Binûn

En'âm Suresinin Tefsiri — 35. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذكرُ مَن قال: النُّسُكُ في هذا الموضعِ الذبحُ

Bu Yerde Nüsuk'un Kurban Kesmek Olduğunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكّامٌ، عن عنبسةَ، عن محمد بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ: {إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي}. قال: النُّسُكُ الذبائح في الحجِّ والعُمْرةِ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese'den, [o] Muhammed b. Abdirrahmân'dan, [o] el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, [o da] Mücâhid'den nakletti: {إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي} “Şüphesiz benim namazım, kurbanım” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Nüsuk, hac ve umredeki kurbanlardır.

[حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَنُسُكِي}: ذبيحتى في الحجِّ والعمرةِ] .

[Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Allah'ın: {وَنُسُكِي} “kurbanım” sözü hakkında [şöyle dediğini] nakletti: Hac ve umredeki kurbanımdır ] .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {وَنُسُكِي}: ذبيحتى في الحجِّ والعمرةِ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti: {وَنُسُكِي} “kurbanım” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Hac ve umredeki kurbanımdır.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن إسماعيلَ - وليس بابنِ أبي خالدٍ - عن سعيدِ بن جبيرٍ في قوله: {صَلَاتِي وَنُسُكي}. قال: ذَبْحى .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İsmâil'den -ki İbn Ebî Hâlid değildir-, [o da] Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {صَلَاتِي وَنُسُكي} “namazım, kurbanım” sözü hakkında nakletti; dedi ki: Kurbanımdır .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا الثوريُّ، عن إسماعيلَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {صَلَاتِي وَنُسُكِي}. قال: ذَبيحتى .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Sevri, İsmâil'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {صَلَاتِي وَنُسُكِي} “namazım, kurbanım” sözü hakkında haber verdi; dedi ki: Kurbanımdır .

[حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ، [عن سعيدِ] بن جبيرٍ - قال ابن مهديٍّ: لا أدرى من إسماعيلُ هذا -: {صَلَاتِي وَنُسُكِي}. قال: صلاتي وذبيحتى] .

[Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî, Süfyân'dan, [o] İsmâil'den, [[o da] Saîd] b. Cübeyr'den nakletti -İbn Mehdî dedi ki: Bu İsmâil'in kim olduğunu bilmiyorum-: {صَلَاتِي وَنُسُكِي} “namazım, kurbanım” [ayeti hakkında]: Namazım ve kurbanımdır, dedi] .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: ثنا الثوريُّ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قوله: {صَلَاتِي وَنُسُكِي}. قال: وذبيحتى.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Sevri, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {صَلَاتِي وَنُسُكِي} “namazım, kurbanım” sözü hakkında anlattı; dedi ki: Ve kurbanımdır.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَنُسُكِي}. قال: ذَبْحى .

Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den nakletti: {وَنُسُكِي} “kurbanım” [ifadesi hakkında] şöyle dedi: Kurbanımdır .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {وَنُسُكِي}. قال: ذبيحتى.

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَنُسُكِي} “kurbanım” sözü hakkında anlattı; dedi ki: Kurbanımdır.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن جويبرٍ، عن الضحاك: {صَلَاتِي وَنُسُكِي}. قال: الصلاةُ: الصلاة، والنُّسُكُ: الذبحُ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, [o da] ed-Dahhâk'tan nakletti: {صَلَاتِي وَنُسُكِي} “namazım, kurbanım” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Namaz namazdır, nüsuk ise kurbandır.

وأما قوله: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ}. فإن محمدَ بنَ عبدِ الأعلى حدَّثنا، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ}. قال: أوّلُ المسلمين مِن هذه الأمةِ .

O'nun: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ} “ve ben Müslümanların ilkiyim” sözüne gelince; bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ} “ve ben Müslümanların ilkiyim” [ayeti hakkında] nakletti; şöyle dedi: Bu ümmetten Müslüman olanların ilkiyim .

القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى}.

