Binûn

En'âm Suresinin Tefsiri — 33. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ}. قال: الدِّراسةُ القراءةُ والعلمُ. وقرأَ: {وَدَرَسُوا مَا فِيهِ} [الأعراف: ١٦٩]. قال: علموا ما فيه، لم يَأْتوه بجهالةٍ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın]: {وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ} “biz ise onların okumasından habersizdik” sözü hakkında şöyle dedi: Dirâset (دِرَاسَة), okumak ve ilimdir. [İbn Zeyd]: {وَدَرَسُوا مَا فِيهِ} [A'râf: 169] “İçindekini okuyup öğrenmişlerdi” ayetini okudu ve şöyle dedi: İçindekini biliyorlardı, ona cahillikle yaklaşmadılar .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, ...'den nakletti;

السديِّ: {وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ}. يقولُ: وإن كنا عن قراءتِهم لَغافلين، لا نَعْلَمُ ما ما هي .

es-Süddî'den nakletti; {وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ} “biz ise onların okumasından habersizdik” sözü hakkında şöyle demektedir: Biz onların okumasından habersizdik, onun ne olduğunu bilmiyorduk .

القولُ في تأويلِ قولِه: {أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ}.

[Allah Teâlâ'nın]: {أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ} “Yahut: 'Eğer bize kitap indirilseydi, onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye... İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi.” sözünün tevili hakkında:

يقولُ تعالى ذكرُه: وهذا كتابٌ أَنزَلْناه مُبارَكٌ؛ لِئَلَّا يقولَ المشركون مِن عَبَدة الأوثان مِن قريشٍ: إنما أُنْزِل [الكتابُ على طائفتَيْن مِن قَبْلِنَا. أو لِئَلَّا يقولوا: لو أَنَّا أُنزِل] علينا الكتابُ كما أُنْزِل على هاتين الطائفتين مِن قبلِنا، فأُمِرْنا فيه ونُهِينا، وبُيِّن لنا فيه خطأُ ما نحن فيه مِن صوابِه، {لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ}. أَي: لَكُنا أَشدَّ اسْتِقامةً على طريقِ الحقِّ، واتباعًا للكتاب، وأحْسَنَ عملًا بما فيه مِن الطائفتين اللتين أُنْزِل عليهما الكتابُ مِن قبلِنا. يقولُ اللَّهُ: {فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ}. يقولُ: فقد جاءكم كتابٌ بلسانِكم عربيٌّ مبينٌ، حجةٌ عليكم واضحةٌ بيِّنةٌ مِن ربِّكم، {وَهُدًى}. يقولُ: وبيانٌ للحقِّ، وفُرْقانٌ بينَ الصوابِ والخطأ، {وَرَحْمَةٌ} لمن عمِل به واتَّبعه.

Allah Teâlâ zikri şöyle buyurmaktadır: Kureyş'in putperest müşrikleri: 'Kitap ancak [bizden önceki iki topluluğa indirildi' demesinler veya: 'Eğer bize] bizden önceki bu iki topluluğa indirildiği gibi kitap indirilseydi de içinde bize emredilip yasaklansaydı ve içinde bulunduğumuz durumun yanlış olanı doğru olanından bize açıklansaydı, {لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ} “onlardan daha doğru yolda olurduk”' -yani bizden önce kendilerine kitap indirilen iki topluluktan hak yolda daha dosdoğru, Kitab'a daha çok uyan ve içindekilerle daha güzel amel eden kimseler olurduk- demesinler diye indirdiğimiz bu mübarek bir Kitaptır. Allah şöyle buyurmaktadır: {فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “İşte size Rabbinizden açık bir delil geldi”; yani size Rabbinizden aleyhinize apaçık ve kesin bir delil olan kendi dilinizle apaçık Arapça bir Kitap gelmiştir; {وَهُدًى} “ve bir hidayet”; yani hakkın açıklaması ve doğru ile yanlışın arasını ayıran bir furkan gelmiştir; {وَرَحْمَةٌ} “ve bir rahmet”; onunla amel eden ve ona uyan kimse için [bir rahmet olarak gelmiştir].

كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ}. يقولُ: قد جاءكم بينةٌ، لسانٌ عربيٌّ مبينٌ، حينَ لم تَعْرِفوا دراسةَ الطائفتَيْن، وحينَ قُلْتم: لو جاءَنا كتابٌ لكُنا أهْدَى منهم .

Nitekim bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; {أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “Yahut: 'Eğer bize kitap indirilseydi, onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye... İşte size Rabbinizden açık bir delil geldi” hakkında şöyle dedi: İki topluluğun okumasını bilmediğiniz ve: 'Bize bir kitap gelseydi, onlardan daha doğru yolda olurduk' dediğiniz vakit, size apaçık bir Arapça lisan ile açık bir delil gelmiştir .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ}: فهذا قولُ كفارِ العربِ، {فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ} “Yahut: 'Eğer bize kitap indirilseydi, onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye...” Bu, Arap kâfirlerinin sözüdür. {فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ} “İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi.”

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧)}.

[Allah Teâlâ'nın]: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧)} “Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim vardır? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmelerinden ötürü azabın en kötüsüyle cezalandıracağız.” sözünün tevili hakkında:

يقولُ جلَّ ثناؤُه: فمَن أخطأُ فِعلًا وأشدُّ عُدوانًا منكم أيُّها المشركون المكذِّبون بحُججِ اللهِ وأدلتِه، وهى آياتُه، {وَصَدَفَ عَنْهَا}. يقولُ: وأَعْرَض عنها بعدَ ما أتَتْه، فلم يُؤْمِنْ بها، ولم يُصَدِّقْ بحقيقتِها.

[Allah] -övgüsü yücedir- şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'ın hüccetlerini ve delillerini -ki bunlar O'nun ayetleridir- yalanlayan müşrikler! Yaptığı iş bakımından sizden daha hatalı ve haddi aşmada sizden daha ileri kim olabilir? {وَصَدَفَ عَنْهَا} “ve onlardan yüz çeviren” buyuruyor; yani kendisine geldikten sonra onlardan yüz çevirip onlara inanmayan ve hakikatlerini tasdik etmeyen [kimseden daha zalim kim vardır?].

وأَخْرَج جلَّ ثناؤُه الخبر بقوله: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ}. مُخْرَجَ الخبر عن الغائبِ، والمعنيُّ به المخاطَبون به مِن مشركي قريشٍ.

[Allah] -övgüsü yücedir- {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim vardır?” sözüyle haberi gaip (üçüncü şahıs) kipiyle getirmiştir; ancak bununla kastedilenler, kendilerine hitap edilen Kureyş müşrikleridir.

وبنحوِ الذي قلْنا في تأويلِ قولِه: {وَصَدَفَ عَنْهَا}. قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de [Allah Teâlâ'nın]: {وَصَدَفَ عَنْهَا} “ve onlardan yüz çeviren” sözünün tevili hakkında bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباس قوله: {وَصَدَفَ عَنْهَا}. يقولُ: أَعْرَضَ عنها .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; O, {وَصَدَفَ عَنْهَا} “ve onlardan yüz çeviren” kavli hakkında: "Onlardan yüz çevirdi" demektedir, dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا}: يُعْرِضون عنها، والصَّدْفُ الإعْراضُ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti: {يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا} “Ayetlerimizden yüz çevirirler”; onlardan yüz çevirirler. Sadf (الصَّدْف) ise yüz çevirmektir.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَصَدَفَ عَنْهَا}: أعْرَض عنها، {سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ}. أي: يُعْرِضون .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَصَدَفَ عَنْهَا} “ve onlardan yüz çeviren”; onlardan yüz çevirdi [demektir]. {سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ} “Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmelerinden ötürü azabın en kötüsüyle cezalandıracağız”; yani yüz çevirirler .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَصَدَفَ عَنْهَا}: فصدَّ عنها .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَصَدَفَ عَنْهَا} “ve onlardan yüz çeviren”; [yani] onlardan yüz çevirip engelledi .

وقولُه: {سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ}.

[Allah Teâlâ'nın]: {سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ} “Ayetlerimizden yüz çevirenleri azabın en kötüsüyle cezalandıracağız” sözü hakkında:

يقولُ: سيُثيبُ اللَّهُ الذين يُعْرِضون عن الذين يُعْرِضون عن آياته وحججه ولا يَتَدَبَّرونها، ولا يَتَعَرَّفون حقيقتَها فيُؤْمِنوا بما دلَّتْهم عليه مِن توحيدِ اللهِ، وحقيقةِ نبوةِ نبيِّه، وصدقِ ما جاءهم به مِن عندِ ربِّهم - {سُوءَ الْعَذَابِ}. يقولُ: شديدَ العذابِ ، وذلك عذابُ النارِ التي أعَدَّها اللهُ لكفَرةِ خلقِه به، {بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ}. يقولُ: يَفْعَلُ اللهُ ذلك بهم جَزاءً بما كانوا يُعْرِضون عن آياتِه في الدنيا، فلا يَقْبَلون ما جاءهم به نبيِّهم محمدٍ ﷺ.

Şöyle buyurmaktadır: Allah, ayetlerinden ve delillerinden yüz çeviren, onları tefekkür etmeyen, hakikatini öğrenip de onların kendilerine gösterdiği Allah'ın birliğine, Peygamberinin peygamberliğinin hakikatine ve Rablerinden onlara getirdiklerinin doğruluğuna inanmayan kimselere {سُوءَ الْعَذَابِ} “azabın en kötüsüyle”; yani şiddetli bir azapla karşılık verecektir . Bu da Allah'ın, Kendisini inkâr eden kulları için hazırladığı cehennem azabıdır. {بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ} “yüz çevirmelerinden ötürü” buyurmaktadır; yani Allah, dünyada O'nun ayetlerinden yüz çevirdikleri ve Peygamberleri Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine getirdiği şeyleri kabul etmedikleri için onlara bunun karşılığı olarak bu muameleyi yapacaktır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}.

[Allah Teâlâ'nın]: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “Onlar kendilerine meleklerin gelmesinden veya Rabbinin gelmesinden yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar?” sözünün tevili hakkında:

يقولُ جلَّ ثناؤه: هل يَنْتَظِرُ هؤلاء العادِلون باللهِ الأوثانَ والأصنامَ إلا أن

[Allah] celle senâuhu şöyle buyurmaktadır: Allah'a putları ve heykelleri denk tutan şu kimseler, ancak şunu mu bekliyorlar:

تأْتيَهم الملائكةُ بالموتِ، فتَقْبِضَ أرواحَهم، أو يَأْتِيَهم ربُّك يا محمدُ بينَ خلقِه في موقفِ القيامةِ، {أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}. يقولُ: أو أن يَأْتِيَهم بعضُ آياتِ ربِّك، وذلك فيما قال أهلُ التأويلِ طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها.

ölümle meleklerin gelip ruhlarını kabzetmesini veya ey Muhammed, kıyamet duruşma yerinde Rabbinin yaratıkları arasında [hüküm vermek için] gelmesini mi bekliyorlar? {أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “Yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesini” buyuruyor; yani yahut Rabbinin bazı ayetlerinin [mucizevi işaretlerinin] onlara gelmesini [mi bekliyorlar]? Tefsir ehlinin söylediğine göre bu, güneşin batıdan doğmasıdır.

ذكرُ مَن قال مِن أهلِ التأويلِ ذلك

Tefsir ehlinden bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ}. يقولُ: عند الموتِ حينَ توَفَّاهم، {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ}: ذلك يومَ القيامةِ، {أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}: طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti: {إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “kendilerine meleklerin gelmesinden başka”; canlarını alacakları vakit ölüm anında [gelmeleridir] demektedir. {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ} “veya Rabbinin gelmesinden”; bu kıyamet günündedir. {أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesinden”; güneşin batıdan doğmasıdır .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ}: بالموتِ، {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ}: يومَ القيامةِ، {أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}. قال: آيةٌ مُوجِبةٌ؛ طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها، أو ما شاء اللهُ .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den nakletti: {إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “kendilerine meleklerin gelmesinden başka”; ölüm ile [gelmeleridir], {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ} “veya Rabbinin gelmesinden”; kıyamet gününde [gelmesidir], {أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesinden”. Dedi ki: [Bu] kesinleşmiş bir alamettir; güneşin batıdan doğması veya Allah'ın dilediği bir şeydir .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ}. يقولُ: بالموتِ، {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ}: وذلك يومَ القيامةِ، {أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü nakletti: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “Onlar kendilerine meleklerin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar?”; ölüm ile [gelmesidir] demektedir. {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ} “veya Rabbinin gelmesinden”; bu ise kıyamet günüdür. {أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesinden”.

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ}: عندَ الموتِ، {أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}. يقولُ: طلوعُ الشمسِ من مغربِها.

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “Onlar kendilerine meleklerin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar?”; ölüm anında [gelmeleridir], {أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesinden”. [es-Süddî] şöyle demektedir: Güneşin batıdan doğmasıdır.

حدَّثنا ابن وكيعٍ وابنُ حُميدٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، قال: قال عبدُ اللهِ في قولِه: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}. قال: يُصبْحون والشمسُ والقمرُ مِن ههنا مِن قِبَلِ المغربِ كالبعيرَيْن القَرِينَيْن . زاد ابن حُميدٍ في حديثِه: فذلك حينَ {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} وقال: كالعَيْرَيْن المقترنَيْن .

Bize İbn Vekî' ve İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, [o] Ebû'd-Duhâ'dan, [o da] Mesrûk'tan nakletti; o şöyle demiştir: Abdullah [b. Mes'ûd], {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “Onlar kendilerine meleklerin gelmesinden veya Rabbinin gelmesinden yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar?” kavli hakkında şöyle dedi: Sabahlarlar ve güneş ile ay şuradan, batı tarafından birbirine bağlı iki deve gibi [doğarlar] . İbn Humeyd kendi rivayetinde şunu ekledi: İşte o vakit {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “daha önce inanmamış veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz” [ayetinin gerçekleştiği zamandır]. Ve [İbn Humeyd]: "Birbirine bağlanmış iki eşek gibi" demiştir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ قولَه: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ}: بقَبْضِ الأنفُسِ بالموتِ {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ}: يومَ القيامةِ، {أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'in şu sözünü nakletti: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “Onlar kendilerine meleklerin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar?”; ölümle nefislerin kabzedilmesiyle [gelmeleridir], {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ} “veya Rabbinin gelmesinden”; kıyamet gününde [gelmesidir], {أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesinden”.

القولُ في تأويلِ قولِه: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا}.

[Allah Teâlâ'nın]: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce inanmamış veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz” sözünün tevili hakkında:

يقولُ تعالى ذكرُه: يومَ يأتى بعضُ آياتِ رَبِّك لا يَنْفَعُ مَن كان قبلَ ذلك مشركًا باللَّهِ أَن يُؤْمِنَ بعد مجيءِ تلك الآيةِ.

Allah Teâlâ -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, bundan önce Allah'a şirk koşmuş olan kimseye o ayet geldikten sonra iman etmesi fayda vermez.

وقيل: إن تلك الآيةَ التي أخْبَر اللهُ جلَّ ثناؤه أن الكافرَ لا يَنْفَعُه إيمانُه عندَ مجيئها، طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها.

Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın -övgüsü yücedir-, geldiğinde kâfire imanının fayda vermeyeceğini haber verdiği o ayet (alamet), güneşin batıdan doğmasıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك، وما ذُكِر فيه عن رسولِ اللهِ ﷺ

Bunu söyleyenlerin ve bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den zikredilenlerin zikri:

حدَّثني عيسى بنُ عثمانَ الرَّمْليُّ، قال: ثنا يحيى بنُ عيسى، عن ابن أبي ليلى، عن عطيةَ، عن أبي سعيدٍ الخُدْريِّ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا}. قال: "طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها".

