Binûn

En'âm Suresinin Tefsiri — 34. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

منها .

edilir .

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا}. قال: مَن أَدْرَكه بعضُ الآياتِ وهو على عملٍ صالحٍ مع إيمانه، قبِل اللهُ منه العملَ بعدَ نزولِ الآية، كما قِبل منه قبلَ ذلك.

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den anlatıldı; dedi ki: Ebû Muâz'ı dinledim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı Allah'ın: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, artık bir kimseye imanı fayda sağlamaz” sözü hakkında şöyle derken işittim: Ayetlerin bir kısmı kendisine ulaştığında imanıyla beraber salih amel üzerinde olan kimseden Allah, ayetin inişinden (zuhurundan) sonraki ameli de bundan önce kabul ettiği gibi kabul eder.

القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨)}.

{قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨)} “De ki: 'Bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz!'” Ayetinin Tefsiri

يقولُ تعالى لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء العادِلِين بربِّهم الأوثانَ والأصْنامَ، انْتظِروا أن تَأْتِيَكم الملائكةُ بالموتِ، فتَقْبِضَ أرَواحَكم، أو أن يَأْتِيَ ربُّكم لفَصْلِ القَضاءِ بيننا وبينكم في موقف القيامة، أو أن يَأْتِيَكم طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها، فتُطْوَى صُحُفُ الأعمال، ولا يَنْفَعُكم إيمانكم حينَئذٍ إن آمنتُم، حتى تَعْلَموا حينَئذٍ المُحِقَّ منا مِن المُبْطِلِ، والمُسِيءَ مِن المُحْسِن، والصادقَ مِن الكاذبِ، وتَتَبَيَّنوا عند ذلك بمَن يَحِيقُ عذابُ اللهِ وأليمُ نَكالِه، ومَن الناجي منا ومنكم، ومَن الهالكُ، إنا مُنتَظِروا ذلك؛ ليُجْزِلَ اللهُ لنا ثوابَه على طاعتِنا إياه، وإخْلاصِنا العبادةَ له، وإفْرادِناه بالربوبيةِ دونَ ما سواه، ويَفْصِل بينَنا وبينَكم بالحقِّ، وهو خيرُ الفاصلين.

Yüce [Allah] Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rablerine putları ve heykelleri denk tutan bu kimselere de ki: Meleklerin size ölümle gelip ruhlarınızı kabzetmesini veya Rabbinizin kıyamet yerinde bizimle sizin aranızda hüküm vermek üzere gelmesini yahut da güneşin batısından doğmasının size gelip amel sahifelerinin dürülmesini ve artık iman etseniz bile o vakit imanınızın size fayda vermeyeceği anı bekleyin; ta ki o zaman hangimizin hak üzere, hangimizin batıl üzere olduğunu, kötülük yapanı ve iyilik yapanı, doğru söyleyeni ve yalancıyı bilesiniz ve Allah'ın azabının ve elem verici cezasının kimi kuşatacağını, bizden ve sizden kurtulanın kim, helak olanın kim olduğunu apaçık göresiniz. Biz de O'na olan itaatimizden, O'na kulluğu ihlasla yapmamızdan ve başkasını değil sadece O'nu rab olarak tekleştirmemizden ötürü Allah'ın mükâfatını bize bolca vermesi ve bizimle sizin aranızda hak ile hükmetmesi için bunu beklemekteyiz; zira O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩)}

{إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩)} “Dinlerini parça parça edip fırkalara bölünenler var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır. Sonra O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir.” Ayetinin Tefsiri

اخْتَلَفَتِ القَرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {فَرَّقُوا}؛ فرُوِى عن عليِّ بن أبي طالبٍ رضِى

Kurrâ, {فَرَّقُوا} “parça parça ettiler” kelimesinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Nitekim Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu

اللهُ عنه ما [حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرٍو [ذى مُرٍّ] ، أَنَّ عليًّا ﵁ قرَأ: (إن الذين فارَقوا دينهم)] .

göre [bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, [o] Ebû İshâk'tan, [o da] Amr [Zû Mürr]'den nakletti; Ali radıyallâhu anh: (إن الذين فارَقوا دينهم) şeklinde okumuştur] .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، قال: قال حمزةُ الزَّيَّاتُ: قرَأها عليٌّ ﵁: (فارقوا دينَهم) .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr anlattı, dedi ki: Hamza ez-Zeyyât dedi ki: Ali radıyallâhu anh onu: (فارقوا دينَهم) şeklinde okumuştur .

وكأن عليًّا ذهَب بقولِه: (فارَقوا دينَهم)؛ خرجوا فارْتَدُّوا عنه، مِن المُفارَقةِ.

Sanki Ali, (فارَقوا دينَهم) sözüyle; [müfârakat kelimesinden türeyerek] dinlerinden çıktılar ve ondan irtidat ettiler anlamını kastetmiştir.

وقرَأ ذلك عبدُ اللهِ بن مسعودٍ كما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ رافعٍ، عن زُهَيْرٍ، قال: ثنا أبو إسحاقَ، أن عبدُ اللهِ كان يَقْرَؤُها: {فَرَّقُوا دِينَهُمْ} .

Bunu Abdullah b. Mes'ûd da şöyle okumuştur; nitekim bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Râfi', Züheyr'den anlattı, dedi ki: Bize Ebû İshâk anlattı; Abdullah onu: {فَرَّقُوا دِينَهُمْ} “dinlerini parça parça ettiler” şeklinde okuyordu .

وعلى هذه القراءة - أعْنِى قراءةَ عبدِ اللَّهِ - قرأةُ المدينةِ والبصرةِ وعامةُ قرأةِ الكوفيين . وكأن عبدُ اللهِ تأوَّل بقراءتِه ذلك كذلك أن دينَ اللهِ واحدٌ، وهو دينُ إبراهيمَ الحَنيفيةُ المسلمةُ، ففرَّق ذلك اليهودُ والنصارى، فتهوَّد قومٌ، وتنَصَّر آخَرون، فجعَلوه شِيَعًا مُتَفرقةً.

Bu kıraat -yani Abdullah'ın kıraati- üzere Medine, Basra ve Kûfelilerin genelinin kıraat âlimleri bulunmaktadır . Abdullah bu kıraatiyle sanki şunu kastetmiştir: Allah'ın dini tektir; o da İbrahim'in hanif ve Müslüman olan dinidir. Yahudiler ve Hristiyanlar bunu parça parça edip bir topluluk Yahudileşmiş, diğerleri Hristiyanlaşmış ve böylece onu darmadağın fırkalar haline getirmişlerdir.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إنهما قراءتان معروفتان، قد قرَأَت بكلِّ

Bu hususta doğru olan görüş şudur: Şüphesiz bunlar bilinen iki kıraattir; her biriyle...

