهذا، و إنهما لكاذبان،
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [şöyle nakletti]: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} “Ey iman edenler! Birinize ölüm geldiğinde aranızdaki şahitlik...” ayetinden {ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “içinizden adalet sahibi iki kişi” buyruğuna kadar [olan kısım]; İslam ehlinden [demektir]. {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” buyruğu; İslam ehlinden olmayanlardan [demektir]. {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ} “Eğer yeryüzünde yolculukta iseniz...” ayetinden {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ} “Allah adına yemin ederler” buyruğuna kadar. [İbn Abbâs] der ki: Namazdan sonra Allah'a yemin ederler. Eğer -İslam ehlinden olmayan o iki kişiyi kastediyor- zikri yüce olan Allah'ın indirdiği farz hükme aykırı bir şeye yemin ederlerse; {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا} “o ikisinin yerine başka iki kişi geçer” [buyruğu]; ölünün velilerinden [iki kişi geçer demektir]. [Bu iki veli] Allah'a şöyle yemin ederler: 'Arkadaşımız bunu asla vasiyet etmiş olamaz ve şüphesiz o ikisi kesinlikle yalancıdırlar,
ولَشَهادتُنا أحقُّ مِن شهادتِهما .
bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden elbette daha haklıdır' .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: يُوقَفُ الرجلان بعدَ صلاتِهما في دينِهما، فيَحْلِفان باللهِ: لا نَشْترى به ثمنًا ولو كان ذا قُرْبَى، ولا نَكْتُمُ شهادةَ اللهِ، إنا إذن لمن الآثمين، إنَّ صاحبَكم لَبهذا أوْصَى، وإن هذه لتَركتُه. فإذا شهِدا، وأجاز الإمامُ شهادتَهما على ما شهِدا، قال لأولياءِ الرجلِ: اذْهَبوا فاضْرِبوا في الأرضِ واسْأَلُوا عنهما، فإن أنتم وجَدْتُم عليهما خِيانةً، أو أحدًا يَطْعُنُ عليهما ردَدْنا شهادتَهما. فيَنْطَلِقُ الأولياءُ فيَسْأَلُون، فإن وجَدوا أحدًا يَطْعُنُ عليهما، أو هما غيرُ مرضِيَّيْن عندَهم، أو اطُّلِع على أنهما خانا شيئًا من المالِ وجَدوه عندَهما، أقْبل الأولياءُ فشهِدوا عندَ الإمامِ، وحلفوا باللهِ: لشَهادتُنا أنهما لخَائنان مُتَّهمان في دينِهما، مَطْعونٌ عليهما، أحقُّ مِن شهادتِهما بما شهِدا، وما اعْتَدَيْنا. فذلك قولُه: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ} .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, şöyle dedi: İki adam kendi dinlerindeki namazlarından sonra durdurulur ve Allah'a şöyle yemin ederler: 'Akraba bile olsa onunla bir bedel satın almayız, Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; o takdirde biz elbette günahkârlardan oluruz. Arkadaşınız işte bunu vasiyet etti ve onun terekesi işte budur.' Onlar şahitlik edip de imam şahitlik ettikleri şey üzere onların şahitliğini geçerli kılınca, adamın velilerine: 'Gidin, yeryüzünde dolaşın ve o ikisini araştırın; şayet onların bir hıyanetini bulursanız veya onları ayıplayıp kusur bulan birini bulursanız, onların şahitliğini reddederiz' der. Veliler gidip araştırırlar; eğer onları ayıplayan birini bulurlarsa yahut onlar kendi nezdinde güvenilir değilse veya onların yanında buldukları maldan bir şeye hıyanet ettiklerine muttali olunursa, veliler gelir , imamın huzurunda şahitlik ederler ve Allah'a şöyle yemin ederler: 'Bizim onların dinlerinde hıyanet ehli, töhmet altında ve ayıplanmış kimseler olduklarına dair şahitliğimiz, onların şahitlik ettikleri şey hakkındaki şahitliklerinden daha haklıdır ve biz haddi aşmadık.' İşte O'nun şu sözü budur: {فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ} “Eğer o ikisinin bir günah hak ettikleri ortaya çıkarsa, haklarına girilenlerden en yakın diğer iki kişi onların yerine geçer” .
وقال آخرون: بل إنما أُلْزِم الشاهدان اليمينَ لأنهما ادَّعَيا أنه أوْصَى لهما ببعضِ المالِ، وإنما يُنْقَلُ إلى الآخَرَيْن مِن أجلِ ذلك، إذا ارْتابا بدَعْواهما.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis iki şahide yemin, ancak ölünün kendilerine malın bir kısmını vasiyet ettiğini iddia ettikleri için zorunlu kılınmıştır; iddialarından şüphe edildiğinde [yeminin] diğer ikisine nakledilmesi de sırf bu sebeptendir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: