Binûn

"Ve'l-Fecr" Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن عكرمةَ:

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Câbir’den, o da İkrime’den nakletti:

{وَاللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ}. قال: ليلهُ جمعٍ .

{وَاللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ} “Akıp gittiği zaman geceye [andolsun]” [ayeti hakkında İkrime] şöyle dedi: Cem‘ gecesidir .

واختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ الشامِ والعراقِ: {يَسْرِ} بغيرِ ياءٍ . وقرَأ ذلك جماعةٌ من القرأةِ بإثباتِ الياء .

Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Şam ve Irak kurrâsının geneli bunu: {يَسْرِ} [şeklinde] yâ harfi olmaksızın okumuştur . Kurrâdan bir topluluk ise bunu yâ harfini sabit tutarak [yesrî şeklinde] okumuştur .

قال أبو جعفرٍ ﵀: وحذفُ الياءِ في ذلك أعجبُ إلينا، ليوفّقَ بينَ رءوسِ الآياتِ إذ كانت بالراءِ. والعربُ ربما أسقَطت الياءَ في موضعِ الرفعِ مثلَ هذا؛ اكتفاءً بكسرةِ ما قبلَها منها، ومن ذلك قولُ الشاعرِ :

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Âyet sonları râ harfiyle bittiği için âyet sonları arasında uyum sağlamak amacıyla bunda yâ harfinin hazfedilmesi (düşürülmesi) bize daha sevimlidir. Nitekim Araplar, bunun gibi merfû konumdaki yerlerde, kendisinden önceki kesre ile yetinerek bazen yâ harfini düşürürler. Şairin şu sözü de bundandır :

ليس تخفَى يَسارَتي قدرَ يومٍ … ولقد تُخْفِ شِيمَتى إِعْسَارِى

Bir gün kadar bile gizli kalmaz varlığım … [fakat] ahlakım yoksulluğumu gizleyebilir.

وقوله: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هل فيما أقسمتُ به من هذه الأمورِ مقْنَعٌ لذى حِجرٍ. وإنما يعنِى بذلك: إن في هذا القسمِ مكتفًى لمن عقَل عن ربِّه، مما هو أغلظُ منه من الأقسامِ. فأما معنى قولِه: {لِذِي حِجْرٍ}. فإنه: لذى حِجًا وذى عقلٍ، يقالُ للرجلِ إذا كان مالكًا نفسَه قاهرًا لها ضابطًا: إنه لذو حِجْرٍ. ومنه قولُهم: حجَر الحاكمُ على فلانٍ.

Allah'ın: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ} “Akıl sahibi için bunda bir yemin [değeri] var mıdır?” sözü: Zikri yüce olan Allah, “Üzerine yemin ettiğim bu hususlarda akıl sahibi için ikna edici bir delil/yemin var mıdır?” buyurmaktadır. Bununla şunu kastetmektedir: Rabbinden [geleni] kavrayıp akleden kimse için, bundan daha ağır olan yeminlere gerek kalmaksızın bu yeminde yeterlilik vardır. {لِذِي حِجْرٍ} sözünün anlamına gelince; o, akıl ve feraset sahibi kimse demektir. Bir adam nefsine hâkim olup ona boyun eğdirdiğinde ve onu kontrol altında tuttuğunda: «إِنَّهُ لَذُو حِجْرٍ» (Şüphesiz o, akıl/irade sahibidir) denilir. Nitekim «حَجَرَ الْحَاكِمُ عَلَى فُلَانٍ» (Hâkim falancayı kısıtladı/hacir altına aldı) sözleri de bundandır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا أبو كريبٍ وأبو السائبِ، قالا: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: أخبَرنا قابوسُ بنُ أبي ظَبيانَ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قوله: {لِذِي حِجْر}. قال:

Bize Ebû Küreyb ve Ebû’s-Sâib anlattı, dediler ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Bize Kābûs b. Ebî Zabyân, babasından, o da İbn Abbâs’tan [radıyallâhu anhümâ] Allah Teâlâ’nın: {لِذِي حِجْر} “Akıl sahibi için” âyeti hakkında haber verdi; şöyle dedi:

لذى النُّهى والعقل

Akıl ve idrak sahibi kimse için .