واحدةٍ منهما أئمةٌ مِن القرأة، وهما مُتَّفقتا المعنى غيرُ مُخْتَلِفَتَيْه؛ وذلك أن كلَّ صَالٌ فلِدينِه مفارقٌ، وقد فرَّق الأحزابُ دينَ اللَّهِ الذي ارْتَضاه لعبادِه، فتَهَوَّد بعضٌ، وتنَصَّر آخرون، وتَمَجَّس بعضٌ. وذلك هو التفريقُ بعينه، ومصيرُ أهلِه شِيَعًا متفرِّقين غيرَ مجتمعين، فهم لدينِ اللهِ الحقِّ مفارِقون، وله مُفَرِّقون. فبأيِّ ذلك قرَأ القارئُ فهو للحقِّ مصيبٌ، غير أنى أَخْتارُ القراءة بالذي عليه عُظْمُ القرأةُ، وذلك تشديدُ الراءِ مِن {فَرَّقُوا}.

imamlarından bir kısmı her ikisiyle de okumuştur. Bu iki kıraat anlam bakımından birbirine mutabıktır, farklı değildir. Şöyle ki, [haktan] sapan herkes dininden ayrılmıştır. Fırkalar da Allah'ın kulları için razı olduğu dinini parçalamışlar; kimisi Yahudileşmiş, kimisi Hristiyanlaşmış, kimisi de Mecusileşmiştir. İşte tefrika (parçalama) bizzat budur ve bunun mensuplarının akıbeti bir arada olmayan, darmadağınık fırkalar haline gelmektir. Dolayısıyla onlar Allah'ın hak dininden hem ayrılmış olanlar hem de onu parçalayanlardır. Okuyucu bunlardan hangisiyle okursa okusun gerçeğe isabet etmiş olur. Ancak ben, kıraat âlimlerinin çoğunluğunun üzerinde olduğu kıraati tercih ederim; o da {فَرَّقُوا} lafzındaki 'râ' harfinin şeddeli okunmasıdır.

ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في المَعْنِيِّين بقولِه: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ}؛ فقال بعضُهم: عَنى بذلك اليهودَ والنصارى.

Daha sonra tevil ehli, {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ} “Dinlerini parça parça edenler...” sözüyle kastedilenler hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bununla Yahudileri ve Hristiyanları kastetmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَكَانُوا شِيَعًا}. قال: يهودُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Allah'ın: {وَكَانُوا شِيَعًا} “ve fırkalara bölünenler” sözü hakkında anlattı: [Mücâhid] dedi ki: Yahudilerdir .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَرَّقُوا دِينَهُمْ}. قال: هم اليهودُ والنصارى .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den: {فَرَّقُوا دِينَهُمْ} “dinlerini parça parça edenler” [ayeti hakkında] anlattı: [Katâde] dedi ki: Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوَله: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا}: مِن اليهودُ والنصارى.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [nakletti; o,] {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا} “Dinlerini parça parça edip fırkalara bölünenler var ya...” [ayeti hakkında]: “[Onlar] Yahudiler ve Hristiyanlardır” [dedi].

حدَّثني محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ}: هؤلاء اليهودُ والنصارى. وأما قولُه: {فَرَّقُوا دِينَهُمْ}. فيقولُ: تركوا دينَهم وكانوا شيعًا .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ} “Dinlerini parça parça edip fırkalara bölünenler var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur” [ayeti hakkında]: Bunlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. O'nun: {فَرَّقُوا دِينَهُمْ} “dinlerini parça parça ettiler” sözüne gelince; [es-Süddî] şöyle der: Dinlerini terk ettiler ve fırkalar oldular .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا}: وذلك أن اليهودَ والنصارى اخْتَلَفوا قبل أن يُبْعَثَ محمدٌ فتفَرَّقوا، فلمَّا بُعِث محمدٌ أَنْزَل اللهُ: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ} .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا} “Dinlerini parça parça edip fırkalara bölünenler var ya...” sözü hakkında: Şöyle ki, Yahudiler ve Hristiyanlar Muhammed gönderilmeden önce ihtilafa düştüler ve ayrıldılar. Muhammed peygamber olarak gönderilince Allah: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ} “Dinlerini parça parça edip fırkalara bölünenler var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur” [ayetini] indirdi .

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعْتُ أَبا مُعاذٍ يقولُ: أَخْبرَنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا}. يعنى: اليهودَ والنصارى .

Hüseyin b. el-Ferec'den nakledildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا} “Dinlerini parça parça edip fırkalara bölünenler var ya...” sözü hakkında şöyle derken işittim: [Bununla] Yahudileri ve Hristiyanları kastetmektedir .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حسينُ بنُ عليٍّ، عن شَيْبانَ عن قتادةَ: (فارقوا دينَهم). قال: هم اليهودُ والنصارى .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin b. Ali, Şeybân'dan, [o da] Katâde'den: (فارقوا دينَهم) [kıraati hakkında] anlattı: [Katâde] dedi ki: Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır .

وقال آخَرُونَ: عنى بذلك أهلَ البدعِ مِن هذه الأمة الذين اتَّبَعوا مُتَشَابِهَ القرآنِ دونَ مُحْكَمِه.

Başkaları ise şöyle demiştir: [Yüce Allah] bununla, bu ümmetten Kur'an'ın muhkemini bırakıp müteşâbihine uyan bidat ehlini kastetmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ بشار، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن طاوسٍ، عن أبي هريرةَ قال: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ}. قال: [نزَلت هذه الآيةُ في هذه الأمةِ] .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, [o] Tâvûs'tan, [o da] Ebû Hureyre'den nakletti; {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ} “Dinlerini parça parça edenler...” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Bu ayet bu ümmet hakkında inmiştir] .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن ليثٍ، عن طاوسٍ، عن عن أبي هريرة: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا}. قال: هم أهلُ الصلاةِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, [o] Leys'ten, [o] Tâvûs'tan, [o da] Ebû Hureyre'den nakletti: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا} “Dinlerini parça parça edip fırkalara bölünenler...” [ayeti hakkında]: Onlar namaz ehlidir (kıble ehlidir), dedi .

حدَّثني سعيدُ بنُ عمرٍو السَّكُونيُّ، قال: ثنا بقيةُ بن الوليدِ، قال: كتَب إليَّ عَبَّادُ بن كثيرٍ، قال: ثنى ليثٌ، عن طاوسٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ في هذه الآيةِ: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ}: "وليسوا منك، هم أهلُ البدَعِ وأهلُ الشُّبُهات، وأهلُ الضَّلالة، مِن هذه الأمةِ" .

Bana Saîd b. Amr es-Sekûnî anlattı, dedi ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Abbâd b. Kesîr bana yazdı, dedi ki: Bana Leys, Tâvûs'tan, [o da] Ebû Hureyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayet yani {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ} “Dinlerini parça parça edip fırkalara bölünenler var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur” hakkında şöyle buyurdu: "Onlar da senden değildir; onlar bu ümmetten olan bid'at ehli, şüphe ehli ve sapıklık ehlidir" .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أن يقال: إن الله أَخْبَر نبيَّه ﷺ أنه بَرئٌ ممَّن فارَق دينَه الحقَّ وفرَّقه، وكانوا فِرَقًا فيه وأحزابًا شِيَعًا، وأنه ليس منهم ولا هم منه؛ لأن دينَه الذي بعَثه اللهُ به هو الإسلامُ دينُ إبراهيمَ الحَنيفيةُ، كما قال له ربُّه وأمَرَه أن يقولَ: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [الأنعام: ١٦١].

Bu konuda bana göre doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz Allah, hak dininden ayrılan, onu parça parça eden, dinde fırkalara ve gruplara bölünen kimselerden berî olduğunu; kendisinin onlardan, onların da kendisinden olmadığını Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirmiştir. Çünkü Allah'ın kendisini gönderdiği din, İbrahim'in Hanîf dini olan İslam'dır. Nitekim Rabbi ona şöyle buyurmuş ve şöyle demesini emretmiştir: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dimdik ayakta duran dine, bâtıldan yüz çevirip hakka yönelen İbrahim'in dinine iletti. O, müşriklerden değildi.”