Bana Îsâ b. Osmân er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Îsâ, İbn Ebî Leylâ'dan, [o] Atıyye'den, [o da] Ebû Saîd el-Hudrî'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, artık bir kimseye imanı fayda sağlamaz” [ayeti hakkında]: "Güneşin batıdan doğmasıdır" buyurdu.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن ابن أبي ليلى، عن عطيةَ، عن أبي سعيدٍ، عن النبيِّ ﷺ مثلَه .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İbn Ebî Leylâ'dan, [o] Atıyye'den, [o da] Ebû Saîd'den, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضَيلٍ وجريرٌ، عن عُمارةً، عن أبي زُرْعةَ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لا تَقومُ الساعةُ حتى تَطْلُعَ الشمسُ مِن مَغْرِبها". قال: "فإذا رآها الناسُ آمَن مَن عليها، فتلك حينَ {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} " .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl ve Cerîr, Umâre'den , [o] Ebû Zür'a'dan, [o da] Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Güneş batıdan doğmadıkça kıyamet kopmaz." Dedi ki: "İnsanlar onu gördüklerinde yeryüzünde bulunan herkes iman eder. İşte o an {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “daha önce inanmamış veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz” [vaktidir]" .

حدَّثنا عبد الحميد بنُ بَيانِ السُّكَّريُّ وإسحاقُ بنُ شاهينٍ.، قالا أخبَرنا خالدُ بنُ عبدِ اللَّهِ الطَّحَّانُ، عن يونُسَ، عن إبراهيمَ التَّيْميِّ، عن أبيه، عن أبي ذرٍّ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "أَتَدْرُون أين تَذْهَبُ هذه الشمسُ؟ ". قالوا:

Bize Abdülhamîd b. Beyân es-Sükkerî ve İshâk b. Şâhîn anlattılar, dediler ki: Bize Hâlid b. Abdillâh et-Tahhân, Yûnus'tan, [o] İbrâhîm et-Teymî'den, [o] babasından, [o da] Ebû Zerr'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bu güneşin nereye gittiğini biliyor musunuz?» [Ashap] dediler ki:

اللهُ ورسولُه أعلمُ. قال: "إنها تَذْهَبُ إلى مُسْتَقَرِّها تحتَ العرشِ فتَخِرُّ ساجدةً، فلا تَزالُ كذلك حتى يقالَ لها: ارْتَفِعى مِن حيثُ شئتِ. فتُصْبِحُ طالعةً مِن مَطْلِعِها ، ثم تَجْرِى إلى أن تَنْتَهِيَ إلى مُسْتَقَرٍّ لها تحت العرشِ، فتَخِرَّ ساجدةً، فلا تَزالُ كذلك حتى يقالَ لها: ارتَفِعى مِن حيث شئتِ. فتُصْبِحُ طالعةً مِن مَطْلِعِها ثم تَجْرِى لا يُنْكِرُ الناسُ منها شيئًا، حتى تَنْتَهِي فتَخِرَّ ساجدةً في مستَقرٍّ لها تحتَ العرش، فيُصبحُ الناسُ لا يُنكرون منها شيئًا، فيُقالُ لها: اطْلَعى مِن مغربِك. فتُصْبحُ طالعةً مِن مغربِها". قال رسولُ اللهِ ﷺ: "أَتَدْرُونَ أَيَّ يوم ذلك؟ " قالوا: اللَّهِ الله ورسولُه أعلمُ. قال: "ذاك يومُ {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} .

"Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Buyurdu ki: "O, Arş'ın altındaki karar yerine gider ve secdeye kapanır. Kendisine: 'Nereden istersen oradan yüksel' denilinceye kadar öylece kalır. Sabahleyin doğduğu yerden doğar . Sonra Arş'ın altındaki karar yerine varıncaya kadar akıp gider ve secdeye kapanır. Kendisine: 'Nereden istersen oradan yüksel' denilinceye kadar öylece kalır. Sabahleyin doğduğu yerden doğar. Sonra insanlar onda yadırganacak hiçbir şey görmeksizin akıp gider, nihayet varıp Arş'ın altındaki karar yerinde secdeye kapanır. İnsanlar onda yadırganacak bir şey görmeden sabahlarlar. Ona: 'Battığın yerden doğ' denir ve sabahleyin battığı yerden doğar." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bunun hangi gün olduğunu bilir misiniz?" buyurdu. "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Buyurdu ki: "İşte o, {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “daha önce inanmamış veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz” günüdür .

حدَّثنا مُؤَمَّلُ بنُ هشامٍ ويعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قالا: ثنا ابن عُلَيةَ، عن يونُسَ، عن إبراهيمَ بن يزيدَ التَّيْميِّ، عن أبيه، عن أبي ذرٍّ، عن النبيِّ ﷺ نحوَه .

Bize Müemmel b. Hişâm ve Ya'kûb b. İbrâhîm anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye, Yûnus'tan, [o] İbrâhîm b. Yezîd et-Teymî'den, [o] babasından, [o] Ebû Zerr'den, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، عن إسرائيلَ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ، عن صفوانَ بن عَسَّالِ، قال: ثنا رسولُ اللهِ ﷺ: "إن مِن قبَلِ مغربِ الشمسِ بابًا مفتوحًا للتوبةِ، حتى تَطْلُعَ الشمسُ مِنْ نَحْوِه ، فإذا طلَعَت الشمسُ مِن نحوِه لم يَنْفَعْ نفسًا إيمانُها لم تَكُنْ آمَنَت مِن قبلُ أو كسَبَت في إيمانها خيرًا"

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh, İsrâîl'den, [o] Âsım'dan, [o] Zirr'den, [o da] Safvân b. Assâl'dan nakletti; dedi ki: Bize Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle anlattı: "Güneşin battığı tarafta, güneş o taraftan doğuncaya kadar tevbe için açık bir kapı vardır . Güneş o taraftan doğduğunda ise daha önce iman etmemiş yahut imanında bir hayır kazanmamış hiçbir kimseye imanı fayda vermez" .

حدَّثنا المفضلُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أشعتُ بنُ عبدِ الرحمنِ بن زُبَيْدٍ

Bize el-Mufaddal b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Eş'as b. Abdirrahmân b. Zübeyd anlattı:

الإيَاميُّ ، عن أبيه، عن زُبَيْدٍ، عن زِرِّ بن حُبَيْشٍ، عن صَفْوَانَ بن عَسَّالٍ المُراديِّ، قال: ذُكِرَت التوبةُ، فقال النبيُّ ﷺ: "للتوبةِ بابٌ بالمغربِ مَسيرةُ سبعين عامًا، أو أربعين عامًا، فلا يَزالُ كذلك حتى يَأْتى بعضُ آياتِ رَبِّك" .

el-Eyâmî , babasından, [o] Zübeyd'den, [o] Zirr b. Hubeyş'ten, [o da] Safvân b. Assâl el-Murâdî'den nakletti; dedi ki: Tevbe konusu zikredildi, bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Tevbe için batıda yetmiş yıllık -veya kırk yıllık- mesafede bir kapı vardır. Rabbinin bazı ayetleri gelinceye kadar bu [kapı] öylece kalır" .

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا سهلُ بنُ عامرٍ، قال: ثنا مالكٌ، عن عاصمٍ بن أبي النَّجودِ، عن زِرّ بن حُبَيشٍ، عن صَفْوانَ بن عَسَّالٍ أنه قال: إن بالمغربِ بابًا مفتوحًا للتوبةِ مسيرةَ سبعين عامًا، فإذا طلعت الشمسُ مِن مغربِها، لم يَنْفَعْ نفسًا إيمانُها لم تَكُنْ آمَنَت مِن قبلُ أو كسَبَت في إيمانِها خيرًا .

Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Sehl b. Âmir anlattı, dedi ki: Bize Mâlik, Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan, [o] Zirr b. Hubeyş'ten, [o da] Safvân b. Assâl'dan nakletti; o şöyle demiştir: Batıda tevbe için yetmiş yıllık mesafede açık bir kapı vardır. Güneş batıdan doğduğu zaman, daha önce iman etmemiş yahut imanında bir hayır kazanmamış hiçbir kimseye imanı fayda vermez .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن فُضَيْلٍ، عن عُمارَةَ بن القَعْقاعِ، عن أبي زُرْعَةَ، عن أبي هريرةَ، قال: سمِعْتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ: "لا تَقومُ الساعةُ حتى تَطْلُعَ الشمسُ مِن مغربِها، فإذا طلَعَت ورآها الناسُ آمَن مَنْ عليها، فذلك حين {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ} ".

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Umâre b. el-Ka'kâ'dan, [o] Ebû Zür'a'dan, [o da] Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Güneş batıdan doğmadıkça kıyamet kopmaz. O doğup insanlar onu görünce yeryüzündeki herkes iman eder. İşte bu, {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ} “daha önce inanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz” anıdır."

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا خالدُ بنُ مَخْلَدٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، عن العَلاءَ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لا تَقومُ الساعةُ حت تَطْلُعَ الشمسُ مِن مغربِها، فيومَئذٍ يُؤْمِنُ الناسُ كلُّهم أَجْمَعون، وذلك حينَ {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} ".

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Mahled anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, el-Alâ'dan, [o] babasından, [o da] Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Güneş batıdan doğmadıkça kıyamet kopmaz. O gün bütün insanlar hep birlikte iman ederler. İşte bu, {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “daha önce iman etmemiş yahut imanında bir hayır kazanmamış hiçbir kimseye imanı fayda vermez” vaktidir.»

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن ابن عَوْنٍ، عن ابن سيرينَ، عن أبي هريرةَ، قال: "التوبةُ مقبولةٌ ما لم تَطْلُعِ الشمسُ مِن مغربِها".

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İbn Avn'dan , [o] İbn Sîrîn'den, [o da] Ebû Hüreyre'den nakletti; o şöyle demiştir: "Güneş batıdan doğmadığı müddetçe tevbe kabul edilir."

حدَّثنا أحمدُ بنُ الحسنِ الترمذيُّ، قال: ثنا سليمانُ بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: ثنا ابن عيَّاش ، قال: ثنا ضَمْضَمُ بنُ زُرْعَةَ، عن شُرَيْحٍ بن عُبيد، عن مالكِ بن يَخَامِرٍ، عن معاويةَ بن أبي سفيانَ وعبدِ الرحمنِ بن عوفٍ وعبدُ اللهِ بن عمرِو بن العاصِ، عن رسولِ اللهِ ﷺ، قال: "لا تَزالُ التوبةُ مَقبولةً حتى تَطْلُعَ الشمسُ مِن مغربِها، فإذا طلَعَت طُبِع على كلِّ قلبٍ بما فيه، و كُفى الناسُ العملَ" .

Bize Ahmed b. el-Hasan et-Tirmizî anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize İbn Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize Damdam b. Zür'a, Şüreyh b. Ubeyd'den, [o] Mâlik b. Yehâmir'den, [o] Muâviye b. Ebî Süfyân, Abdurrahmân b. Avf ve Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan, [onlar da] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiler; şöyle buyurdu: "Güneş batıdan doğuncaya kadar tevbe daima kabul edilir. Doğduğu zaman ise her kalbe içindekilerle mühür vurulur ve insanlara amel kâfi gelir [artık yeni amel yazılmaz]" .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ وجعفرُ بنُ عونٍ بنحوِه.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme ve Ca'fer b. Avn benzerini naklettiler.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن أبي حَيَّانَ التَّيْمِيُّ، عن أبي زُرْعَةَ، قال: جلس ثلاثةٌ مِن المسلمين إلى مَرْوانَ بن الحكمِ بالمدينةِ، فسمِعوه وهو يُحَدِّثُ عن الآياتِ أن أولَها خروجًا الدجالُ، فانْصَرَف القومُ إلى عبدِ اللهِ بن عمرٍو، فحدَّثوه بذلك، فقال: لم يَقُلْ مَرْوانُ شيئًا، قد حفِظْتُ مِن رسولِ اللهِ ﷺ في ذلك شيئًا لم أَنْسَه، لقد سمِعْتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقول: "إن أولَ الآياتِ خروجًا طُلوعُ الشمسِ مِن مغربِها، أو خروجُ الدَّابَّةِ على الناسِ ضُحًى، أَيَّتُهما ما كانت قبلَ صاحِبَتِها، فالأُخرى على أثَرِها قريبًا. ثم قال عبدِ اللهِ بن عمرٍو، وكان يَقْرَأُ الكتبَ:

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Hayyân et-Teymî'den, [o da] Ebû Zür'a'dan nakletti; şöyle dedi: Medine'de Müslümanlardan üç kişi Mervân b. el-Hakem'in yanına oturdular ve onun [kıyamet] alametlerinden bahsederek, ortaya çıkacak ilk alametin Deccâl olduğunu söylediğini işittiler. Bunun üzerine o topluluk Abdullah b. Amr'a gidip durumu ona anlattılar. [Abdullah b. Amr] şöyle dedi: "Mervân [doğru] bir şey söylememiş. Ben bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den unutmadığım bir şey ezberledim. Gerçekten de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Şüphesiz [kıyamet] alametlerinden ilk ortaya çıkacak olanı, güneşin batıdan doğması veya kuşluk vakti Dâbbe'nin insanların karşısına çıkmasıdır. Bu ikisinden hangisi arkadaşından önce olursa, diğeri de hemen onun peşinden pek yakındır.» Sonra kitapları okuyan [bir kimse] olan Abdullah b. Amr şöyle dedi:

أَظُنُّ أولَهما خروجًا طلوعَ الشمسِ مِن مغربِها، وذلك أَنَّهَا كُلَّما غَرَبَت أَتَتْ تحتَ العرشِ فسجَدَت واستَأْذَنَت في الرجوعِ، [فيُؤذَنُ لها في الرجوعِ، حتى إذا [بدا للهِ] أن تَطْلُعَ مِن مغربِها، فعَلَت كما كانت تَفْعَلُ، أنتْ تحتَ العرشِ فسجَدَت واستَأْذَنَت في الرجوع] ، فلم يَرُدَّ عليها شيئًا. فتَفْعَلُ ذلك ثلاث مراتٍ، لا يَرُدُّ عليها بشيءٍ، حتى إذا ذهَب مِن الليلِ ما شاء اللهُ أن يَذْهَبَ، وعرَفَت أن لو أذِن لها لم تُدْرِكِ المَشْرقَ، قالت: ما أبعدَ المشرقَ، ربِّ مَن لى بالناس، حتى إذا صار الأُفُق كأنه طَوْقٌ، اسْتَأْذَنَت في الرجوعِ، فقيل لها: اطْلُعى مِن مكانِك. فتَطْلُعُ مِن مغربِها. ثم قرَأ: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا} إلى آخرِ الآيةِ .

