حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ}. قال: الأوتادُ: الجنودُ الذين يشُدُّون له أمره، ويقالُ: كان فرعونُ يُوتِدُ في أيديهم وأرجلهم أوتادًا من حديدٍ، يُعَلِّقُهم بها .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ} “Ve kazıklar sahibi Firavun’a” [ayeti hakkında] şöyle dedi: el-Evtâd (الأوتاد), onun işini/iktidarını pekiştiren ordulardır. Şöyle de denilir: Firavun insanların ellerine ve ayaklarına demir kazıklar çakar ve onları bunlarla asardı .
وقال آخرون: بل قيل له ذلك؛ لأنه كان يُوتِدُ الناس بالأوتادِ.
Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis ona bu isim, insanları kazıklara bağlayıp çaktığı için verilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {ذِي الْأَوْتَادِ}. قال: كان يُوتِدُ الناسَ بالأوتادِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah'ın: {ذِي الْأَوْتَادِ} “Kazıklar sahibi” kavli hakkında nakletti: İnsanları kazıklara çakardı, dedi .
وقال آخرون: كانت مظالَّ وملاعب يُلعَبُ له تحتَها.
Başkaları ise şöyle dediler: Bunlar, altında kendisi için oyunlar/eğlenceler düzenlenen çardaklar ve oyun alanlarıydı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ}: ذكر لنا أنها كانت مظالَّ وملاعبَ يُلعبُ له تحتها من أوتادٍ وحبالٍ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ} “Ve kazıklar sahibi Firavun’a”; bize bunların kazıklardan ve iplerden oluşan, altında kendisi için oyunlar/eğlenceler düzenlenen çardaklar ve oyun alanları olduğu zikredildi.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {ذِي الْأَوْتَادِ}. قال: ذى البناءِ؛ كانت مظالُّ يُلْعَبُ له تحتَها، وأوتادٌ تُضربُ له.
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den nakletti: {ذِي الْأَوْتَادِ} “Kazıklar sahibi”. Dedi ki: [Yani] bina/yapı sahibi; altında kendisi için eğlenilen çardaklar ve kendisi için çakılan kazıklar vardı.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن ثابتٍ البُنَانيِّ، عن أبي رافعٍ، قال: أوتَد فرعونُ لامرأتِه أربعةَ أوتادٍ، ثم جعَل على ظهرِها رحًا عظيمةً حتى ماتت .
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Sâbit el-Bünânî’den, o da Ebû Râfi‘den nakletti: Firavun karısı için dört kazık çaktı, sonra ölünceye kadar onun sırtına büyük bir değirmen taşı koydu .
وقال آخرون: بل قيل ذلك له؛ لأنه كان يعذِّبُ الناسَ بالأوتادِ.
Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis ona bu isim, insanlara kazıklarla azap ettiği için verilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ، عن محمودٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ: {وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ}. قال: كان يجعلُ رِجلًا ههنا ورجلًا ههنا، ويدًا ههنا ويدًا ههنا، بالأوتادِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o İsmâil’den, o Mahmûd’dan, o da Saîd b. Cübeyr’den nakletti: {وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ} “Ve kazıklar sahibi Firavun’a”; dedi ki: Kazıklarla bir ayağı şuraya, bir ayağı buraya, bir eli şuraya, bir eli buraya koyardı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {ذِي الْأَوْتَادِ}. قال: كان يُوتِدُ الناسَ بالأوتادِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah'ın: {ذِي الْأَوْتَادِ} “Kazıklar sahibi” kavli hakkında nakletti: İnsanları kazıklara çakardı, dedi .
وقال آخرون: إنما قيل ذلك له لأنه كان له بنيانٌ يعذِّبُ الناسَ عليه.
Başkaları ise şöyle dediler: Ona bu isim, yalnızca üzerinde insanlara azap ettiği bir yapısı olduğu için verilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ، عن رجلٍ، عن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o İsmâil’den, o bir adamdan, o da...
سعيدِ بن جُبيرٍ: {وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ}. قال: كان له مَناراتٌ يعذِّبُهم عليها .
Saîd b. Cübeyr’den nakletti: {وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ} “Ve kazıklar sahibi Firavun’a”; dedi ki: Onun, üzerlerinde onlara azap ettiği kuleleri/yüksek yapıları vardı .
وأولى هذه الأقوالِ عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: عُنى بذلك الأوتادُ التي تُوتَدُ، من خشبٍ كانت أو حديدٍ؛ لأن ذلك هو المعروفُ من معاني الأوتادِ، ووَصِف بذلك؛ لأنه إما أن يكونَ كان يعذبُ الناسَ بها، كما قال أبو رافعٍ وسعيدُ بنُ جُبيرٍ، وإما أن يكون كان يُلعَبُ له بها.
Bu görüşler içinde bana göre doğruya en yakın olanı: Bununla, ahşaptan veya demirden olsun, çakılan kazıkların kastedildiğini söyleyenin görüşüdür; çünkü kazıklar kelimesinin bilinen anlamı budur. Firavun bununla nitelenmiştir; zira o ya Ebû Râfi‘ ve Saîd b. Cübeyr’in dediği gibi insanlara bunlarla azap ediyordu ya da kendisi için bunlarla oyun/eğlence kuruluyordu.
وقوله: {الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ}. يعنى بقوله جلَّ ثناؤُه: {الَّذِينَ}: عادًا وثمودَ وفرعونَ وجندَه، ويعنى بقولِه: {طَغَوْا}: تجاوَزوا ما أباحه الله لهم، وعتَوا على ربِّهم إلى ما حظَره عليهم من الكفرِ به، وقولُه: {فِي الْبِلَادِ}. يعني: في البلادِ التي كانوا فيها.
Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ} “Onlar ki beldelerde azgınlık etmişlerdi” kavline gelince; şanı yüce olan [Allah], {الَّذِينَ} “Onlar ki” sözüyle Âd'ı, Semûd'u, Firavun'u ve ordusunu kastetmektedir. {طَغَوْا} “azgınlık ettiler” sözüyle de: Allah'ın kendilerine mubah kıldığı şeyleri aştıklarını, Rablerine karşı haddi aşarak O'nu inkâr etmek suretiyle yasakladığı sınırlara girdiklerini kastetmektedir. {فِي الْبِلَادِ} “beldelerde” kavliyle ise: İçinde bulundukları memleketlerde [bunu yaptıklarını] kastetmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ (١٢) فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ (١٣) إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ (١٤) فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ (١٥)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ (١٢) فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ (١٣) إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ (١٤) فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ (١٥)} “Böylece orada fesadı çoğalttılar. Bu yüzden Rabbin de onların üzerine azap kamçısını yağdırdı. Şüphesiz ki Rabbin gözetleme yerindedir. Fakat insan, Rabbi kendisini imtihan edip de ona ikramda bulunduğunda ve ona nimetler verdiğinde: ‘Rabbim bana ikram etti’ der” kavlinin tefsiri.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: فأكثَروا في البلادِ المعاصيَ، وركوبَ ما حرَّم اللهُ عليهم،
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Beldelerde günahları ve Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeyleri işlemeyi çoğalttılar,
{فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فأنزَل بهم يا محمدُ ربُّك عذابَه، وأحلَّ بهم نقمتَه؛ بما أفسَدوا في البلادِ وطغَوا على اللهِ فيها. وقيل: {فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ}. وإنما كانت نِقَمًا تنزلُ بهم؛ إما ريحًا تدمِّرُهم، وإما رَجْفًا يُدَمدِمُ عليهم، وإما غرقًا يُهلكُهم من غيرِ ضربٍ بسوطٍ ولا عصًا؛ لأنه كان من أليمِ عذابِ القومِ الذين خوطِبوا بهذا القرآنِ، الجلدُ بالسياطِ، فكثُر استعمالُ القومِ في الخبرِ عن شدةِ العذابِ الذي يعذَّبُ به
{فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ} “Bu yüzden Rabbin de onların üzerine azap kamçısını yağdırdı.” Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Beldelerde bozgunculuk yaptıkları ve oralarda Allah'a karşı haddi aştıkları için Rabbin onların üzerine azabını indirdi ve intikamını başlarına geçirdi. Şöyle de denilmiştir: {فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ} “Bu yüzden Rabbin de onların üzerine azap kamçısını yağdırdı.” Oysa onların başına inen cezalar; bir kamçı veya sopa darbesi olmaksızın, ya onları helak eden bir rüzgâr, ya üzerlerini yerle bir eden şiddetli bir sarsıntı ya da onları yok eden bir boğulmaydı. Ancak bu Kur'an ile kendilerine hitap edilen toplumun en acı verici azaplarından biri kamçılarla kırbaçlanmaktı. Bu sebeple o kavim, bir kimsenin çarptırıldığı şiddetli azaptan bahsederken sıkça...