فكان مِن فارَق دينه الذي بُعِث به ﷺ؛ مِن مشركٍ، ووَثَنَيٍّ ، ويهوديٍّ، ونصرانيٍّ، ومُتَحَنِّفٍ مُبْتَدِعٍ قد ابْتَدَع في الدينِ ما ضلَّ به عن الصراطِ المستقيمِ والدينِ القيِّمِ ملةِ إبراهيمَ المسلمِ - فهو برئٌ مِن محمدٍ ﷺ، ومحمدٌ منه برئ، وهو داخلٌ في عمومِ قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ}.

O halde O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem gönderildiği dininden ayrılan müşrik, putperest , Yahudi, Hristiyan yahut dinde dosdoğru yoldan, dimdik ayakta duran dinden ve Müslüman olan İbrahim'in milletinden saptıracak bid'at uyduran her sapkın bid'atçı; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den beridir , Muhammed de ondan beridir ve o kimse: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ} “Dinlerini parça parça edip fırkalara bölünenler var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur” sözünün genelliğine dâhildir.

وأما قوله: {لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ}. فإن أهلُ التأويلِ اخْتَلَفوا في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: نزَلَت هذه الآيةُ على نبيِّ اللهِ بالأمرِ بتركِ قتالِ المشركين قبلَ وُجوب فرضِ قتالِهم، ثم نسَخَها الأمرُ بقتالِهم في سورةِ "براءةَ"، وذلك قولُه: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} [التوبة: ٥].

O'nun: {لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ} “Senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır” sözüne gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bu ayet Allah'ın Peygamberi'ne müşriklerle savaşmanın farz kılınmasından önce onlarla savaşmayı terk etme emri olarak indi, sonra Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki onlarla savaşma emri bunu neshetti; o da O'nun şu sözüdür: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} [التوبة: ٥] “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün.”

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ قولَه: {لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ}: لم يُؤْمَرُ بقتالهم، ثم نُسِخت، فأُمِر بقتالهم في سورة "براءةَ" .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; O'nun: {لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ} “Senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır” sözü hakkında: Onlarla savaşmakla emrolunmamıştı, sonra bu neshedildi ve Berâe Suresi'nde onlarla savaşmakla emrolundu .

وقال آخرون: بل نزَلَت على النبيِّ ﷺ إعلامًا مِن اللَّهِ لَه أَن مِن أُمتِه مَن يُحْدِثُ بعدَه في دينِه، وليست بمنسوخةٍ؛ لأنها خبرٌ لا أمرٌ، والنسخُ إنما يكونُ في الأمرِ والنهيِ.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, ümmetinden kendisinden sonra dininde bid'at çıkaracak kimseler bulunacağını Allah'ın ona bildirmesi olarak inmiştir ve mensuh değildir; zira bu bir haberdir, emir değildir; nesih ise ancak emir ve nehiyde olur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن إدريس، قال: أَخْبَرنا مالكُ بنُ مِغْوَلٍ، عن عليِّ

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Mâlik b. Mığvel bize Alî['den] haber verdi:

ابن الأقمَرِ، عن أبي الأحْوَصِ أنه تلا هذه الآيةِ: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ}. ثم يقولُ: بُرِّئ نبيُّكم ﷺ منهم .

b. el-Akmer'den, [o da] Ebü'l-Ahvas'tan nakletti; o şu ayeti okudu: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ} “Dinlerini parça parça edip fırkalara bölünenler var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur.” Sonra şöyle derdi: Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan beri kılınmıştır .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي وابن إدريس وأبو أسامةَ ويحيى بنُ آدمَ، عن مالكِ بن مِغْوَلٍ بنحوِه.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İbn İdrîs, Ebû Üsâme ve Yahyâ b. Âdem, Mâlik b. Mığvel'den benzerini nakletti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا شُجاعٌ أبو بدرٍ، عن عمرِو بن قيسٍ المُلَائيِّ ، قال: قالت أُمُّ سلمةَ: ليَتَّقِ امرؤٌ ألا يكونَ مِن رسولِ اللهِ ﷺ في شيءٍ. ثم قرَأَت: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ}. قال عمرُو بنُ قيسٍ: قالها مُرَّةُ الطَّيِّبُ، وتلا هذه الآية .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Şücâ' Ebû Bedr, Amr b. Kays el-Mülâî'den anlattı; dedi ki: Ümmü Seleme şöyle dedi: Kişi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile hiçbir ilişiği kalmamış olmaktan sakınsın! Sonra şu ayeti okudu: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ} “Dinlerini parça parça edip fırkalara bölünenler var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur.” Amr b. Kays dedi ki: Bunu Mürre et-Tayyib de söyledi ve bu ayeti okudu .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقال: إن قولَه: {لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ}.

Bu konuda doğru olan görüş şöyle denilmesidir: O'nun: {لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ} “Senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur” sözü,

إعلام مِن الله نبيِّه محمدٍ ﷺ أنه مِن مبتدعة أمتِه المُلْحِدة في دينِه بَرِيءٌ، ومِن الأحزاب مِن مشركي قومِه ومن اليهودِ والنصارى، وليس في إعلامِه ذلك ما يُوجِبُ أن يكونَ نهاه عن قتالِهم؛ لأنه غيرُ مُحالٍ أن يقالَ في الكلامِ: لستَ مِن دينِ اليهودِ والنصارى في شيءٍ، فقاتِلْهم؛ فإِنَّ أَمْرَهم إلى اللهِ في أَن يَتَفَضَّلَ على مَن شَاء منهم فيَتُوبَ عليه، ويُهْلِكَ مَن أراد إهلاكَه منهم كافرًا، فيَقْبِضَ رُوحَه، أو يَقْتُلَه بيدِك على كفرِه، ثم يُنَبِّئهم بما كانوا يَفْعَلون عندَ مَقْدَمِهم عليه. وإذ كان غيرَ مستحيلٍ اجتماعُ الأمرِ بقتالِهم وقولِه: {لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ}، ولم يَكُنْ في الآية دليلٌ واضحٌ على أنها منسوخةٌ، ولا ورد بأنها منسوخةٌ عن الرسولِ

Allah'ın, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem, dininde haktan sapan ümmetinin bid'atçılarından, kavminin müşrik gruplarından, Yahudilerden ve Hristiyanlardan beri (uzak) olduğunu bildirmesidir. O'nun bunu bildirmesinde, onlarla savaşmaktan onu nehyetmesini gerektiren bir durum yoktur. Çünkü söz gelişi şöyle denilmesi imkânsız değildir: «Sen Yahudi ve Hristiyanların dininden hiçbir şey üzere değilsin, öyleyse onlarla savaş! Zira onların durumu; içlerinden dilediğine lütufta bulunup tövbe nasip etmesi, içlerinden kâfir olarak helak etmeyi dilediğinin de kâfirliği üzere canını alması veya senin elinle öldürtmesi, sonra da O'nun huzuruna vardıklarında yapmış oldukları şeyleri kendilerine haber vermesi hususunda Allah'a aittir.» Onlarla savaşma emri ile O'nun: {لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ} “Senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır” sözünün bir arada bulunması imkânsız olmadığına, ayette mensuh olduğuna dair açık bir delil bulunmadığına ve Resûlullah'tan [onun mensuh olduğuna dair]

خبرٌ - كان غيرَ جائزٍ أن يُقْضَى عليها بأنها منسوخةٌ، حتى تقومَ حُجَّةٌ مُوجِبةً صحةَ القولِ بذلك؛ لما قد بَيَّنَّا مِن أن المنسوخَ هو ما لم يَجُزِ اجتماعُه وناسخُه في حالٍ واحدةٍ، في كتابِنا "كتاب اللطيفِ عن أصولِ الأحكامِ".

haber vârid olmadığına göre; "Kitâbü'l-Latîf an Usûli'l-Ahkâm" adlı kitabımızda mensuhun, aynı durumda nâsihi ile bir arada bulunması caiz olmayan şey olduğuna dair açıkladığımız üzere, bu görüşün sıhhatini gerektiren bir hüccet ikame edilmedikçe onun mensuh olduğuna hükmetmek caiz olmaz.