Allah Teâlâ'nın: {قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى} “De ki: 'O, her şeyin Rabbi iken ben Allah'tan başka bir rab mi arayayım? Herkesin kazandığı [günah] ancak kendi aleyhinedir. Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez.'” sözünün tevili hakkında [bilgi]:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء العادلين بربِّهم الأوثانَ، الداعِيك إلى عبادةِ الأصنامِ، واتباعِ خطواتِ الشيطانِ: {قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا}؟ يقولُ: أسِوَى اللَّهِ أَطْلُبُ سَيِّدًا يَسُودُنى؟ {وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ}. يقولُ: سيدُ كلَّ شيءٍ دونَه ومُدَبِّرُه ومُصْلِحُه. {وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا}. يقولُ: ولا تَجْتَرِحُ نفسٌ إثمًا إلا عليها. أي: لا يُؤْخَذُ بِما أَتَت مِن معصيةِ اللَّهِ ﵎، ورَكِبَت مِن الخطيئةِ - سِواها، بل كلُّ ذى إثمٍ فهو المُعاقَبُ بإثِمه. والمأخوذُ بذنبِه. {وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى}. يقولُ: ولا تأثَمُ نفسٌ آثمةٌ بإثمِ نفسٍ أُخرى غيرِها، ولكنها تأثَمُ بإثمِها، وعليه تُعاقَبُ، دونَ إثم أُخرى غيرِها.

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Putları Rablerine denk tutan, seni putlara tapmaya ve şeytanın adımlarına uymaya çağıran şu kimselere de ki: {قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا} “De ki: 'Allah'tan başka bir rab mi arayayım?'” Yani: Ben Allah'tan başka bana hükmedecek bir efendi mi arayayım? {وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ} “Oysa O, her şeyin Rabbidir.” Yani: O'nun dışındaki her şeyin efendisi, yöneticisi ve ıslah edicisidir. {وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا} “Herkesin kazandığı [günah] ancak kendi aleyhinedir.” Yani: Hiçbir nefis günah işlemez ki zararı kendi aleyhine olmasın. Şöyle ki: Allah celle celâluhu'ya karşı işlediği bir günahtan ve yüklendiği bir hatadan dolayı ondan başkası sorumlu tutulmaz; bilakis her günahkâr kendi günahıyla cezalandırılır ve kendi suçuyla yakalanır. {وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez.” Yani: Günah işleyen hiçbir nefis, kendisinden başka bir nefsin günahından ötürü günahkâr olmaz; aksine ancak kendi günahıyla günaha girer ve başkasının günahı sebebiyle değil, kendi günahı sebebiyle cezalandırılır.

وإنما يعنى بذلك المشركين الذين أَمَر اللهُ نبيَّه ﷺ أن يَقُولَ هذا القولَ لهم، يقولُ: قلْ لهم: إنا لسنا مأْخوذِين بآثامِكم [ولا مُعاقَبين بإجرامِكم]، وعليكم عقوبةُ إجرامِكم، ولنا جزاءُ أعمالنِا. وهذا كما أمَره اللهُ جلّ ثناؤُه في موضعٍ آخرَ أن

Bununla sadece, Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bu sözü kendilerine söylemesini emrettiği müşrikleri kastetmektedir. [Şöyle] buyurmaktadır: Onlara de ki: Biz ne sizin günahlarınızdan hesaba çekilecek [ne de işlediğiniz suçlar yüzünden cezalandırılacak kimseleriz]; işlediğiniz suçların cezası sizin boynunuzadır, amellerimizin mükâfatı ise bizedir. Bu, övgüsü yüce olan Allah'ın başka bir yerde ona [şöyle]

يقولَ لهم: {لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ} [الكافرون: ٦].

Onlara şöyle demesini [emretmesi gibidir]: {لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ} “Sizin dininiz size, benim dinim banadır.” [Kâfirûn: 6].