"Bu ikisinden ilk çıkacak olanın güneşin batıdan doğması olduğunu zannediyorum. Çünkü o her battığında Arş'ın altına gelip secde eder ve geri dönmek için izin ister. [Geri dönmesine izin verilir. Nihayet Allah onu batısından doğdurmayı murad ettiğinde] , [daha önce yaptığı gibi yapar; Arş'ın altına gelip secde eder ve geri dönmek için izin ister] , fakat O, ona hiçbir karşılık vermez. O bunu üç defa yapar, O ise ona hiçbir şeyle karşılık vermez. Nihayet geceden Allah'ın dilediği kadar bir vakit geçip de [güneş] eğer kendisine izin verilse dahi doğuya yetişemeyeceğini anlayınca: 'Doğu ne kadar da uzak! Rabbim, insanlara [ulaşmayı] kim sağlayacak?' der. Nihayet ufuk adeta bir halka gibi daralınca geri dönmek için izin ister; kendisine: 'Bulunduğun yerden doğ' denilir. O da batısından doğar." Sonra: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün artık bir kimseye imanı fayda sağlamaz...” ayetini sonuna kadar okudu .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو رَبيعةَ فَهْدٌ، قال: ثنا حمادٌ، عن يحيى بن سعيدٍ أبي حَيَّانَ، عن الشعبيِّ، أن ثلاثةَ نفرٍ دخَلوا على مَرْوانَ بن الحكمِ. فذكَر نحوَه عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Rebîa Fehd anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Yahyâ b. Saîd Ebû Hayyân'dan, [o da] eş-Şa'bî'den nakletti; üç kişi Mervân b. el-Hakem'in yanına girdiler. [Râvi] Abdullah b. Amr'dan benzerini zikretti .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، قال: سمِعْتُ عاصمَ بنَ أبى النُّجودِ يُحَدِّثُ عن زِرِّ بن حُبَيْشٍ، عن صَفْوَانَ بن عَسَّالٍ،

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi, dedi ki: Âsım b. Ebi'n-Nucûd'u Zirr b. Hubeyş'ten, [o da] Safvân b. Assâl'dan naklederken işittim:

قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إن بالمغرب بابًا مفتوحًا للتوبةِ مسيرةَ سبعين عامًا، لا يُغْلَقُ حتى تَطْلُعَ الشمسُ مِن نَحْوِه" .

dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Batıda tevbe için yetmiş yıllık mesafede açık bir kapı vardır; güneş o taraftan doğuncaya kadar kapanmaz" .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ، عن حجاجٍ، عن عاصمٍ، عن زِرِّ بن حُبَيْشٍ، عن صَفْوانَ بن عَمَّالٍ، قال: إذا طلَعَت الشمسُ مِن مغربِها، فيومَئذٍ لا يَنفَعُ نفسًا إيمانُها لم تَكُنْ آمَنَت مِن قبلُ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid, Haccâc'dan, [o] Âsım'dan, [o] Zirr b. Hubeyş'ten, [o da] Safvân b. Assâl'dan nakletti; dedi ki: Güneş batıdan doğduğu zaman, işte o gün daha önce iman etmemiş hiçbir kimseye imanı fayda vermez.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو ربيعةَ فَهْدٌ، قال: ثنا عاصمُ بن بَهْدَلَةَ، عَن زِرِّ بن حُبَيْشٍ، قال: غَدَوتُ إلى صَفْوَانَ بن عَسَّالٍ، فقال: إن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "إن بابَ التوبة مفتوحٌ مِن قِبَلِ المغربِ، عرْضُه مسيرةُ سبعين عامًا، فلا يَزالُ مفتوحًا حتى تَطْلُعَ مِن قِبَلِه الشمسُ". ثم قرَأ: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}. إلى: {خَيْرًا}.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Rebîa Fehd anlattı, dedi ki: Bize Âsım b. Behdele, Zirr b. Hubeyş'ten nakletti; dedi ki: Sabah erkenden Safvân b. Assâl'ın yanına gittim, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Tevbe kapısı batı tarafında açıktır, genişliği yetmiş yıllık mesafedir. Güneş o taraftan doğuncaya kadar açık kalmaya devam eder" buyurdu. Sonra {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “Onlar kendilerine meleklerin gelmesinden veya Rabbinin gelmesinden yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar?...” ayetini {خَيْرًا} “...[imanında bir] hayır [kazanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz]” kısmına kadar okudu.

حدَّثني الربيعُ بنُ سليمانَ، قال: ثنا شعيبُ بنُ الليثِ، قال: ثنا الليثُ، عن جعفرِ بن ربيعةَ، عن عبدِ الرحمنِ بن هُرْمُزَ أنه قال: قال أبو هريرةَ: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لا تقومُ الساعةُ حتى تَطْلُعَ الشمسُ مِن المغربِ". قال: "فإذا طلَعَت الشمسُ مِن المغربِ آمَن الناسُ كلُّهم، وذلك حينَ {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} " .

Bana er-Rebî' b. Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Şuayb b. el-Leys anlattı, dedi ki: Bize el-Leys, Ca'fer b. Rebîa'dan, [o da] Abdurrahmân b. Hürmüz'den nakletti; o şöyle demiştir: Ebû Hüreyre dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Güneş batıdan doğmadıkça kıyamet kopmaz." Dedi ki: "Güneş batıdan doğduğu zaman insanların hepsi iman eder. İşte bu, {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “daha önce inanmamış veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz” vaktidir" .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن أيوب، عن ابن سيرينَ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "مَن تاب قبلَ

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Eyyûb'dan, [o] İbn Sîrîn'den, [o da] Ebû Hüreyre'den haber verdi; [Ebû Hüreyre] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim ... önce tevbe ederse

أن تَطْلُعَ الشمسُ مِن مغربِها قُبِل منه" .

güneş batıdan doğmadan önce tevbe ederse, tevbesi kabul edilir" .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا فهدٌ، قال: ثنا حمادٌ، عن يونُسَ بن عُبيدٍ، عن إبراهيمَ بنَ يزيدِ التَّيْميِّ، عن أبي ذرٍّ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "إن الشمسَ إذا غرَبَت أتَتْ تحتَ العرشِ فسجَدَت، فيقالُ لها: اطْلَعى مِن حيث عَرَبْتِ". ثم قرَأ هذه الآيةَ: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ} إلى آخرِ الآية.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Fehd anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Yûnus b. Ubeyd'den, [o] İbrâhîm b. Yezîd et-Teymî'den, [o da] Ebû Zerr'den nakletti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Güneş battığında Arş'ın altına gelir ve secde eder. Kendisine: 'Battığın yerden doğ' denilir ." Sonra şu ayeti sonuna kadar okudu: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “Onlar kendilerine meleklerin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar?...”.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، عن سفيانَ بن حسينٍ، عن الحكمِ، عن إبراهيمَ التيميِّ، عن أبيه، عن أبي ذرٍّ، قال: كنتُ رِدْفَ النبيِّ ﷺ ذاتَ يومٍ على حمارٍ فنظَر إلى الشمسِ حينَ غرَبَت، فقال: "إنها تَغْرُبُ في عينٍ حاميةٍ ، تَنْطَلِقُ حتى تَخِرَّ لربها ساجدةً تحتَ العرشِ، حتى يَأْذَنَ لها، فإذا أراد أن يُطْلِعَها مِن مَغْرِبها حبَسَها، فتقولُ: يا ربِّ، إن مسيرى بعيدٌ. فيقولُ لها: اطْلَعى مِن حيث غرَبْتِ. فذلك حينَ {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ} " .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Süfyân b. Hüseyn'den, [o] el-Hakem'den, [o] İbrâhîm et-Teymî'den, [o] babasından, [o da] Ebû Zerr'den nakletti; dedi ki: Bir gün bir eşek üzerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in terkisindeydim. O, battığı sırada güneşe baktı ve şöyle buyurdu: "O, sıcak/balçıklı bir pınarda batar ; gider ve Arş'ın altında Rabbi için secdeye kapanır, nihayet O kendisine izin verir. Onu batısından doğdurmak istediğinde ise onu tutar. Güneş: 'Ey Rabbim, benim yolum uzaktır' der. O da kendisine: 'Battığın yerden doğ' buyurur. İşte bu, {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ} “daha önce inanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz” vaktidir" .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عَبْدةُ، عن موسى بن المسيبِ، عن إبراهيمَ التيميِّ عن أبيه، عن أبي ذرٍّ، قال: نظَر النبيُّ ﷺ يومًا إلى الشمسِ فقال: "يُوشِكُ أن

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abde, Mûsâ b. el-Müseyyeb'den, [o] İbrâhîm et-Teymî'den, [o] babasından, [o da] Ebû Zerr'den nakletti; dedi ki: Bir gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem güneşe baktı ve şöyle buyurdu: «[Onun]