وأما قولُه: {إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ}. فإنه يقولُ: أنا الذي إليَّ أمرُ هؤلاء المشركين الذين فارَقوا ديَنهم وكانوا شِيَعًا، والمبتدعةِ مِن أمِتك الذين ضلُّوا عن سبيِلك دونَك، ودونَ كلّ أحدٍ؛ إما بالعقوبةِ إن أقاموا على ضّلالِتهم وفِراقِهم دينَهم، فأُهْلِكُهم بها، وإما بالعفوِ عنهم بالتوبةِ عليهم والتَّفضُّلِ منى عليهم، {ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ}. يقولُ: ثم أُخْبِرُهم في الآخرةِ عندَ ورودِهم عليَّ يوم القيامةِ بما كانوا يَفْعَلون، فأُجازِى كلًّا منهم بما كانوا في الدنيا يّفْعَلون، المحسن منهم بالإحسانِ، والمسيءَ بالإساءةِ. ثم أَخْبَر جلَّ ثناؤُه ما مَبْلَغُ جزائِه مَن جازَى منهم بالإحسانِ أو بالإساءةِ، فقال: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}.

O'nun: {إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ} “Onların işi ancak Allah'a kalmıştır” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Dinlerini terk edip fırkalara bölünen bu müşriklerin ve ümmetinden senin yolundan sapan bid'atçıların işi -senin değil ve başka hiç kimsenin değil- sadece bana aittir; sapıklıklarında ve dinlerinden ayrılmalarında ısrar ederlerse ya onları bununla helak edeceğim ceza ile yahut da tevbelerini kabul edip tarafımdan bir lütufta bulunarak onları affetmek suretiyle [işleri bana kalmıştır]. {ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} “Sonra O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir.” Şöyle buyurmaktadır: Sonra kıyamet günü huzuruma çıktıklarında yapmakta olduklarını kendilerine haber verip her birine dünyada yapmakta olduklarının karşılığını veririm; iyilik yapana iyilikle, kötülük yapana da kötülükle. Sonra övgüsü yüce olan [Allah], onlardan iyilikle veya kötülükle cezalandırdığı kimselerin karşılığının derecesinin ne olduğunu haber vererek şöyle buyurdu: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse sadece misliyle cezalandırılır ve onlara haksızlık edilmez.”

القولُ في تأويلِ قوله: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦٠)}.

{مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦٠)} “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse sadece misliyle cezalandırılır ve onlara haksızlık edilmez.” Ayetinin Tefsiri

يقولُ تعالى ذكرُه: مَن وافَى ربّه يومَ القيامةِ في موقفِ الحسابِ، مِن هؤلاء الذين فارَقوا دينَهم وكانوا شِيَعًا، بالتوبةِ والإيمانِ، والإقلاعِ عما هو عليه مقيمٌ من ضلالتِه، وذلك هو الحسنةُ التي ذكَرها الله فقال: مَن جاء بها فله عَشْرُ أمثالها.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Dinlerinden ayrılıp fırkalara bölünen bu kimselerden kim kıyamet günü hesap yerinde Rabbine tevbe, iman ve üzerinde ısrar ettiği sapıklığından vazgeçmiş olarak varırsa -ki Allah'ın zikrettiği iyilik (hasene) işte budur- Allah şöyle buyurmuştur: Kim onunla gelirse ona bunun on katı vardır.

ويعنى بقوله: {فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا}: فله عشْرُ حسَناتٍ أمثالِ حسنتِه التي جاء بها، {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ}. يقولُ: ومَن وافَى يومَ القيامةِ منهم بفراقِ الدِّين

{فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “ona bunun on katı vardır” sözüyle şunu kastetmektedir: Ona getirdiği o iyiliğin benzeri on iyilik (sevap) vardır. {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Onlardan kim kıyamet gününde hak dininden ayrılmış

الحقِّ والكفرِ باللَّهِ، فلا يُجْزَى إلا ما ساءَه مِن الجزاءِ، كما وافَى الله به مِن عمله السيئَ. {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}. يقولُ: ولا يَظْلِمُ الله الفريقين؛ لا فريق الإحسانِ، ولا فريقَ الإساءةِ، بأن يُجازِيَ المحسنَ بالإساءةِ، والمسيءَ بالإحسانِ، ولكنه يُجازِى كلا الفريقين مِن الجزاءِ ما هو له؛ لأنه جلَّ ثناؤُه حكيمٌ، لا يَضَعُ شيئًا إلا في موضعِه الذي يَسْتَحِقُّ أَن يَضَعَه فيه، ولا يُجازِى أحدًا إلا بما يَسْتَحِقُّ من الجزاءِ.

ve Allah'ı inkâr etmiş olarak varırsa, Allah'ın huzuruna sunduğu kötü ameline karşılık kendisini üzecek cezadan başkasıyla cezalandırılmaz. {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlara haksızlık edilmez.” Şöyle buyurmaktadır: Allah her iki gruba da zulmetmez; ne iyilik yapanı kötülükle ne de kötülük yapanı iyilikle cezalandırmak suretiyle iyilik grubuna da kötülük grubuna da haksızlık etmez. Bilakis her iki gruba da hak ettiği karşılığı verir. Zira övgüsü yüce olan [Allah] hikmet sahibidir; hiçbir şeyi koymayı hak ettiği yerin dışında bir yere koymaz ve hiç kimseyi de hak ettiği cezadan/karşılıktan başkasıyla cezalandırmaz.

وقد دلَّلْنا فيما مضَى على أن معنى "الظلمِ" وضعُ الشيءِ في غيرِ موضعِه، بشَواهدِه المُغْنيةِ عن إعادتِها في هذا الموضعِ .

Geçmiş kısımlarda "zulüm" kelimesinin anlamının, bu yerde tekrarlamayı gerektirmeyecek derecedeki delilleriyle birlikte, bir şeyi kendi yerinden başka bir yere koymak olduğuna işaret etmiştik .

فإن قال قائلٌ: فإن كان الأمرُ كما ذكَرْتَ مِن أن معنى الحسنةِ في هذا الموضع الإيمانُ باللَّهِ، والإقرارُ بوَحْدانيتِه، والتصديقُ برسولِه، والسيئةِ فيه الشركُ به، والتكذيبُ لرسولِه، أَفَلِلإيمان أمثالٌ فيُجازَى بها المؤمنُ؟ وإن كان له مِثْلٌ فكيف يُجازَى به، والإيمانُ إنما هو عنَدك قولٌ وعملٌ، والجزاءُ مِن اللهِ لعبادِه عليه الكرامة في الآخرةِ، والإنعامُ عليهم بما أعَدَّ لأهلِ كرامتِه مِن النعيمِ في دارِ الخلودِ، وذلك أعيانٌ تُرَى وتُعايَنُ وتُحسُّ ويُلْتَذُّ بها، لا قولٌ يُسْمَعُ، ولا كسبُ جوارحَ؟

Eğer birisi şöyle derse: Durum senin belirttiğin gibi ise; yani bu makamda iyiliğin (hasenenin) anlamı Allah'a iman, O'nun birliğini ikrar ve Resûlü'nü tasdik etmek; kötülüğün (seyyienin) anlamı ise O'na ortak koşmak ve Resûlü'nü yalanlamak ise; imanın benzerleri (misilleri) var mıdır ki mümin onlarla mükâfatlandırılsın? Eğer onun bir benzeri varsa nasıl mükâfatlandırılır? Oysa sana göre iman ancak söz ve ameldir; Allah'ın kullarına bunun karşılığındaki mükâfatı ise ahirette ikramda bulunması ve ebediyet yurdunda ikram ehline hazırladığı nimetlerle onlara lütufta bulunmasıdır . Bunlar ise görülen, müşahede edilen, hissedilen ve lezzet alınan somut şeylerdir; işitilen bir söz veya azaların ameli değildir?

