حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قول الله تعالى: {كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ}. قال: فمسُّوه ونظَروا إليه لم يُصَدِّقوا به .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah Teâlâ’nın: {كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ} “kâğıtta yazılı bir kitap [indirip de] ona elleriyle dokunsalardı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Ona dokunsalar ve baksalar dahi yine de onu tasdik etmezlerdi .”
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ}. يقولُ: فعايَنوه مُعايَنةً، {لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti; onun: {وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ} “Eğer sana kâğıtta yazılı bir kitap indirseydik de ona elleriyle dokunsalardı” kavli hakkında: “Yani onu gözleriyle bizzat görselerdi, {لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} ‘inkâr edenler yine: Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir, derlerdi’ ” dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ}. يقولُ: لو نزَّلْنا من السماء صُحُفًا فيها كتابٌ فلمَسوه بأيديهم، لَزادهم ذلك تكذيبًا .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan nakletti; onun: {وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ} “Eğer sana kâğıtta yazılı bir kitap indirseydik de ona elleriyle dokunsalardı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Gökten içinde yazı bulunan sayfalar indirseydik ve onlar da ona elleriyle dokunsalardı, bu onların yalanlamalarını sadece artırırdı .”
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ}: الصحفُ .
Bana Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ} “Eğer sana kâğıtta yazılı bir kitap indirseydik” [ifadesindeki kırtâs] sayfalardır .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma‘mer haber verdi, o da...
قتادةَ في قوله: {فِي قِرْطَاسٍ}. يقولُ: في صَحيفةِ، {فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} .
Katâde’den; onun: {فِي قِرْطَاسٍ} “kâğıtta” kavli hakkında: “Yani bir sayfada [indirseydik], {فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} ‘ona elleriyle dokunsalardı, inkâr edenler yine: Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir, derlerdi’ ” dediğini nakletti.
القولُ في تأويل قولِه: {وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ (٨)}.
Allah Teâlâ’nın: {وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ (٨)} “Bir de: ‘Ona bir melek indirilseydi ya!’ dediler. Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu da kendilerine hiç mühlet verilmezdi” kavlinin teviline dair açıklama:
يقولُ تعالى ذكرُه: فقال هؤلاء المُكذِّبون بآياتى، العادِلون بى الأندادَ والآلهةَ، يا محمدُ لك - لو دعَوْتَهم إلى توحيدى، والإقرارِ بربوبيتي، وإذا أتَيْتَهم من الآياتِ والعِبَرِ بما أتَيْتَهم به، واحتَجَجتَ عليهم بما احتَجَجتَ عليهم، مما قطَعْتَ به عذرَهم -: هَلَّا نُزِّل عليك مَلَكٌ مِن السماءِ في صورتِه، يُصَدِّقُك على ما جئْتَنا به، ويَشْهَدُ لك بحقيقةِ ما تَدَّعِى، مِن أن الله أَرْسَلك إلينا. كما قال تعالى مُخْبِرًا عن المشركين في قيلِهم لنبيِّ الله ﷺ: {وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ لَوْلَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيرًا} [الفرقان: ٧]. {وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ}. يقولُ: ولو أنْزَلْنا مَلَكًا على ما سأَلوا، ثم كفَروا ولم يُؤْمِنوا بي وبرسولى، لجَاءهم العذابُ عاجلًا غيرَ آجِلٍ، ولم يُنْظَروا فيُؤَخَّروا بالعقوبةِ مُراجعةَ التوبةِ، كما فعَلْتُ بَمَن قبلَهُم مِن الأممِ التي سأَلَتِ الآياتِ، ثم كفَرَت بعد مجيئِها؛ من تعجيلِ النِّقْمةِ، وتركِ الإنْظارِ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Ayetlerimi yalanlayan, benzerleri ve putları bana denk tutan kimseler , ey Muhammed, onları benim birliğime ve Rabbliğimi ikrara çağırdığında; kendilerine getirdiğin ayetler ve ibretleri getirdiğinde ve mazeretlerini ortadan kaldıracak şekilde onlara karşı deliller getirdiğinde sana şöyle dediler: “Bize getirdiklerini tasdik eden ve Allah’ın seni bize elçi olarak gönderdiği yönündeki iddianın doğruluğuna şahitlik eden, kendi suretinde bir melek gökten sana indirilseydi ya!” Nitekim Allah Teâlâ, müşriklerin Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem’e söyledikleri sözü haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ لَوْلَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيرًا} [el-Furkân: 7] “Ve dediler ki: ‘Bu nasıl elçi ki yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor? Ona bir melek indirilseydi de onunla beraber bir uyarıcı olsaydı ya!’” {وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ} “Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu da kendilerine hiç mühlet verilmezdi”. Şöyle buyuruyor: Eğer onların istedikleri gibi bir melek indirseydik, sonra inkâr edip bana ve elçime inanmasalardı, azap onlara gecikmeksizin derhal gelirdi; tevbe etmeleri için cezaları ertelenerek kendilerine mühlet verilmezdi. Nitekim onlardan önce mucizeler isteyip de bu mucizeler geldikten sonra inkâr eden kavimlere de cezayı çabuklaştırarak ve mühlet vermeyerek böyle yapmıştım.
كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ}. يقولُ: لَجَاءهم العذابُ.
Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ} “Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu da kendilerine hiç mühlet verilmezdi”. [Süddî] şöyle demektedir: Onlara azap gelirdi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ}. يقولُ: ولو أنْزَلْنا إليهم ملكًا، ثم لم يُؤْمِنوا لم يُنْظَروا .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ} “Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu da kendilerine hiç mühlet verilmezdi” kavli hakkında şöyle dedi: “Eğer onlara bir melek indirseydik , sonra iman etmeselerdi kendilerine hiç mühlet verilmezdi .”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ في قولِ اللهِ تعالى: {لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ}: في صورتِه، {وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ}: لَقامت الساعةُ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah Teâlâ’nın: {لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ} “Ona bir melek indirilseydi ya!” kavli hakkında: “Kendi suretinde [bir melek]”; {وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ} “Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu” kavli hakkında ise: “Kıyamet kopardı ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، عن أبيه، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن سفيانَ الثوريِّ، [عن أبيه] ، عن عكرمة: {لَقُضِيَ الْأَمْرُ}. قال: لقامَت الساعةُ .
Bize İbn Vekî‘, babasından rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Süfyân es-Sevrî’den, [o babasından] , o da İkrime’den: {لَقُضِيَ الْأَمْرُ} “iş bitirilmiş olurdu” kavli hakkında: “Kıyamet kopardı ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة: {وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ}. قال: يقولُ: لو أَنْزَل الله ملكًا ثم لم يُؤْمِنوا، لعجَّل لهم العذابَ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den nakletti: {وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ} “Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu” kavli hakkında şöyle dedi: “Eğer Allah bir melek indirseydi, sonra da onlar iman etmeselerdi, azabı onlar için çabuklaştırırdı .”
وقال آخَرون في ذلك بما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: أخْبرَنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ}. قال: لو أتاهم مَلَكٌ في صورته لمَاتوا، ثم لم يُؤَخَّرُوا طَرْفةَ عينٍ.
Başkaları ise bu hususta Ebû Küreyb’in bize rivayet ettiği şu rivayeti dile getirmişlerdir: Bize Osman b. Saîd rivayet edip dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk’tan, o Dahhâk’ten, o da İbn Abbâs’tan {وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ} “Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olur, sonra kendilerine hiç mühlet verilmezdi” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Şayet onlara bir melek kendi suretinde gelseydi ölürlerdi, sonra da kendilerine göz açıp kapayıncaya kadar bile mühlet verilmezdi.”
القولُ في تأويل قوله: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا}.
Allah Teâlâ’nın: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا} “Eğer onu bir melek kılsaydık, elbette onu bir adam suretine sokardık” kavlinin teviline dair açıklama:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولو جعَلْنا رسولَنا إلى هؤلاء العادلين بي، القائلين: لولا أُنْزِل على محمدٍ ملكٌ بتصديقه . مَلَكًا يَنْزِلُ عليه من السماءِ، ويَشْهَدُ [بتصديق محمدٍ] ﷺ، ويَأْمُرُهم باتِّباعِه، {لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا}. يقولُ: لَجَعَلْناه في صورةِ رجلٍ من البشرِ؛ لأنهم لا يَقْدِرون أَن يَرَوُا المَلَكَ في صورتِه. يقولُ: وإذ كان ذلك كذلك، فسواءٌ أَنْزَلْتُ عليهم بذلك ملَكًا أو بشرًا، إذ كنتُ إِذا أَنْزَلْتُ عليهم ملَكًا إنما أُنْزِلُه بصورةِ إِنْسيٍّ، وحُجَجي في كلتا الحالتين عليهم ثابتةٌ بأنك صادقٌ، وأن ما جئتَهم به حقٌّ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Bana ortak koşan ve “Muhammed’i tasdik edici bir melek indirilseydi ya!” diyen bu kimselere elçimizi, gökten onun üzerine inen, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in [doğruluğuna] şahitlik eden ve onlara ona uymalarını emreden bir melek yapsaydık, {لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا} “elbette onu bir adam suretine sokardık”. Yani: Onu insanlardan bir adam suretinde kılardık; çünkü onlar meleği kendi suretinde görmeye güç yetiremezler. Buyuruyor ki: Durum böyle olunca, onlara bu maksatla bir melek de indirsem, bir insan da göndersem birdir; çünkü onlara bir melek indirdiğim takdirde onu ancak insan suretinde indiririm ve senin doğru sözlü olduğuna, kendilerine getirdiğin şeyin hak olduğuna dair delillerim her iki durumda da onlar aleyhine sabittir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال بعضُ أهلِ التأويلِ.
Tevil ehlinden bazıları da bu konuda bizim söylediğimize benzer görüş belirtmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابن عباسٍ: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا}. يقولُ: ما أتاهم إلا في صورة رجلٍ؛ لأنهم لا يَسْتَطِيعون النظر إلى الملائكةِ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Osmân b. Saîd rivayet edip dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk’tan, o ed-Dahhâk’tan, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا} “Eğer onu bir melek kılsaydık, elbette onu bir adam suretine sokardık” kavli hakkında şöyle dedi: “Onlara ancak bir adam suretinde gelirdi; çünkü melekleri görmeye güç yetiremezler .”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا}: في صورة رجلٍ، في خَلْقِ رجلٍ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا} “Eğer onu bir melek kılsaydık, elbette onu bir adam suretine sokardık” [ayeti hakkında şöyle dedi]: “Bir adam suretinde, bir adamın yaratılışında [kılardık].”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا}. يقولُ: لو بَعَثْنا إليهم ملكًا لَجَعَلْناه في صورة آدميٍّ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti; onun: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا} “Eğer onu bir melek kılsaydık, elbette onu bir adam suretine sokardık” kavli hakkında: “Onlara bir melek gönderseydik, onu bir insan suretinde kılardık ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا}. يقولُ: في صورة آدميٍّ.
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا} “Eğer onu bir melek kılsaydık, elbette onu bir adam suretine sokardık” kavli hakkında: “Bir insan suretinde [kılardık]” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة مثلَه .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den bunun benzerini haber verdi .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا}. قال: لَجَعَلْنا ذلك الملك في صورة رجلٍ، لم نُرْسِلْه في صورة الملائكة .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ’nın: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا} “Eğer onu bir melek kılsaydık, elbette onu bir adam suretine sokardık” kavli hakkında şöyle dedi: “O meleği bir adam suretinde kılardık, meleklerin suretinde göndermezdik .”
القول في تأويل قوله: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ (٩)}.
Allah Teâlâ’nın: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ (٩)} “ve onları yine düşmekte oldukları kuşkuya düşürürdük” kavlinin teviline dair açıklama:
يعنى تعالى ذكرُه بقوله: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ}: ولو أَنْزَلْنَا مَلَكًا من السماءِ مُصَدِّقًا لك يا محمد، شاهدًا لك عند هؤلاء العادلين بي، الجاحدين آياتك على حقيقة نبوَّتك، فجعلناه في صورة رجل من بنى آدم، إذ كانوا لا يُطيقون رؤية الملكِ بصورته التي خلقتُه بها - التَبَس عليهم أمرُه، فلم يَدْرُوا أَمَلَكٌ هو أم إنْسيٌّ، فلم يُوقنوا به أنه مَلَكٌ، ولم يُصَدِّقوا به، وقالوا: ليس هذا مَلَكًا. وللبسْنا عليهم ما يَلْبِسُونه على أنفسِهم من حقيقة أمرِك، وصحة برهانك وشاهدك على نبوَّتك.
Zikri yüce olan Allah, {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ} “ve onları yine düşmekte oldukları kuşkuya düşürürdük” buyruğuyla şunu kastetmektedir: [Ey Muhammed!] Eğer gökten seni tasdik eden ve Bana denk tutan (ortak koşan), peygamberliğinin hakikati konusundaki ayetlerini inkâr edenlerin nezdinde senin lehine şahitlik eden bir melek indirmiş olsaydık ve meleği yarattığım [aslî] suretiyle görmeye takat yetiremeyecekleri için onu Âdemoğullarından bir adam suretinde kılsaydık; onun durumu kendilerine karmaşık gelir, melek mi yoksa bir insan mı olduğunu bilemezlerdi. Dolayısıyla onun melek olduğuna kesin bir bilgiyle inanmaz, onu tasdik etmez ve: “Bu bir melek değildir” derlerdi. Biz de senin durumunun hakikati ile peygamberliğine dair delilinin ve şahidinin sıhhati hususunda onların kendi kendilerini düşürdükleri şüphe ve karmaşaya onları yine düşürmüş olurduk.
يقال منه: لَبَسْتُ عليهم الأمرَ أَلْبِسُه لَبْسًا. إذا خلطتَه عليهم. و: لَبِسْتُ الثوبَ أَلْبَسُه لبسًا. واللَّبوس اسمُ الثياب.
Bu kökten olmak üzere: Bir şeyi birbiriyle karıştırdığında Lebestü aleyhimü’l-emra elbisühû lebsen (لَبَسْتُ عليهم الأمرَ أَلْبِسُه لَبْسًا) denir. Elbiseyi giydiğinde ise Lebistü’s-sevbe elbesühû lübsen (لَبِسْتُ الثوبَ أَلْبَسُه لبسًا) denir. el-Lebûs (اللَّبوس) ise elbiselerin ismidir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer görüş belirtmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبد الله بن صالحٍ، قال: ثني معاوية بن صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ}. يقولُ: لشَبَّهنا عليهم .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha’dan, o da İbn Abbâs’tan: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ} “ve onları yine düşmekte oldukları kuşkuya düşürürdük” kavli hakkında: “Onlara şüpheli kılardık ” dediğini nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ}. يقولُ: ما لَبَس قومٌ على أنفسهم إلا لَبَس اللهُ عليهم، واللَّبْسُ إنما هو من الناس .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ} “ve onları yine düşmekte oldukları kuşkuya düşürürdük” kavli hakkında şöyle dedi: “Bir kavim kendi kendisini yanılgıya düşürmedikçe Allah onları yanılgıya düşürmez; yanılgı ve kuşku ancak insanlardan kaynaklanır .”
حدَّثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ}. يقولُ: شبَّهنا عليهم ما يُشبِّهون على أنفسِهم .
Bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ} “ve onları yine düşmekte oldukları kuşkuya düşürürdük” kavli hakkında: “Kendi kendilerine karıştırdıkları şeyi onlara karıştırırdık ” dedi.
وقد رُوى عن ابن عباس في ذلك قولٌ آخرُ، وهو ما حدَّثني به محمدُ بنُ سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ}: فهم أهل الكتاب، فارَقوا دينَهم، وكذَّبوا رسلهم، وهو تحريفُ الكلام عن مواضعِه.
İbn Abbâs’tan bu hususta başka bir görüş daha rivayet edilmiştir ki o da şudur: Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [nakletti; İbn Abbâs]: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ} “ve onları yine düşmekte oldukları kuşkuya düşürürdük” kavli hakkında şöyle demiştir: “Onlar Ehl-i kitaptır; dinlerinden ayrıldılar ve peygamberlerini yalanladılar. Bu da kelimeleri yerlerinden tahrif etmeleridir.”
حُدِّثْتُ عن الحسين، قال: سَمِعْتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عُبيد بن سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاك في قوله: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ}: يعنى: التحريف، هم أهلُ الكتاب، فرَّقوا كتبهم ودينهم، وكذَّبوا رسلهم، فلبَس اللهُ عليهم ما لبَسوا على أنفسهم.
el-Huseyn’den bana rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz’ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân rivayet edip dedi ki: ed-Dahhâk’ın: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ} “ve onları yine düşmekte oldukları kuşkuya düşürürdük” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: “Tahrifi kastetmektedir; onlar Ehl-i kitaptır, kitaplarını ve dinlerini fırkalara ayırdılar, peygamberlerini yalanladılar; böylece Allah da onların kendi kendilerine düşürdükleri yanılgıyı başlarına sardı.”
وقد بيَّنا فيما مضى قبلُ أن هذه الآياتِ مِن أول السورة بأن تكون في أمر المشركين من عبدةِ الأوْثانِ، أشبه منها بأمرِ أهل الكتاب من اليهود والنصارى، بما أغْنَى عن إعادته .
Daha önce, surenin başındaki bu ayetlerin, Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i kitabın durumundan ziyade putlara tapan müşriklerin durumuna uygun olduğunu, tekrar zikretmeye hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
القول في تأويل قوله: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (١٠)}.
Allah Teâlâ’nın: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (١٠)} “Andolsun ki senden önceki peygamberlerle de alay edilmişti de onlarla eğlenenleri, alay konusu ettikleri şey çepeçevre kuşatıvermişti” kavlinin teviline dair açıklama:
يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمد ﷺ مُسَلِّيًّا عنه بوعيدِه المستهزئين به عقوبة ما يَلْقَى منهم من أذى الاستهزاء به، والاستخفاف في ذاتِ اللهِ: هَوِّن عليك يا محمدُ ما أنت لاقٍ من هؤلاء المستهزئين بك، المسْتَخِفِّين بحقِّك فيَّ وفي طاعتى، وامْضِ لما أمَرْتُك به من الدعاء إلى توحيدى، والإقرار بي، والإذعان لطاعتى، فإنهم إن تَمادَوا في غَيِّهم، وأصَرُّوا على المقامِ على كفرهم، نَسْلُكْ بهم سبيلَ أسلافهم من سائرِ الأمم من غيرهم؛ من تعجيل النِّقمة لهم، وحُلولِ المَثُلاتِ بهم، فقد اسْتَهْزَأَت أممٌ من قبلك برسلٍ أرْسَلْتُهم إليهم، بمثل الذي أرْسَلْتُك به إلى قومِك، وفعلوا مثال فعل قومِك بك، {فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ}. يعني بقوله: {فَحَاقَ}: فنزل وأحاط بالذين هزءوا برسلهم {مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ}. يقولُ: العذاب الذي كانوا يهزءون به، ويُنكرون أن يكون واقعًا
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem), onunla alay edenleri kendilerine verilecek ceza ile tehdit edip onunla alay edilmesinden ve Allah yolunda hafife alınmaktan ötürü maruz kaldığı eziyetten dolayı teselli vererek şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Seninle alay eden ve Benim uğrumdaki ve Bana itaatteki hakkını hafife alan bu kimselerden gördüğün şeyleri dert etme; seni emrettiğim şeye, yani tevhidime, Beni ikrar etmeye ve Bana itaate boyun eğmeye davet etmeye devam et! Şayet onlar azgınlıklarında direnir ve küfürleri üzere kalmakta ısrar ederlerse, kendilerine cezayı çarçabuk vermek ve başlarına ibretlik cezalar indirmek suretiyle onları da diğer ümmetlerden olan geçmişlerinin yoluna sevk ederiz. Nitekim senden önceki ümmetler de, seni kavmine gönderdiğimin bir benzeriyle kendilerine gönderdiğim peygamberlerle alay etmiş ve kavminin sana yaptığının benzerini yapmışlardı. {فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “Onlarla eğlenenleri, alay konusu ettikleri şey çepeçevre kuşatıvermişti”. [Allah Teâlâ], {فَحَاقَ} buyruğuyla şunu kastetmektedir: Peygamberleriyle alay edenlerin başına {مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} [alay ettikleri şey] inmiş ve onları çepeçevre kuşatmıştır. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Alay ettikleri ve gerçekleşeceğini inkâr ettikleri azap...
بهم على ما أَنْذَرَتْهم رسلُهم.
onların başına geldi.
يقالُ منه: حاق بهم هذا الأمرُ، يَحِيقُ بهم، حَيْقًا وحُيُوقًا وحَيَقانًا.
Bu kökten olmak üzere: Hâka bihim hâze’l-emru, yehîku bihim, haykan ve huyûkan ve hayekânen (حاق بهم هذا الأمرُ، يَحِيقُ بهم، حَيْقًا وحُيُوقًا وحَيَقانًا) [Bu iş onları kuşattı/başlarına geldi] denir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال جماعةٌ مِن أهل التأويل.
Tevil ehlinden bir topluluk da bu konuda bizim söylediğimize benzer görüş belirtmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضل، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: {فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ}: مِن الرسل، {مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ}. يقولُ: وقع بهم العذابُ الذي اسْتَهْزَءوا به .
Bana Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ} “onlarla eğlenenleri... çepeçevre kuşatıvermişti”, yani peygamberlerle; {مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “alay konusu ettikleri şey” kavli hakkında: “Alay ettikleri azap başlarına geldi ” dedi.
القول في تأويل قوله: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١١)}.
Allah Teâlâ’nın: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١١)} “De ki: ‘Yeryüzünde dolaşın, sonra yalanlayanların sonu nasıl olmuş bir bakın!’” kavlinin teviline dair açıklama:
يقول تعالى ذكره: {قُلْ} يا محمدُ لهؤلاء العادلين بي الأوثان والأندادَ، المكذِّبين بك، الجاحِدِين حقيقة ما جئتهم به من عندى: {سِيرُوا فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: جُولوا في بلادِ المكذِّبين رسلهم، الجاحدين آياتي مِن قَبْلِهم، من ضُرَبائهم وأشكالِهم من الناسِ، {ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ}. يقولُ: ثم انظُروا كيف أعقبهم تكذيبُهم ذلك الهلاك والعَطَبَ، وخزيَ الدنيا وعارَها، وما حَلَّ بهم مِن سَخَطِ الله عليهم مِن البَوارِ، وخراب الديارِ، وعُفُوَّ الآثار، فاعتبروا به إن لم تَنْهَكم حُلُومُكم، ولم تَزْجُرُكم حُججُ اللهِ عليكم عما أنتم عليه مُقيمون من التكذيب، فاحذروا مثلَ مَصارعهم، واتَّقوا أن يَحِلَّ بكم مثلُ
Allah Teâlâ’nın zikri yüce olan buyurur ki: [Ey Muhammed!] Putları ve denkleri Bana eş koşan, seni yalanlayan ve katımdan getirdiğin hakikati inkâr eden şu kimselere: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ} “De ki: ‘Yeryüzünde dolaşın...’” [de]. Şöyle buyurmaktadır: Kendilerinden önce yaşamış, insanlar içinden benzerleri ve denkleri olan; elçilerini yalanlamış, ayetlerimi inkâr etmiş kimselerin memleketlerinde gezip dolaşın; {ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} “...sonra yalanlayanların sonu nasıl olmuş bir bakın!”. Şöyle buyurmaktadır: Sonra bu yalanlamalarının sonucunda başlarına nasıl helak ve felaketin, dünya rüsvaylığı ve utancının geldiğine; Allah’ın gazabından kaynaklanan yok oluş, yurtlarının harabeye dönmesi ve izlerinin silinmesi şeklindeki akıbetin nasıl başlarına indiğine bakın da -şayet akıllarınız sizi alıkoymuyor ve Allah’ın aleyhinizdeki delilleri sizi üzerinde ısrar ettiğiniz bu yalanlamadan vazgeçirmiyorsa- bundan ibret alın! Onların helak olduğu yerler gibi bir akıbetten sakının ve onların başına gelenin bir benzerinin
الذي حَلَّ بهم.