الرجلُ منهم أن يقولوا: ضُرِب فلانٌ حتى بالسِّياطِ. إلى أن صار ذلك مثلًا، فاستعمَلوه في كلِّ معذَّبٍ بنوعٍ من العذابِ شديدٍ، وقالوا: صُبَّ عليه سَوطُ عذابٍ.
adamın uğradığı şiddetli azaptan haber verirken çokça: "Falanca kamçılarla dahi dövüldü" derlerdi. Nihayet bu ifade bir darbımesel haline geldi ve her türlü şiddetli azaba uğratılan kimse için bunu kullanarak: "Üzerine azap kamçısı yağdırıldı" dediler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {سَوْطَ عَذَابٍ}. قال: ما عُذِّبوا به .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah'ın: {سَوْطَ عَذَابٍ} “azap kamçısı” kavli hakkında: Kendisiyle azap edildikleri şeydir, dediğini nakletti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ}. قال: العذابُ الذي عذَّبهم به سمَّاه سوطَ عذابٍ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ} “Bu yüzden Rabbin de onların üzerine azap kamçısını yağdırdı” kavli hakkında şöyle dedi: Onlara azap ettiği azabı 'azap kamçısı' olarak isimlendirmiştir.
وقولُه: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ: إِنَّ ربَّك يا محمدُ لهؤلاء الذين قصَصْتُ عليك قَصَصَهم، ولضُرَبائهم من أهلِ الكفرِ به، لبالمِرْصادِ يرصُدُهم بأعمالِهم في الدنيا، وفى الآخرةِ على قناطرِ جهنمَ، ليُكردِسَهم فيها إذا وَرَدوها يومَ القيامةِ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ} “Şüphesiz ki Rabbin gözetleme yerindedir” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] Peygamberi Muhammed’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şüphesiz Rabbin, sana kıssalarını anlattığım bu kimseleri de O'nu inkâr eden benzerlerini de dünyadaki amelleriyle, ahirette ise kıyamet günü cehenneme vardıklarında onları oraya tıkmak için cehennem köprüleri üzerinde gözetlemektedir.
واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويِلِه؛ فقال بعضُهم: معنى قولهِ: {لَبِالْمِرْصَادِ}: بحيثُ يَرى ويسمعُ.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir; onlardan bazısı şöyle demiştir: O'nun {لَبِالْمِرْصَادِ} “Gözetleme yerindedir” kavlinin anlamı; görüp işiteceği bir konumda/şekilde [olmasıdır].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ}، يقولُ: يسمعُ ويَرى .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan Allah'ın: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ} “Şüphesiz ki Rabbin gözetleme yerindedir” kavli hakkında: İşitir ve görür, dediğini nakletti .
وقال آخرون: يعنى بذلك أنه بمَرْصَدٍ لأهلِ الظُّلِمِ.
Başkaları ise: Bununla O'nun zalimleri gözetlemekte olduğunu kastettiğini söylediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْران، عن المباركِ بن مجاهدٍ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ في هذه الآيةِ، قال: إذا كان يومُ القيامةِ، يأمرُ الربُّ ﷻ بكرسيِّه فيوضعُ على النارِ، فيستوى عليه، ثم يقولُ: وعزَّتى، لا يتجاوزُنى اليومَ ذو مَظْلِمةٍ. فذلك قولُه: {لَبِالْمِرْصَادِ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, el-Mübârek b. Mücâhid’den, o Cüveybir’den, o da Dahhâk’tan bu ayet hakkında nakletti; şöyle dedi: Kıyamet günü olduğunda Rab celle celâlühû kürsîsini emreder, o da cehennemin üzerine konulur ve onun üzerine istiva eder, sonra şöyle buyurur: İzzetime yemin olsun ki bugün hiçbir haksızlık/zulüm sahibi Beni aşıp geçemez. İşte O'nun: {لَبِالْمِرْصَادِ} “gözetleme yerindedir” kavli budur .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بشيرٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ قيسٍ، قال: بلَغني أن على جهنَّمَ ثلاثَ قناطرَ؛ قنطرةٍ عليها الأمانةُ، إذا مرُّوا بها تقولُ: يا ربِّ، هذا أمينٌ، يا ربِّ، هذا خائنٌ. وقنطرةٍ عليها الرَّحِمُ، إذا مرُّوا بها تقولُ: يا ربِّ، هذا واصلٌ، يا ربِّ، هذا قاطعٌ. وقنطرةٍ عليها الربُّ تعالى ذكره: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays anlattı, dedi ki: Bana ulaştığına göre cehennemin üzerinde üç köprü vardır; bir köprü vardır ki üzerinde emanet durur, insanlar onun üzerinden geçtiklerinde: 'Ey Rabbim! Bu emindir, ey Rabbim! Bu haindir' der. Bir köprü vardır ki üzerinde akrabalık bağı (sıla-i rahim) durur, insanlar onun üzerinden geçtiklerinde: 'Ey Rabbim! Bu sıla-i rahim yapandır, ey Rabbim! Bu akrabalık bağını kesendir' der. Bir köprü de vardır ki üzerinde zikri yüce olan Rab bulunur: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ} “Şüphesiz ki Rabbin gözetleme yerindedir” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ}: يعنى جهنمَ، عليها ثلاثُ قناطرَ؛ قنطرةٍ فيها الرحمةُ، وقنطرةٍ فيها الأمانةُ، وقنطرةٍ فيها
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan nakletti: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ} “Şüphesiz ki Rabbin gözetleme yerindedir”; yani cehennem[dir], üzerinde üç köprü vardır; bir köprü ki onda merhamet vardır, bir köprü ki onda emanet vardır ve bir köprü ki onda
الربُّ ﵎ .
Rab tebâreke ve teâlâ bulunur .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ}. قال: مِرْصَادِ عمل بني آد آدمَ .
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da el-Hasan’dan nakletti: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ} “Şüphesiz ki Rabbin gözetleme yerindedir”; Âdemoğlunun amelini gözetleme yerindedir, dedi .
وقولُه: {فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فأَمَّا الإنسانُ إذا ما امتحنه ربُّه بالنِّعمِ والغِنى، {فَأَكْرَمَهُ} بالمالِ، وأفْضَل عليه، {وَنَعَّمَهُ} بما أوْسَع عليه مِن فضلِه، {فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ}، فيفرحُ بذلك ويُسَرُّ به ويقولُ: ربى أَكْرَمنى بهذه الكرامةِ.
Allah Teâlâ'nın: {فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ} “Fakat insan, Rabbi kendisini imtihan ettiğinde” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İnsana gelince, Rabbi onu nimetler ve zenginlikle imtihan edip de {فَأَكْرَمَهُ} mal vererek ona ikramda bulunduğunda ve ona lütufta bulunduğunda, {وَنَعَّمَهُ} fazlından ona bolca verip nimetlendirdiğinde {فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ} “‘Rabbim bana ikram etti’ der”; bununla sevinir, neşelenir ve: 'Rabbim bana bu ikramda bulundu' der.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ}؛ وحُقَّ له.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den Allah'ın: {فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ} “Fakat insan, Rabbi kendisini imtihan edip de ona ikramda bulunduğunda ve ona nimetler verdiğinde: ‘Rabbim bana ikram etti’ der” kavli hakkında: Bunu söylemek onun hakkıdır, dediğini nakletti.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ (١٦) كَلَّا بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ (١٧) وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ (١٨) وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا (١٩)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ (١٦) كَلَّا بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ (١٧) وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ (١٨) وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا (١٩)} “Ama onu imtihan edip rızkını daralttığı zaman da: ‘Rabbim beni küçük düşürdü’ der. Hayır! Doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz. Yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz. Mirası da haram helal demeden alabildiğine yiyorsunuz” kavlinin tefsiri.