وذلك كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: كان في ذلك الزمانِ لا مخرجَ للعلماءِ العابدين إلا إحدى [خَلَّتَين، إحداهما] أفضلُ مِن صاحبتِها؛ إما أمرٌ ودعاءٌ إلى الحقِّ، أو الاعتزالُ؛ فلا تُشاركُ أهلَ الباطلِ في عملِهم، وتؤدِّى الفرائضَ فيما بينَك وبين ربِّكَ، وتحبُّ للَّهِ، وتُبغِضُ للَّهِ، ولا تشاركُ أحدًا في إثمٍ. قال: وقد أُنزِل في ذلك آيةٌ محكمة: {قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ}. إلى قوله: {فِيهِ تَخْتَلِفُونَ}. وفي ذلك قال: {وَمَا تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ} [البينة: ٤].

Bu, bana el-Müsennâ'nın anlattığı şu rivayet gibidir; dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, [o da] er-Rebî'den nakletti; şöyle dedi: O devirde âbid âlimler için [biri] diğerinden daha faziletli [iki hasletten] birinden başka bir çıkar yol yoktu: Ya emretmek ve hakka davet etmek ya da uzlet; bâtıl ehline amellerinde ortak olmazsın, seninle Rabbin arasındaki farzları yerine getirirsin, Allah için sever, Allah için buğzeder ve hiçbir kimseye günahta ortak olmazsın. Dedi ki: Bu hususta muhkem bir ayet indirilmiştir: {قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ} “De ki: 'O, her şeyin Rabbi iken ben Allah'tan başka bir rab mi arayayım?'” sözünden, {فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “ihtilaf edip durduğunuz” sözüne kadar. Bu hususta şöyle buyurmuştur: {وَمَا تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ} “Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine apaçık delil geldikten sonra ayrılığa düştüler.” [Beyyine: 4].

يقالُ مِن الوِزْرِ: وَزَرَ يَوْزَرُ، [ووزَر يَزِرُ] ، ووُزِرَ يُوزَرُ فهو مَوْزُورٌ.

Vizr (وِزْر) kökünden [fiil çekimi olarak]: Vezer-yeuzeru (وَزَرَ يَوْزَرُ), [vezere-yeziru (ووزَر يَزِرُ)] ve meçhulü vüzire-yûzeru (وُزِرَ يُوزَرُ) denir, ismi mef'ûlü ise mevzûr (مَوْزُورٌ)'dur.

القولُ في تأويلِ قولِه: {ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤)} “Sonra dönüşünüz ancak Rabbinizedir. O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir.” sözünün tevili hakkında [bilgi]:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ لهؤلاء العادلين بربِّهم الأوثانَ: كلُّ عاملٍ منَّا ومنكم فله ثوابُ عملِه، وعليه وزرُه، فاعمَلوا ما أنتم عامِلوه، {ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ} أيها الناسُ {مَرْجِعُكُمْ}. يقولُ: ثم إليه مصيرُكم ومُنقلَبُكم {فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ} في الدنيا {تَخْتَلِفُونَ} من الأديانِ والمللِ، إذ كان بعضُكم يَدِينُ باليهوديِة، وبعضٌ بالنصرانيةِ، وبعضٌ بالمجوسيةِ، وبعضٌ بعبادةِ الأصنامِ وادِّعاءِ الشركاءِ مع اللهِ والأندادِ، ثم يُجازِى جميعَكم بما كان يَعْمَلُ في الدنيا مِن خيرٍ أو

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Rablerine putları denk tutan şu kimselere de ki: Bizden ve sizden amel eden herkesin amelinin sevabı kendisine, günahı da kendi aleyhinedir. Artık siz yapacağınızı yapın! Ey insanlar! {ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ} “Sonra Rabbinizedir” {مَرْجِعُكُمْ} “dönüşünüz”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Sonra varışınız ve dönüşünüz yalnızca O'nadır; {فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ} “hakkında ... olduğunuz şeyleri size haber verecektir” -dünyada- dinlerden ve inançlardan {تَخْتَلِفُونَ} “ihtilaf ettiğiniz”. Zira kiminiz Yahudiliği, kiminiz Hristiyanlığı, kiminiz Mecusiliği din ediniyor; kiminiz de putlara tapıyor, Allah'a ortaklar ve denkler nispet ediyordu. Sonra [Allah], dünyada yapmış olduğu hayır veya