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةَ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قوله: {لِذِي حِجْر}. يقولُ: لأولى النُّهى.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan Allah'ın: {لِذِي حِجْر} “Akıl sahibi için” sözü hakkında nakletti; şöyle buyurmaktadır: İdrak/akıl sahipleri için, demektir.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ}. قال: ذوى الحِجا والنُّهى والعقلِ.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ} “Akıl sahibi için bunda bir yemin [değeri] var mıdır?” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Feraset, idrak ve akıl sahipleri.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن قابوسَ بن أبي ظبيانَ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ}. قال: لذى عقلٍ، لذى نُهًى.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Kâbûs b. Ebî Zabyân’dan, o babasından, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ} “Akıl sahibi için bir yemin” [ifadesi hakkında] şöyle dedi: Akıl sahibi için, idrak sahibi için.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن الأغرِّ المنِقَرِيِّ، عن خليفةَ بن الحصينِ، عن أبي نصرٍ، عن ابن عباسٍ: {قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ}. قال: لذى لُبٍّ، لذى حِجًا .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o el-Eğarr el-Minkarî’den, o Halîfe b. Husayn’dan, o Ebû Nasr’dan, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ} “Akıl sahibi için bir yemin” [ifadesi hakkında] şöyle dedi: Akıl sahibi için, feraset sahibi için .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ}. قال: لذى عقلٍ.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah'ın: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ} “Akıl sahibi için bunda bir yemin [değeri] var mıdır?” sözü hakkında nakletti; şöyle dedi: Akıl sahibi için.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: لذى عقلٍ، لذى رأيٍ .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti: Akıl sahibi için, doğru görüş sahibi için .

حدَّثني محمدُ بن عمارةَ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا إسرائيلُ،

Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl haber verdi,

عن [أبي يحيى] ، عن مجاهدٍ: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ}. قال: لذى لبٍّ، أو نُهًى.

[Ebû Yahyâ’dan] , o da Mücâhid’den nakletti: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ} “Akıl sahibi için bunda bir yemin [değeri] var mıdır?” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Akıl veya idrak sahibi için.

حدَّثنا الحسنُ بن عرفةَ، قال: ثنا خلفُ بنُ خليفةَ، عن هلالِ بن خَبّابٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ}. قال: لذى عقلٍ.

Bize el-Hasan b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize Halef b. Halîfe, Hilâl b. Habbâb’dan, o da Mücâhid’den Allah'ın: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ} “Akıl sahibi için bunda bir yemin [değeri] var mıdır?” sözü hakkında nakletti; şöyle dedi: Akıl sahibi için.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليَّةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ}. قال: لذى حِلْمٍ .

Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ’dan, o da el-Hasan’dan nakletti: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ} “Akıl sahibi için bunda bir yemin [değeri] var mıdır?” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Hilim/sağduyu sahibi için .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمر، عن قتادة في قوله: {لِذِي حِجْرٍ}. قال: لذى حِجًا. وقال الحسنُ: لذى لُبٍّ .

Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den Allah'ın: {لِذِي حِجْرٍ} “Akıl sahibi için” sözü hakkında nakletti; şöyle dedi: Feraset sahibi için. Hasan ise: Akıl sahibi için, dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ}: لذي حِجًا، لذى عقلٍ ولُبٍّ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den Allah'ın: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ} “Akıl sahibi için bunda bir yemin [değeri] var mıdır?” sözü hakkında nakletti; [Katâde]: Feraset sahibi için, akıl ve anlayış sahibi için, [dedi].

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ}. قال: لذى عقلٍ. وقرَأ: {لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} [البقرة: ١٦٤]، {لِأُولِي الْأَلْبَابِ} [آل عمران: ١٩٠]. وهم الذين عاتَبهم اللهُ. وقال: العقلُ واللُّبُّ واحدٌ، إلا أنه يفترقُ في كلامِ العربِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ} “Akıl sahibi için bunda bir yemin [değeri] var mıdır?” sözü hakkında şöyle dedi: Akıl sahibi için. Ve: {لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “Akleden bir topluluk için” [el-Bakara: 164], {لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “Sağduyu sahipleri için” [Âl-i İmrân: 190] [ayetlerini] okudu. Bunlar, Allah'ın kendilerine hitap edip uyardığı kimselerdir. Şöyle dedi: Arap kelamında farklı kullanılsa da akıl ve lüb birdir.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ (٦) إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ (٧) الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ (٨) وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ (٩) وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ (١٠) الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ (١١)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ (٦) إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ (٧) الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ (٨) وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ (٩) وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ (١٠) الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ (١١)} “Görmedin mi Rabbin ne yaptı Âd’a? Direkler sahibi İrem’e? Ki beldeler arasında onun benzeri yaratılmamıştı. Ve vadide kayaları oyan Semûd’a? Ve kazıklar sahibi Firavun’a? Ki onlar beldelerde azgınlık etmişlerdi.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: قولُه: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ (٦) إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ألم تنظرْ يا محمدُ بعين قلبِك، فترى كيف فعل ربُّك بعادٍ؟

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: O'nun: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ (٦) إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ} “Görmedin mi Rabbin ne yaptı Âd’a? Direkler sahibi İrem’e?” sözü: Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kalp gözünle bakıp Rabbinin Âd kavmine ne yaptığını görmedin mi?

واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {إِرَمَ}؛ فقال بعضُهم: هي اسمُ بلدة.

Tefsir ehli, O'nun: {إِرَمَ} “İrem” sözünün anlamında ihtilaf etmiştir; bazısı: “O bir belde ismidir” demiştir.

ثم اختلف الذين قالوا ذلك في البلدةِ التي عُنِيت بذلك؛ فقال بعضُهم: عُنيت به الإسكندريةُ.

Sonra bunu söyleyenler, bununla kastedilen belde konusunda da ihtilaf etmişlerdir; bazısı: “Bununla İskenderiye kastedilmiştir” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال : ثني يعقوبُ بنُ عبدِ الرحمنِ الزهريُّ، عن أبي صخرٍ عن القُرَظيِّ، أنه سمِعه يقولُ: {إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ}: الإسكندريةُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki : Bana Ya‘kûb b. Abdirrahmân ez-Zührî, Ebû Sahr’dan, o da el-Kurazî’den nakletti; onun: {إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ} “Direkler sahibi İrem” [ifadesi hakkında]: İskenderiye’dir, dediğini işitmiştir .

قال أبو جعفر : وقال آخرون: هي دِمَشْقُ.

Ebû Ca‘fer dedi ki: Başkaları ise: “O Şam’dır (Dımaşk)” dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ الهلاليُّ من أهلِ البصرةِ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ عبدِ المجيدِ، قال: ثنا ابنُ أبي ذئبٍ عن المَقْبُرِيِّ: {بِعَادٍ (٦) إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَاد}. قال: هي دمشقُ

Bana Basra ehlinden Muhammed b. Abdillâh el-Hilâlî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Abdi’l-Mecîd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zi’b, el-Makburî’den [naklen] anlattı: {بِعَادٍ (٦) إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَاد} “Âd [kavmine], sütunlar sahibi İrem’e” [ayeti hakkında] dedi ki: “O Dımaşk’tır (Şam).”

وقال آخرون: عُنِى بقولِه: {إِرَمَ} أمَّةٌ.

Başkaları ise: O'nun: {إِرَمَ} “İrem” sözüyle bir ümmet kastedilmiştir, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بن عمارةَ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ قوله: {إِرَمَ}. قال: أمةٌ .

Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İsrâil, Ebû Yahyâ’dan, o da Mücâhid’den Allah'ın: {إِرَمَ} “İrem” sözü hakkında nakletti; şöyle dedi: Bir ümmettir .

وقال آخرون: معنى ذلك: القديمةُ.

Başkaları ise: Bunun anlamı “eski / kadim olandır” dediler.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، [وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا] عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِرَمَ}. قال: القديمةُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ [ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birlikte] İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah'ın: {إِرَمَ} “İrem” sözü hakkında nakletti; [Mücâhid] şöyle dedi: Kadim olandır .

وقال آخرون: تلك قبيلةٌ من عادٍ.

Başkaları ise: Bu , Âd’dan bir kabiledir, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ (٦) إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ}. قال: كنا نُحدَّثُ أَنَّ إرمَ قبيلةٌ

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [rivayetle] O'nun: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ (٦) إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ} “Görmedin mi Rabbin ne yaptı Âd’a? Sütunlar sahibi İrem’e?” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bize İrem’in bir kabile olduğu anlatılırdı

من عادٍ؛ بيت مملكةِ عادٍ.

Âd’dan [bir kabile olup] Âd krallığının hanedanıydı .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {بِعَادٍ (٦) إِرَمَ}. قال: قَبيلٌ من عادٍ، كان يقالُ لهم: إرمُ .

Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den Allah'ın: {بِعَادٍ (٦) إِرَمَ} “Âd’a, İrem’e” sözü hakkında nakletti; şöyle dedi: Âd kavminden bir kabileydi , onlara İrem denilirdi .

[وقال آخرون: إِنَّ إرمَ هو] جَدُّ عادٍ.

[Başkaları da şöyle dedi: Şüphesiz İrem,] Âd’ın dedesidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan nakletti: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ} “Görmedin mi Rabbin ne yaptı Âd’a?”

يقولُ اللهُ: {بِعَادٍ (٦) إِرَمَ}. أي: إنَّ عادَ، ابنُ إرَمَ بن عَوْصٍ بن سامِ بن نوحٍ .

Allah: {بِعَادٍ (٦) إِرَمَ} “Âd’a, İrem’e” buyurmaktadır. Yani Âd; İrem b. Avs b. Sâm b. Nûh’un oğludur .

وقال آخرون: {إِرَمَ}: الهالكِ.