قال أبو جعفرٍ ﵀: وقولُه جل وعز: {وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ}. يقولُ: وأمَّا إذا ما امتحنه ربُّه بالفقرِ، {فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ}. يقولُ: فضيَّق عليه رزْقَه وقَتَّره، فلم يُكْثِر مالَه، ولم يُوسِعْ عليه، {فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ}. يقولُ: فيقولُ ذلك الإنسانُ: {رَبِّي أَهَانَنِ}. يقولُ: أَذلَّنى بالفقرِ، ولم يشْكُرِ الله على ما وهب له من سلامةِ جوارحِه، ورزَقه من العافيةِ في جسمِه.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Şanı yüce ve aziz olan [Allah]'ın: {وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ} kavli; Rabbi onu fakirlikle imtihan edip de, {فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ} yani rızkını daraltıp kıstığında, malını çoğaltmayıp ona genişlik vermediğinde, {فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ} o insan: {رَبِّي أَهَانَنِ} “‘Rabbim beni küçük düşürdü’ der”, yani fakirlikle beni zelil kıldı der; Allah'ın kendisine bağışladığı organlarının sağlamlığına ve bedeninde lütfettiği afiyete şükretmez, demektir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ}: ما أسرعَ كفرَ ابن آدمَ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle rivayet etti]: {وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ} “Ama onu imtihan edip rızkını daralttığı zaman da: ‘Rabbim beni küçük düşürdü’ der” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Âdemoğlunun nankörlüğü ne kadar da çabuktur!
حدَثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه ﷿: {فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ}. قال: ضَيَّقه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ} “rızkını daralttığı zaman” kavli hakkında: Onu daralttı, dedi .
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ}؛ فقرأت عامةُ قرأةِ الأمصارِ ذلك بالتخفيفِ: {فَقَدَرَ} بمعنى: فَقَتَر ، خلا أبي جعفرٍ القارئِ؛ فإنه قرَأ ذلك بالتشديدِ: (فَقَدَّرَ) . وذُكِر عن أبي عمرِو بن العلاءِ أنه كان يقولُ: قدَّر، بمعنى: يُعْطِيه ما يَكْفِيه. ويقولُ: لو فعَل ذلك به ما قال: ربِّي أهاننى.
Kıraat âlimleri {فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kurrâsının geneli, Ebû Ca‘fer el-Kārî hariç, bunu hafifleterek (şeddesiz olarak) {فَقَدَرَ} şeklinde, yani "kıstı" anlamında okumuştur. Zira o (Ebû Ca‘fer) bunu şeddeli olarak: (فَقَدَّرَ) şeklinde okumuştur . Ebû Amr b. el-Alâ'dan ise onun: "فَقَدَّرَ (şeddeli), ona yetecek kadarını verir anlamına gelir" dediği ve: "Eğer ona bunu yapmış olsaydı [insan], 'Rabbim beni küçük düşürdü' demezdi" dediği zikredilmiştir.
والصوابُ من قراءةِ ذلك عندَنا بالتخفيفِ ؛ لإجماعِ الحجَّةِ مِن القرأةِ عليه.
Bize göre bu kelimenin doğru kıraati, kurrânın hüccet olanlarının icmâı sebebiyle şeddesiz (hafif) okunmasıdır .
وقولُه: {كَلَّا بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بقولِه: {كَلَّا}. في هذا الموضعِ، وما الذي أنكَر بذلك؛ فقال بعضُهم: أنكَر جلَّ ثناؤُه أن يكونَ سببُ كرامتِه من أكرم كثرةَ مالِه، وسببُ إهانتِه مَن أهان قلةَ مالِه.
Allah'ın: {كَلَّا بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ} “Hayır! Doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz” kavline gelince: Tevil ehli bu yerdeki {كَلَّا} “Hayır” ifadesiyle neyin kastedildiği ve bununla neyin reddedildiği hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Şanı yüce olan [Allah], ikram ettiği kimseye ikramının sebebinin malının çokluğu, küçük düşürdüğü kimseyi küçük düşürmesinin sebebinin de malının azlığı olmasını reddetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ}: ما أسرعَ ما كفَرَ ابنُ آدمَ! يقولُ اللهُ جَلَّ ثناؤُه: كلا، إني لا أُكْرِمُ مَن أكرمتُ بكثرةِ الدنيا، ولا أُهينُ مَن أهنْتُ بقلتِها، ولكن إنما أُكْرِمُ مَن أكرمْتُ بطاعتِى، وأُهينُ مَن أهنْتُ بمعصيتِى.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin {وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ} “Ama ne zaman da onu imtihan edip rızkını daraltırsa, o zaman: 'Rabbim beni küçük düşürdü!' der” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Âdemoğlu nankörlüğe ne kadar da çabuk düşüyor! Şanı yüce olan Allah buyurur ki: Hayır! Ben ikramda bulunduğum kimseye dünyalığın çokluğundan dolayı ikram etmem, küçük düşürdüğüm kimseyi de onun azlığından dolayı küçük düşürmem. Fakat Ben ikram ettiğim kimseye ancak Bana itaati sebebiyle ikram ederim, küçük düşürdüğüm kimseyi de ancak Bana isyanı sebebiyle küçük düşürürüm.
وقال آخرون: بل أنكر جلَّ ثناؤُه حمْدَ الإنسانِ ربَّه على نِعَمِه دونَ فقرِه، وشكواه الفاقةَ. وقالوا: معنى الكلامِ: كلا، أي لم يكنْ يَنْبَغِي أَنْ يكونَ هكذا، ولكن كان يَنْبَغى أن يحمَدَه على الأمرين جميعًا؛ على الغِني والفقرِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis şanı yüce olan [Allah], insanın fakirliği sırasında değil de sadece nimetleri sebebiyle Rabbine hamdetmesini ve yoksulluktan şikâyet etmesini kınamıştır. Onlar şöyle demişlerdir: Sözün anlamı şudur: Hayır, böyle olmaması gerekirdi; bilakis her iki durumda da, yani zenginlikte de fakirlikte de O'na hamdetmesi gerekirdi.
وأولى القولين في ذلك عندنا بالصوابِ القولُ الذي ذكَرْناه عن قتادةَ؛ لدَلالةِ قولِه: {بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ}. والآياتِ التي بعدها، على أنه إنما أهان مَن أهان بأنه لا يُكْرِمُ اليتيمَ، ولا يَحُضُّ على طعامِ المسكينِ، وسائرِ المعاني التي عدَّد، وفي إبانتِه عن السببِ الذي من أجلِه أهانَ مَن أهانَ، الدَّلالةُ الواضحةُ على سببِ تكريمهِ مَن أَكْرَم، وفي تَبْيينِه ذلك عَقِيبَ قولِه: {فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ (١٥) وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ} - بيانٌ واضحٌ عن أنَّ الذي أنكَر من قولِه، ما وصَفْنا.
Bu konuda iki görüşten bize göre doğruya en yakın olanı, Katâde’den zikrettiğimiz görüştür. Zira: {بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ} “Doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz” kavli ve sonraki ayetler; O'nun küçük düşürdüğü kimseyi ancak yetime ikram etmediği, yoksulu doyurmaya teşvik etmediği ve saydığı diğer hususlar sebebiyle küçük düşürdüğüne delalet etmektedir. Kimi ne sebeple küçük düşürdüğünü açıklaması, kime ne sebeple ikram ettiğinin de açık delilidir. Bunu {فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ (١٥) وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ} “Fakat insan, Rabbi kendisini imtihan edip de ona ikramda bulunduğunda ve ona nimetler verdiğinde: ‘Rabbim bana ikram etti’ der. Ama onu imtihan edip rızkını daralttığı zaman da: ‘Rabbim beni küçük düşürdü’ der” kavlinin hemen ardından açıklaması, insanın bu sözünden reddettiği şeyin bizim vasfettiğimiz husus olduğunun açık bir beyanıdır .
وقوله: {كَلَّا بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: بل إنما أهنْتُ مَن أهنتُ مِن أجلِ أنه لا يُكْرِمُ اليتيمَ. فأخْرَج الكلامَ على الخطابِ، فقال: بل لستم تُكْرِمون اليتيمَ؛ فلذلك أهنْتُكم، {وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ}.