شرٍّ، فتَعْلَموا حينَئذٍ مَن المحسنُ منا والمسيءُ.

kötülükten ötürü hepinizi cezalandıracak/karşılığını verecektir; işte o zaman hangimizin iyi, hangimizin kötü olduğunu bileceksiniz.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ} “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan, size verdikleriyle sizi sınamak için kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan O'dur” sözünün tevili hakkında [bilgi]:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ وأمتِه: واللهُ الذي جعَلكم أيُّها الناسُ خلائفَ الأرضِ بأنْ أهلَك مَن كان قبلَكم مِن القرونِ والأممِ الخاليةِ، واستَخلفكم، فجعَلكم خلائفَ منهم في الأرضِ، تَخْلُفونهم فيها، وتَعْمُرونها بعدهم.

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun ümmetine şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Sizden önceki gelip geçmiş nesilleri ve ümmetleri helak ederek ve sizi onların yerine geçirerek yeryüzünün halifeleri kılan Allah'tır. Böylece yeryüzünde onların ardından gelen ve orayı onlardan sonra imar eden halifeler kılmıştır.

والخلائفُ جمعُ خليفةٍ، كما الوصائفُ جمعُ وصيفةٍ، وهى مِن قولِ القائلِ: خَلَفَ فلانٌ فلانًا في دارِه، يَخْلُفُه خلافةً، فهو خليفةٌ فيها. كما قال الشَّمَّاخُ :

Halâif (الخلائف), vasîfe (وصيفة) kelimesinin çoğulunun vasâif (وصائف) olması gibi, halîfe (خليفة) kelimesinin çoğuludur. Bu, bir kimsenin söylediği: "Falanca, yurdunda falancanın ardılı oldu (خَلَفَ فلانٌ فلانًا في دارِه، يَخْلُفُه خلافةً), o orada bir halifedir (فهو خليفةٌ فيها)" ifadesinden gelir. Şemmâh'ın dediği gibi :

تُصِيبُهُم وتُخْطِئُنى المَنايا … وأَخْلُفُ فِي رُبُوعٍ عَن رُبُوعِ

Eceller onları vurup beni ıskalıyor … Ben ise yurtlarda yurtların ardından kalıyorum.

وذلك كما حدَّثني [محمدُ بن] الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ}. قال: أما {خَلَائِفَ الْأَرْضِ}: فأهلَكَ القرون واستَخْلَفَنا فيها بعدهم .

Bu, bana [Muhammed b.] el-Hüseyin'in anlattığı şu rivayet gibidir; dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ} “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan O'dur”. [es-Süddî] dedi ki: {خَلَائِفَ الْأَرْضِ} “yeryüzünün halifeleri”ne gelince; [Allah] önceki nesilleri helak etti ve onlardan sonra bizi onların yerine halife kıldı .

وأما قولُه: {وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ}. فإنه يقولُ: وخالَفَ بينَ أحوالِكم، فجعَل بعضَكم فوقَ بعضٍ، بأن رَفع هذا على هذا، بما بَسَط لهذا مِن الرزقِ، ففَضَّله بما أعطاه مِن المالِ والغِنى، على هذا الفقير فيما خَوَّله مِن أسبابِ الدنيا، وهذا على هذا بما أعطاه مِن الأيْدِ والقوةِ، على هذا الضعيفِ الواهنِ القُوَى، فخالَفَ بينَهم، بأن رَفَع مِن درجةِ هذا على درجِة هذا، وخَفَضَ مِن درجةِ هذا عن

Allah Teâlâ'nın: {وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ} “Kiminizi kiminize derecelerle üstün kıldı” buyruğuna gelince; O şöyle buyurmaktadır: Hallerinizi birbirinden farklı kıldı ve kiminizi kiminizin üstüne çıkardı; şöyle ki; buna rızkı genişletmek suretiyle dünya imkânlarından bahşettikleri hususunda verdiği mal ve zenginlikle bunu bu fakirden üstün kıldı; buna da bahşettiği takat ve kuvvet sebebiyle gücü zayıf ve takatsiz olan bu kimseden üstün kıldı. Böylece bunun derecesini diğerinin derecesinden yükselterek ve bunun derecesini de [diğerinin]...