تَجئَ حتى تَقِفَ بين يديِ اللهِ، فيقول: ارْجِعى مِن حيث جئتِ. فعندَ ذلك {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} "

gelip Allah'ın huzurunda durması ve O'nun: 'Geldiğin yere dön!' buyurması yakındır. İşte o vakit {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “daha önce inanmamış veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz" .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا}: فهو أنه لا يَنْفَعُ مشركًا إيمانُه عندَ الآياتِ، ويَنْفَعُ أهلَ الإيمانِ عند الآياتِ، إن كانوا اكْتَسَبوا خيرًا قبل ذلك. قال ابن عباسٍ: خرَج رسولُ اللهِ ﷺ عَشِيَّةً مِن العشيَّاتِ، فقال لهم: "يا عبادَ اللهِ، تُوبوا إلى اللهِ، فإنكم تُوشِكون أن تَرَوُا الشمسَ مِن قبل المغربِ، فإذا فَعَلَت ذلك حُبِسَت التوبةُ، وطُوِى العملُ، وخُتِم الإيمانُ ". فقال الناسُ: هل لذلك مِن آية يا رسولَ اللهِ؟ فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "إن آيةَ تِلكُمُ الليلة أن تَطولَ كقَدْرِ ثلاثِ ليالٍ، فَيَسْتَيْقِظُ الذين يَخْشَوْن ربَّهم، فيُصَلُّون له، ثم يَقْضُون صلاتَهم، والليلُ مكانَه [لم يَنْقَضِ]، ثم يَأْتُون مَضاجعَهم فينامون، حتى إذا اسْتَيْقَظوا والليلُ مكانَه، فإذا رأَوْا ذلك خافوا أن يَكونَ بينَ يدَىْ أمرٍ عظيمٍ، فإذا أصْبَحوا، وطال عليهم طُلوعُ الشمسِ، فبيْنا هم يَنْتَظِرونها إذ طلَعَت عليهم مِن قِبَلِ المغربِ، فإذا فعَلَت ذلك لم

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; onun {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “Rabbinin bazı alametleri geldiği gün, daha önce inanmamış veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz” kavli hakkında şöyle dedi: O, alametler belirdiğinde müşrike imanının fayda vermeyeceği, öncesinde bir hayır kazanmışlarsa iman ehline ise alametler belirdiğinde [imanlarının] fayda vereceği anlamındadır. İbn Abbâs dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem akşamlardan bir akşam [ashabının yanına] çıktı ve onlara şöyle buyurdu: «Ey Allah'ın kulları! Allah'a tevbe edin; çünkü sizin güneşi batı tarafından görmeniz yakındır. O bunu yaptığı vakit tevbe [kapısı] kapanır, ameller dürülür ve iman mühürlenir.» İnsanlar: 'Ey Allah'ın Resûlü, bunun bir alameti var mıdır?' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «O gecenin alameti, üç gece kadar uzamasıdır. Rablerinden korkan kimseler uyanıp O'nun için namaz kılarlar, sonra namazlarını bitirirler fakat gece olduğu gibi [durmaktadır] [henüz bitmemiştir]. Sonra yataklarına gelip uyurlar; tekrar uyandıklarında gece yine olduğu gibi [durmaktadır]. Bunu gördüklerinde büyük bir olayın eşiğinde olmaktan korkarlar. Sabah vaktine eriştiklerinde güneşin doğuşu onlara pek gecikir. Onlar güneşi beklerken birdenbire güneş üzerlerine batı tarafından doğuverir. O bunu yaptığı zaman artık...»

يَنْفَعْ نفسًا إيمانُها لم تَكُنْ آمَنَت مِن قَبْلُ" .

daha önce inanmamış olan bir kimseye imanı fayda vermez" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن صالحٍ مولى التَّوْءَمَةِ، عن أبي هريرةَ، أنه سمِعه يقولُ: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لا تَقومُ الساعةُ حتى تَطْلُعَ الشمسُ مِن مغربِها، فإذا طلَعَت ورآها الناسُ، آمَنوا كلُّهم أجْمَعون، فيومئذٍ {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا} " الآية.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o] Sâlih Mevlâ et-Tev'eme'den, [o da] Ebû Hüreyre'den nakletti; kendisini şöyle derken işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Güneş batısından doğmadıkça kıyamet kopmaz. Doğduğu ve insanlar onu gördüğü zaman hepsi birden iman ederler. İşte o gün {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا} 'artık imanı bir fayda sağlamaz...' [ayetidir]."

وبه قال: حدَّثني حجاجٌ، قال: قال ابن جُريج: أَخْبَرَنِى ابن أَبِي عَتِيقٍ، أنه سمِع عُبيد بن عُميرٍ يَتْلُو: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا}. قال: يقولُ: يُتَحَدَّثُ واللهُ أعلمُ، أنها الشمسُ تَطْلُعُ مِن مغربِها.

Aynı isnadla dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi: Bana İbn Ebî Atîk, Ubeyd b. Umeyr'i {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, artık bir kimseye imanı fayda sağlamaz” ayetini okurken işittiğini haber verdi. Dedi ki: Ubeyd şöyle diyordu: Anlatıldığına göre -Allah en doğrusunu bilir- o, güneşin batısından doğmasıdır.

قال ابن جُريج: وأَخْبَرَنى عمرُو بنُ دينار، أنه سمع عُبيد بن عُميرٍ يقولُ ذلك.

İbn Cüreyc dedi ki: Bana Amr b. Dînâr da Ubeyd b. Umeyr'i böyle derken işittiğini haber verdi.

قال ابن جُريجٍ: وأخْبرَنى عبدُ اللهِ بنُ أبي مُلَيْكةَ، أنه سمِع عبدِ اللهِ بن عمرٍو يقولُ: إن الآيةَ التي لا يَنْفَعُ نفسًا إيمانُها، إذا طلَعَت الشمسُ مِن مغربِها .

İbn Cüreyc dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî Müleyke, Abdullah b. Amr'ı şöyle derken işittiğini haber verdi: İmanının bir kimseye fayda vermeyeceği o ayet (alamet), güneşin batısından doğduğu zamandır .

قال ابن جُريجٍ: وقال مجاهدٌ ذلك أيضًا.

İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid de aynı şeyi söyledi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن شعبةَ، عن قتادةَ، عن زُرارةَ بن أَوْفَى، عن ابن مسعودٍ: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا}. قال: طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Şu'be'den, [o] Katâde'den, [o] Zürâre b. Evfâ'dan, [o da] İbn Mes'ûd'dan [şöyle rivayet etti]: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, hiçbir nefse imanı fayda vermez.” [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: [O,] güneşin batısından doğmasıdır.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشار ومحمدُ بنُ المثنى، قالا: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: سَمِعْتُ قتادةَ يُحَدِّثُ عن زِرارةَ بن أَوْفَى، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ في هذه الآية: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}. قال: طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها.