sizin de başınıza gelmesinden korkun!
وكان قتادةُ يقولُ في ذلك بما حدَّثنا بشرٌ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ}: [بئس والله كان عاقبة المكذِّبين] ، دمَّر الله عليهم وأهلكهم، ثم صيَّرهم إلى النار .
Katâde bu konuda, Bişr b. Muâz’ın bize rivayet ettiği şu sözü söylerdi; o dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti; onun: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} “De ki: ‘Yeryüzünde dolaşın, sonra yalanlayanların sonu nasıl olmuş bir bakın!’” kavli hakkında: “[Vallahi yalanlayanların sonu ne kötü oldu!] Allah onları yerle bir etti, helak etti, sonra da cehenneme sevk etti ” dediğini rivayet etti.
القول في تأويل قوله عز ذكرُه: {قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ}.
Zikri aziz olan Allah’ın: {قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “De ki: ‘Göklerde ve yerde olanlar kimindir?’ ‘Allah’ındır’ de. O, rahmet etmeyi kendi zatına yazmıştır (farz kılmıştır)” kavlinin teviline dair açıklama:
يَقُولُ تعالى ذكره لنبيِّه محمد ﷺ: {قُلْ} يا محمد لهؤلاء العادلين بربِّهم: {لِمَنْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ: لَمَن مُلْكُ ما في السماواتِ والأرض؟ ثم أخبرهم أن ذلك للهِ الذي اسْتَعْبدَ كُلَّ شيءٍ، وقهر كلَّ شيءٍ بمُلكه وسلطانه، لا للأوثان والأندادِ، ولا لما يَعْبُدونه ويَتَّخِذونه إلهًا، مِن الأصنام التي لا تملكُ لأنفسها نفعًا، ولا تَدْفَعُ عنها ضُرًّا.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyuruyor: Ey Muhammed, Rablerine başkalarını denk tutan bu kimselere {قُلْ} “De ki:” {لِمَنْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde olanlar kimindir?”. Yani: Göklerde ve yerdeki şeylerin mülkü kime aittir? Sonra onlara, bütün bunların; putlara, benzerlere ya da kendilerine hiçbir fayda sağlayamayan ve kendilerinden hiçbir zararı savamayan putlardan tanrı edinip taptıkları şeylere değil, mülkü ve hâkimiyetiyle her şeyi kul edinen ve her şeye boyun eğdiren Allah’a ait olduğunu haber ver.
وقوله: {كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ}. يقولُ: قضى أنه بعباده رحيمٌ، لا يَعْجَلُ عليهم بالعقوبة، ويَقْبَلُ منهم الإنابة والتوبة.
{كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “O, rahmet etmeyi kendi zatına yazmıştır” kavli ise: Kullarına merhametli olduğuna, onlara ceza vermede acele etmediğine, onlardan yönelişi ve tevbeleri kabul ettiğine hükmetmiştir, demektir.
وهذا من الله تعالى ذكره استعطافٌ للمُوَلِّين عنه إلى الإقبال إليه بالتوبة. يَقُولُ تعالى ذكره: إن هؤلاء العادلين بي، الجاحدين نبوَّتك يا محمد، إن تابوا وأنابوا، قَبِلتُ توبتهم، وإنى قد قضَيتُ في خَلْقى أن رحمتي وسعت كلَّ شيءٍ.
Bu, zikri yüce olan Allah’tan, Kendisinden yüz çevirenlere tevbe ile O’na yönelmeleri için bir şefkat çağrısıdır. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Bana ortak koşan ve senin peygamberliğini inkâr eden bu kimseler, şayet tevbe edip [Bana] yönelirlerse onların tevbelerini kabul ederim. Şüphesiz Ben yaratıklarım hakkında rahmetimin her şeyi kuşattığına hükmettim.
كالذي حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا سفيان، عن الأعمش، عن ذكوان، عن أبي هريرة، عن النبيِّ ﷺ قال: "لما فرغ اللهُ مِن الخَلْقِ كتب كتابًا: إنَّ رحمتى سبقت غضبي" .
İbn Beşşâr’ın bize anlattığı şu rivayet gibi; o dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş’ten, o Zekvân’dan, o Ebû Hureyre’den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet etti, şöyle buyurdu: "Allah yaratma işini bitirince bir yazı yazdı: Muhakkak ki rahmetim gazabımı geçmiştir."
حدَّثنا محمد بن المثنى، قال: ثنا عبد الوهاب، قال: ثنا داود، عن أبي عثمان، عن سلمان، قال: إن الله تعالى لما خلق السماء والأرض، خلق مائة رحمة، كلُّ رحمةٍ مِلْءُ ما بين السماء إلى الأرض، فعنده تسعٌ وتسعون رحمةً، وقسَم رحمةً بين الخلائقِ، فبها يتعاطفون، وبها تَشْرَبُ الوَحْشُ والطيرُ الماءَ، فإذا كان [يوم القيامة] قصَرها الله على المتقين، وزادهم تسعًا وتسعين.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Ebû Osmân’dan, o da Selmân’dan rivayet etti, o şöyle dedi: Şüphesiz Allah Teâlâ göğü ve yeri yarattığında yüz rahmet yarattı; her bir rahmet yer ile gök arasını dolduracak kadardır. Katında doksan dokuz rahmet vardır, bir rahmeti ise yaratılmışlar arasında paylaştırdı; işte onunla birbirlerine şefkat gösterirler, yaban hayvanları ve kuşlar suyu onunla içerler. [Kıyamet günü] olduğunda ise Allah onu takva sahiplerine has kılar ve onlara doksan dokuz daha ekler.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا ابن أبي عَدِيٍّ، عن داود، عن أبي عثمان، عن سلمان نحوه، إلا أن ابن أبي عَدِيٍّ لم يَذْكُرْ في حديثه: وبها تَشْرَبُ الوَحْشُ والطيرُ الماء.
Bize İbnü’l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Dâvûd’dan, o Ebû Osmân’dan, o da Selmân’dan benzerini anlattı; ancak İbn Ebî Adiy hadisinde "yaban hayvanları ve kuşlar suyu onunla içerler" kısmını zikretmedi.
حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن عاصم بن سليمان، عن أبي عثمان، عن سلمان، قال: نَحِدُ في التوراةِ عَطْفَتين؛ إِن الله خلق السماوات والأرض، ثم خلق مائة رحمةٍ - أو: جعَل مائة رحمةٍ - قبل أن يَخْلُقَ الخلق، ثم خلق الخلق، فوضع بينهم رحمةً واحدةً، وأمسك عنده تسعًا وتسعين رحمةً. قال: فبها يتراحمون، وبها يَتَباذَلون، وبها يتعاطفون، وبها يَتَزاوَرُون، وبها تَحِنُّ الناقةُ، وبها تَمُوجُ البقرةُ، وبها تَيْعَرُ الشاةُ، وبها تتابعُ الطيرُ،
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o Âsım b. Süleymân’dan, o Ebû Osmân’dan, o da Selmân’dan nakletti, [Selmân] dedi ki: Tevrat’ta iki şefkat [kaydı] bulmaktayız: Şüphesiz Allah gökleri ve yeri yarattı, sonra mahlukatı yaratmadan önce yüz rahmet yarattı -veya: yüz rahmet kıldı-, ardından mahlukatı yarattı da aralarına tek bir rahmet koydu, doksan dokuz rahmeti ise Kendi katında tuttu. [Selmân] dedi ki: İşte mahlukat onunla birbirine merhamet eder, onunla birbirine cömertçe verir, onunla birbirine şefkat gösterir, onunla birbirini ziyaret eder; onunla dişi deve [yavrusuna] şefkatle yönelir, onunla inek böğürür, onunla koyun meler ve onunla kuşlar birbirini takip eder,
وبها تتابعُ الحيتانُ في البحر، فإذا كان يوم القيامة، جمع اللهُ تلك الرحمة إلى ما عنده، ورحمتُه أفضل وأوسعُ .
ve onunla denizdeki balıklar birbirini takip eder. Kıyamet günü geldiğinde ise Allah bu rahmeti katındakine katar; O’nun rahmeti daha üstün ve daha geniştir .
حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أَخبرنا مَعْمَرٌ، عن عاصم بن سليمان، عن أبي عثمان النهديِّ، عن سلمان، في قوله: {كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} الآية. قال: إنا تَجِدُ في التوراةِ عَطْفَتين. ثم ذكر نحوه، إلا أنه قال: وبها تتابع الطيرُ، وبها تتابع الحيتانُ في البحر (١).
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Âsım b. Süleymân’dan, o Ebû Osmân en-Nehdî’den, o da Selmân’dan nakletti; {كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “O, rahmet etmeyi kendi zatına yazmıştır” ayeti hakkında şöyle dedi: Biz Tevrat’ta iki şefkat bulmaktayız. Sonra benzerini zikretti; şu kadar var ki o şöyle dedi: Kuşlar onunla birbirini takip eder, denizdeki balıklar da onunla birbirini takip eder (١).
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، قال: قال ابن طاوسٍ، عن أبيه: إن الله تعالى لما خلق الخلق، لم يَعْطِفْ شيءٌ على شيءٍ، حتى خلق مائة رحمةٍ، فوضع بينهم رحمةً واحدةً، فعطف بعض الخلق على بعضٍ.
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den nakletti, dedi ki: İbn Tâvûs babasından naklen şöyle dedi: Allah Teâlâ mahlukatı yarattığında, yüz rahmet yaratıncaya kadar hiçbir şey diğerine şefkat göstermedi; sonra aralarına tek bir rahmet koydu ve böylece mahlukatın bir kısmı diğerine şefkat gösterdi.
حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أَخبرنا مَعْمَرٌ، عن ابن طاوسٍ، عن أبيه بمثله .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, İbn Tâvûs’tan, o da babasından bunun bir benzerini nakletti .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، قال: وأَخبرني الحكم بن أبانٍ، عن عكرمة، حسبته أسنَده، قال: إذا فرغ اللهُ ﷿ مِن القضاءِ بينَ خلقِه، أخرج كتابًا مِن تحتِ العرشِ، فيه: إن رحمتى سبقت غضبي، وأنا أرحم الراحمين. قال: فيَخْرُجُ مِن النارِ مثلُ أهل الجنة. أو قال: مثلا أهل الجنة. ولا أعلمه إلا قال: مثلا. وأما "مثل" فلا أشكُّ. مكتوبًا هاهنا - وأشار الحَكَمُ إلى
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den nakletti, dedi ki: Bana el-Hakem b. Ebân, İkrime’den haber verdi -[rivayeti Hz. Peygamber’e] dayandırdığını (merfû kıldığını) sanıyorum-, şöyle dedi: Allah azze ve celle kulları arasında hüküm vermeyi bitirince Arş’ın altından bir kitap çıkarır; onda [şöyle yazılıdır]: « إن رحمتى سبقت غضبي، وأنا أرحم الراحمين » «Şüphesiz rahmetim gazabımı geçmiştir ve Ben merhametlilerin en merhametlisiyim.» [İkrime] dedi ki: Bunun üzerine ateşten cennet ehli kadarı çıkar. Yahut: Cennet ehlinin iki katı kadarı [çıkar], dedi. [Ravi der ki:] "İki katı" dediğinden başka bir şey söylediğini bilmiyorum; "kadarı (misli)" dediğinden ise hiç şüphem yoktur. Şurasında yazılı olarak -el-Hakem
نحرِه -: عُتَقاءُ اللهِ. فقال رجلٌ لعكرمة: يا أبا عبدِ اللهِ، فإن الله يَقُولُ: {يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ} [المائدة: ٣٧]. قال: ويلَك، أولئك أهلُها الذين هم أهلُها .
boynuna işaret etti- şöyle yazılıdır: "Allah’ın azatlıları." Bunun üzerine bir adam İkrime’ye: "Ey Ebû Abdillâh! Hani Allah: {يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ} “Ateşten çıkmak isterler, ama oradan çıkacak değillerdir; onlar için sürekli bir azap vardır” [Mâide: 37] buyuruyor?" dedi. İkrime: "Yazık sana! Onlar oranın asıl ehli olan kimselerdir!" dedi .
حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أَخبرنا مَعْمَرٌ، عن الحَكَم بن أبانٍ، عن عكرمةَ، حسبتُ أنه أسنده، قال: إذا كان يوم القيامة، أخرج اللهُ كتابًا من تحت العرش. ثم ذكر نحوه، غير أنه قال: فقال رجلٌ: يا أبا عبدِ الله، أرأيتَ قولَه: {يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ}؟. وسائرُ الحديث مثلُ حديث ابن عبد الأعلى .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, el-Hakem b. Ebân’dan, o İkrime’den haber verdi -onu merfû kıldığını zannediyorum-, şöyle dedi: Kıyamet günü olduğunda Allah Arş’ın altından bir kitap çıkarır... Sonra benzerini zikretti; ancak şu farkla ki şöyle dedi: Bir adam: "Ey Ebû Abdillâh! {يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ} “Ateşten çıkmak isterler...” kavli hakkında ne dersin?" dedi. Hadisin geri kalanı ise İbn Abdila‘lâ’nın hadisi gibidir .
حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن همامِ بن منبهٍ، قال: سمعت أبا هريرةَ يَقُولُ: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لما قضَى اللهِ الله الخلق، كتب في كتابٍ فهو عنده فوق العرشِ: إن رحمتى سبقت غضبي" .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Hemmâm b. Münebbih’ten nakletti, dedi ki: Ebû Hureyre’yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah yaratmayı takdir edip bitirdiğinde, katında Arş’ın üzerinde bulunan bir kitaba şöyle yazdı: Şüphesiz rahmetim gazabımı geçmiştir ."