Allah'ın: {كَلَّا بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ} “Hayır! Doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz” kavline gelince: Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bilakis Ben küçük düşürdüğüm kimseyi sırf yetime ikram etmediği için küçük düşürdüm. Sözü hitap kipine çevirerek şöyle buyurmuştur: Bilakis sizler yetime ikram etmiyorsunuz; işte bu yüzden sizi küçük düşürdüm; {وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ} “ve yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz”.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأه مِن أهل المدينةِ أبو جعفرٍ وعامةُ قرأةِ الكوفةِ: {بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ (١٧) وَلَا تَحَاضُّونَ}. بالتاءِ أيضًا وفتحِها وإثباتِ الألفِ فيها، بمعنى: ولا يَحُضُّ بعضُكم بعضًا على طعامِ المسكينِ. وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ مكةَ وعامةُ قرأةِ المدينةِ، بالتاءِ وفتحِها وحذفِ الألفِ: (وَلا تَحُضُّونَ). بمعنى: ولا تأْمُرون بإطعامِ المسكينِ. وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ البصرةِ:
Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ehlinden Ebû Ca‘fer ve Kûfe kurrâsının geneli bunu: {بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ (١٧) وَلَا تَحَاضُّونَ} “Doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz. Yoksulu yedirmeye birbirinizi teşvik etmiyorsunuz” şeklinde, yine ت (te) ile, üstünüyle ve elifi sabit tutarak okumuşlardır. Bunun anlamı: 'Birbirinizi yoksulu doyurmaya teşvik etmiyorsunuz' demektir. Mekke kurrâsının bir kısmı ile Medine kurrâsının geneli ise bunu ت (te) ile, üstünüyle ve elifi hazfederek: (وَلا تَحُضُّونَ) şeklinde okumuşlardır. Bunun anlamı: 'Yoksulun doyurulmasını emretmiyorsunuz' demektir. Basra kurrâsının geneli ise bunu şöyle okumuştur:
(يَحُضُّونَ). بالياءِ وحذفِ الألفِ ، بمعنى: ولا يُكرِمُ القائلُ إذا ما ابتلاه ربُّه فأكْرَمه ونعَّمه: ربى أكرَمنى. وإذا قدر عليه رزْقَه: ربي أهانني - اليتيمَ، وَلا يَحُضُّونَ على طَعامِ المسكينِ. وكذلك يقرأُ الذين ذكَرْنا من أهلِ البصرةِ: (يُكْرِمُونَ). وسائرَ الحروفِ معها بالياءِ، على وجْهِ الخبرِ عن الذين ذكَرْتُ. وقد ذُكر عن بعضِهم أنه قرَأ: (تُحاضُّونَ). بالتاءِ وضمِّها وإثباتِ الألفِ، بمعنى: ولا تُحافظون .
ي (ye) ile ve elif hazfedilmiş olarak: (يَحُضُّونَ) . Bunun anlamı şudur: Rabbi kendisini imtihan edip ikramda bulunup nimetlendirdiğinde: 'Rabbim bana ikram etti' ve rızkını kıstığında: 'Rabbim beni küçük düşürdü' diyen kimse , yetime ikram etmez ve yoksulu doyurmaya teşvik etmez. Basra ehlinden zikrettiğimiz kişiler aynı şekilde: (يُكْرِمُونَ) şeklinde ve beraberindeki diğer harfleri de (fiilleri de), zikrettiğim kimselerden haber verme tarzında [üçüncü şahıs] ي (ye) harfiyle okurlar. Bazılarından ise bunu ötreli ت (te) ve elifin sübutuyla: (تُحاضُّونَ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir ki bu, "ve korumuyorsunuz / riayet etmiyorsunuz" anlamındadır.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أنَّ هذه قراءاتٌ معروفاتٌ في قراءةِ الأمصارِ، أعنى القراءاتِ الثلاثَ الأُوَلَ ، صحيحاتُ المعاني، فبأيِّ ذلك قرَأ القارئُ فمصِيبٌ.
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: Bunlar, şehirlerin kıraatinde bilinen -yani ilk üç kıraati kastediyorum - ve anlamları sahih olan kıraatlerdir. Dolayısıyla okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقوله: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وتأكُلون أيُّها الناسُ الميراثَ أكلًا لمًّا. يعنى: أكلًا شديدًا، لا تَترْكون منه شيئًا. وهو من قولِهم: لَممْتُ ما على الخِوَانِ أجمعَ، فأنا ألمُهُ لمًّا. إذا أكلتَ ما عليه، فأَتيتَ على جميعِه.
Allah'ın: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا} “Mirası da alabildiğine yiyorsunuz” kavline gelince: Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey insanlar, mirası alabildiğine (lemmâ) yiyorsunuz; yani hiçbir şey bırakmayarak şiddetli bir şekilde yiyorsunuz. Bu, Arapların: "Sofradaki her şeyi toplayıp yedim (lemmemtü), ben onu toplayıp yiyorum (elmühü lemmen)" sözünden gelir ki, sofradakileri yiyip hepsini tükettiğin zaman kullanılır.
وبنحوِ الذي قلنا في [قولِه: {التُّرَاثَ}] ، قال أهلُ التأويلِ.
[Allah'ın: {التُّرَاثَ} kavli] hakkında söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri
حدَّثني عمرُو بنُ سعيدِ بن يسارٍ القرشيُّ، قال: ثنا الأنصاريُّ، عن أشعثَ،
Bana Amr b. Saîd b. Yesâr el-Kuraşî anlattı, dedi ki: Bize el-Ensârî, Eş‘as’tan nakletti,
عن الحسن: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا}. قال: الميراثَ .
Hasan'dan nakletti: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا} “Mirası da alabildiğine yiyorsunuz” kavli hakkında: "Mirası" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ}: أي الميراثَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ}: Yani mirası .
قال أبو جعفرٍ: وكذلك في قولِه: {أَكْلًا لَمًّا}.
Ebû Ca‘fer der ki: O'nun {أَكْلًا لَمًّا} kavli hakkında da böyledir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا}. يقولُ: تأكلون أكلًا شديدًا .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs’tan nakletti: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا} “Mirası da alabildiğine yiyorsunuz” kavli hakkında: Şiddetli bir şekilde yiyorsunuz, demektedir .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن يونسَ، عن الحسنِ في قولِه: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا}. قال: نَصيبَه ونصيبَ صاحبِه (١).
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Yûnus’tan, Hasan’ın: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Kendi payını ve arkadaşının payını [yer] (١).
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَكْلًا لَمًّا}. قال: اللَّمُّ: السَّفُّ، لفُّ كلِّ شيءٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, Mücâhid’in: {أَكْلًا لَمًّا} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Lemm (اللَّمُّ); silip süpürmek (es-seff) ve her şeyi toplayıp götürmektir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَكْلًا لَمًّا}. أي: شديدًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [şöyle rivayet etti]: {أَكْلًا لَمًّا} “harisçe / açgözlücesine bir yiyişle”. Yani: Şiddetli bir şekilde [yemektir].
حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَكْلًا لَمًّا}. يقولُ: أكلًا شديدًا.
Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk’ın Allah'ın: {أَكْلًا لَمًّا} kavli hakkında: Şiddetli bir yiyişle yerler, dediğini işittim.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِ اللهِ: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا}. قال: الأَكْلُ اللَّمُّ: الذي يأكلُ كلَّ شيءٍ يجدُه لا يسألُ عنه ، يأكلُ الذي له، والذي لصاحبِه، كانوا لا يُورِّثون النساءَ، ولا يُورِّثون الصغارَ. وقرَأ: {وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ}. [النساء: ١٢٧] أي: لا تُورِّثونهم أيضًا، {أَكْلًا لَمًّا}: يأكلُ ميراثه، وكلُّ شيءٍ ولا يسألُ عنه، ولا يَدْرى أحلالٌ أم حرامٌ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا} kavli hakkında şöyle dedi: Lemm olan yiyiş; bulduğu her şeyi sormadan yiyen , kendisine ait olanı da arkadaşına ait olanı da yiyen kimsedir. Onlar kadınlara miras vermezler, çocuklara da miras vermezlerdi. Ve şu ayeti okudu: {وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ} “Kadınlar hakkında senden fetva isterler. De ki: Onlar hakkındaki fetvayı size Allah veriyor; kitapta kendilerine yazılmış olanı vermeyip nikâhlamak istediğiniz yetim kadınlar ve çaresiz bırakılan çocuklar hakkında size okunan ayetler de bunu bildiriyor” [en-Nisâ: 127], yani onlara da miras vermiyordunuz. {أَكْلًا لَمًّا}: Mirasını ve her şeyi yer, onu sormaz ve helal mi haram mı bilmez .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا}. يقولُ: سَفًّا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, İbn Abbâs’ın: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا} kavli hakkında: Silip süpürerek (seffen) demektedir, dediğini nakletti .