Bize Muhammed b. Beşşâr ve Muhammed b. el-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Katâde'yi, Zürâre b. Evfâ'dan, [o da] Abdullah b. Mes'ûd'dan bu ayet: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün...” hakkında şöyle derken işittim: [O,] güneşin batısından doğmasıdır.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا ابن أبي عَدِيٍّ وعبدُ الوهَّابِ، عن عوفٍ، عن ابن سيرينَ، قال: ثني أبو عُبيدة بنُ عبدِ اللَّهِ بن مسعودٍ، قال: كان عبدُ اللهِ بنُ مسعودٍ يقولُ: ما ذُكر مِن الآياتِ فقد مضَيْن غير أربع؛ طلوعِ الشمسِ مِن مغربِها، ودابَّة الأرضِ، والدجَّالِ، وخروجِ يَأْجُوجَ ومَأْجُوجَ، والآيةُ التي تُخْتَمُ بها الأعمالُ طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها ألم تَرَ أن الله قال: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا}. قال : طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy ve Abdülvehhâb, Avf'tan , [o] İbn Sîrîn'den nakletti; dedi ki: Bana Ebû Ubeyde b. Abdillâh b. Mes'ûd anlattı; dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd şöyle derdi: Zikredilen ayetlerden (alametlerden) dördü hariç hepsi geçmiştir: Güneşin batısından doğması, dâbbetü'l-arz, Deccâl ve Ye'cûc ile Me'cûc'un çıkması. Amellerin kendisiyle mühürleneceği ayet ise güneşin batısından doğmasıdır. Allah'ın: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce inanmamış veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz” buyurduğunu görmedin mi? [İbn Mes'ûd] dedi ki : [O,] güneşin batısından doğmasıdır .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا ابن أَبي عَدِيٍّ، عن شعبةَ، عن سليمانَ، عن أبى الضُّحَى، عن مَسْروقٍ، قال: قال عبد الله: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا}. قال: طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها مع القمرِ، كأنهما بَعيران

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Şu'be'den, [o] Süleyman'dan, [o] Ebü'd-Duhâ'dan, [o da] Mesrûk'tan nakletti; dedi ki: Abdullah [b. Mes'ûd]: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce iman etmemiş hiçbir kimseye imanı fayda sağlamaz” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [O,] güneşin ayla birlikte sanki iki deve...

مَقْرونان.

gibi batısından doğmasıdır.

قال شعبةُ: وحدَّثنا قتادة، عن زُرارةَ، عن عبدِ اللَّهِ بن مسعودٍ: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}. قال: طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها.

Şu'be dedi ki: Bize Katâde, Zürâre'den, [o da] Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün...” [hakkında] şöyle dedi: [O,] güneşin batısından doğmasıdır.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ عن الأعمشِ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}. قال: طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها مع القمرِ كالبعيرَيْن المُقْتَرِنَين .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, [o] Ebü'd-Duhâ'dan, [o] Mesrûk'tan, [o da] Abdullah b. Mes'ûd'dan nakletti: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün...” [hakkında] şöyle dedi: [O,] güneşin ayla birlikte birbirine koşulmuş iki deve gibi batısından doğmasıdır .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن منصورٍ والأعمشِ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللَّهِ: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا}. قال: طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها مع القمرِ، كالبعيرَيْن القرينَيْن .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, [o] Mansûr ve el-A'meş'ten, [onlar] Ebü'd-Duhâ'dan, [o] Mesrûk'tan, [o da] Abdullah'tan nakletti: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, artık bir kimseye imanı fayda sağlamaz” [hakkında] şöyle dedi: [O,] güneşin ayla birlikte birbirine bağlı iki deve gibi batısından doğmasıdır .

قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ وأبيه، عن أشعثَ بن أبى الشَّعثاءِ، عن أبيه، عن عبدِ اللهِ، قال: التوبةُ مبسوطةٌ ما لم تَطْلُعِ الشمسُ مِن مغربِها.

Dedi ki: Bize babam, İsrâîl ve babasından, [onlar] Eş'as b. Ebi'ş-Şa'sâ'dan, [o] babasından, [o da] Abdullah'tan nakletti; dedi ki: Güneş batısından doğmadığı sürece tevbe [kapısı] açıktır.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكر لنا أن ابنَ أمِّ عبْدٍ كان يقولُ: لا يَزالُ بابُ التوبةِ مفتوحًا حتى تَطْلُعَ الشمسُ مِن مغربِها، فإذا رأَى الناسُ ذلك آمَنوا، وذلك حينَ {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; dedi ki: Bize İbn Ümmi Abd'in şöyle dediği zikredildi: Güneş batısından doğuncaya kadar tevbe kapısı açık kalmaya devam eder; insanlar bunu görünce iman ederler. İşte bu, {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “daha önce inanmamış veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz” vaktidir.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا العَلاءُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لا تَقومُ الساعةُ حتى تَطْلُعَ

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize el-Alâ b. Abdirrahmân, babasından, [o da] Ebû Hureyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «لا تَقومُ الساعةُ حتى تَطْلُعَ» «... doğmadıkça kıyamet kopmaz:»

الشمسُ مِن مغربِها، فإذا طلَعَت آمن الناسُ كلُّهم، فيومَئذٍ {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا}.

doğmadıkça kıyamet kopmaz. Doğduğu vakit insanların hepsi iman eder. İşte o gün {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “daha önce inanmamış veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz”."

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيَيْنةَ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن عبيدِ بن عميرٍ: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}. قال: طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, [o da] Ubeyd b. Umeyr'den nakletti: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün...” [hakkında] şöyle dedi: [O,] güneşin batısından doğmasıdır .

قال: حدَّثنا أبي، عن الحسنِ بن عقبةَ أبي كِيرانَ، عن الضحاكِ: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا}. قال: طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها.

Dedi ki: Bize babam, el-Hasan b. Ukbe Ebû Kîrân'dan, [o da] ed-Dahhâk'tan nakletti: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, artık bir kimseye imanı fayda sağlamaz” [hakkında] şöyle dedi: [O,] güneşin batısından doğmasıdır.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاق، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، قال: أخْبَرني أشعثُ بنُ أبى الشَّعْثاء، عن أبيه، عن ابن مسعودٍ في قولِه: {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ}. قال: لا تَزالُ التوبةُ مَبْسوطةً ما لم تَطْلُع الشمسُ مِن مغربِها .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İsrâîl haber verdi, dedi ki: Bana Eş'as b. Ebi'ş-Şa'sâ, babasından, [o da] İbn Mes'ûd'dan {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ} “Daha önce inanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz” sözü hakkında haber verdi; dedi ki: Güneş batısından doğmadıkça tevbe açık kalmaya devam eder .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}. قال: طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Allah'ın: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün...” sözü hakkında [nakletti]; şöyle dedi: [O,] güneşin batısından doğmasıdır .

حدَّثني يونُسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخْبَرنى أبو صخرٍ، عن القُرَظيِّ أنه كان يقولُ في هذه الآية: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: إذا جاءت الآيات لم يَنْفَعْ نفسًا

Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Sahr, el-Kurazî'den haber verdi; o, bu ayet hakkında şöyle derdi: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce inanmamış olan hiçbir kimseye imanı fayda vermez”. Şöyle derdi: Ayetler geldiği vakit hiçbir kimseye...

إيمانُها. يقولُ: طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها.

imanı fayda vermez. Şöyle diyordu: [O,] güneşin batısından doğmasıdır.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ الثوريُّ، عن عاصمِ بن أبي النَّجودِ ، عن زِرّ بن حُبَيْشٍ، عن صَفْوانَ بن عَسَّالٍ: {يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}. قال: طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî, Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan , [o] Zirr b. Hubeyş'ten, [o da] Safvân b. Assâl'dan nakletti: {يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “Rabbinin bazı ayetleri gelir” [hakkında] şöyle dedi: [O,] güneşin batısından doğmasıdır.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن وهبِ بن جابرٍ، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ}. قال: طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, [o] Vehb b. Câbir'den, [o da] Abdullah b. Amr'dan nakletti: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün...” [hakkında] şöyle dedi: [O,] güneşin batısından doğmasıdır .

وقال آخرون: بل ذلك بعضُ الآياتِ الثلاثة؛ الدابة، ويأجوجَ ومأجوجَ، وطلوعُ الشمسِ مِن مغربِها.

Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bu, üç alametten biridir; Dâbbetü'l-arz, Ye'cûc ve Me'cûc ile güneşin batısından doğması.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جعفرُ بنُ عونٍ، عن المسعوديِّ، عن القاسمِ، قال: قال عبدُ اللهِ: التوبةُ مَعْروضةٌ على ابن آدم إن قبِلَها، ما لم تَخْرُجْ إحدى ثلاثٍ؛ ما لم تَطْلُعِ الشمسُ مِن مغربِها، أو الدابَّةُ، أو فتحُ يأجوجَ ومأجوجَ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Avn, el-Mes'ûdî'den, [o da] el-Kâsım'dan nakletti; dedi ki: Abdullah [b. Mes'ûd] şöyle dedi: Tevbe, Âdemoğluna kabul edeceği şekilde sunulmuştur; üç şeyden biri çıkmadığı müddetçe: Güneş batısından doğmadıkça veya Dâbbe [çıkmadıkça] yahut Ye'cûc ve Me'cûc'un önü açılmadıkça .

حدَّثني يعقوب، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: ثنا المسعوديُّ، عن القاسمِ بن عبدِ الرحمنِ، قال: قال عبدُ اللَّهِ: التوبةُ معروضةٌ على ابن آدم إن قبِلَها، ما لم تَخْرُجْ إحدى ثلاثٍ؛ الدابةِ، وطلوعِ الشمسِ مِن مغربِها، وخروجِ يأجوجَ ومأجوجَ.

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize el-Mes'ûdî, el-Kâsım b. Abdirrahmân'dan nakletti; dedi ki: Abdullah [b. Mes'ûd] şöyle dedi: Tevbe, Âdemoğluna kabul edeceği şekilde sunulmuştur; üç şeyden biri çıkmadığı müddetçe: Dâbbe, güneşin batısından doğması ve Ye'cûc ile Me'cûc'un çıkması.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن عامرٍ، عن عائشةَ، قالت: إذا خَرَجَتْ أولُ الآياتِ طُرِحَت الأقلامُ، وحُبسَت الحَفَظةُ، وشَهِدَت الأجسادُ على الأعمالِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, [o] Mansûr'dan, [o] Âmir'den, [o da] Âişe'den nakletti; dedi ki: İlk ayetler (alametler) çıktığı zaman kalemler bırakılır, hafaza melekleri tutulur ve bedenler amellere şahitlik eder .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن فُضيلٍ، عن أبيه، عن أبي حازمٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "ثلاثٌ إذا خَرَجْنَ لا يَنْفَعُ نفسًا إيمانُها لم تكُن آمَنَت مِن قبلُ، أو كسَبَت في إيمانِها خيرًا؛ طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها، والدجالُ، ودابَّةُ الأرضِ" .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, babasından, [o] Ebû Hâzim'den, [o da] Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Üç şey vardır ki çıktıkları zaman, daha önce inanmamış veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye imanı bir fayda sağlamaz: Güneşin batısından doğması, Deccâl ve dâbbetü'l-arz" .

حدَّثنا بشرٌ بنُ معاذٍ، قال: ثنا معاويةُ بنُ عبدِ الكَريمِ، قال: ثنا الحسنُ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "بادروا بالأعمالِ ستًّا؛ طلوعُ الشمسِ مِن مغربِها، والدجالَ، والدُّخَانَ، ودابةَ الأرضِ، [وخُوَيصَّةً أحدكم، وأمْرَ العامة"] .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Muâviye b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Altı şey [gelmeden] önce amellerde acele ediniz: Güneşin batısından doğması, Deccâl, duman, dâbbetü'l-arz, [her birinize özel ölüm ve kıyamet kopması/kamu işi]" .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكر لنا أن نبيَّ

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; dedi ki: Bize nakledildiğine göre Nebî

اللهِ ﷺ كان يقولُ. فذكَر نحوَه .

sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu zikredildi; ve bunun benzerini aktardı .

وأولى الأقوالِ بالصوابِ في ذلك ما تَظاهَرت به الأخبارُ عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: "ذلك حينَ تَطْلُعُ الشمسُ مِن مغربِها".

Bu konuda doğruya en yakın görüş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mütevatir/yaygın olarak gelen ve onun: "İşte bu, güneşin batısından doğduğu zamandır" dediği haberlerdir.

وأما قولُه: {أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا}. فإنه يعنى: أو عمِلَت في تصديقِها باللهِ خيرًا مِن عملٍ صالحٍ، يُصَدِّقُ قِيلَه ويُحَقِّقُه، مِن قبلِ طلوعِ الشمسِ مِن مغربِها، لا يَنْفَعُ كافرًا لم يَكُنْ آمَن باللهِ قبل طلوعِها، كذلك إيمانُه باللَّهِ إِن آمَن، وصدَّق باللهِ ورسلِه؛ لأنها حالةٌ لا تَمْتَنِعُ نفسٌ مِن الإقرارِ باللهِ؛ لعظيمِ الهَوْلِ الواردِ عليهم مِن أمر اللهِ، فحُكْمُ إيمانِهم [كحكمِ إيمانهم] عندَ قيامِ الساعةِ، وتلك حالٌ لا يَمْتَنِعُ الخَلْقُ مِن الإقرارِ بوَحْدانيةِ اللهِ؛ لمعاينتِهم مِن أهوالِ ذلك اليوم ما تَرْتَفِعُ معه حاجتُهم إلى الفكرِ والاستدلالِ والبحثِ والاعتبارِ. ولا يَنْفَعُ مَن كان باللهِ وبرسلِه مُصَدِّقًا، ولفرائضِ اللَّهِ مُضَيِّعًا، غيرَ مُكْتَسِب بجَوارحِه للهِ طاعةً، إذا هي طَلَعَت مِن مغربِها - أعمالُه إن عمل، وكَسْبُه إِن اكْتَسَب؛ لِتَفْريطِه الذي سلَف قبلَ طلوعِها في ذلك.

{أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “veya imanında bir hayır kazanmamış” sözüne gelince; bunun anlamı: Güneş batısından doğmadan önce, Allah'ı tasdikinde sözünü doğrulayan ve onu gerçekleştiren salih amelden bir hayır işlememiş [olmaktır]. Nasıl ki onun doğuşundan önce Allah'a iman etmemiş olan bir kâfire, o doğduktan sonra Allah'a iman edip Allah'ı ve peygamberlerini tasdik etse bile Allah'a imanı fayda sağlamazsa -çünkü bu, Allah'ın emrinden üzerlerine gelen büyük dehşetten ötürü hiçbir nefsin Allah'ı ikrardan geri duramayacağı bir durumdur; dolayısıyla onların imanlarının hükmü, kıyametin kopması anındaki [imanlarının hükmü gibidir] ; zira o durum, o günün dehşetlerinden müşahede ettikleri şeyler sebebiyle artık düşünme, istidlal, araştırma ve ibret almaya olan ihtiyaçları ortadan kalktığından ötürü yaratılmışların Allah'ın birliğini ikrardan geri duramayacakları bir andır-, aynı şekilde Allah'ı ve peygamberlerini tasdik edip de Allah'ın farzlarını zayi etmiş ve organlarıyla Allah'a bir taatte bulunmamış olan kimseye de güneş batısından doğduğunda -bundan önce bu husustaki kusurundan ötürü- amelleri amel etse de kazancı kazansa da fayda vermez.

كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا}. يقولُ: كسَبَت في تصديقها خيرًا؛ عملًا صالحًا، فهؤلاء أهلُ القبلةِ، وإن كانت مُصَدِّقةً ولم تَعْمَلْ قبل ذلك خيرًا، فعمِلَت بعدَ أن رأَت الآية لم يُقْبَلْ منها، وإن عمِلَت قبلَ الآية خيرًا، ثم عمِلَت بعدَ الآية خيرًا، قُبِل

Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye imanı fayda sağlamaz” [ayeti hakkında es-Süddî] şöyle demektedir: [Ayetin manası,] tasdikinde bir hayır yani salih amel kazanmış [olmaktır]. İşte bunlar kıble ehlidir. Şayet [kişi] tasdik etmiş olup da bundan önce hiçbir hayır işlememişse, ayeti gördükten sonra [salih amel] işlese de kendisinden kabul edilmez. Şayet ayetten önce bir hayır işlemiş olup ayetten sonra da bir hayır işlerse, bu [amel kendisinden] kabul