حدَّثنا بشرٌ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيد بن زريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، عن أبي أيوب، عن عبدِ اللهِ بن عمرو أنه كان يقولُ: إِن للهِ مِائَةَ رحمةٍ، فأهبط رحمةً إلى أهل الدنيا، يَتَراحمُ بها الجنُّ، والإنسُ، وطائر السماء، وحيتان الماء، ودوابُّ الأرضِ وهوامُّها، وما بين الهواء، واختزن عنده تسعًا وتسعين رحمةً، حتى إذا كان يوم القيامة، اختَلَج الرحمة التي كان أهبطها إلى أهل الدنيا، فحواها إلى ما عنده، فجعلها في قلوب أهل الجنة، وعلى أهل الجنة.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den, o Ebû Eyyûb’dan, o da Abdullah b. Amr’dan nakletti; o şöyle derdi: Şüphesiz Allah’ın yüz rahmeti vardır. Dünya ehline bir rahmet indirdi; cinler, insanlar, gökteki kuşlar, sudaki balıklar, yerdeki hayvanlar ve haşereler ile gök boşluğundakiler onunla birbirlerine merhamet ederler. Kendi katında ise doksan dokuz rahmet sakladı. Nihayet kıyamet günü olduğunda, dünya ehline indirmiş olduğu o rahmeti çekip alır, onu Kendi katındakilere katar; böylece onu cennet ehlinin kalplerine ve cennet ehlinin üzerine koyar.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: قال عبدُ اللهِ بنُ عمرٍو: إن للهِ مِائَةَ رحمةٍ، أهبَط منها إلى الأرضِ رحمةً واحدةٍ، يَتَراحمُ بها الجنُّ، والإنسُ، والطيرُ، والبهائمُ، وهوامُّ الأرضِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den nakletti, dedi ki: Abdullah b. Amr şöyle dedi: Allah’ın yüz rahmeti vardır; ondan yeryüzüne tek bir rahmet indirdi; cinler, insanlar, kuşlar, hayvanlar ve yerdeki haşereler onunla birbirlerine merhamet ederler .
حدَّثنا محمدُ بنُ عوفٍ، قال: أخبَرنا أبو المغيرةِ عبدُ القُدُّوسِ بنُ الحجاجِ، قال: ثنا صفوانُ بنُ عمرٍو قال: ثني أبو المُخارِقِ زُهَيْرُ بنُ سالمٍ، قال: قال عمرُ لكعبٍ: ما أوّلُ شيءٍ ابتدَأه اللهُ مِن خلقِه؟ فقال كعبٌ: كتَب اللهُ كتابًا لم يَكْتُبْه بقلمٍ ولا مِدادٍ، ولكن كتَبه بأُصبُعِه يَتْلُوها الزَّبَرْجَدُ واللؤلؤُ والياقوتُ: أنا اللهُ لا إلهَ إلا أنا، سبَقت رحمتي غضبي .
Bize Muhammed b. Avf anlattı, dedi ki: Bize Ebü’l-Mugîre Abdülkuddûs b. el-Haccâc haber verdi, dedi ki: Bize Safvân b. Amr anlattı, dedi ki: Bana Ebü’l-Muhârik Züheyr b. Sâlim nakletti, dedi ki: Ömer, Kâ‘b’a: "Allah’ın yaratmaya başladığı ilk şey nedir?" dedi. Kâ‘b şöyle dedi: Allah bir kitap yazdı; onu ne kalemle ne de mürekkeple yazdı, bilakis ardından zebercet, inci ve yakutların geldiği parmağıyla şöyle yazdı: "Ben Allah’ım, benden başka ilah yoktur; rahmetim gazabımı geçmiştir."
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ}.
{لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ} “Hakkında hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde sizi mutlaka toplayacaktır” kavlinin teviline dair açıklama:
وهذه اللامُ التي في قولِه: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ}. لامُ قَسَمٍ.
{لَيَجْمَعَنَّكُمْ} kavlindeki bu "lâm" harfi, kasem (yemin) lâmıdır.
ثم اختلَف أهلُ العربيةِ في جالِيِها، فكان بعضُ نحويِّى الكوفةِ يقولُ: إن شِئْتَ جعَلت {الرَّحْمَةَ} غايةَ كلامٍ، ثم استأنَفت بعدَها: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ}. قال: وإن شِئْت جعَلته في موضِعِ نصبٍ - يَعْنى كتَب ليجمعنَّكم - كما قال: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ} [الأنعام: ٥٤]. يُريدُ: كتَب أنه مَن عمِل منكم. قال: والعربُ تَقولُ في الحروفِ التي يصْلُحُ معها جوابُ الأَيمانِ بـ "أن" المفتوحةِ وباللامِ، فيَقُولون: أرْسَلتُ إليه
Sonra Arap dili âlimleri bunun açıklanışında ihtilaf ettiler. Kûfeli bazı nahivciler şöyle diyordu: Dilersen {الرَّحْمَةَ} “rahmet” [kelimesini] sözün sonu yapar, ardından {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} “Sizi mutlaka toplayacaktır” [ifadesiyle] yeni bir cümleye başlarsın. [Devamla] dedi ki: Dilersen de onu nasb mahallinde kılarsın -yani “Sizi mutlaka toplayacağını yazdı/takdir etti” anlamında-; nitekim O şöyle buyurmuştur: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ} [el-En‘âm: 54] “Rabbiniz kendi üzerine rahmeti yazdı; şu kesin ki, içinizden kim bilmeyerek bir kötülük işlerse...” Bununla “İçinizden kim işlerse... [bunu kendi üzerine] yazdı” [anlamını] kastetmektedir. [Yine] dedi ki: Araplar, kendileriyle birlikte yeminlerin cevabının gelmesi uygun olan harflerde fethalı “en” (أَن) ve “lâm” ile söylerler; nitekim şöyle derler: “Ona gönderdim / ilettim:
أن يقومَ، وأرْسَلْتُ إليه لَيَقُومَنَّ. قال: وكذلك قولُه: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} [يوسف: ٣٥]. قال: وهو في القرآنِ كثيرٌ، ألا تَرَى أنك لو قلتَ: بَدَا لهم أن يَسْجُنوه. لَكان صوابًا؟
Dedi ki: Şüphe yok ki O’nun şu kavli de böyledir: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} “Sonra delilleri gördükten sonra bile onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları kendilerine uygun göründü” [Yûsuf: 35]. Dedi ki: Bu Kur’ân’da çokça vardır; görmez misin ki sen: "Onu zindana atmaları kendilerine uygun göründü" (بَدَا لهم أن يَسْجُنوه) desen doğru olurdu?
وكان بعضُ نحويِّى البصرةِ يقولُ: نُصِبَت لامُ {لَيَجْمَعَنَّكُمْ}؛ لأن معنى {كَتَبَ} القسمُ ، كأنه قال: واللهِ لَيَجْمَعَنَّكم.
Basralı bazı dilciler ise şöyle diyordu: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} kelimesinin lâmı nasb mahallindedir; çünkü {كَتَبَ} kelimesinin anlamı kasemdir , sanki: "Allah’a yemin olsun ki sizi mutlaka toplayacaktır" demiştir.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أن يكونَ قولُه: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ}. غايةَ خبرٍ ، وأن يكونَ قولُه: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ}. خبرًا مبْتدَأً، ويَكونَ معني الكلامِ حينَئذٍ: لَيَجْمَعَنَّكم اللهُ أيُّها العادِلون باللهِ ليومِ القيامةِ الذي لا ريْبَ فيه؛ لِيَنْتَقِمَ منكم بكُفْرِكم به.
Bana göre bu konudaki doğru görüş; {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Rabbiniz rahmet etmeyi kendi zatına yazmıştır” kavlinin cümlenin sonu olması ve {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} “Sizi mutlaka toplayacaktır” kavlinin ise müstakil yeni bir haber olmasıdır. O takdirde sözün anlamı: "Ey Allah’a ortak koşanlar! O’nu inkâr etmeniz sebebiyle sizden intikam almak üzere, hakkında hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde Allah sizi mutlaka toplayacaktır" şeklinde olur.