حدَّثني ابنُ عبدِ الرحيم البرقيُّ، قال: ثنا عمرُو بنُ أبي سلمة التِّنِّيسيُّ، عن زُهيرٍ، عن سالمٍ، قال: سمعتُ بكرَ بن عبدِ اللهِ يقولُ في هذه الآيةِ: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا}. قال: اللَّمُّ: الاعتداءُ في الميراثِ، يأكلُ ميراثَه وميراثَ غيرِه.
Bana İbn Abdirrahîm el-Berkî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme et-Tinnîsî anlattı, [o da] Züheyr’den, [o da] Sâlim’den [nakletti], dedi ki: Bekr b. Abdillâh’ın bu ayet hakkında: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا} “Mirası da helal-haram demeden hırsla yiyorsunuz” şöyle dediğini işittim: “el-Lemm (اللَّمُّ); mirasta haddi aşmaktır; [kişi] kendi mirasını da başkasının mirasını da yer”.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا (٢٠) كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا (٢١) وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (٢٢) وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى (٢٣)}
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا (٢٠) كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا (٢١) وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (٢٢) وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى (٢٣)} “Malı da pek çok bir sevgiyle seviyorsunuz. Hayır! Yeryüzü parça parça darmadağın edildiğinde, Rabbinin [emri] ve melekler saf saf geldiğinde, ve o gün cehennem getirildiğinde; işte o gün insan hatırlar, fakat bu hatırlamanın ona ne faydası var?” kavlinin tefsiri.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا}: وتحبُّون جمع المالِ أيُّها الناسُ واقتناءَه حبا كثيرًا شديدًا. من قولِهم: قد جمَّ الماءُ في الحوضِ. إذا اجتمع، ومنه قولُ زُهيرِ بن أَبي سُلْمى :
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah], {وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا} kavliyle: "Ey insanlar! Malı toplamayı ve ona sahip olmayı çok ve şiddetli bir sevgiyle seviyorsunuz" demek istemektedir. Bu, su toplandığı zaman söylenen: "Havuzda su toplandı (cemme'l-mâu)" sözünden gelir. Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın şu sözü de bundandır :
فلَمَّا وَرَدْنَ المَاءَ زُرْقًا جِمَامُهُ … وَضَعْنَ عِصِيَّ الحاضِرِ المُتَخَيِّمِ
Masmavi, bol suyu olan pınara vardıklarında… Konaklayan yerleşiklerin bastonlarını bıraktılar.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنُ عباسٍ في قولِه: {وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا}. يقولُ: شديدًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, İbn Abbâs’ın: {وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا} kavli hakkında: Şiddetli bir şekilde [seversiniz], dediğini nakletti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنُ عباسٍ: {وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا}: تحبُّون كثرةَ المالِ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs’tan nakletti: {وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا}: Malın çokluğunu seversiniz.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنُ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {حُبًّا جَمًّا}. قال: الجَمُّ الكثيرُ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {حُبًّا جَمًّا} kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: el-Cemm (الجَمُّ), pek çok demektir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا}. أي: شديدًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den Allah'ın: {وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا} kavli hakkında: Yani şiddetli bir şekilde, dediğini nakletti .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاك يقولُ في قولِه: {حُبًّا جَمًّا}: يُحِبُّون كثرة المال.
Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk’ın Allah'ın: {حُبًّا جَمًّا} kavli hakkında: Malın çokluğunu severler, dediğini işittim.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا}. قال: الجَمُّ: الشديدُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا} kavli hakkında şöyle dedi: el-Cemm (الجَمُّ), şiddetli demektir.
ويعني جلَّ ثناؤُه بقولِه: {كَلَّا}: ما هكذا يَنْبغى أن يكونَ الأمرُ. ثم أخبَر جلَّ ثناؤُه عن نَدَمِهم على أفعالِهم السيِّئةِ في الدنيا، وتلهُّفِهم على ما سلَف منهم، حينَ لا ينفعُهم الندمُ، فقال جلَّ ثناؤُه: {إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا}. يعنى: إذا رُجَتْ وزُلْزِلَت زلزلةً [بعدَ زلزلةٍ] ، وحُرّكت تحريكًا بعدَ تحريكٍ.
Şanı yüce olan [Allah], {كَلَّا} kavliyle: "İşin böyle olmaması gerekir" demektedir. Sonra şanı yüce olan [Allah], pişmanlığın kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda dünyadaki kötü fiillerinden dolayı duyacakları pişmanlığı ve geçmişteki hallerine hayıflanmalarını haber vererek şöyle buyurdu: {إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا}. Yani: Yeryüzü sarsılıp [üst üste] depremlerle sarsıldığı ve peş peşe hareket ettirildiği zaman.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا}. يقولُ: تحريكُها .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, İbn Abbâs’ın: {إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا} kavli hakkında: Onun hareket ettirilmesidir (sarsılmasıdır), dediğini nakletti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنى حرملةُ بنُ عمرانَ، أنه سمِع عمرَ مولى غُفْرَةَ يقولُ: إذا سمعتَ الله ﷿ يقولُ: {كَلَّا}. فإنما يقولُ: كذَبْتَ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Harmele b. İmrân, Ömer Mevlâ Gufre’yi şöyle derken işittiğini nakletti: Allah Azze ve Celle’nin: {كَلَّا} “Hayır, [öyle değil]!” buyurduğunu işittiğinde, O ancak: “Yalan söyledin!” buyurmaktadır.
وقوله: {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا جاء ربُّك يا محمدُ والملائكةُ صُفُوفًا؛ صفًّا بعدَ صفٍّ.
Allah'ın: {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا} kavline gelince: Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed! Rabbin ve melekler saf saf, dizi dizi geldikleri zaman.