Başkaları ise: {إِرَمَ} “İrem”, helak olan [anlamındadır] dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ (٦) إِرَمَ}. يعنى بالإرمِ الهالكَ، ألا ترَى أنك تقولُ: أَرِم بنو فلان.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan [naklen] anlattı: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ إِرَمَ} “Görmedin mi Rabbin ne yaptı Âd’a, İrem’e!”. [İbn Abbâs] İrem ile helak olanı kastetmektedir. Görmez misin ki sen: “Falan oğulları helak oldu (erime benû fulân)” dersin.

[حدَّثني المروزيُّ] ، عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرَنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {بِعَادٍ (٦) إِرَمَ}: [الإرمُ: الهالكُ] ، ألا ترَى أنك تقولُ: أَرِم بنو فلانٍ. أي هلَكوا .

[Bana el-Mervezî anlattı] , Hüseyin’den, dedi ki: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk’ın Allah'ın: {بِعَادٍ (٦) إِرَمَ} “Âd’a, İrem’e” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: [İrem: Helak olandır] ; görmez misin ki sen: “Falan oğulları helak oldu (erime benû fülan)” dersin; yani helak oldular demektir .

والصوابُ من القولِ في ذلك عندنا أن يقالَ: إن إرمَ إما اسمُ بلدةٍ كانت عادُ تسكنُها، فلذلك رُدَّت على عادَ على الإتباعِ لها، ولم تُجْرَ من أجلِ ذلك، وإما اسمُ قبيلةٍ فلم تُجْرَ أيضًا، كما لا تُجْرَى أسماءُ القبائلِ؛ كتميمَ وبكرَ، وما أشبةَ ذلك إذا أرادوا به قبيلةً. وأما اسمُ عادَ فلم يُجرَ، إذ كان اسمًا أعجميًّا.

Bize göre bu konuda doğru olan görüş şöyle denilmesidir: İrem, ya Âd kavminin yerleştiği bir beldenin adıdır ve bu sebeple Âd kelimesine tebâiyet (atıf / bedel) yoluyla mecrur kılınmış ve gayrimunsarif olduğu için tenvin almamıştır; ya da bir kabile adıdır ve bir kabile kastedildiğinde Temîm, Bekr ve benzeri kabile isimlerinin gayrimunsarif olması gibi o da tenvin almamıştır. Âd ismine gelince, o da acemî (Arapça kökenli olmayan) bir isim olduğu için munsarif kılınmamıştır.

فأما ما ذُكِر عن مجاهدٍ، أنه قال: عُنِى بذلك القديمةُ. فقولٌ لا معنى له؛ لأن ذلك لو كان معناه لكان مخفوضًا بالتنوينِ، وفى تركِ الإجراءِ الدليلُ على أنه ليس بنعتٍ ولا صفةٍ.

Mücâhid’den nakledilen “bununla kadim olan kastedilmiştir” sözüne gelince; bu bir anlamı olmayan bir sözdür. Çünkü eğer anlamı bu olsaydı tenvin ile kesreli olurdu. Tenvin almayışı ise onun bir sıfat veya niteleme olmadığının delilidir.

وأشبهُ الأقوالِ فيه بالصوابِ عندى أنها اسمُ قبيلةٍ من عادَ؛ ولذلك جاءت القراءةُ بتركِ إضافةِ عادَ إليها وتركِ إجرائِها، كما يقالُ: ألم ترَ ما فعَل ربُّك بتميم نهشلَ. فتُرِك نهشلُ، وهى قبيلةٌ فتُرِك إجراؤُها لذلك، وهي في موضعِ خفضٍ بالردِّ على تميمَ، ولو كانت {إِرَمَ} اسمَ بلدةٍ أو اسمَ جدٍّ لعادٍ لجاءت القراءةُ بإضافِة عادَ إليها، كما يقالُ: هذا عمرُو زبيدٍ وحاتمُ طيئ وأعشى هَمْدَانَ، ولكنها اسم قبيلةٍ منها فيما أرى كما قال قتادةُ واللهُ أعلمُ؛ فلذلك أجمَعت القرأةُ فيها على تركِ الإضافةِ وتركِ الإجراءِ.

Bu konuda bana göre doğruya en yakın olan görüş, onun Âd kavminden bir kabile adı olmasıdır. Bu yüzden kıraat, Âd kelimesinin ona izâfet edilmeksizin ve tenvinsiz okunmasıyla gelmiştir; nitekim [Arapçada]: “Rabbinin Temîm Nehleş’e ne yaptığını görmedin mi?” denir. Nehleş bir kabile olduğu için gayrimunsarif bırakılmış ve Temîm kelimesine bedel kılınarak mecrur olmuştur. Şayet {إِرَمَ} bir belde veya Âd’ın dedesinin adı olsaydı, kıraat Âd kelimesinin ona izâfetiyle gelirdi; nitekim “Bu, Zübeyd’in Amr’ı, Tayy’ın Hâtim’i ve Hemdân’ın A‘şâ’sıdır” denilmesi gibi. Fakat kanaatimce o, Katâde’nin de dediği gibi onlardan bir kabilenin adıdır -Allah en doğrusunu bilir-. Bu yüzden kurrâ, onda izâfet yapmamak ve tenvin vermemek üzerinde icmâ etmiştir.