وإنما قلتُ: هذا القولُ أولى بالصوابِ مِن إعمالِ: {كَتَبَ}. في: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ}؛ لأن قولَه: {كَتَبَ}. قد عمِل {الرَّحْمَةَ}، فغيرُ جائزٍ وقد عمِل في {الرَّحْمَة} أَن يَعْمَلَ في: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ}. لأنه لا يَتَعَدَّى إلى اثنين.
Bu görüşün {كَتَبَ} fiilini {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} ifadesinde amel ettirmekten daha isabetli olduğunu söylememin sebebi şudur: Çünkü {كَتَبَ} kelimesi {الرَّحْمَةَ} kelimesinde amel etmiştir; dolayısıyla {الرَّحْمَة} kelimesinde amel etmişken {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} ifadesinde de amel etmesi caiz değildir, çünkü o iki mef’ûle geçişli (müteaddî) değildir.
فإن قال قائلٌ: فما أنت قائلٌ في قراءةِ مَن قرَأَ: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ} بفتحِ "أنّ"؟
Eğer birisi: "Peki {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ} ayetini 'ennehû'yu fetha ile okuyan kimsenin kıraati hakkında ne dersin?" derse,
قيل: إن ذلك إذا قُرِئ كذلك، فإن "أنّ" بيانٌ عن الرحمةِ وترجمةٌ عنها؛ لأن معنى الكلامِ: كتَب على نفسِه الرحمةَ أن يَرْحَمَ من عبادِه [من تاب] بعدَ اقْتِرافِ السُّوءِ بجَهالةٍ ويَعْفُوَ. والرحمةُ يُتَرجَمُ عنها ويُبَيَّنُ معناها بصفتِها، وليس مِن صفةِ
Şöyle cevap verilir: Şayet bu [ayet] bu şekilde [fethalı] okunursa, şüphesiz "enne" (أَنَّ) [ifadesi], rahmeti açıklayan ve onu tefsir eden bir beyandır. Çünkü sözün anlamı şöyledir: [Allah], kullarından cehaletle kötülük işledikten sonra [tövbe eden kimseye] merhamet etmeyi ve [onu] bağışlamayı kendi üzerine yazmıştır. Rahmet [kavramı] ise ancak kendi sıfatıyla (niteliğiyle) tefsir edilir ve anlamı açıklanır; yoksa...
الرحمةِ {لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} فيكونَ مُبَيَّنًا به عنها. فإن كان ذلك كذلك، فلم يَبْقَ إلا أن يُنْصَبَ بنيةِ تَكريرِ "كتَب" مرةً أخرى معه، ولا ضرورةَ بالكلامِ إلى ذلك، فيُوَجَّهَ إلى ما ليس بموجودٍ في ظاهرِه.
{لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Hakkında hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde sizi mutlaka toplayacaktır” ifadesi rahmetin bir sıfatı değildir ki onunla açıklanmış olsun. Durum böyle olunca, onunla birlikte "ketebe" fiilinin bir kez daha tekrarlandığı takdiriyle nasb kılınmasından başka bir ihtimal kalmaz; oysa sözde buna bir mecburiyet yoktur ki zahirinde bulunmayan bir şeye hamletilsin.
وأما تأويلُ قولِه: {لَا رَيْبَ فِيهِ}. فإنه: لا شَكَّ فيه. يقولُ: في أن الله يَجْمَعُكم إلى يومِ القيامةِ، فيَحْشُرُكم إليه جميعًا، ثم يُؤْتِى كلَّ عاملٍ منكم أجرَ ما عمِل مِن حسنٍ أو سيئٍ.
{لَا رَيْبَ فِيهِ} kavlinin teviline gelince; o: "Onda hiçbir şüphe yoktur" demektir. Yani: Allah’ın sizi kıyamet gününde bir araya getireceğinde, hepinizi huzuruna toplayacağında ve ardından içinizden amel eden herkese iyi veya kötü amelinin karşılığını vereceğinde [hiçbir şüphe yoktur].
القولُ في تأويلِ قوله: {الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٢)}.
{الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٢)} “Kendilerini hüsrana uğratanlar var ya, işte onlar iman etmezler” kavlinin teviline dair açıklama:
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ}: العادِلين به الأوثانَ والأصنامَ. يقولُ تعالى ذكرُه: لَيَجْمَعَنَّ اللهُ الذين خسِروا أنفسَهم، يقولُ: الذين أهْلَكوا أنفسَهم وغَبَنوها بادعائهم للهِ الندَّ والعَدِيلَ، فأَوْبَقوها بإيجابِهم سَخَطَ اللهِ وأليمَ عقابِه في المَعادِ.
Zikri yüce olan Allah, {الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerini hüsrana uğratanlar” kavliyle; putları ve heykelleri O’na denk tutanları kastetmektedir. Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah kendilerini hüsrana uğratanları mutlaka toplayacaktır; yani Allah’a ortak ve denk iddia ederek kendilerini helak eden ve kendilerini zarara uğratan, ahirette Allah’ın gazabını ve can yakıcı cezasını hak ederek kendilerini mahveden kimseleri [toplayacaktır].
وأصلُ الخَسارِ الغَبْنُ، يقالُ منه: خسِر الرجلُ في البيعِ. إذا غُبِن، كما قال الأَعْشَى :
Hüsran (el-Həsâr) kelimesinin aslı aldanmak ve zarara uğramaktır (el-gabn). Bundan dolayı: Adam alışverişte zarara uğradı (خسِر الرجلُ في البيعِ), yani aldandı/zarar etti denir. Nitekim el-A‘şâ şöyle demiştir :
لا يَأْخُذُ الرِّشْوَةَ في حُكْمِهِ … ولا يُبالي خَسَرَ الخَاسِرِ
Hükmünde asla rüşvet almaz o … Ve aldırmaz hüsrana uğrayanın zararına
وقد بيَّنا ذلك في غيرِ هذا الموضعِ بما أغْنَى عن إعادتِه .
Biz bunu başka bir yerde tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وموضعُ {الَّذِينَ} في قولِه: {الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ}. نصبٌ، على الردِّ على الكافِ والميمِ في قولِه: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ}. على وجهِ البيانِ عنها،
Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerini hüsrana uğratanlar” kavlindeki {الَّذِينَ} lafzının [i‘rabdaki] konumu; {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} “Sizi mutlaka toplayacaktır” kavlindeki kâf ve mîm [zamirini] açıklamak (beyan) üzere ona atfen mansubdur.
وذلك أن الذين خسِروا أنفسَهم هم الذين خُوطِبوا بقولِه: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ}.
Bunun sebebi şudur: Kendilerini hüsrana uğratanlar, {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} “Sizi mutlaka toplayacaktır” kavliyle kendilerine hitap edilen kimselerdir.
وقولُه: {فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ}. يقولُ: فهم لإهلاكِهم أنفسَهم، وغَبْنِهم إياها حظَّها، {لَا يُؤْمِنُونَ}. أي: لا يُوَحِّدون الله، ولا يُصَدِّقون بوعدِه ووَعيدِه، ولا يُقِرُّون بنبوِة محمدٍ ﷺ.
{فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “İşte onlar iman etmezler” kavli ise: Kendilerini helak etmeleri ve nasiplerinden mahrum bırakarak zarara uğratmaları sebebiyle {لَا يُؤْمِنُونَ} “onlar iman etmezler”; yani Allah’ı birlemezler, O’nun vaadini ve tehdidini tasdik etmezler ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in peygamberliğini ikrar etmezler, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣)}.
{وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣)} “Gecede ve gündüzde barınan (duran ve hareket eden) her şey O’nundur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavlinin teviline dair açıklama:
يقولُ تعالى ذكرُه: لا يُؤْمِنُ هؤلاء العادِلون باللهِ الأوثانَ، فيُخْلِصوا له التوحيدَ، ويُفْرِدوا له الطاعةَ، ويُقِرُّوا بالألوهيةِ جهلًا، {وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ}. يقولُ: وله مُلْكُ كلِّ شيءٍ؛ لأنه لا شيءَ مِن خَلْقِ اللهِ إِلا وهو ساكنٌ في الليلِ والنهارِ. فمعلومٌ بذلك أن معناه ما وصَفْنا، {وَهُوَ السَّمِيعُ} ما يقولُ هؤلاء المشركون فيه من ادِّعائِهم له شريكًا، وما يَقولُ غيرُهم من خلقِه ذلك، {الْعَلِيمُ} بما يُضْمِرونه في أنفسِهم، وما يُظهِرونه بجَوارحِهم، لا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن ذلك، فهو يُحْصِيه عليهم؛ ليُوَفِّيَ كلَّ إنسانٍ ثوابَ ما اكْتَسَب، وجَزاء ما عمِل.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Putları Allah’a denk tutan bu kimseler, tevhide ihlasla sarılmak, itaati yalnızca O’na has kılmak ve cahillikleri sebebiyle ilahlığını ikrar etmek suretiyle iman etmezler; halbuki {وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} “Gecede ve gündüzde barınan her şey O’nundur”. Yani: Her şeyin mülkü O’na aittir; çünkü Allah’ın yarattıklarından hiçbir şey yoktur ki gecede ve gündüzde sâkin (barınan/yerleşmiş) olmasın. Böylece bunun anlamının vasfettiğimiz şekilde olduğu bilinmiş olur. {وَهُوَ السَّمِيعُ} “O, hakkıyla işitendir”; bu müşriklerin O’na ortak iddia ederek hakkında söylediklerini ve mahlukatından diğerlerinin söylediklerini hakkıyla işitendir; {الْعَلِيمُ} “hakkıyla bilendir”; içlerinde gizlediklerini ve azalarıyla açığa vurduklarını bilendir, bunlardan hiçbir şey O’na gizli kalmaz. Her insana kazandığının mükâfatını ve yaptığının karşılığını tam olarak vermek için bunları onların aleyhine kaydeder.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ قولِه: {سَكَنَ}. قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de {سَكَنَ} kavlinin tevilinde bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ عن السديِّ: {وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ}. يقولُ: ما اسْتَقَرَّ في الليلِ والنهارِ.
Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} “Gecede ve gündüzde barınan (sükûn bulan) her şey O’nundur.” [Es-Süddî] şöyle demektedir: Gece ve gündüzde karar kılan şeyler [O'nundur].
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ}.
{قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ} “De ki: ‘Gökleri ve yeri yoktan var eden, yedirdiği halde yedirilmeyen Allah’tan başkasını mı velî (dost ve sığınak) edineyim?’” kavlinin teviline dair açıklama:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء المشركين العادِلين بربِّهم الأوثانَ والأصنامَ، والمُنْكِرِين عليك إخلاصَ التوحيدِ لربِّك، الداعين إلى عبادةِ الآلهةِ والأوثانِ: أشيئًا غيرَ اللهِ تعالى أتَّخِذُ وليًّا أَستَنْصِرُه وأَسْتَعِينُه على النَّوائِبِ والحوادثِ؟
Zikri yüce olan Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Putları ve heykelleri Rablerine denk tutan, senin Rabbine ihlasla kulluk etmeni inkâr eden ve ilahlara, putlara tapmaya çağıran bu müşriklere de ki: Başıma gelecek musibet ve felaketlerde kendisinden yardım isteyeceğim ve desteğini arayacağım bir velî (dost) olarak Allah Teâlâ’dan başkasını mı edineyim?
كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا}. قال: أما الوليُّ، فالذي يَتَوَلَّوْنه ويُقِرُّون له بالربوبيةِ .
Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti; onun {قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا} “De ki: ‘Allah’tan başkasını mı velî edineyim?’” kavli hakkında: "Velîye gelince; o, kendisini dost edindikleri ve rabliğini ikrar ettikleri kimsedir" dediğini rivayet etti .
{فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ: أشيئًا غيرَ اللهِ فاطرِ السماواتِ والأرضِ أَتَّخِذُ وليًّا؟ فـ {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} مِن نعتِ {اللَّهِ} وصفتِه، ولذلك خُفِض.
{فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Gökleri ve yeri yaratan...” kavli: Gökleri ve yeri yaratan Allah’tan başka bir şeyi mi velî edineyim? demektir. Buradaki {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} ifadesi {اللَّهِ} lafzının sıfatı ve nitelemesidir; bu sebeple kesra ile okunmuştur.
ويعنى بقولِه: {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}: مُبْتَدِعَهما ومُبْتَدِئَهما وخالقَهما.
{فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} kavliyle; ikisini örneksiz olarak icat eden, ilk defa var eden ve yaratanı kastetmektedir.
كالذي حدَّثنا به ابن وَكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ القطَّانُ، عن سفيانَ، عن إبراهيمَ بن مُهاجِرٍ، عن مُجاهِدٍ، قال: سَمِعْتُ ابنَ عباسٍ يقولُ: كنتُ لا أدْرِى ما: {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. حتى أتاني أعرابيان يَخْتَصِمان في بئرٍ، فقال أحدُهما لصاحبِه: أنا فطَرْتُها. يقولُ: أنا ابْتَدَأْتُها .
İbn Vekî‘in bize anlattığı şu rivayet gibi; o dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd el-Kattân, Süfyân’dan, o İbrâhîm b. Muhâcir’den, o Mücâhid’den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs’ı şöyle derken işittim: Bir kuyu hakkında davalaşan iki bedevi bana gelinceye kadar {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} ifadesinin ne anlama geldiğini bilmiyordum. Onlardan biri arkadaşına: "Onu ben fatartu (فطَرْتُها)" dedi; yani: Onu ilk ben kazıp başlattım (ابْتَدَأْتُها), demek istiyordu .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, [es-Süddî]’den nakletti:
السديِّ: {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: خالقُ السماواتِ والأرضِ.
es-Süddî’den nakletti; {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} kavli hakkında: "Göklerin ve yerin yaratıcısı" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: خالقُ السماواتِ والأرضِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den nakletti; onun {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} kavli hakkında: "Göklerin ve yerin yaratıcısı" dediğini rivayet etti .
يقالُ مِن ذلك: فطَرَها اللهُ يَفطُرُها، ويَفْطَرُها فَطْرًا وفُطُورًا، ومنه قولُه: {هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ} [الملك: ٣] يعنى: شُقوقًا وصُدوعًا . يقالُ: سيفٌ فُطَارٌ. إذا كثرُ [فيه التشققُ] ، وهو عيبٌ فيه. ومنه قولُ عَنْترةَ :
Bu kökten türeyerek: Allah onu yarattı / yarıp meydana çıkardı manasında "fatarahâ yefturuhâ ve yeftaruhâ fatran ve fütûran" (فطَرَها اللهُ يَفطُرُها، ويَفْطَرُها فَطْرًا وفُطُورًا) denir. Nitekim: {هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ} “Bir çatlak (kusur) görüyor musun?” [Mülk: 3] kavli de bu köktendir; yani: Yarıklar ve çatlaklar (demektir) . Çokça [çatlağı bulunan] kılıç için "seyfün futâr" (سيفٌ فُطَارٌ) denir ki bu kılıçta bir kusurdur. Antara’nın şu sözü de bu köktendir :
وسَيْفِى كالعَقِيقةِ فهْوَ كِمْعِى … سِلاحي لا أَفَلَّ ولا فُطَارَا
Kılıcım akîk taşı gibi parlaktır , can yoldaşımdır o benim … Silahımdır; ne çentiği vardır ne de çatlağı