كما حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ وعبدُ الوهابِ، قالا: ثنا عوفٌ، عن أبي المنهالِ، عن شهرِ بن حوشبٍ، عن ابنُ عباسٍ ﵄ أنه قال: إذا كان يومُ القيامةِ مُدَّتِ الأرضُ مدَّ الأديمِ، وزِيد في سَعَتِها كذا وكذا، وجُمِع الخلائقُ بصعيدٍ واحدٍ، جِنُّهم وإنسُهم، فإذا كان ذلك اليومُ قِيضَت هذه السماءُ الدنيا عن أهلِها فنُثِروا على وجْهِ الأرضِ، ولأهلُ هذه السماءِ وحدَهم أكثرُ من أهل الأرضِ؛ جِنِّهم وإنسِهم بضِعْفٍ، فإذا نُثِروا على وجْهِ الأرضِ فَزِعوا منهم، فيقولون: أفيكم ربُّنا؟ فيفزعون من قولهم ويقولون: سبحانَ ربِّنا! ليس فينا، وهو آتٍ. ثم تُقاضُ السماءُ الثانيةُ، فلأَهلُ السماءِ الثانيةِ وحدَهم أكثرُ مِن أهلِ السماءِ الدنيا ومِن جميعِ أهلِ الأرضِ بضِعْفٍ؛ جنِّهم وإنسِهم، فإذا نُثِروا على وجْهِ الأرضِ فَزِع إليهم أهلُ الأرضِ، فيقولون: أفيكم ربُّنا؟ فيفزَعون من قولِهم ويقولون: سبحانَ ربِّنا! ليس فينا، وهو آتٍ. ثم تُقاضُ السماواتُ سماءً سماءً، كلما قِيضَت سماءٌ عن أهلِها كانت أكثرَ من أهلِ السماواتِ التي تحتَها، ومِن جميعِ أهلِ الأرضِ بضِعْفٍ، فإذا نُثِروا على وجْهِ الأرضِ، فزِع إليهم أهلُ الأرضِ، فيقولون لهم مثلَ ذلك، ويَرْجِعون إليهم مثلَ ذلك، حتى تُقاضَ السماءُ السابعةُ، فلأهلُ السماءِ السابعةِ أكثرُ مِن أهلِ ستِّ سماواتٍ، ومن جميعِ أهلِ الأرضِ بضِعْفٍ، فيجِيءُ اللهُ فيهم والأممُ جُثًا صفُوفٌ، وينادِى منادٍ: ستعلمون اليومَ مَن أصحابُ
Nitekim bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer ve Abdülvehhâb anlattı, dediler ki: Bize Avf, Ebü'l-Minhâl'den, o Şehr b. Havşeb'den, o da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o şöyle demiştir: Kıyamet günü olduğunda yeryüzü tabaklanmış deri gibi uzatılıp gerilir, genişliği şu kadar şu kadar artırılır ve cinleriyle insanlarıyla bütün mahlukat tek bir düzlükte toplanır. O gün geldiğinde şu dünya seması ehlinden yarılıp ayrılır ve onlar yeryüzüne saçılırlar. Yalnızca bu semanın ehli, cinleriyle ve insanlarıyla yeryüzü ehlinden kat kat fazladır. Yeryüzüne saçıldıklarında [yeryüzü ehli] onlardan ürker ve: "Rabbimiz aranızda mı?" derler. Onlar da onların bu sözünden irkilip: "Rabbimizi tenzih ederiz! O aramızda değildir, fakat gelmektedir" derler. Sonra ikinci sema yarılıp ayrılır. Yalnızca ikinci semanın ehli, dünya semasının ehlinden ve cinleriyle insanlarıyla bütün yeryüzü ehlinden kat kat fazladır. Yeryüzüne saçıldıklarında yeryüzü ehli onlardan ürker ve: "Rabbimiz aranızda mı?" derler. Onlar da onların bu sözünden irkilip: "Rabbimizi tenzih ederiz! O aramızda değildir, fakat gelmektedir" derler. Sonra semalar sema sema [sırayla] yarılıp ayrılır. Hangi sema ehlinden yarılıp ayrılsa, altındaki semaların ehlinden ve bütün yeryüzü ehlinden kat kat fazladır. Yeryüzüne saçıldıklarında yeryüzü ehli onlardan ürker ve onlara aynı şeyi söylerler; onlar da kendilerine aynı şekilde karşılık verirler. Nihayet yedinci sema da yarılıp ayrılır. Yedinci semanın ehli altı semanın ehlinden ve bütün yeryüzü ehlinden kat kat fazladır. Allah onların içinde gelir; ümmetler ise diz çökmüş saflar hâlindedir. Bir münadi şöyle seslenir: Bugün kimin kerem...
الكرَمِ، ليقُمِ الحمَّادون لله على كلِّ حالٍ. قال: فيقومون فيَسْرَحون إلى الجنةِ، ثم ينادى الثانيةَ: ستعلمون اليومَ مَن أصحابُ الكرمِ، أين الذين كانت {تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} [السجدة: ١٦]؟ فيقومون فيَسْرَحون إلى الجنةِ، ثم ينادِى الثالثَة: ستعلمون اليومَ مَن أصحابُ الكرَمِ، أين الذين كانوا {لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ} [النور: ٣٧]. فيقومون فيَسْرحون إلى الجنةِ، فإذا أخَذ من هؤلاءِ الثلاثةِ خرَج عُنُقٌ مِن النارِ، فأشرَف على الخلائقِ، له عينان تُبْصِران، ولسانٌ فصيحٌ، فيقولُ: إنى وُكِّلْتُ منكم بثلاثةٍ؛ بكلِّ جبارٍ عنيدٍ. فيَلْقُطُهم مِن الصفوفِ لقطَ الطيرِ حبَّ السِّمْسمِ، فيُخيَّسُ بهم في جهنمَ، ثم يخرجُ ثانيةً فيقولُ: إنى وُكِّلْتُ منكم بمَن آذى الله ورسولَه. فيَلْقُطُهم لقطَ الطيرِ حبَّ السَّمْسمِ، فيُخَيَّسُ بهم في جهنمَ، ثم يخرجٌ ثالثةً - قال عوفُ: قال أبو المنهال: حسِبْتُ أنه يقولُ: وُكِّلْتُ بأصحابِ التصاويرِ. فيُلْقُطهم من الصفوفِ لقطَ الطيرِ حبَّ السِّمْسمِ، فيُخَيَّسُ بهم في جهنمَ، فإذا أُخِذ من هؤلاء الثلاثةِ، ومِن
...kerem [ve şeref] sahiplerinin kim olduğunu bileceksiniz! Her hâlükârda Allah'a çokça hamdedenler ayağa kalksın!" Dedi ki: Bunun üzerine kalkarlar ve cennete doğru serbestçe giderler. Sonra ikinci kez nida edilir: "Bugün kerem sahiplerinin kim olduğunu bileceksiniz! {تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “Korkuyla ve umutla Rablerine dua etmek için yanları yataklardan uzaklaşan ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak edenler” nerede?" Bunun üzerine kalkıp cennete doğru serbestçe giderler. Sonra üçüncü kez nida edilir: "Bugün kerem sahiplerinin kim olduğunu bileceksiniz! [Vaktiyle] {لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ} “Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan, namazı kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoymadığı; kalplerin ve gözlerin döneceği (dehşetten dehşete kapılacağı) bir günden korkanlar” nerede?" Bunun üzerine kalkıp cennete doğru serbestçe giderler. Bu üç [zümreden] [hesapsız cennete gidenler] alındıktan sonra cehennemden boyun şeklinde bir alev uzanır ve mahlukata tepeden bakar. Gören iki gözü ve açıkça konuşan bir dili vardır; şöyle der: "Ben aranızdan üç zümreye; her inatçı zorbaya musallat kılındım." Kuşun susam tanesini toplaması gibi onları safların arasından tek tek toplar ve onlarla birlikte cehennem zindanına atılır. Sonra ikinci kez çıkar ve şöyle der: "Ben aranızdan Allah'a ve Resûlü'ne eziyet eden kimselere musallat kılındım." Kuşun susam tanesini toplaması gibi onları da tek tek toplar ve onlarla birlikte cehennem zindanına atılır. Sonra üçüncü kez çıkar —Avf dedi ki: Ebü'l-Minhâl şöyle dedi: Sanırım şöyle diyordu:— "Ben tasvir yapanlara musallat kılındım." Kuşun susam tanesini toplaması gibi onları safların arasından tek tek toplar ve onlarla birlikte cehennem zindanına atılır. İşte bu üç zümreden ve...
هؤلاء الثلاثةِ، نُشِرت الصحفُ، ووُضعت الموازينٌ، ودُعِى الخلائقُ للحسابِ .
bu üç zümreden alındıktan sonra amel defterleri açılır, mizanlar kurulur ve mahlukat hesaba çağrılır .
حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ قال: ثنا أبو أسامةَ، عن الأجلحِ، قال: سمعتُ الضحاكَ بنَ مزاحمٍ يقولُ: إذا كان يومُ القيامةِ، أمَر اللهُ السماءَ الدنيا فتَشقَّقتْ بأهلِها، ونزَل مَن فيها مِن الملائكةِ، فأحاطوا بالأرضِ ومَن عليها، ثم الثانيةَ، ثم الثالثةَ، ثم الرابعةَ، ثم الخامسةَ، ثم السادسةَ، ثم السابعةَ، فصفُّوا صفًّا دونَ صفٍّ. ثم يَنزِلُ الملِكُ الأعلى، على مُجَنَّبتِه اليسرى جهنمُ، فإذا رآها أهلُ الأَرضِ ندُّوا، فلا يأتون قُطْرًا من أقطارِ الأرضِ إلا وجَدوا سبعةَ صفوفٍ من الملائكةِ، فيَرْجعون إلى المكانِ الذي كانوا فيه، فذلك قولُ الله ﷿: {إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنَادِ (٣٢) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ} [غافر: ٣٢، ٣٣]. وذلك قولُه: {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (٢٢) وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ}. وقولُه: {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ} [الرحمن: ٣٣]. وذلك قولُ اللهِ: {وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ (١٦) وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} [الحاقة: ١٦، ١٧].