قيل: إن معنى ذلك غيرُ الذي ذهَبْتَ إليه، وإنما معناه: مَن جاء بالحسنةِ فوافَى الله بها له مطيعًا، فإن له مِن الثوابِ ثوابَ عشرِ حسناتٍ أمثالِها.

Şöyle cevap verilir: Bunun anlamı senin vardığın şeyden başkadır. Bunun anlamı sadece şudur: Kim bir iyilikle gelip O'na itaatkâr olarak Allah'ın huzuruna varırsa, ona mükâfat olarak onun benzeri on hasenenin sevabı verilir.

فإن قلتَ: فهل لقولِ: لا إلهَ إلا اللهُ. مِن الحسناتِ مِثْلُ؟

Eğer: “'Lâ ilâhe illallâh' sözünün iyilikler arasında bir dengi [başka bir benzeri] var mıdır?” dersen,

قيل: له مثلٌ هو غيرُه؟! ولكنْ له مثلٌ هو قولُ: لا إلهَ إلا اللهُ. وذلك هو الذي وعَد اللهُ جلَّ ثناؤُه مَن أتاه به أن يُجازِيَه عليه مِن الثوابِ بمثلِ عَشَرةِ أضعافِ ما يَسْتَحِقُه قائلُه، وكذلك ذلك في مَن جاء بالسيئةِ التي هي الشركُ، إلا أنه لا يُجازَى صاحبُها عليها إلا ما يَسْتَحِقُه عليها، مِن غيرِ إضعافِه عليه. وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأولِ.

Şöyle denilir: Onun kendisinden başka bir dengi mi vardır?! Fakat onun dengi yine 'Lâ ilâhe illallâh' sözüdür. İşte bu, övgüsü yüce olan Allah'ın, huzuruna bunu getiren kimseye onu söyleyenin hak ettiğinin on katı misliyle mükâfat vereceğini vadettiği şeydir. Aynı şekilde şirk olan kötülükle gelen kimse için de durum böyledir; ancak onun sahibi, katlanmaksızın sadece hak ettiği ceza ile cezalandırılır. Bizim bu konuda söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن جعفرِ بن أبي المغيرة، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: لما نزلت {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا}. قال رجلٌ مِن القومِ: فإنَّ لا إلهَ إلا اللهُ حسنةٌ؟ قال: نعم، أفضلُ الحسنات .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb el-Kummî, Ca'fer b. Ebî'l-Mugîre'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den anlattı; dedi ki: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır” [ayeti] indiğinde topluluktan bir adam: 'Lâ ilâhe illallâh' da bir iyilik midir? dedi. [Saîd b. Cübeyr]: Evet, iyiliklerin en üstünüdür, dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حفصُ بنُ غِيَاثٍ، عن الأعمشِ والحسنِ بن عُبيد اللهِ، عن جامعِ بن شدَّادٍ، عن الأسودِ بن هلالٍ، عن عبدِ اللَّهِ: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}: لا إلهَ إلا اللهُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, el-A'meş ve el-Hasan b. Ubeydillâh'tan, [onlar] Câmi' b. Şeddâd'dan, [o] el-Esved b. Hilâl'den, [o da] Abdullah'tan nakletti; {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” [ayeti hakkında]: 'Lâ ilâhe illallâh'tır, dedi .

حدَّثنا يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا حفصٌ، قال: ثنا الأعمشُ والحسنُ بنُ عُبيدِ اللهِ، عن جامعِ بن شدَّادٍ، عن الأسودِ بن هلالٍ، عن عبدِ اللهِ، قال: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}. قال: مَن جاء بـ: لا إلهَ إلا اللهُ. قال: {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ}. قال: الشركِ.

Bize Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hafs anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş ve el-Hasan b. Ubeydillâh, Câmi' b. Şeddâd'dan, [o] el-Esved b. Hilâl'den, [o da] Abdullah'tan anlattı; [Abdullah]: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” [ayeti hakkında]: 'Lâ ilâhe illallâh' ile gelen kimsedir, dedi. [Yine Abdullah]: {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse” [ayeti hakkında] da: Şirktir, dedi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن فُضَيْل، عن الحسنِ بِن عُبيدِ اللهِ، عن جامع بن شدَّادٍ، عن الأسودِ بن هلالٍ، عن عبدِ اللهِ: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, el-Hasan b. Ubeydillâh'tan, [o] Câmi' b. Şeddâd'dan, [o] el-Esved b. Hilâl'den, [o da] Abdullah'tan nakletti: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” [ayeti hakkında]: 'Lâ ilâhe illallâh'tır, dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا معاويةُ بنُ عمرٍو المَعْنِيُّ، عن زائدة، عن عاصمٍ، عن شقيقٍ: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ كلمةِ الإخلاصِ، {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ}. قال: الشركِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muâviye b. Amr el-Ma'nî, Zâide'den, [o] Âsım'dan, [o da] Şakîk'ten nakletti: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” [ayeti hakkında]: 'Lâ ilâhe illallâh' yani ihlas kelimesidir, dedi; {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse” [ayeti hakkında] da: Şirktir, dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ، وعن عثمانَ بن الأسودِ، عن مجاهدٍ والقاسمِ بن أبى بَزَّةَ: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}. قالوا: لا إلهَ إلا اللهُ كلمةِ الإخلاصِ، {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ}. قالوا: بالشركِ وبالكفرِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş'as'tan, [o] Ca'fer'den, [o] Saîd'den; [ayrıca İbn Yemân] Osmân b. el-Esved'den, [o da] Mücâhid ve el-Kâsım b. Ebî Bezze'den nakletti: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” [ayeti hakkında] şöyle dediler: 'Lâ ilâhe illallâh' yani ihlas kelimesidir; {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse” [ayeti hakkında da]: Şirkle ve küfürle [gelendir], dediler .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نُمَيْرٍ وابنُ فُضَيْلٍ، عن عبدِ الملكِ، عن عطاءٍ: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ، {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ}. قال: الشركِ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr ve İbn Fudayl, Abdülmelik'ten, [o da] Atâ'dan nakletti: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” [ayeti hakkında]: 'Lâ ilâhe illallâh'tır, dedi; {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse” [ayeti hakkında da]: Şirktir, dedi.