وقولُه: {ذَاتِ الْعِمَادِ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {ذَاتِ الْعِمَادِ} في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: معناه: ذاتِ الطُّولِ. وذهَبوا في ذلك إلى قولِ العربِ للرجلِ الطويلِ: رجلٌ مُعَمَّدٌ. وقالوا: كانوا طِوالَ الأجسامِ.

Allah Teâlâ'nın: {ذَاتِ الْعِمَادِ} “Sütunlar/direkler sahibi” buyruğuna gelince; tevil ehli, bu ayette geçen {ذَاتِ الْعِمَادِ} ifadesinin anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı: “Bunun anlamı, uzun boylu demektir” demiştir. Onlar bu görüşlerinde, Arapların uzun boylu adam için 'raculün muammedün' (uzun boylu adam) demelerini delil almışlar ve: “Onlar iri ve uzun cüsseli kimselerdi” demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: {ذَاتِ الْعِمَادِ}. يعني: طولُهم مثلُ العمادِ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {ذَاتِ الْعِمَادِ} “Direkler sahibi”; yani boyları direk gibiydi, demektir .

حدَّثني محمدُ بن عمارةَ الأسديُّ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ قولَه: {ذَاتِ الْعِمَادِ}. قال: كان لهم جسمٌ في السماءِ .

Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İsrâil, Ebû Yahyâ’dan, o da Mücâhid’den Allah'ın: {ذَاتِ الْعِمَادِ} “Direkler sahibi” kavli hakkında nakletti; şöyle dedi: Göğe doğru yükselen gövdeleri vardı .

وقال بعضُهم: بل قيل لهم: {ذَاتِ الْعِمَادِ}؛ لأنهم كانوا أهلَ عَمَدٍ، ينتجعون الغيوثَ وينتقِلون إلى الكلأِ حيثُ كان، ثم يرجِعون إلى منازلِهم.

Bazıları ise şöyle demiştir: Aksine onlara {ذَاتِ الْعِمَادِ} “direkler sahibi” denilmiştir; çünkü onlar çadır direği sahibi göçebelerdi, yağmur yağan yerleri arar, nerede otlak bulurlarsa oraya göç eder, sonra da konaklarına geri dönerlerdi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الْعِمَادِ}. قال: أهلُ عمودٍ لا يقيمون .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birlikte İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah'ın: {الْعِمَادِ} “el-İmâd” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid] şöyle dedi: [Bir yerde] yerleşik kalmayan çadır direği ehlidirler .

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ذَاتِ الْعِمَادِ}. قال: ذُكِر لنا أنهم كانوا أهلَ عمودٍ لا يقيمون؛ سيارةً.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {ذَاتِ الْعِمَادِ} “Direkler sahibi [İrem]”. [Katâde] dedi ki: Bize anlatıldığına göre onlar [bir yerde] yerleşik kalmayan, konup göçen çadır direği ehlidirler.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {ذَاتِ الْعِمَادِ}. قال: كانوا أهلَ عمودٍ .

Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den nakletti: {ذَاتِ الْعِمَادِ} “Direkler sahibi”; şöyle dedi: Onlar çadır direği ehli idiler .

وقال آخرون: بل قيل ذلك لهم؛ لبناءٍ بناه بعضُهم، فشَيَّد عَمَدَه ورفَع بناءَه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine onlara bu isim, bazılarının yaptığı binalardan dolayı verilmiştir; zira onlar binalarının sütunlarını sağlamlaştırıp yapılarını yükseltmişlerdi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ}. قال: عادُ قومُ هودٍ، بنَوها وعمِلوها حينَ كانوا في الأحقاف. قال: {لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا}: مثلُ تلك الأعمادِ ، {فِي الْبِلَادِ}. قال: وذلك في الأحقافِ في حضرَ موتَ، ثَمَّ كانت عادٌ. قال: وثَمَّ أحقافُ الرملِ، كما قال اللهُ جلَّ ثناؤه، الأحقافُ؛ من الرملِ: رمالٌ أمثالُ الجبالِ، تكونُ مُظِلَّةٌ مجوَّفةً.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ} “Direkler sahibi İrem’e” kavli hakkında şöyle dedi: Hûd’un kavmi Âd, Ahkâf’ta bulundukları sırada o [binaları] inşa edip yapmışlardı. [İbn Zeyd] dedi ki: {لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا}: Bu direklerin benzeri , {فِي الْبِلَادِ}: “Beldelerde [yaratılmamış / yapılmamıştı]”. Dedi ki: Bu, Hadramut’taki Ahkâf’tadır; Âd kavmi oradaydı. Dedi ki: Orada kum tepecikleri (ahkâf) vardır; nitekim Allah -senâsı yücedir- öyle buyurmuştur. Ahkâf, kum cinsindendir; dağlar misali, gölgelik yapan oyuk oyuk kumlardır.