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, el-Eclah’tan nakletti, dedi ki: Dahhâk b. Müzâhim’in şöyle dediğini işittim: Kıyamet günü olduğunda Allah dünya semasına emreder, o da içindekilerle birlikte yarılır ve içindeki melekler inip yeryüzünü ve üzerindekileri kuşatırlar; sonra ikinci, sonra üçüncü, sonra dördüncü, sonra beşinci, sonra altıncı, sonra yedinci sema [aynı şekilde iner] ve saf saf ardı ardına dizilirler. Sonra Yüce Hükümran, sol yanında cehennem olduğu halde iner. Yeryüzü ehli cehennemi görünce kaçışırlar; fakat yeryüzünün hangi köşesine gitseler meleklerden yedi saf bulurlar ve bulundukları yere geri dönerler. İşte bu, Aziz ve Celil olan Allah'ın: {إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنَادِ (٣٢) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ} “Doğrusu ben sizin adınıza o feryat gününden, arkanıza dönüp kaçacağınız günden korkuyorum” [el-Mü'min: 32-33] kavlidir. Yine O'nun: {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (٢٢) وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ} “Rabbinin [emri] ve melekler saf saf geldiğinde, ve o gün cehennem getirildiğinde” kavlidir. Ve O'nun: {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ} “Ey cin ve insan topluluğu! Göklerin ve yerin sınırlarını aşıp geçmeye gücünüz yetiyorsa haydi geçin! Ama bir güç (delil/izin) olmaksızın geçemezsiniz” [er-Rahmân: 33] kavlidir. Ve yine Allah'ın: {وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ (١٦) وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} “Gök yarılmış, artık o gün çökmeye yüz tutmuştur. Melekler de onun etrafındadır” [el-Hâkka: 16-17] kavlidir.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ محمدٍ المحاربيُّ، عن إسماعيلَ بن رافعٍ المدنيِّ، عن يزيدَ بن أبي زيادٍ، عن محمدِ بن كعبٍ القرظيِّ، عن رجلٍ مِن الأنصارِ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ الله ﷺ: "تُوقَفُون موقفًا واحدًا يومَ
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Muhammed el-Muhâribî, İsmâîl b. Râfi‘ el-Medenî’den, o Yezîd b. Ebî Ziyâd’dan, o Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî’den, o Ensâr’dan bir adamdan, o da Ebû Hüreyre’den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet günü tek bir durakta bekletilirsiniz...
القيامةِ مقدارَ سبعينَ عامًا لا يُنْظَرُ إليكم ولا يُقْضَى بينكم، قد حُصِر عليكم، فتَبْكون حتى ينقَطِعَ الدمعُ، ثم تَدْمَعون دمًا، وتَبْكون حتى يبلُغَ ذلك منكم الأذقانَ، أو يُلجِمَكم فتضِجُّون، ثم تقولون: مَن يَشفعُ لنا إلى ربِّنا، فيَقْضِيَ بيننا؟ فيقولون: من أحقُّ بذلك من أبيكم؟ جبَلَ اللهُ تُرْبتَه، وخلَقه بيدِه، ونفَخ فيه مِن رُوحِه، وكلَّمه قِبَلًا. فيُؤْتَى آدمُ ﷺ فيُطْلَبُ ذلك إليه، فيأْبَى، ثم يستَقْرئون الأنبياءَ نبيًّا نبيًّا، كلما جاءوا نبيًّا أبَى". قال رسولُ اللهِ ﷺ: "حتى يأْتونِى، فإذا جاءونى خرَجْتُ حتى أتِىَ الفَحْصَ". قال أبو هريرةَ: يا رسولَ اللهِ، وما الفحصُ؟ قال: "قُدَّامُ العَرْشِ، فأخِرَّ ساجدًا، فلا أزالُ ساجدًا حتى يبعثَ اللهُ إليَّ مَلَكًا، فيَأْخُذُ بعَضُدِى، فَيَرْفَعَنى ثم يقولُ اللهُ لى: يا محمدُ. فأقولُ: نعم. وهو أعلمُ فيقولُ: ما شأنُك؟ فأقولُ: يا ربِّ، وعَدْتَنى الشفاعةَ، فَشَفِّعْنى في خلْقِك فاقْضِ بينَهم. فيقولُ: قد شَفَّعتُك، أنا آتيكم فأقضِى بينكم". قال رسولُ اللهِ ﷺ: "فأَنْصَرِفُ حتى أقِفَ مع النَّاسِ، فبينا نحنُ وقوفٌ، سمِعْنا حِسًّا من السماءِ شديدًا، فهَالَنا، فنزَل أهلُ السماءِ الدنيا بِمِثْلَىْ مَن في الأرضِ مِن الجنِّ والإنسِ، حتى إذا دَنَوا مِن الأرضِ أَشْرقتِ الأرضُ بنورِهم، وأخَذوا مصافَّهم، فقُلنا لهم: أفيكم ربُّنا؟ قالوا: لا، وهو آتٍ. ثم نزَل أهلُ السماءِ الثَّانِيةِ بِمِثْلَىْ مَن نزَلَ مِن الملائكةِ، وبمِثْلَىْ مَن فيها مِن الجنِّ والإنسِ، حتى إذا دَنَوا مِن الأَرضِ، أشْرقتِ الأرضُ بنورِهم، وأخَذوا مصافَّهم، وقلنا لهم: أفيكم ربُّنا؟ قالوا: لا، وهو آتٍ. ثم نزَل أهلُ السماواتِ على قَدْرِ ذلك من التضعيفِ، حتى نزل الجبَّارُ في ظُلَلٍ مِن
...kıyamet günü yetmiş yıl miktarında [bekletileceksiniz]; yüzünüze bakılmayacak ve aranızda hüküm verilmeyecektir. Sıkışıp kalacaksınız; öyle ki gözyaşlarınız tükeninceye kadar ağlayacaksınız, sonra kan ağlayacaksınız. Öyle ağlayacaksınız ki bu [gözyaşı ve kan] çenelerinize kadar ulaşacak veya sizi gemleyecek [ağzınıza kadar gelecek] de feryat edeceksiniz. Sonra şöyle diyeceksiniz: 'Rabbimiz katında bizim için kim şefaatçi olur da aramızda hüküm verilir?' Şöyle diyecekler: 'Buna babanızdan daha layık kim olabilir? Allah onun toprağını yoğurdu, onu Kendi eliyle yarattı, ona Kendi ruhundan üfledi ve onunla yüz yüze konuştu.' Bunun üzerine Âdem aleyhisselâm'a gidilip bu talepte bulunulacak; o ise çekinecek (kabul etmeyecektir). Sonra peygamberleri tek tek dolaşacaklar; her hangi bir peygambere gitseler o çekinecektir." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Nihayet bana gelecekler. Bana geldiklerinde çıkıp el-Fahs'a varacağım." Ebû Hüreyre: "Ey Allah'ın Resûlü, el-Fahs nedir?" diye sordu. Buyurdu ki: "Arş'ın önüdür. Orada secdeye kapanacağım; Allah bana bir melek gönderinceye kadar secde hâlinde kalmaya devam edeceğim. Melek kolumdan tutup beni kaldıracak, sonra Allah bana: 'Ey Muhammed!' buyuracak. Ben de: 'Buyur Rabbim!' diyeceğim. O her şeyi en iyi bildiği hâlde: 'Durumun nedir?' buyuracak. Ben de: 'Ey Rabbim! Bana şefaat vaat etmiştin; yaratılmışların hakkında şefaatimi kabul buyur da aralarında hüküm ver!' diyeceğim. Bunun üzerine: 'Şefaatini kabul ettim; Ben size gelip aranızda hüküm vereceğim' buyuracak." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devamla buyurdu ki: "Dönüp insanlarla birlikte duracağım. Biz öylece dururken gökten şiddetli bir ses işiteceğiz ve bu bizi dehşete düşürecek. Derken dünya semasının sakinleri (melekleri), yeryüzündeki cin ve insanların iki katı kadar [bir kalabalıkla] inecekler. Yeryüzüne yaklaştıklarında, yeryüzü onların nuruyla aydınlanacak ve saflarını alacaklar. Onlara: 'Rabbimiz aranızda mı?' diyeceğiz; onlar: 'Hayır, O gelecektir' diyecekler. Sonra ikinci semanın sakinleri, inen meleklerin iki katı ve oradaki cin ve insanların iki katı kadar [bir kalabalıkla] inecekler. Yeryüzüne yaklaştıklarında, yeryüzü onların nuruyla aydınlanacak ve saflarını alacaklar. Biz onlara: 'Rabbimiz aranızda mı?' diyeceğiz; onlar: 'Hayır, O gelecektir' diyecekler. Sonra göklerin sakinleri katbekat artarak bu şekilde inmeye devam edecekler; nihayet Cebbâr [olan Allah], [bulutların] gölgeleri içinde...