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: جابرُ بنُ نُوحٍ، قال: ثنا موسى بنُ عُبيدةَ، عن محمدِ بن كعبٍ: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: [Bize] Câbir b. Nûh [anlattı], dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde, Muhammed b. Ka'b'dan nakletti: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır” [ayeti hakkında]: 'Lâ ilâhe illallâh'tır, dedi.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي المُحَجَّل ، عن إبراهيم: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ، {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ}. قال: الشركِ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebü'l-Muhaccel'den , [o da] İbrâhîm'den anlattı: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” [ayeti hakkında]: 'Lâ ilâhe illallâh'tır, dedi; {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse” [ayeti hakkında da]: Şirktir, dedi .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْريُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي المحجلِ، عن أبي مَعْشَرٍ، عن إبراهيمَ مثلَه.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebü'l-Muhaccel'den, [o] Ebû Ma'şer'den, [o da] İbrâhîm'den benzerini anlattı.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن أبي المحجلِ، عن إبراهيمَ مثله.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, [o] Ebü'l-Muhaccel'den, [o da] İbrâhîm'den benzerini anlattı.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن أبي المحجلِ، عن أبي مَعْشَرٍ، قال: كان إبراهيمُ يَحْلِفُ باللَّهِ، ما يَسْتَثنى، أنَّ {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}: لا إلهَ إلا اللهُ، {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ}: مَن جاء بالشركِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Ebü'l-Muhaccel'den, [o da] Ebû Ma'şer'den nakletti; dedi ki: İbrâhîm, hiçbir istisna yapmaksızın Allah'a yemin ederdi ki: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” [ifadesi] 'Lâ ilâhe illallâh'tır; {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse” [ifadesi de] şirkle gelen kimsedir .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الملكِ، عن عطاءٍ في قولِه: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}. قال: كلمةِ الإخلاصِ لا إلهَ إلا اللهُ. {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} قال: بالشركِ .

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik, Atâ'dan O'nun: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” sözü hakkında haber verdi; dedi ki: İhlas kelimesi olan 'Lâ ilâhe illallâh'tır. {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse” [ayeti hakkında da]: Şirkle [gelendir], dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، وحدَّثنا المثنى بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، جميعًا عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن أبي صالحٍ: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ. {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ}. قال: الشركِ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı; [ayrıca] bize el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı; hepsi birden Süfyân'dan, [o] el-A'meş'ten, [o da] Ebû Sâlih'ten rivayet etti: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” [ayeti hakkında Ebû Sâlih]: 'Lâ ilâhe illallâh'tır, dedi. {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse” [ayeti hakkında da]: Şirktir, dedi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نُمَيْرٍ، عن عثمانَ بن الأسودِ، عن القاسم بن أبى بَزَّةَ: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}. قال: كلمةِ الإخلاصِ. {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ}. قال: الكفرِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Osmân b. el-Esved'den, [o da] el-Kâsım b. Ebî Bezze'den nakletti: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” [ayeti hakkında]: İhlas kelimesidir, dedi. {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse” [ayeti hakkında da]: Küfürdür, dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سلمةَ، عن الضحاكِ: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Seleme'den, [o da] ed-Dahhâk'tan nakletti: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” [ayeti hakkında]: 'Lâ ilâhe illallâh'tır, dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن أشعثَ، عن الحسنِ: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Eş'as'tan, [o da] el-Hasan'dan nakletti: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” [ayeti hakkında]: 'Lâ ilâhe illallâh'tır, dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Hımmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, [o da] Saîd'den nakletti: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” [ayeti hakkında]: 'Lâ ilâhe illallâh'tır, dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شَرِيكٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ مثله .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Hımmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Leys'ten, [o da] Mücâhid'den benzerini nakletti .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}. يقولُ: مَن جاء بلا إلهَ إِلا اللَّهُ {وَمَن جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ}. قال: الشركِ

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” [ayeti hakkında]: 'Kim 'Lâ ilâhe illallâh' ile gelirse' buyurmaktadır. {وَمَن جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse” [ayeti hakkında ise]: 'Şirktir' dedi.

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَن جَاءَ بِالسَّيْئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}. ذكِر لنا أن نبيَّ الله ﷺ كان يقولُ: "الأعمالُ ستةٌ؛ مُوجبةٌ ومُوجبةٌ، ومُضْعِفةٌ ومُضْعِفةٌ، ومِثْلٌ ومِثْلٌ؛ فأَمَّا الموُجِبتان: فمَن لَقِى اللَّهَ لا يُشْرِكُ به شيئًا دخل الجنةَ، ومَن لَقِى اللَّهَ مُشْرِكًا به دخَل النارَ، وأمَّا المُضْعِفُ والمُضْعِفُ: فنَفَقةُ المؤمنِ في سبيلِ اللَّهِ سبعمائةِ ضِعْفٍ، ونفقتُه على أهلِ بيتِه عشرُ أمثالِها، وأمَّا مِثْلٌ ومِثْلٌ: فإذا همَّ العبدُ بحسنةٍ فلم يَعْمَلُها كُتِبَت له حسنةً، وإذا همَّ بسيئةٍ ثم عمِلها كُتِبَت عليه سيئةً .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu sözü hakkında anlattı: {مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَن جَاءَ بِالسَّيْئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, ancak onun misliyle cezalandırılır ve onlara zulmedilmez”. Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururdu: "Ameller altı çeşittir: Gerektirici olan ve gerektirici olan, katlayıcı olan ve katlayıcı olan, misil olan ve misil olan. İki gerektiriciye gelince: Kim Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmaksızın O'na kavuşursa cennete girer; kim de O'na ortak koşarak Allah'a kavuşursa cehenneme girer. İki katlayıcıya gelince: Müminin Allah yolundaki harcaması yedi yüz kattır; ailesine yaptığı harcaması ise on katıdır. Bire bir olan misil ile misle gelince: Kul bir iyilik yapmaya niyet eder de onu yapmazsa onun için bir iyilik yazılır; bir kötülüğe niyet eder de sonra onu yaparsa aleyhine bir kötülük yazılır" .

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، قال: ثنا الأعمشُ، عن شِمْرِ بن عطيةَ، عن شيخٍ مِن التَّيْمِ، عن أبي ذرّ، قال: قلتُ: يا رسولَ اللهِ، علَّمْنى عملا يُقَرِّبُني إلى الجنةِ، ويُباعِدُنى مِن النِار، قال: "إذا عمِلْتَ سيئةً فاعْمَلْ حسنةً، فإنها عَشْرُ أمثالِها". قال: قلتُ: يا رسولَ اللَّهِ، لا إلهَ إلا اللهُ مِن الحسناتِ؟ قال: "هي أحسنُ الحسناتِ" .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Şimr b. Atıyye'den, [o] Teym kabilesinden bir ihtiyardan, [o da] Ebû Zer'den nakletti; dedi ki: Ey Allah'ın Resûlü, beni cennete yaklaştıracak ve cehennemden uzaklaştıracak bir amel öğret bana, dedim. Şöyle buyurdu: "Bir kötülük işlediğin zaman [ardından] bir iyilik yap, çünkü o, on katı kadardır." [Ebû Zer] dedi ki: Ey Allah'ın Resûlü, 'Lâ ilâhe illallâh' da iyiliklerden midir? dedim. "O, iyiliklerin en güzelidir" buyurdu .

وقال قومٌ: عُنِى بهذه الآيةِ الأعرابُ، فأما المهاجرون، فإن حسناتهم بسبعِمِائةِ ضِعفٍ أو أكثرُ.

Bir topluluk da şöyle demiştir: Bu ayetle bedeviler kastedilmiştir; muhacirlere gelince, onların iyilikleri yedi yüz kat veya daha fazladır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا مُعاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثنا أبي، عن قتادةَ،

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bize babam, Katâde'den anlattı;

عن أبي الصِّدِّيقِ الناجيِّ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ في قوله: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا}. قال: هذه للأعراب، وللمهاجرين سبعُمائةٍ .