درجةِ هذا.

diğerinin derecesinden düşürerek aralarında fark oluşturdu.

وذلك كالذى حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ}. يقولُ: في الرزقِ .

Bu, bana Muhammed b. el-Hüseyin'in anlattığı rivayet gibidir; dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ} “kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan” [ayeti hakkında] nakletti; şöyle dedi: Rızık hususunda [üstün kıldı] .

وأما قولُه: {لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ}. فإنه يعنى: ليَخْتَبِرَكم فيما خَوَّلكم مِن فضلِه، ومنَحكم مِن رزقِه، فيَعْلَمَ المطيعَ له منكم فيما أمرَه به ونَهاه عنه، والعاصىَ، ومَن المؤدِّي مما آتاه الحقَّ الذي أمرَه بأدائِه منه، والمُفرِّطُ في أدائِه.

O'nun: {لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ} “size verdikleriyle sizi sınamak için” sözüne gelince; şunu kastetmektedir: Lütfundan size bahşettiği ve rızkından size ihsan ettiği şeyler hususunda sizi imtihan etmek; böylece emrettiği ve yasakladığı hususlarda içinizden O'na itaat eden ile isyan edeni, kendisine verdiklerinden ödemesini emrettiği hakkı yerine getiren ile bu hakkı eda etmede kusur edeni bilsin [diye böyle yapmıştır].

القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥)} “Şüphesiz Rabbin, cezası pek çabuk olandır ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” sözünün tevili hakkında [bilgi]:

يقولُ جلّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: إن ربَّك يا محمدُ لسريعُ العقابِ لمَن أسْخَطَه. بارتكابِه معاصيَه، وخلافِه أمْرَه فيما أمَره به ونهاه، ولَمن ابتُلِي منه فيما منَحه مِن فضلِه وطَوْلِهِ، تَوَلِّيًا وإدبارًا عنه، مع إنعامِه عليه، وتَمْكينِه إياه في الأرضِ، كما فعَل بالقرونِ السالفةِ، {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ}. يقولُ: وإنه لساترٌ ذنوبَ مَن ابْتُلِي منه إقبالًا إليه بالطاعةِ عندَ ابتلائِه إياه بنعمتِه، واختبارِه إياه بأمرِه ونَهْيِه، فمُغَطٍّ عليه فيها، وتاركٌ فضيحتَه بها في موقفِ الحسابِ. {رَّحِيمُ} بتركِه عقوبتَه على سالفِ ذنوبِه التي سَلَفَت بينَه وبينَه إذ تابَ وأنابَ إليه قبلَ لقائِه ومصيرهِ إليه.

Senâsı yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şüphesiz Rabbin; günahlarını işleyerek, emrettiği ve yasakladığı hususlarda emrine muhalefet ederek Kendisini öfkelendiren, ayrıca Kendisinin ona lütufta bulunmasına ve yeryüzünde iktidar vermesine rağmen, fazlından ve ihsanından kendisine bahşettiği şeyler hususunda sınandığında yüz çevirip sırt dönen kimse hakkında cezası pek çabuk olandır; nitekim önceki nesillere de böyle yapmıştır. {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ} “ve şüphesiz O, çok bağışlayandır”. Şöyle buyurmaktadır: O, Kendisinin ona olan nimetiyle sınandığında ve emri ile yasağıyla imtihan edildiğinde Kendisine itaatle yöneldiği sınanmış kimsenin günahlarını örtendir; dolayısıyla onları örter ve hesap yerinde onun bu günahlar sebebiyle rezil olmasını terk eder (onu rezil etmez). {رَّحِيمُ} “[çok] merhamet edendir”; O'na kavuşup varacağı günden önce tövbe edip O'na yöneldiğinde, kendisiyle O'nun arasında geçmişte kalan günahlarından dolayı onu cezalandırmayı terk etmesiyle [merhametlidir].