الغمام، والملائكة، ولهم زَجَلٌ مِن تسبيحهم، يقولون: سبحان المَلِكِ ذى المَلَكوتِ، سبحانَ ربِّ العرشِ ذى الجبروت، سبحان الحيِّ الذي لا يموتُ، سبحان الذي يميتُ الخلائقَ ولا يموتُ، سُبُّوحٌ قدوسٌ ربُّ الملائكةِ والروحِ، قدوسٌ قدوسٌ، سبحانَ ربِّنا الأعلى، سبحانَ ذى الجبروتِ والمَلَكوتِ والكبرياءِ والسلطانِ والعظمةِ، سبحانَه أبدًا أبدًا. [فينزِلُ بحمَلةِ] عرشِه يومَئِذٍ ثمانيةً، وهم اليومَ أربعةٌ، أقدامُهم على تُخَومِ الأرضِ السفلى والسماواتُ إلى حُجَزِهم، والعَرْشُ على مناكبِهم، فوضع اللهُ عَرْشَه حيثُ شاء مِن الأَرضِ، ثم يُنادِى بنداءٍ يُسْمِعُ الخلائق، فيقولُ: يا معشرَ الجنِّ والإنسِ، إني قد أنصتُّ منذُ يومِ خلقتُكم إلى يومِكم هذا، أسمعُ كلامَكم، وأبْصِرُ أعمالَكم، فأنْصِتوا إليَّ، فإنما هي صُحُفُكم وأعمالُكم تُقْرأُ عليكم، فمن وجَد خيرًا فليحمَدِ الله، ومَن وجَد غيرَ ذلك فلا يلومَنَّ إلا نفسَه. ثم يأمرُ اللهُ جهنمَ، فتُخْرِجُ منها عُنُقًا ساطعًا مُظْلِمًا، ثم يقولُ اللهُ: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٠) وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (٦٢) هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} [يس: ٦٠ - ٦٣]، {وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ} [يس: ٥٩] فيتميَّزُ الناسُ ويَجْثُون، وهى التي يقولُ اللهُ ﷿: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [الحاثية: ٢٨]، فيَقْضِى اللهُ ﷿ بينَ خَلْقِه؛ الجنِّ والإنسِ والبهائمِ، فإنه ليُقِيدُ يومَئِذٍ للجَمَّاءِ مِن ذاتِ القُرونِ، حتى إذا لم
...bulutlar [ve] melekler [iner]. Onların tesbihlerinden yükselen bir uğultu vardır; şöyle derler: 'Mülk ve melekût sahibi Melik’i tenzih ederiz. Ceberût sahibi Arş’ın Rabbini tenzih ederiz. Asla ölmeyen Hayy’ı tenzih ederiz. Bütün yaratılmışları öldüren, Kendisi ise ölmeyen Zât’ı tenzih ederiz. O Subbûh’tur, Kuddûs’tür; meleklerin ve Rûh’un Rabbidir. Kuddûs’tür, Kuddûs’tür. Yüceler yücesi Rabbimizi tenzih ederiz. Ceberût, melekût, kibriyâ, saltanat ve azamet sahibini tenzih ederiz. O’nu ebediyen, daima tenzih ederiz.' O gün sekiz [melek] Arş’ını taşımak suretiyle iner —ki onlar bugün dört [melek]tir—; ayakları en alt yerin sınırları üzerindedir, gökler onların bellerine kadardır, Arş ise omuzları üzerindedir. Allah Arş’ını yeryüzünde dilediği yere koyar. Sonra bütün yaratılmışların işiteceği bir nida ile seslenerek şöyle buyurur: 'Ey cin ve insan topluluğu! Sizi yarattığım günden bu gününüze kadar Ben susup [sizi dinledim/gözettim]; sözlerinizi işitiyor, amellerinizi görüyordum. Şimdi siz Beni dinleyin! Bunlar sadece sizin önünüze okunacak olan amel defterleriniz ve işlediklerinizdir. Artık kim bir hayır bulursa Allah’a hamdetsin; kim de bundan başkasını bulursa ancak ve ancak kendi nefsini kınasın!' Sonra Allah cehenneme emreder; cehennemden parıldayan, karanlık bir boyun (alev kütlesi) çıkar. Sonra Allah şöyle buyurur: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٠) وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (٦٢) هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} [Yâsîn: 60-63] “Ey Âdemoğulları! Ben size 'Şeytana kulluk etmeyin, o sizin apaçık bir düşmanınızdır; Bana kulluk edin, dosdoğru yol budur' diye emretmedim mi? Andolsun ki o, sizden nice nesilleri saptırdı. Hiç aklınızı kullanmıyor muydunuz? İşte bu, tehdit edilip durduğunuz cehennemdir!”, {وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ} [Yâsîn: 59] “Ey günahkârlar! Bugün şöyle ayrılın!” Bunun üzerine insanlar ayrılır ve diz üstü çökerler. İşte bu, Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğudur: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [el-Câsiye: 28] “Her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün. Her ümmet kendi kitabına çağrılır: 'Bugün yaptıklarınızın karşılığı size verilecektir!'” Allah Azze ve Celle yaratıkları; cinler, insanlar ve hayvanlar arasında hüküm verir. Hatta o gün boynuzsuz hayvana boynuzludan kısas hakkını verir; nihayet hiçbir...
تَبْقَ تَبِعَةٌ عندَ واحدةٍ لأُخرى، قال اللهُ ﵎: كونوا تُرابًا. فعندَ ذلك يقولُ الكافرُ: يا ليتنى كنتُ تُرابًا. ثم يَقْضِى اللهُ تعالى بينَ الجنِّ والإنس" .
birinin bir diğeri üzerinde bir hakkı kalmayınca Allah Celle Celâluhu: 'Toprak olun!' buyurur. İşte o zaman kâfir: 'Keşke ben toprak olsaydım!' der. Sonra Allah Teâlâ cinler ve insanlar arasında hükmeder" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا}: صفوفُ الملائكةِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا} “Rabbin ve saf saf melekler geldiği zaman” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "[Bu,] meleklerin saflarıdır."
وقوله: {وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وجاء اللهُ يومَئذٍ بجهنمَ.
Ve O'nun {وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ} “Ve o gün cehennem getirildiğinde” buyruğu. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O gün Allah cehennemi getirmiştir.
كما حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا مروان الفزاريُّ، عن العلاءِ بن خالدٍ الأسديِّ، عن شقيقِ بن سلمةَ، قال: قال عبدُ اللهِ بنُ مسعودٍ في قولِه: {وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ}. قال: جيء بها تُقادُ بسبعينَ ألفَ زمامٍ، مع كلِّ زمامٍ سبعونَ ألفَ مَلَكٍ يقودونها .
Nitekim bize el-Hasen b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize Mervân el-Fezârî, el-Alâ b. Hâlid el-Esedî'den, o Şakîk b. Seleme'den nakletti; o şöyle dedi: Abdullah b. Mes'ûd {وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ} “Ve o gün cehennem getirildiğinde” buyruğu hakkında şöyle dedi: "O, yetmiş bin yularla çekilerek getirilir; her yuların beraberinde onu çeken yetmiş bin melek bulunur" .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن عاصمِ بن بهدلةَ، عن أبي وائلٍ: {وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ}. قال: يُجاءُ بها يومَ القيامةِ تُقادُ بسبعينَ ألفَ زمامٍ ، كلُّ زمامٍ [بيدِ سبعينَ] ألفَ مَلَكٍ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin, Âsım b. Behd挖掘le'den, o Ebû Vâil'den {وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ} “Ve o gün cehennem getirildiğinde” ayeti hakkında şöyle nakletti: "Kıyamet günü o, yetmiş bin yularla çekilerek getirilir ; her yular [yetmiş] bin meleğin [elindedir]."