[o] Ebü's-Sıddîk en-Nâcî'den, [o da] Ebû Saîd el-Hudrî'den O'nun: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır” sözü hakkında [şöyle dediğini nakletti]: Bu, bedeviler içindir; muhacirler için ise yedi yüz [kat] vardır .

حدَّثنا محمدٌ أبو نَشِيطِ بنُ هارونَ الحربيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ أبى بُكَيْرٍ ، قال: ثنا فُضَيْلُ بنُ مرزوقٍ، عن عطيةَ العَوْفيِّ، عن عبدِ اللهِ بن عمرَ، قال: نزَلَت هذه الآيةُ في الأعرابِ: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا}. قال: قال رجلٌ: فما للمُهاجرين؟ قال: ما هو أعظمُ من ذلك؛ {إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} [النساء: ٤٠] وإذا قال اللهُ لشيء: عظيمٌ. فهو عظيمٌ .

Bize Muhammed Ebû Neşît b. Hârûn el-Harbî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. Merzûk, Atıyye el-Avfî'den, [o da] Abdullah b. Ömer'den anlattı; dedi ki: Şu ayet bedeviler hakkında indi: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır”. [İbn Ömer] dedi ki: Bir adam: Muhacirler için ne var? dedi. [İbn Ömer]: Bundan daha büyük olanı vardır; {إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} [en-Nisâ: 40] “Şüphesiz Allah zerre kadar haksızlık yapmaz. Eğer o bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir”. Allah bir şey için 'büyük' demişse o gerçekten büyüktür, dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، قال: نزَلَت هذه الآية: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا}. وهم يَصومون ثلاثةَ أيامٍ مِن الشهرِ، ويُؤَدُّون عُشْرَ أموالِهم، ثم نزَلَت الفَرائضُ بعد ذلك، صومُ رمضانَ والزكاةُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den anlattı; dedi ki: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır” ayeti, onlar her aydan üç gün oruç tutmakta ve mallarının onda birini vermekteyken indi. Daha sonra ise Ramazan orucu ve zekât gibi farzlar indi .

فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {عَشْرُ أَمْثَالِهَا}، فأُضِيف "العشرُ" إلى "الأمثالِ"، وهى "الأمثالُ"؟ وهل يُضافُ الشيءُ إلى نفسهِ؟

Şayet biri: Nasıl olmuş da {عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “on katı” denilerek "on" kelimesi "emsâl" kelimesine muzâf kılınmıştır (tamlanan olmuştur); oysa onlar zaten "emsâl"dir? Bir şey kendi nefsine muzâf kılınır mı? diyecek olursa,

قيل: أُضِيفَت إليها لأنه مُرادٌ بها: فله عَشْرُ حسناتٍ أمثالِها. فـ "الأمثالُ" حلَّت محَلَّ المفسِّرِ، وأُضِيف "العشرُ" إليها، كما يقال: عندى عَشْرُ نِسْوةٍ. فلأنه

Şöyle denilir: Ona [emsâl kelimesine] izafe edilmiştir, çünkü bununla kastedilen: "Ona bunun gibi (denginde) on hasene (iyilik) vardır" demektir. Dolayısıyla "emsâl" kelimesi müfessirin (açıklayıcı temyizin) yerine geçmiş ve tıpkı "Yanımda on kadın vardır" denildiği gibi "on" kelimesi ona izafe edilmiştir. Çünkü

أُرِيد بالأمثالِ، مَقامَها، فقيل: {عَشْرُ أَمْثَالِهَا}. فَأُخْرِج العَشرُ مُخْرَجَ عددِ الحسناتِ ، و "المِثْلُ" مذكَّرٌ لا مؤنتٌ، ولكنها لما وُضِعَت موضعَ الحسناتِ - وكان "المِثْلُ، يَقَعُ للمذكِر والمؤنثِ، فجُعِلَت خَلَفًا منها - فُعِل بها ما ذكَرْتُ، ومَن قال: عندى عشرُ أمثالِها. لم يَقُلْ: عندى عشرُ صالحاتٍ. لأن "الصالحاتِ" فعلٌ لا يُعَدُّ، وإنما تُعَدّ الأسماءُ، و "المثلُ" اسمٌ، ولذلك جاز العددُ به.

emsâl ile onların (iyiliklerin) konumu kastedilmiş, bu sebeple de {عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “on katı” denilmiştir. Böylece "on" kelimesi iyiliklerin sayısı kalıbında getirilmiştir . "Misl" kelimesi müzekkerdir, müennes değildir; ancak hasenât (iyilikler) yerine konulduğu için -nitekim "misl" kelimesi hem müzekker hem müennes için kullanılır ve onların yerine geçirilmiştir- ona bu zikrettiğim muamele yapılmıştır. 'Yanımda onun misli on tane var' diyen kimse, 'Yanımda on sâlihât var' demez. Çünkü "sâlihât" sayılamayan bir fiildir (sıfattır); ancak isimler sayılır, "misl" ise bir isimdir; bu yüzden onunla saymak caiz olmuştur.

وقد ذُكِر عن الحسنِ البصريَّ أنه كان يَقْرَأُ ذلك: "فله عَشْرُ" بالتنوينِ "أمثالُها" بالرفع . وذلك على وجهٍ صحيحٍ في العربيِة، غيرَ أن القرأةَ في الأمصارِ على خلافها، فلا نَسْتَجِيزُ خلافَها فيما هي عليه مُجْمِعَةٌ .

Hasan-ı Basrî'den bunu tenvinle "felehû aşrun", ref ile de "emsâluhâ" şeklinde okuduğu zikredilmiştir . Bu, Arap dilinde sahih bir vecihtir; ne var ki beldelerdeki kıraat imamları bunun aksinedir. Biz ise onların üzerinde icma ettiği şeye muhalefet etmeyi caiz görmeyiz .

القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٦١)}

Allah Teâlâ'nın: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٦١)} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dimdik ayakta duran dine, bâtıldan yüz çevirip hakka yönelen İbrâhim'in dinine iletti. O, müşriklerden değildi'” sözünün tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قُلْ يا محمدُ لهؤلاء العادلين بربِّهم الأوثانَ والأصنامَ: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}. يقولُ: قلْ لهم: إننى أَرْشَدَنِي ربي إلى الطريقِ القويمِ، هو دينُ اللهِ الذي ابتَعَثَه به، وذلك الحنيفيةُ المسلِمةُ، فوَفَّقَنى له. {دِينًا قِيَمًا}. يقولُ: مستقيمًا. {مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ}. يقولُ: دينَ إبراهيمَ. {حَنِيفًا}. يقولُ: مستقيمًا.

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e şöyle buyurmaktadır: De ki ey Muhammed, putları ve heykelleri Rablerine denk tutan şu kimselere: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola iletti”. Şöyle buyurmaktadır: Onlara de ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru yola iletti; o da kendisiyle peygamber olarak gönderdiği Allah'ın dinidir ki o, teslimiyet dolu hanifliktir; böylece beni ona muvaffak kıldı. {دِينًا قِيَمًا} “dimdik ayakta duran dine”, yani dosdoğru dine; {مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} “İbrâhim'in dinine”, yani İbrâhim'in dinine/şeriatına; {حَنِيفًا} “bâtıldan yüz çevirip hakka yönelen”, yani dosdoğru olarak.

{وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}. يقولُ: وما كان مِن المشركين باللهِ، يعنى: إبراهيمَ صلواتُ اللهِ عليه؛ لأنه لم يكنْ ممن يَعْبُدُ الأصنامَ. واختلَفت القرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {دِينًا قِيَمًا}. فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ

{وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “O, müşriklerden değildi”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'a ortak koşanlardan değildi; yani İbrâhim -Allah'ın salâtı üzerine olsun- kastedilmektedir; çünkü o, putlara tapanlardan değildi. Kıraat imamları O'nun: {دِينًا قِيَمًا} “dimdik ayakta duran dine” sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine kurrâsının geneli

وبعضُ البَصْرِيين: "دِينا قَيِّمًا" بفتحِ القافِ وتشديدِ الياءِ، إلحاقًا منهم ذلك بقولِ

ve Basralıların bir kısmı ise bunu, Kaf harfinin fethası ve Yâ harfinin şeddesiyle “dînen kayyimen” (دِينا قَيِّمًا) şeklinde okumuşlardır; [bunu] katmalarından ötürü...

اللهِ: {ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} [التوبة: ٣٦، يوسف: ٤٠، الروم: ٣٠]. وبقولِه: {وَذَلِكَ دِينُ الْقَيَّمَةِ} [البينة: ٥].

Allah'ın: {ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} [et-Tevbe: 36, Yûsuf: 40, er-Rûm: 30] “İşte dosdoğru din budur” ve {وَذَلِكَ دِينُ الْقَيَّمَةِ} [el-Beyyine: 5] “Dosdoğru din işte budur” sözüne katarak [böyle okumuşlardır].

وقرأ ذلك عامةُ قَرَأةِ الكُوفيين: {دِينًا قِيَمًا} بكسرِ القافِ، وفتحِ الياءِ وتخفيفِها، وقالوا: القيِّمُ والقِيَمُ بمعنىً واحدٍ، وهما لغتان معناهما: الدينُ المستقيمُ .

Kûfeli kurrânın geneli ise bunu, Kaf harfinin kesresi, Yâ harfinin fethası ve şeddesiz olarak {دِينًا قِيَمًا} şeklinde okumuş ve şöyle demişlerdir: 'el-Kayyim' ile 'el-Kıyem' aynı anlamdadır; ikisi iki lehçedir ve anlamları: 'dosdoğru din'dir .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أنهما قراءتان مشهورتان في قرأة الأمصارِ، مُتَّفقتا المعنى، فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فهو للصوابِ مصيبٌ، غيرَ أن فتحَ القافِ وتشديدَ الياءِ أعجبُ إليَّ؛ لأنه أفصحُ اللغتين وأشهرُهما.

Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: Bunlar beldelerin kıraat imamları arasında meşhur, anlamları aynı olan iki kıraattir. Okuyan kişi bunlardan hangisiyle okursa doğruyu isabet ettirmiş olur. Ancak Kaf'ın fethası ve Yâ'nın şeddesi bana daha sevimlidir; zira bu iki lehçenin en fasih ve en meşhur olanıdır.

ونُصِب قولُه: {دِينًا} على المصدرِ مِن معنى قولِه: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}. وذلك أن المعنى: هداني ربي إلى دينٍ قويمٍ، فاهتديتُ له دينًا قِيَمًا. فـ "الدينُ" منصوبٌ مِن المحذوفِ الذي هو "اهتديتُ"، الذي ناب عنه قوله: {إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}.

{دِينًا} “dine” kelimesi, O'nun {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola iletti” sözünün anlamından ötürü mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak mensûb kılınmıştır. Şöyle ki mana: 'Rabbim beni dosdoğru bir yola iletti, ben de ona dosdoğru bir din olarak hidayet buldum' şeklindedir. Dolayısıyla "ed-Dîn" kelimesi, {إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} sözünün yerine geçtiği hazfedilmiş olan "ihtedeytü" (hidayet buldum) fiili sebebiyle mensûbdur.

وقال بعضُ نَحْويِّى البصرةِ: إنما نُصِب ذلك لأنه لما قال: {هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}. قد أخبَر أنه عَرَفَ شيئًا، فقال: {دِينًا قِيَمًا}. كأنه قال: عرَفتُ دينًا قِيَمًا ملةَ إبراهيمَ.

Basralı bazı nahivciler ise şöyle demiştir: Bu kelimenin mensûb olması şundandır: O, {هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Rabbim beni dosdoğru bir yola iletti” deyince bir şeyi bildiğini haber vermiş oldu ve ardından {دِينًا قِيَمًا} “dimdik ayakta duran dine” dedi; sanki: 'İbrâhim'in milleti olan dosdoğru bir dini bildim/tanıdım' demiştir.

وأما معنى "الحنيفِ"، فقد بينتُه في مكانِه في "سورةِ البقرةِ" بشواهدِه، بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

"Hanîf" kelimesinin anlamına gelince; bunu "Bakara Suresi"nde kendi yerinde şahitleriyle birlikte bu makamda tekrar etmekten müstağni kılacak şekilde açıklamıştım .

القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٦٢) لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣)}

Allah Teâlâ'nın: {قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٦٢) لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣)} “De ki: 'Şüphesiz benim namazım, kurbanım, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. O'nun hiçbir ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim'” sözünün tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء العادلين بربِّهم

Allah Teâlâ -zikri yücedir- Nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rablerine denk tutan şu kimselere de ki:

الأوثانَ والأصنامَ الذين يَسْألونك أن تَتَّبِعَ أهواءَهم على الباطلِ، مِن عبادةِ الآلهةِ والأوثانِ: {إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي}. يقولُ: وذَبْحي. {وَمَحْيَايَ}. يقولُ: وحياتى. {وَمَمَاتِي}. يقولُ: ووَفاتى {لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}. يعنى: أن ذلك كله له خالصًا دونَ ما أشركتم به أيُّها المشركون مِن الأوثانِ

ilahlara ve putlara tapmaktan ibaret olan batıl hevalarına uymanı senden isteyen o putları ve heykelleri [Rablerine denk tutanlara de ki]: {إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي} “Şüphesiz benim namazım, kurbanım”, yani kestiğim kurbanlarım; {وَمَحْيَايَ} “hayatım”, yani yaşayışım; {وَمَمَاتِي} “ve ölümüm”, yani vefatım; {لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “âlemlerin Rabbi olan Allah içindir”. Yani: Ey müşrikler, bütün bunlar sizin O'na ortak koştuğunuz putlar için değil, sadece O'nun için ihlasladır.

{لَا شَرِيكَ لَهُ} في شيءٍ مِن ذلك مِن خلقِه، ولا لشيءٍ منهم فيه نصيبٌ؛ لأنه لا يَنْبَغِي أن يكونَ ذلك إلا له خالصًا، {وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ}. يقولُ: وبذلك أَمَرني ربى، {وَأَنَا أَوَّلُ المُسْلِمِينَ}. يقولُ: وأنا أولُ مَن أَقَرَّ وأَذْعَن وخَضَعَ مِن هذه الأمة لربِّه بأن ذلك كذلك.

{لَا شَرِيكَ لَهُ} “O'nun hiçbir ortağı yoktur”; yaratıklarından hiçbirinin bu şeylerden birinde ortağı yoktur ve bunlarda onlardan hiçbir şeyin payı bulunmaz; çünkü bunların yalnızca O'na halis kılınması gerekir. {وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ} “Bana böyle emrolundu”, yani Rabbim bana bunu emretti; {وَأَنَا أَوَّلُ المُسْلِمِينَ} “ve ben Müslümanların ilkiyim”. Şöyle buyurmaktadır: Bu ümmetten durumun böyle olduğunu ikrar eden, boyun eğen ve Rabbine teslim olanların ilki benim.

وبنحو ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bizim bu konuda söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.