وقال آخرون: قيل ذلك لهم؛ لشدِة أبدانِهم وقُوتِهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Onlara bedenlerinin sağlamlığı ve kuvvetleri sebebiyle böyle denilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا المروزيُّ، عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعت الضحاكَ يقولُ في قولِه: {ذَاتِ الْعِمَادِ}. يعنى: الشِّدةِ والقوةِ .

Bize el-Mervezî, Hüseyin’den anlattı, dedi ki: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk’ın Allah'ın: {ذَاتِ الْعِمَادِ} “Direkler sahibi” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Şiddet ve kuvvet sahibidirler, demektir .

وأشبهُ الأقوالِ في ذلك بما دلَّ عليه ظاهرُ التنزيلِ قولُ مَن قال: عُنِى بذلك أنهم

Bu hususta Tenzîl’in (Kur’an’ın) zâhirinin delalet ettiğine görüşlerin en uygun olanı, bununla onların:

كانوا أهلَ عمودٍ سيارةً؛ لأن المعروفَ في كلامِ العربِ من العمادِ، ما عُمِد به الخيامُ من الخشبِ، أو السوارى التي يُحمَلُ عليها البناءُ، ولا يُعلمُ بناءٌ كان لهم بالعمادِ بخبرٍ صحيحٍ، بل وجَّه بعضُ أهل التأويلِ قولَه: {ذَاتِ الْعِمَادِ} إلى أنه عُنِى به طولُ أجسامِهم، وبعضُهم إلى أنه عُنِى به عمادُ خيامِهم، فأما عِمادُ البنيانِ، فلا نعلَمُ كبيرَ أحدٍ من أهلِ التأويلِ وجَّهَه إليه، وتأويلُ القرآنِ إنما يوجَّهُ إلى الأعرفِ الأغلبِ الأشهرِ من معانيه - ما وُجد إلى ذلك سبيلٌ - دونِ الأنكرِ.

sürekli göç eden çadır direği ehli olduklarının kastedildiğini söyleyenlerin görüşüdür. Zira Arapların kelamında “imâd” (direk) olarak bilinen şey, çadırların kendisiyle tutturulduğu ahşaplar yahut üzerine binanın yüklendiği sütunlardır. Sahih bir haberle onların direklerle kurulu bir binaları olduğu da bilinmemektedir. Aksine tevil ehlinden bazıları O’nun: {ذَاتِ الْعِمَادِ} “direkler sahibi” kavmini bedenlerinin uzunluğuna, bazıları da çadırlarının direklerine yormuştur. Bina sütunlarına gelince, tevil ehlinden kayda değer hiç kimsenin bunu o anlama hamletmiş olduğunu bilmiyoruz. Kur’an’ın tevili ise -buna imkân bulunduğu sürece- en bilinmeyen anlamlara değil, anlamlarının en bilinenine , en yaygınına ve en meşhuruna hamledilir.

وقوله: {الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ألم ترَ كيف فعَل ربُّك بعادَ، إرمَ التي لم يُخلقْ مثلُها؛ يعنى: مثلُ عادَ، والهاءُ عائدةٌ على عادَ. وجائزٌ أن تكون عائدةً على إرمَ؛ لما قد بيَّنا قبلُ أنها قبيلةٌ. وإنما عُنِى بقولِه: {لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا}: [لم يخلق مثلها] في العِظَمِ والبطشِ والأَيْدِ.

Allah’ın: {الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ} “Ki beldelerde onun benzeri yaratılmamıştı” kavline gelince; O -senâsı yücedir- şöyle buyurmaktadır: Rabbinin Âd’a, benzeri yaratılmamış olan İrem’e ne yaptığını görmedin mi? Yani Âd kavminin benzeri [yaratılmamıştı] demektir; [“mislihâ”daki] “hâ” zamiri Âd’a dönmektedir. Daha önce açıkladığımız üzere İrem’in bir kabile olması hasebiyle zamirin İrem’e dönmesi de câizdir. O’nun: {لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا} “Benzeri yaratılmamıştı” kavliyle sadece; cüsse, zorbalık ve güç bakımından [benzeri yaratılmamıştı] kastedilmiştir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ}: ذُكر لنا أنهم كانوا اثنى عشرَ ذراعًا طولًا في السماء .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den Allah'ın: {الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ} “Ki beldelerde onun benzeri yaratılmamıştı” kavli hakkında nakletti: Bize onların göğe doğru boylarının on iki zirâ olduğu zikredildi .

وقال آخرون: بل معنى ذلك ذاتِ العماد التي لم يخلقْ مثلُ الأعمدةِ في البلادِ. وقالوا: {الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا} من صفة هو {ذَاتِ الْعِمَاد}، والهاءُ التي في

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı, o sütunların benzeri beldelerde yaratılmamış olan direkler/sütunlar sahibi demektir. Ve dediler ki: {الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا} “Ki onun benzeri yaratılmamıştı” kavli, {ذَاتِ الْعِمَاد} “direkler sahibi” ifadesinin sıfatıdır; şuradaki “hâ” zamiri ise...

{مِثْلُهَا} إنما هي من ذكرِ {ذَاتِ الْعِمَادِ}

{مِثْلُهَا} kavlindeki “hâ” zamiri ise {ذَاتِ الْعِمَادِ} ifadesine aittir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ. فذكَر نحوَه .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd dedi... ve bunun benzerini zikretti .

وهذا قولٌ لا وجهَ له؛ لأن {الْعِمَادِ} واحدٌ مذكرٌ، و {الَّتِي} للأنثى، ولا يوصفُ المذكرُ بالتي، ولو كان ذلك من صفة {الْعِمَادِ} لقيل: الذي لم يُخْلقْ مثلُه في البلادِ. وإن جُعِلت {الَّتِي} لإرمَ، وجُعِلت الهاءُ عائدةً في قولِه: {مِثْلُهَا} عليها، وقيل: هي دمشقُ أو الإسكندريةُ. فإنَّ بلادَ عادٍ هي التي وصَفها الله في كتابِه فقال: {وَاذْكُرْ أَخَا عَادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقَافِ} [الأحقاف: ٢١].

Bu ise geçerliliği olmayan bir görüştür; zira {الْعِمَادِ} kelimesi tekil ve müzekkerdir, {الَّتِي} ise müennestir; müzekker olan bir kelime “elletî” ile nitelenmez. Şayet bu {الْعِمَادِ} kelimesinin sıfatı olsaydı: “Beldelerde benzeri yaratılmamış olan (ellezî lem yuhlak misluhû)” denilirdi. Eğer {الَّتِي} kelimesi İrem’e ait kılınır ve {مِثْلُهَا} kavlindeki “hâ” zamiri de ona döndürülüp: “O [belde], Şam (Dımaşk) veya İskenderiye’dir” denilirse; şüphesiz ki Âd kavminin beldesi, Allah’ın Kitabı’nda nitelendirdiği şu beldedir; O şöyle buyurmuştur: {وَاذْكُرْ أَخَا عَادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقَافِ} “Âd kavminin kardeşini hatırla; hani o, Ahkâf’taki kavmini uyarmıştı.” [Ahkâf, 21].

والأحقافُ هي جمعُ حِقْفٍ، وهو ما انعطَف من الرمل وانحنى. وليست الإسكندرية ولا دمشق من بلادِ الرمال، بل ذلك الشِّحْرُ من بلادِ حضرَموتَ وما والاها.

Ahkâf ise “hıkf” kelimesinin çoğuludur; o da kumun kıvrılıp büküldüğü yerdir. Ne İskenderiye ne de Şam kum beldelerindendir; bilakis orası Hadramut beldelerinden eş-Şihr ve civarıdır.

وقولُه: {وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ}. يقولُ: وثمودَ الذي خرَقوا الصخرَ ودخَلوه، فاتَّخذوه بيوتًا. كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَكَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ} [الحجر: ٨٢]. والعربُ تقولُ: جابَ فلانٌ الفلاةَ يَجُوبُها جَوْبًا. إذا دخَلها وقطَعها، ومنه قولُ نابغةِ بني جعدةَ:

Yüce Allah’ın: {وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ} “Ve vadide kayaları oyan Semûd’a [ne yaptığını görmedin mi?]” kavli hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: [Yüce Allah], “Kayaları yarıp içine giren ve onları [kendilerine] evler edinen Semûd’a [da ne yaptığını görmedin mi?]” buyurmaktadır. Nitekim şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَكَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ} [el-Hicr: 82] “Onlar dağlardan güvenli evler yontuyorlardı.” Araplar, bir kimse çöle girip onu baştan başa aşıp geçtiğinde: Câbe fulânuni’l-felâte yecûbuhâ cevben (جَابَ فُلانٌ الفَلاةَ يَجُوبُها جَوْبًا) derler. Benî Ca‘de’li Nâbiğa’nın şu sözü de bu kabildendir:

أَتَاكَ أبو لَيْلَى يجوبُ بهِ الدُّجَى … دُجَى الليلِ جَوَّابُ الفلاةِ عَثَمْثَمُ

Ebû Leylâ karanlıkları yararak sana geldi… Gecenin karanlığını, çölleri aşıp geçen iri ve güçlü bir deve

يعنى بقولِه: يجوبُ: يدخلُ ويقطعُ.

[Şair] “yecûbu” sözüyle: Girer ve yararak geçer, anlamını kastetmektedir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قوله: {وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ}. يقولُ: فخرَقوها

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan Allah'ın: {وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ} “Ve vadide kayaları oyan Semûd’a” kavli hakkında nakletti; şöyle dedi: Onları oydular

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ}. يعنى ثمودَ قومَ صالحٍ؛ كانوا ينحِتون من الجبالِ بيوتًا .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ} “Ve vadide kayaları oyan Semûd’a”; Sâlih’in kavmi Semûd’u kastetmektedir; onlar dağlardan evler yontuyorlardı .

حدَّثني محمدُ بن عمارةَ الأسَدِيُّ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ في قولِه: {الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ}. قال: جابوا الجبالَ، فجعَلوها بيوتًا .

Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İsrâil, Ebû Yahyâ’dan, o da Mücâhid’den Allah'ın: {الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ} “Vadide kayaları oyanlar” kavli hakkında nakletti; şöyle dedi: Dağları oydular ve onları evler haline getirdiler .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ}: جابوها ونَحتوها بيوتًا.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den Allah'ın: {وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ} “Ve vadide kayaları oyan Semûd’a” kavli hakkında nakletti: Onları oydular ve yontup evler yaptılar.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةِ: {جَابُوا الصَّخْرَ}: نَقَبوا الصخرَ .

Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den nakletti: {جَابُوا الصَّخْرَ} “Kayaları oydular” [ifadesi hakkında şöyle demiştir]: Kayaları delip oydular.

[حدّثنى المروزيُّ] ، عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ}. يقولُ: قَدُّوا الحجارةَ .

[Bana el-Mervezî anlattı] , Hüseyin’den, dedi ki: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: Dahhâk’ın Allah'ın: {جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ} “Vadide kayaları oydular” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Taşları kestiler/yonttular .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ}: ضرَبوا البيوتَ والمساكنَ في الصخرِ في الجبالِ، حتى جعَلوا فيها مساكنَ، {جَابُوا}: جرَّبوها؛ تجرَّبوا البيوتَ في الجبالِ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ} “Vadide kayaları oyanlar” kavli hakkında şöyle dedi: Dağlardaki kayalara evler ve meskenler kazdılar, nihayet orada meskenler yaptılar. {جَابُوا} “oydular”; onları denediler / tecrübe ettiler; dağlarda evler tecrübe ettiler .

وقال قائلٌ :

Bir şair de şöyle demiştir :

ألا كلُّ شيءٍ ما خلا الله بائدٌ … كما بادَ حيٌّ من شَنِيفٍ وَمَارِدِ

Bilesiniz ki, Allah dışında her şey yok olucudur… Şenîf ve Mârid kabilesinin helak olup gittiği gibi.

همُ ضرَبوا في كلِّ صَلَّاءَ صَعْدَةٍ … بأيدٍ شِدَادٍ أَيِّدَاتِ السَّواعِدِ

Onlar her sert ve dik kayaya vurdular… Sağlam, güçlü ve kuvvetli kollarıyla.

وقوله: {وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ألم ترَ كيف فعل ربُّك أيضًا بفرعونَ صاحب الأوتادِ؟

Allah Teâlâ'nın: {وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ} “Ve kazıklar sahibi Firavun’a [ne yaptı?]” kavli hakkında; şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Rabbinin kazıklar sahibi Firavun’a da ne yaptığını görmedin mi?

واختلف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {ذِي الْأَوْتَادِ}. ولِم قيل له كذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: ذى الجنودِ الذين يقوُّون له أمرَه. وقالوا: الأوتادُ في هذا

Ehl-i tevil (tefsir ehli), [Allah Teâlâ'nın]: {ذِي الْأَوْتَادِ} “kazıklar sahibi” kavlinin anlamı ve ona niçin böyle denildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun manası; onun emrini [ve iktidarını] güçlendiren ordular sahibi [demektir]. Şöyle de dediler: Bu

الموضعِ: الجنودُ.

yerde "el-evtâd" (الأوتاد), ordulardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri: