وأما قولُه: {ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ:
[Allah Teâlâ'nın] {ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ} “İşte O, size bunları emretti” sözüne gelince; şânı yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır:
قلْ للعادِلِين باللهِ الأوثانَ والأصنامَ من قومِك: هذه الأمورُ التي ذكَرْتُ لكم في هاتين الآيتين، هي الأشياءُ التي عهِد إلينا ربُّنا، ووصَّاكم بها ربُّكم، وأمرَكم بالعملِ بها، لا بالبَحائرِ والسَّوائبِ والوَصائلِ والحامِ، وقتل الأولادِ، ووَأْدِ البناتِ، واتِّباعِ خُطُواتِ الشيطانِ. {لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ}. يقولُ: أَمَرَكم بهذه الأمورِ التي أمَرَكم بها في هاتين الآيتين، ووصَّاكم بها، وعهِد إليكم فيها؛ لتَتَذَكَّروا عَواقبَ أمرِكم، وخطأَ ما أنتم عليه مُقِيمون، فتَنْزَجِروا عنها، وتَرْتَدِعوا وتُنِيبوا إلى طاعةِ ربِّكم.
Kavminden putları ve heykelleri Allah'a denk tutanlara de ki: Bu iki ayette size zikrettiğim bu hususlar, Rabbimizin bize emrettiği, Rabbinizin de size tavsiye ettiği ve kendisiyle amel etmenizi emrettiği hususlardır; bahîre , sâibe, vasîle, hâm uydurmak, çocukları öldürmek, kız çocuklarını diri diri gömmek ve şeytanın adımlarına uymak değildir. {لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “Düşünüp öğüt alasınız diye”; yani işlerinizin akıbetini ve üzerinde bulunduğunuz durumun yanlışlığını düşünüp öğüt alasınız da bunlardan vazgeçip sakınasınız ve Rabbinize itaate dönesiniz diye bu iki ayette size emrettiği, tavsiye ettiği ve ahdettiği bu hususları size emretmiştir, buyurmaktadır.
وكان ابن عباسٍ يقولُ: هذه الآياتُ من الآياتُ المُحْكَماتُ.
İbn Abbâs şöyle derdi: Bu ayetler muhkem ayetlerdendir.
[حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن عليّ بن صالحٍ، عن أبي إسحاقَ، عن عبدِ اللهِ بن قيسٍ عن ابن عباسٍ، قال: من الآياتُ المُحْكَماتُ] ؛ قولُه: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} .
[Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Ali b. Sâlih'ten, o Ebû İshâk'tan, o Abdullah b. Kays'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Muhkem ayetlerdendir] ; [Allah Teâlâ'nın] şu sözü: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، ومحمدُ بنُ بشارٍ، قالا: ثنا وهبُ بنُ جريرٍ، قال: ثنا أبي، قال: سمِعْتُ يحيى بنَ أيوبَ يُحَدِّثُ عن يزيدَ بن أبي حَبيبٍ، عَن مَرْثَدِ بن عبدِ اللهِ، عن عُبيدِ اللهِ بن عديِّ بن الخيَارِ، قال: سمِع كعبُ الأحبارِ رجلًا يَقْرَأُ:
Bize Muhammed b. el-Müsennâ ve Muhammed b. Beşşâr anlattılar, dediler ki: Bize Vehb b. Cerîr anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Yahyâ b. Eyyûb'un, Yezîd b. Ebî Habîb'den, Mersed b. Abdillâh'tan, onun da Ubeydullâh b. Adiy b. el-Hıyâr'dan şöyle anlattığını işittim: Ka'bu'l-Ahbâr bir adamın şöyle okuduğunu işitti:
{قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ}. فقال: والذي نفسُ كعبٍ بيدِه، إن هذا لأوَّلُ شيءٍ في التوراةِ: (بسم الله الرحمن الرحيم: قل تعالوا أتلُ ما حرّم ربكم عليكم) .
{قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım”. Bunun üzerine dedi ki: Ka'b'ın canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, Tevrat'ta ilk olan şey şudur: (Bismillâhirrahmânirrahîm: De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım) .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن أبيه، عن سعيدِ بن مسروقٍ، عن رجلٍ، عن الرَّبيع بن خُثَيمٍ أنه قال لرجلٍ: هل لك في صَحيفةٍ عليها خاتمُ محمدٍ؟ ثم قرَأ هؤلاء الآياتِ: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o Saîd b. Mesrûk'tan, o bir adamdan, o da er-Rebî' b. Huseym'den nakletti; o bir adama: "Üzerinde Muhammed'in mührü bulunan bir sahifeyi görmek ister misin?" dedi, sonra şu ayetleri okudu: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا إسحاقُ الرازيُّ، عن أبي سنانٍ، عن عمرِو بن مُرَّةَ، قال: قال الربيعُ: ألا أَقْرَأُ عليكم صحيفةً من رسولِ اللهِ ﷺ لم يُفَلَّ خاتَمُها؟ فقرَأ هذه الآياتِ: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ}.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İshâk er-Râzî, Ebû Sinân'dan, o da Amr b. Mürre'den anlattı, dedi ki: er-Rebî' şöyle dedi: "Size Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) mührü bozulmamış bir sahife okuyayım mı?" dedi ve şu ayetleri okudu: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım”.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن علْقمةَ، قال: جاء إليه نَفَرٌ، فقالوا: قد جالَسْتَ أصحابَ محمدٍ فحدِّثْنا عن الوحيِ. فقرَأ عليهم هذه الآياتِ مِن "الأنعامِ": {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا}. قالوا: ليس عن هذا نَسْأَلُك. قال: فما عندَنا وَحْيٌ غيرُه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o İbrâhim'den, o da Alkame'den nakletti, dedi ki: Bir topluluk ona gelip: "Sen Muhammed'in ashabı ile oturdun; bize vahiyden bahset" dediler. O da onlara el-En'âm [suresinden] şu ayetleri okudu: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın”. Onlar: "Biz sana bunu sormuyoruz" dediler. O da: "Bizim yanımızda ondan başka vahiy yoktur" dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ، قال: هؤلاء الآياتُ التي أَوْصَى بها مِن مُحْكَمِ القرآنِ.
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, dedi ki: [Allah Teâlâ'nın] tavsiye ettiği bu ayetler Kur'an'ın muhkemindendir.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا}. قال: قولوا الحقَّ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın] {وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا} “Söz söylediğiniz zaman adil olun” sözü hakkında şöyle dedi: [Yani] hakkı söyleyin .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٥٣)}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün teviline dair açıklama: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “Şüphesiz ki bu Benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın. İşte [sakınıp] korunasınız diye O size bunları emretti”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وهذا الذي وصَّاكم به ربُّكم أيُّها الناسُ في هاتين الآيتين من قولِه: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ}. وأمَرَكم بالوَفاءِ به، هو صِراطُه؛ يعنى طريقَه ودينَه الذي ارْتَضاه لعبادِه، {مُسْتَقِيمًا}، يعني: قَويمًا لا اعْوجاجَ به عن الحقِّ، {فَاتَّبِعُوهُ}. يقولُ: فاعْمَلوا به، واجْعَلوه لأنفسِكم مِنْهاجًا تَسْلُكونه، فاتَّبِعوه {وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ}. يقولُ: ولا تَسْلُكوا طريقًا سواه، ولا تَرْكَبوا منهجًا غيرَه، ولا تَبْغُوا دينًا خلافَه من اليهوديةِ والنصرانيةِ والمجوسيةِ وعبادةِ الأوثانِ، وغيرِ ذلك مِن المِلَلِ؛ فإنها بدعٌ وضَلالاتٌ، {فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ}. يقولُ: فيَشَّتَّتَ بكم - إن اتَّبَعْتُم السبلَ المُحْدَثةَ التي ليست للهِ بسبلٍ ولا طرقٍ ولا أديانٍ - اتباعُكم إياها، {عَنْ سَبِيلِهِ}. يعنى: عن طريقِه ودينِه الذي شرَعه لكم وارْتَضاه، وهو الإسلامُ الذي وصَّى به الأنبياءَ، وأمَر به الأممَ قبلَكم. {ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي وصَّاكم به ربُّكم مِن قولِه لكم: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ}. وصَّاكم به {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}. يقولُ: لِتَتَّقوا الله في أنفسِكم فلا تُهْلِكوها،
Allah Teâlâ -zikri yücedir- buyuruyor ki: Ey insanlar! Rabbinizin {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım...” sözünden itibaren bu iki ayette size vasiyet ettiği ve gereğini yerine getirmenizi emrettiği bu [esaslar], O'nun sıratıdır; yani kulları için razı olduğu yolu ve dinidir. {مُسْتَقِيمًا} “Dosdoğru”, yani haktan hiçbir sapması ve eğriliği bulunmayan dosdoğru [bir yol olarak]. {فَاتَّبِعُوهُ} “Ona uyun”. Şöyle buyurmaktadır: Artık onunla amel edin, onu kendinize izleyeceğiniz bir minhac (yol/yöntem) kılın ve ona uyun. {وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ} “Başka yollara uymayın”. Şöyle buyurmaktadır: O'ndan başka hiçbir yola girmeyin, O'ndan başka bir menhece (yönteme) yönelmeyin; Yahudilik, Hristiyanlık, Mecusilik, putperestlik ve diğer dinlerden olup O'na muhalif olan başka hiçbir dini arzulamayın. Zira bunlar bidatler ve sapkınlıklardır. {فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} “Ki sizi O'nun yolundan ayırmasın”. Şöyle buyurmaktadır: Eğer Allah'ın [meşru kıldığı] yolları, tarikleri ve dinleri olmayan sonradan uydurulmuş yollara uyarsanız, bu uymanız sizi O'nun yolundan darmadağın edip ayırır; {عَنْ سَبِيلِهِ} “O'nun yolundan”, yani sizin için teşri kıldığı (koyduğu) ve razı olduğu yolundan ve dininden [ayırır] ki bu da peygamberlere vasiyet ettiği ve sizden önceki ümmetlere emrettiği İslam'dır. {ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ} “İşte O size bunları vasiyet etti / emretti”. Allah Teâlâ -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Rabbinizin size söylediği {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ} “Şüphesiz ki bu Benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın” sözü, işte size vasiyet ettiği şeydir. {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “[Sakınıp] korunasınız diye” size bunu vasiyet etmiştir. Şöyle buyurmaktadır: Kendiniz hakkında Allah'tan sakınıp korunasınız da kendinizi helak etmeyesiniz,
وتَحْذَروا ربَّكم فيها، فلا تُسْخِطوه عليها، فيحِلَّ بكم نقمتُه وعذابُه.
onlar hususunda Rabbinizden çekinesiniz, O'nu kendinize öfkelendirmeyesiniz; yoksa O'nun intikamı ve azabı başınıza iner.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ}. قال: البِدَعَ والشُّبُهاتِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; Allah'ın: {وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} “Başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın” sözü hakkında şöyle dedi: [Yani] bidatleri ve şüpheleri [takip etmeyin] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن شبلٍ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Şibl'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ}: البدعَ والشبهاتِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ} “Başka yollara uymayın”: [Yani] bidatlere ve şüphelere [uymayın].
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ}. وقولَه : {أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ} [الشورى: ١٣]. ونحوَ هذا في القرآنِ، قال: أمَر اللهُ المؤمنين بالجماعةِ، ونهاهم عن الاختلافِ والفُرْقةِ، وأَخْبَرهم أنه إنما هلَك مَن كان قبلَهم بالمِراءِ والخُصُوماتِ في دينِ اللهِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o [Allah Teâlâ'nın]: {فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} “Ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın” sözü ve : {أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ} “Dini dosdoğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin” [eş-Şûrâ: 13] sözü ile Kur'an'daki benzerleri hakkında şöyle dedi: Allah müminlere cemaat olmayı emretti, onları ihtilaf ve ayrılıktan nehyetti ve onlara, kendilerinden öncekilerin ancak Allah'ın dini hakkında münakaşa ve çekişmeler yüzünden helak olduklarını haber verdi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ}.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın]: {وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} “Başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın” sözü [hakkında] nakletti:
يقولُ: لا تَتَّبعوا الضَّلالاتِ .
şöyle demektedir: Sapıklıklara uymayın .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا حمادٌ، عن عاصمٍ، عن أبي وائلٍ، عن عبدِ اللهِ، قال: خطَّ لنا رسولُ اللهِ ﷺ يومًا خطًّا، فقال: "هذا سبيلُ اللهِ". ثم خطَّ عن يمينِ ذلك الخطِّ وعن شِمالِه خطوطًا، فقال: "هذه سُبُلٌ، على كلِّ سبيلٍ منها شيطانٌ يَدْعُو إليها". ثم قرأ هذه الآيةَ: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Hımmânî anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Âsım'dan, o Ebû Vâil'den, o da Abdullah'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir gün bize bir çizgi çizdi ve: "Bu, Allah'ın yoludur" buyurdu. Sonra bu çizginin sağına ve soluna birtakım çizgiler çizdi ve şöyle buyurdu: "Bunlar yollardır; bu yolların her birinin başında ona çağıran bir şeytan vardır". Sonra şu ayeti okudu: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} “Şüphesiz ki bu Benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın” .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ}. قال: سبيلُه الإسلامُ، وصراطُه الإسلامُ، نهاهم أن يَتَّبِعوا السبلَ سِواه، {فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} عن الإسلامِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın]: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} “Şüphesiz ki bu Benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın” sözü hakkında şöyle dedi: O'nun sebili İslam'dır, O'nun sıratı İslam'dır; O'ndan başka yollara uymalarını onlara yasaklamıştır. {فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} “sizi O'nun yolundan ayırmasın”, [yani] İslam'dan [ayırmasın] .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن أبانٍ، أن رجلًا قال لابنِ مسعودٍ: ما الصراطُ المستقيمُ؟ قال: ترَكَنا محمدٌ ﷺ في أدْناه، وطَرَفُه في الجنةِ، وعن يمينه جَوَادُّ، وعن يسارِه جَوَادُّ، وثَمَّ رِجالٌ يَدْعُون مَن مرَّ بهم، فمَن أخذ في تلك الجَوَادِّ انْتَهَتْ به إلى النارِ، ومَن أخَذ على الصراطِ انْتَهَى به إلى الجنةِ. ثم قرَأ ابن مسعودٍ: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا} الآية.
Bana Muhammed b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Ebân'dan nakletti; bir adam İbn Mes‘ûd'a: "Sırât-ı müstakîm (dosdoğru yol) nedir?" diye sordu. O da şöyle dedi: "Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizi bu yolun başında bıraktı; onun diğer ucu ise cennettedir. Bu yolun sağında tali yollar, solunda da tali yollar vardır. Oralarda, yanlarından geçenleri [kendilerine] çağıran birtakım adamlar bulunmaktadır. Kim bu tali yollara saparsa, o yollar onu cehenneme götürür; kim de [ana] yol üzerinde giderse, o yol onu cennete ulaştırır." Sonra İbn Mes‘ûd: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا} “Şüphesiz ki bu Benim dosdoğru yolumdur...” ayetini okudu.
واخْتَلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ الكوفيين: {وَأَنَّ} يفتحِ الألفِ مِن {أَنَّ} وتشديدِ النونِ ، ردًّا على قولِه: {أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا}. بمعنى: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} - {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا}.
Kıraat imamları {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا} “Şüphesiz ki bu Benim dosdoğru yolumdur” sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı, {أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” sözüne atıfla, {أَنَّ} kelimesinin elifini fetha ve nûn harfini şeddeli olarak {وَأَنَّ} şeklinde okumuşlardır ; bu da: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} - {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın ve şüphesiz ki bu Benim dosdoğru yolumdur” anlamındadır.
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفيين: (وإنَّ). بكسرِ الألفِ مِن "إِنَّ" وتشديدِ النونِ منها ، على الابتداءِ، وانْقِطاعِها عن الأولِ، إذ كان الكلامُ قد انْتَهَى بالخبرِ عن الوصيةِ التي أوْصَى اللهُ بها عبادَه دونَه، عندَهم .
Kûfe kurrâsının geneli ise bunu, başlangıç (isti'nâf) olmak ve öncekine bağlanmamak üzere "inne"nin elifinin kesresi ve nûnunun şeddesiyle (وإنَّ) şeklinde okumuştur ; çünkü onlara göre kelam, Allah'ın kullarına tavsiye ettiği şeyin haber verilmesiyle bundan önce tamamlanmıştır .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أنهما قراءتان مُسْتَفِيضتان في قرأةِ الأمصارِ وعوامِّ المسلمين، صحيحٌ معنياهما، فبأيِّ القراءتين قرَأ القارئٌ فهو مصيبٌ الحقَّ في قراءتِه. وذلك أن الله تعالى ذكرُه قد أمَر باتِّباعِ سبيلِه، كما أمَر عبادَه الأشْياءَ؛ وإن أدْخَل ذلك مُدْخِلٌ فيما أمَر اللهُ نبيِّه ﷺ أن يقولَ للمشركين: تعالَوْا أتْلُ ما حرَّم ربُّكم عليكم وما أمَرَكم به. ففتَح على ذلك {أَنَّ} فمصيبٌ. وإن كسَرها، إذ كانت التلاوةُ قولًا، وإن كان بغيرِ لفظِ القولِ؛ لبعدِها مِن قوِله: {أَتْلُ}. وهو يُرِيدُ إعمالَ ذلك فيه، فمصيبٌ. وإن كسَرها بمعنى ابتداءٍ وانقطاعٍ عن الأولِ والتلاوةِ، وأن ما أُمِر النبيُّ ﷺ بتلاوتِه على من أُمِر بتلاوةِ ذلك عليهم قد
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: Bunlar, İslâm beldelerinin kurrâsı ve Müslümanların geneli arasında yaygın (müstefîz), anlamları da sahih olan iki kıraattir. Dolayısıyla kıraat eden kimse bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun kıraatinde hakka isabet etmiş olur. Zira zikri yüce olan Allah, Kendi yoluna uymayı emrettiği gibi kullarına [diğer] şeyleri de emretmiştir. Bir kimse bunu, Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklere: «Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını ve neleri emrettiğini okuyayım» demesini emrettiği hususların kapsamına dahil edip {أَنَّ} kelimesini buna binaen fethalı okursa isabet etmiştir. Şayet tilâvet [fiili], 'kavl' (söz) lafzından başka bir lafızla olsa da neticede bir söz olduğu için -bununla onu onda amel ettirmeyi kastederek- {أَتْلُ} «okuyayım» sözünden uzaklığı sebebiyle kesreli okursa yine isabet etmiştir. Eğer bunu bir başlangıç (isti'nâf), önceki kısımdan ve tilâvetten bir kopuş anlamında [kabul edip] Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine tilâvet etmekle emrolunduğu kimselere tilâvet etmesi emredilen şeylerin...
انْتَهَى دون ذلك، فمصيبٌ.
sona erdiği anlamında kesreli okursa yine isabet etmiştir.
وقد قرَأ ذلك عبدُ اللهِ بنُ أبي إسحاقَ البصريُّ: (وأَنْ). بفتحِ الألفِ مِن "أن" وتخفيفِ النونِ منها ، بمعنى: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} - (وأنْ هذا صراطى). فخَفَّفَها، إذ كانت "أن" في قولِه: {أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} مخففةً، وكانت "أن" مِن قولِه: (وأنْ هذا صِراطى). معطوفةً عليها، فجعَلها نظيرةَ ما عُطِفَتْ عليه. وذلك وإن كان مذهبًا، فلا أُحِبُّ القراءةَ به؛ لشُذوذِها عن قراءةِ قَرَأَةِ الأمصارِ، وخلافِ ما هم عليه في أمصارِهم .
Abdullah b. Ebî İshâk el-Basrî ise bunu "en" kelimesinin elifinin fethası ve nûnunun şeddesiz haliyle (وأَنْ) şeklinde ; {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} - (وأنْ هذا صراطى) “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın ve şüphesiz bu benim yolumdur” anlamında okumuştur. Zira {أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} sözündeki "en" şeddesiz olduğu ve (وأنْ هذا صِراطى) sözündeki "en" de ona atfedildiği için onu atfedildiği şeyin dengi kılıp şeddesiz okumuştur. Bu bir vecih olsa da, beldelerin kurrâsının kıraatine şaz düşmesi ve beldelerindeki kıraate muhalif olması sebebiyle bu kıraatle okunmasını tercih etmem .
القولُ في تأويلِ قولِه: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün teviline dair açıklama: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ} “Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak ve her şeyi açıklamak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik”.
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ}: ثم قلْ بعدَ ذلك يا محمدُ: آتى ربُّك موسى الكتابَ. فترَك ذِكْرَ "قل" إذ كان قد تقَدَّم في أولِ القصةِ ما يَدُلُّ على أنه مرادٌ فيها، ذلك قولُه: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ}. فقص ما حرَّم عليهم وأحَلَّ، ثم قال: ثم قل: {آتَيْنَا مُوسَى}. فحذَف "قل" لدَلالةِ قولِه: {قُلْ}. عليه، وأنه مرادٌ في الكلامِ.
Celle senâuhu {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ} “Sonra Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” sözüyle şunu kastetmektedir: Sonra bundan sonra de ki ey Muhammed: Rabbin Mûsâ'ya Kitab'ı verdi. Kıssanın başında bunun kastedildiğine delalet eden bir ifade geçtiği için "kul" (de ki) zikrini terk etmiştir; o ifade de: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım” sözüdür. Onlara neleri haram ve helal kıldığını anlattı, sonra: 'Sonra de ki: {آتَيْنَا مُوسَى} [Mûsâ'ya verdik]' buyurdu. {قُلْ} “De ki” sözünün buna delalet etmesi ve kelamda bunun murad edilmiş olması sebebiyle "kul" lafzını hazfetmiştir.
وإنما قلنا: ذلك مرادٌ في الكلامِ؛ لأن محمدًا ﷺ لا شكَّ أنه بُعِث بعدَ موسى بدهرٍ طويلٍ، وأنه إنما أُمِر بتِلاوةِ هذه الآياتِ على مَن أُمِر بتلاوتِها عليه بعدَ مَبْعَثِه، ومعلومٌ أن موسى أُوتى الكتابَ مِن قبلِ أمْرِ اللهِ محمدًا بتلاوةِ هذه الآياتِ على مَن أُمِر بتلاوتِها عليه، و "ثُمَّ" في كلامِ العربِ حرفٌ يَدُلُّ على أن ما بعدَه مِن الكلامِ
Bizim: "Sözde bu [anlam] kastedilmektedir" dememizin sebebi şudur: Çünkü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şüphesiz Mûsâ'dan çok uzun bir zaman sonra peygamber olarak gönderildiği ve bu ayetleri kendilerine okuması emredilen kimselere ancak peygamber olarak gönderildikten sonra okumakla emrolunduğu açıktır. Mûsâ'ya ise, Allah'ın Muhammed'e bu ayetleri kendilerine okuması emredilen kimselere okumasını emretmesinden önce Kitab'ın verildiği bilinmektedir. Arap kelamında 'sümme' (ثُمَّ / sonra) [kelimesi], kendisinden sonraki sözün
والخبرِ بعدَ الذي قبلَها.
ve haberin kendisinden öncekinden sonra olduğunu gösteren bir harftir.
ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ}.
Sonra tevil ehli {تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ} “iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak üzere” sözünün anlamında ihtilaf etti.
فقال بعضُهم: معناه: تمامًا على المُحْسِنين.
Onlardan bazıları: Bunun anlamı 'ihsan sahiplerine bir tamamlayış olarak'tır, dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ}. قال: على المؤمنين .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; {تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ} “iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak üzere” hakkında: Müminlere [tamamlamak üzere], dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ}: المؤمنين والمحسنين .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ} “iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak üzere”: Müminlere ve ihsan sahiplerine [tamamlamak üzere] .
وكأن مجاهدًا وجَّه تأويلَ الكلامِ ومعناه إلى أن الله جلَّ ثناؤُه أَخْبَر عن موسى أنه آتاه الكتابَ فضيلةً على ما آتَى المحسِنين مِن عبادِه.
Sanki Mücâhid, kelamın tevilini ve anlamını, Allah celle senâuhunun Mûsâ'ya Kitab'ı kullarından ihsan sahiplerine verdiklerine bir üstünlük (fazilet) olarak verdiğini haber verdiği yönünde yorumlamıştır.
فإن قال قائلٌ: فكيف جاز أن يقالَ: {عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ}. فَيُوَحِّدُ {الَّذِي}، والتأويلُ: على الذين أحسَنوا؟
Eğer biri: "Tevil 'iyilik eden kimselere (ellezîne ahsenû)' şeklinde iken, {الَّذِي} kelimesi tekil kılınarak {عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ} denilmesi nasıl caiz olmuştur?" diyecek olursa;
قيل: إن العربَ تَفْعَلُ ذلك خاصةً في "الذي" وفي الألفِ واللامِ، إذا أرادت به الكلَّ والجميع، كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَالْعَصْرِ (١) إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ} [العصر: ١، ٢]. وكما قالوا: أَكْثَرَ [الدِّرْهَمُ في] أيدى الناسِ.
Şöyle denilir: Araplar, bütün ve geneli kastettiklerinde bunu özellikle "ellezî"de ve harf-i tarifte (elif-lam) yaparlar; nitekim celle senâuhu: {وَالْعَصْرِ (١) إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ} “Asra yemin olsun ki insan gerçekten hüsrandadır” [el-Asr: 1, 2] buyurmuştur. Nitekim Araplar: "İnsanların elinde dirhem çoğaldı [yani dirhemler]" de derler.
وقد ذُكِر عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ أنه كان يَقْرَأُ ذلك: (تَمَامًا على الَّذِينَ أَحْسَنُوا). وذلك مِن قراءتِه كذلك يُؤَيِّدُ قولَ مجاهدٍ.
Abdullah b. Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh], bu [ayeti]: (تَمَامًا على الَّذِينَ أَحْسَنُوا) şeklinde okuduğu zikredilmiştir. Onun bu kıraati de Mücâhid'in görüşünü desteklemektedir.
وإذا كان المعنى كذلك، كان قولُه: {أَحْسَنَ}. فعلًا ماضيًا، فيَكونُ نصبُه لذلك.
Anlam böyle olunca, O'nun: {أَحْسَنَ} sözü geçmiş zaman fiili (mâzî) olur ve fethası da bundan dolayıdır.
وقد يجوزُ أن يكونَ {أَحْسَنَ} في موضعِ خفضٍ، غيرَ أنه نُصِب، إذ كان أفعلَ، وأفعلُ لا يُجْرَى في كلامِها.
{أَحْسَنَ} kelimesinin cer mahallinde olması da caizdir, ancak 'ef'ale' vezninde olduğu ve bu vezin de Arap kelamında gayr-i munsarif olduğu için fetha ile harekelenmiştir.
فإن قيل: فبأيِّ شيءٍ خُفِض؟
Şayet: "Neyle cer edilmiştir?" denilirse,
قيل: ردًّا على {الَّذِي}؛ إذ لم يَظْهَرْ له ما يَرْفَعُه.
Şöyle denilir: Kendisini merfû kılacak bir âmil ortaya çıkmadığı için {الَّذِي} kelimesine bedel / sıfat yapılarak [cer edilmiştir].
فيكونُ تأويلُ الكلامِ حينَئذٍ: ثم آتَيْنا موسى الكتابَ تمامًا على الذي هو أحسنُ. ثم حُذِف "هو"، وجاوَر "أحسن" "الذي"، [فعُرِّب بتَغْرِيبِه] ، إذ كان كالمعرفةِ؛ مِن أجلِ أن الألفَ واللامَ لا يَدْخُلانِه، و "الذي" مثلُه، كما تقولُ العربُ: مرَرْتُ بالذي خيرٍ منك وشرٍّ منك. وكما قال الراجزُ :
Bu takdirde kelamın tevili: 'Sonra Mûsâ'ya daha güzel olana bir tamamlayış olarak Kitab'ı verdik' şeklinde olur. Sonra "hüve" hazfedilmiş, "ahsen" kelimesi "ellezî"ye bitişmiş ve harf-i tarif almaması sebebiyle marife gibi olduğundan [onun irabına tabi kılınmıştır] ; "ellezî" de böyledir. Nitekim Araplar: 'Senden daha hayırlı ve daha şerli olana uğradım' derler. Şairin şöyle dediği gibi :
إن الزُّبَيرى الذي مِثْلَ الحَلَمْ
Kene gibi olan Zübeyrî,
مَشَّى بأَسْلابِكُم أهلَ العَلَمُ
Ganimetlerinizle çekip gitti, ey sancak ehli!
فأتْبَع "مِثْلَ" "الذي" في الإعرابِ، ومَن قال ذلك لم يقُل: مرَرْتُ بالذي عالمٍ. لأن "عالمًا" نكرةٌ، و "الذي" معرفةٌ، ولا تَتْبَعُ نكرةٌ معرفةً.
Burada "misle" kelimesini irapta "ellezî"ye tabi kılmıştır. Böyle diyen bir kimse: 'Âlim olana uğradım' anlamında "Merartü billezî âlimin" demez; çünkü "âlim" kelimesi nekredir, "ellezî" ise marifedir ve nekre marifeye tabi olmaz.
وقال آخرون: معنى ذلك: {تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ}: موسى: فيما امْتَحَنه اللهُ به في الدنيا مِن أمرِه ونهيِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: {تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ} “İyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak üzere” [ifadesinin] anlamı; Allah'ın dünyada emri ve yasağıyla kendisini imtihan ettiği hususlarda Mûsâ'nın [ihsanı/güzel itaati] üzerinedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ}: فيما أعْطاه اللهُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ} “Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik”: [Yani] Allah'ın ona verdikleri hususunda [gösterdiği ihsana tamamlayış olarak] .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ}. قال: مَن أَحْسَنَ في الدنيا تمَّم اللهُ له ذلك في الآخرةِ .
Bana Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ} “Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” hakkında şöyle dedi: Kim dünyada ihsanda bulunursa, Allah ahirette bunu ona tamamlar .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ}. يقولُ: مَن أَحْسَن في الدنيا تمَّت عليه كرامةُ اللهِ في الآخرةِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; [Allah Teâlâ'nın]: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ} “Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” sözü hakkında şöyle demektedir: Kim dünyada ihsanda bulunursa, ahirette Allah'ın ikramı onun üzerinde tamamlanır.
وعلى هذا التأويلِ الذي تأوَّله الربيعُ يكونُ {أَحْسَنَ} نصبًا؛ لأنه فعلٌ ماضٍ. {الَّذِي} بَمَعْنَى "ما". وكان الكلامُ حينَئذٍ: ثم آتَيْنا موسى الكتابَ تمامًا على ما أحْسَن موسى. أي: آتَيْناه الكتابَ لأُتَمِّمَ له كرامتي في الآخرةِ، تمامًا على إحسانِه في الدنيا في عبادِة اللهِ والقيامِ بما [كلَّفه به] مِن طاعتِه.
er-Rebî'in yaptığı bu tevile göre {أَحْسَنَ} mâzî fiil olduğu için fethadır (mansubtur). {الَّذِي} ise "mâ" (ما) anlamındadır. Bu durumda kelam şöyle olur: 'Sonra Mûsâ'ya, Mûsâ'nın ihsanda bulunduğu şey üzerine bir tamamlayış olarak Kitab'ı verdik'. Yani: Dünyada Allah'a ibadet etme ve O'na itaatten [kendisine yüklediği şeyleri] yerine getirme hususundaki ihsanına bir tamamlayış olarak ahirette ikramımı ona tamamlayayım diye ona Kitab'ı verdik.
وقال آخرون في ذلك: معناه: ثم آتَيْنا موسى الكتابَ تمامًا على إحسانِ اللهِ إلى أنبيائِه وأياديهِ عندَهم.
Başkaları ise bu konuda şöyle demiştir: Bunun anlamı; 'Sonra Allah'ın, peygamberlerine olan ihsanı ve onlar nezdindeki lütufları üzerine [nimetini] tamamlamak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ}. قال: تمامًا مِن اللهِ وإحسانِه الذي أحْسَن إليهم وهدَاهم للإسلامِ، آتاهم ذلك الكتابَ تمامًا لنعمتِه عليهم وإحْسانِه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın]: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ} “Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” sözü hakkında şöyle dedi: Allah'tan bir tamamlama ve onlara ettiği ihsanı ile onları İslam'a hidayet etmesi üzerine, onlara olan nimetini ve ihsanını tamamlamak için onlara o Kitab'ı verdi .
و {أَحْسَنَ} على هذا التأويلِ أيضًا في موضعِ نصبٍ على أنه فعلٌ ماضٍ، و {الَّذِي} على هذا القول والقولِ الذي قاله الربيعُ بمَعْنَى "ما".
Bu tevile göre de {أَحْسَنَ} mâzî fiil olduğu için nasb mahallindedir; bu görüşe ve er-Rebî'in söylediği görüşe göre {الَّذِي} ise "mâ" (ما) anlamındadır.
وذُكِر عن يحيى بن يَعْمَرَ أَنه كان يَقْرَأُ ذلك: (تمامًا على الذي أَحْسَنُ) . رفعًا، بتأويلِ: على الذي هو أحسنُ.
Yahyâ b. Ya'mer'den, bu [ayeti]: (تمامًا على الذي أَحْسَنُ) şeklinde, 'en güzel olan şey üzere' teviliyle merfû olarak okuduğu rivayet edilmiştir.
حدَّثني بذلك أحمدُ بنُ يوسُفَ، قال: ثنا القاسمُ بنُ سلَّامٍ، قال: ثنا حجّاجٌ، عن هارونَ، عن أبي عمرِو بن العَلاءِ، عن يحيى بن يَعْمَرَ .
Bunu bana Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan, o Ebû Amr b. el-Alâ'dan, o da Yahyâ b. Ya'mer'den nakletti .
قال أبو جعفرٍ: وهذه قراءةٌ لا أَسْتَجِيزُ القراءةَ بها وإن كان لها في العربيةِ وجهٌ صحيحٌ؛ لخلافِها ما عليه الحُجَّةُ مُجْمِعَةٌ مِن قرأَةِ الأَمْصارِ.
Ebû Ca'fer der ki: Arapçada sahih bir vechi bulunsa bile, İslâm beldelerinin kıraat âlimlerinin üzerinde icmâ ettiği kesin delile (mütevatir kıraate) aykırı olduğu için bu kıraatle okumayı caiz görmüyorum.
وأولى هذه الأقوالِ عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: ثم آتَيْنا موسى الكتابَ تمامًا لنِعَمِنا عندَه، على الذي أحسَنَ موسى في قيامِه بأمرِنا ونهْيِنا؛ لأن ذلك أظهرُ معانيه في الكلامِ، وأن إيتاءَ موسى كتابَه نعمةٌ مِن اللهِ عليه، ومنةٌ عظيمةٌ، فأَخْبَر جلَّ ثناؤُه أنه أنْعَم بذلك عليه لِما سلَف له مِن صالحِ عملٍ، وحُسنِ طاعةٍ، ولو
Bu görüşler arasında bana göre doğruya en yakın olanı; «Bunun manası: 'Emir ve yasaklarımızı yerine getirme hususunda Mûsâ'nın sergilediği ihsana (güzel amele) karşılık, onun üzerindeki nimetlerimizi tamamlamak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik' demektir» diyenin görüşüdür. Çünkü sözün manaları içinde en açık olanı budur. Mûsâ'ya Kitab'ının verilmesi Allah'tan ona bir nimet ve büyük bir lütuftur. Bu sebeple [Allah] -övgüsü yücedir- geçmişteki salih ameli ve güzel itaati sebebiyle ona bunu lütfettiğini haber vermiştir. Şayet
كان التأويلُ على ما قاله ابن زيدٍ، كان الكلامُ: ثم آتَيْنا موسى الكتابَ تمامًا على الذي أَحْسَنَّا. أو: ثم آتَى اللهُ موسى الكتابَ تمامًا على الذي أَحْسَنَ. وفى وصفِه جلَّ ثناؤُه نفسَه بإيتائِه الكتابَ، ثم صَرْفِه الخبرَ بقولِه: {أَحْسَنَ}. إلى غيرِ المُخْبِرِ عن نفسِه؛ بقُرْبِ ما بينَ الخبرين - الدليلُ الواضحُ على أن القولَ غيرُ الذي قاله ابن زيدٍ.
tevil İbn Zeyd'in dediği gibi olsaydı, söz: 'Sonra Mûsâ'ya, ihsan ettiğimiz şey üzerine tamamlayış olarak Kitab'ı verdik' veya 'Sonra Allah Mûsâ'ya, ihsan ettiği şey üzerine tamamlayış olarak Kitab'ı verdi' şeklinde olurdu. [Allah Teâlâ'nın] -övgüsü yücedir- Kitab'ı vermesini kendi nefsine nispet edip nitelemesi, ardından da iki ifadenin birbirine yakınlığına rağmen {أَحْسَنَ} “ihsanda bulundu” sözüyle haberi kendisinden başkasına çevirmesi, görüşün İbn Zeyd'in söylediğinden farklı olduğuna dair açık bir delildir.
وأما ما ذُكِر عن مجاهدٍ من توجيهِه {الَّذِي} إلى معنى الجميعِ، فلا دليلَ في الكلامِ يَدلُّ على صحةِ ما قال من ذلك، بل ظاهرُ الكلام بالذي اخْتَرْنا مِن القولِ أشْبَهُ، وإذا تُنُوزِع في تأويلِ الكلامِ، كان أوْلَى مَعانِيهِ به أغْلَبَه على الظاهرِ، إلا أن يكونَ مِن العقلِ أو الخبرِ دليل واضحٌ على أنه مَعْنيٌّ به غيرُ ذلك.
Mücâhid'den {الَّذِي} kelimesini çoğul manasına yönelttiğine dair zikredilen hususa gelince; sözde onun bu söylediğinin doğruluğuna delalet eden bir delil yoktur. Bilakis sözün zahiri, bizim tercih ettiğimiz görüşe daha uygundur. Sözün tevilinde ihtilaf edildiğinde, akıldan veya nakilden bununla başka bir şeyin kastedildiğine dair açık bir delil olmadıkça, ona en layık olan mana zahire en galip olanıdır.
وأما قولُه: {وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ}. فإنه يَعْنى: وتَبْيِينًا لكلِّ شيءٍ مِن أَمرِ الدينِ الذي أُمِروا به.
[Allah Teâlâ'nın]: {وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ} “ve her şeyi açıklamak üzere” sözü ise; kendilerine emredilen din işine dair her şeyi açıklamak üzere demektir.
فتأويلُ الكلامِ إذن: ثم آتَيْنا موسى التوراةَ تمامًا لنِعَمِنا عندَه، وأَيادِينا قِبَلَه، تَتِمُّ به كرامتُنا عليه، على إحسانِه وطاعتِه ربَّه، وقيامِه بما كلَّفه مِن شرائعِ دينِه، وتَبْيِينًا لكلِّ ما بقومِه وأتباعِه إليه الحاجةُ مِن أمرِ دينِهم.
Bu durumda sözün tevili şöyledir: 'Sonra Mûsâ'ya, Rabbine olan ihsanı, itaati ve dininin şeriatlerinden kendisine yüklediği şeyleri yerine getirmesi üzerine, katımızdaki nimetlerimizi ve yanındaki lütuflarımızı tamamlamak, ona ikramımızı kendisiyle kemale erdirmek ve kavminin ve tâbilerinin din işlerinden ihtiyaç duyduğu her şeyi açıklamak üzere Tevrat'ı verdik.'
كما حدَّثني بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ}: فيه حلالُه وحرامُه .
Nitekim bana Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; {وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ} “ve her şeyi açıklamak üzere” hakkında şöyle dedi: Onda [dinin] helali ve haramı vardır .
القولُ في تأويل قولِه: {وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤)}.
[Allah Teâlâ'nın]: {وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤)} “Ve Rablerine kavuşacaklarına inansınlar diye bir hidayet ve bir rahmet olarak [Mûsâ'ya Kitab'ı verdik].” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: آتَيْنا موسى الكتاب تمامًا وتفصيلًا لكلِّ شيءٍ،
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Mûsâ'ya Kitab'ı [nimetimizi] tamamlamak ve her şeyi açıklamak üzere verdik,
{وَهُدًى}. يعنى بقولِه {وَهُدًى}: تقويمًا لهم على الطريقِ المستقيمِ، وبيانًا لهم سُبُلَ الرشادِ؛ لئلا يَضِلُّوا. {وَرَحْمَةً}. يقولُ: ورحمةً منا بهم، ورَأْفَةً؛ لتُنْجِيَهم من الضلالةِ وعَمَى الحيرَةِ.
{وَهُدًى}. {وَهُدًى} “bir hidayet” sözüyle; sapmasınlar diye onları dosdoğru yol üzerinde tutmak ve onlara kurtuluş yollarını açıklamak üzere [verdik] demektir. {وَرَحْمَةً} “ve bir rahmet” sözüyle; onları sapıklıktan ve şaşkınlık körlüğünden kurtarması için katımızdan onlara bir rahmet ve şefkat olarak [verdik] demektedir.
وأما قولُه: {لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ}. فإنه يعنى: إيتائي موسى الكتابَ تمامًا لكرامةِ اللهِ موسى على إحسانِ موسى، وتفصيلًا لشرائعِ دينِه، وهدًى لمَن اتَّبَعه، ورحمةً لمن كان منهم ضالًّا؛ ليُنْجِيَه اللهُ به مِن الضَّلالةِ، وليُؤْمِنَ بلقاءِ ربِّه إذا سمِع مواعظَ اللهِ التي وعَظ بها خَلْقَه فيه، فيَرْتَدِعَ عما هو عليه مقيمٌ مِن الكفرِ به، وبلقائِه بعدَ مَماتِه، فيُطِيعَ ربَّه، ويُصَدَّقَ بما جاءه به نبيُّه موسى ﵇.
{لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ} “Rablerine kavuşacaklarına inansınlar diye” sözü ise şu demektir: Mûsâ'nın ihsanına karşılık Allah'ın Mûsâ'ya ikramını tamamlamak, dininin şeriatlerini açıklamak, ona uyanlara bir hidayet ve onlardan sapkınlık içinde olanlara -Allah onunla kendisini sapıklıktan kurtarsın ve Allah'ın o Kitap'ta yaratıklarına verdiği öğütleri işittiğinde Rabbine kavuşacağına inansın, böylece O'nu ve ölümden sonra O'na kavuşmayı inkâr etmekten vazgeçsin, Rabbine itaat etsin ve peygamberi Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kendisine getirdiklerini tasdik etsin diye- bir rahmet olmak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verişimdir.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Bismillâhirrahmânirrahîm.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥)}.
[Allah Teâlâ'nın]: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥)} “Bu da indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır. Artık ona uyun ve sakının ki size merhamet edilsin.” sözünün tevili hakkında:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ}: وهذا القرآنُ الذي أنْزَلْناه إلى نبيِّنا محمدٍ ﷺ كتابٌ أنْزَلْناه مباركٌ، {فَاتَّبِعُوهُ}. يقولُ: فَاجْعَلوه إمامًا تَتَّبِعونه، وتَعْمَلون بما فيه أيُّها الناسُ، {وَاتَّقُوا}. يقولُ: واحْذَرُوا الله في أنفسِكم أن تُضَيِّعوا العملَ بما فيه، وتَتَعَدَّوْا حدودَه، وتَسْتَحِلُّوا. محارمَه.
[Allah] -övgüsü yücedir- {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} “Bu da indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır” sözüyle: Peygamberimiz Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirdiğimiz bu Kur'an, indirdiğimiz mübarek bir kitaptır, demektedir. {فَاتَّبِعُوهُ} “Artık ona uyun” sözüyle; Ey insanlar! Onu kendisine uyacağınız bir önder edinin ve içindekilerle amel edin, demektedir. {وَاتَّقُوا} “ve sakının” sözüyle ise; içindekilerle amel etmeyi terk etmekten, sınırlarını aşmaktan ve haram kıldıklarını helal saymaktan kendinizi koruyup Allah'tan sakının, demektedir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ}: وهو القرآنُ الذي أنْزَله اللهُ على محمدٍ ﷺ، {فَاتَّبِعُوهُ}. يقولُ: فاتَّبِعوا حلالَه، وحرِّموا حرامَه .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} “Bu da indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır” sözü hakkında şöyle dedi: O, Allah'ın Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirdiği Kur'an'dır. {فَاتَّبِعُوهُ} “Artık ona uyun” buyuruyor; yani onun helaline uyun, haramını da haram bilin .
وقولُه: {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}. يقولُ: لتُرْحَموا، فتَنْجُوا مِن عذابِ اللهِ وأليمِ عقابِه.
{لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “ki size merhamet edilsin” sözüyle ise; merhamet olunasınız da Allah'ın azabından ve can yakıcı cezasından kurtulasınız diye, demektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ (١٥٦)}.
[Allah Teâlâ'nın]: {أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ (١٥٦)} “'Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi; biz ise onların okumasından habersizdik' demeyesiniz diye...” sözünün tevili hakkında:
اخْتَلَف أهلُ العربيةِ في العاملِ في {أَنْ} التي في قولِه: {أَنْ تَقُولُوا}.
Arap dili âlimleri (nahivciler), [Allah Teâlâ'nın]: {أَنْ تَقُولُوا} “demeyesiniz diye” sözündeki {أَنْ} edatını amel ettiren âmil hususunda ihtilaf etmişlerdir.
هذا وفي معنى الكلامِ؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: معنى ذلك: ثم آتَيْنا موسى الكتابَ [تمامًا على الذي أحسنَ] ، كراهيةَ أن تقولوا: إنما أُنزِل الكتابُ على طائفتين من قبلِنا .
Bu hususta ve sözün anlamı hakkında Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Sonra Mûsâ'ya Kitab'ı [iyilik eden kimseye tamamlamak üzere] , siz Kitap yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi demeyesiniz diye (bunu çirkin görerek) verdik' demektir .
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: بل ذلك في موضعِ نصبٍ بفعلٍ مُضْمَرٍ. قال: ومعنى الكلامِ: فاتَّبِعوه واتَّقُوا لعلكم تُرْحَمون؛ اتَّقُوا أن تَقُولوا. قال: ومِثْلُه يقولُ اللهُ: {أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ} [الحجرات: ٢].
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: Bilakis o, gizli bir fiil ile nasb mahallindedir. [Bu nahivci] dedi ki: Sözün anlamı: 'Ona uyun ve sakının ki size merhamet edilsin; [böyle] söylemekten sakının' demektir. [Ayrıca] dedi ki: Allah'ın şu sözü de bunun benzeridir: {أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ} [Hucurât: 2] “Siz farkında olmadan amellerinizin boşa çıkması [korkusundan/çıkar diye sakının]”.
وقال آخرُ منهم: هو في موضعِ نصبٍ. قال: ونصبُه مِن مكانَيْن؛ أحدُهما: أَنْزَلْناه لئلا تقُولوا: إِنما أُنزِل الكتابُ على . والآخرُ: مِن قولِه: {وَاتَّقُوا}. قال: و "لا" يَصْلُحُ في موضعِ "أن" كقولِه: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} [النساء: ١٧٦].
Onlardan bir başkası ise şöyle dedi: O nasb mahallindedir. Dedi ki: Onun nasbı iki yerden kaynaklanır; birincisi: 'Kitap yalnız [bizden önceki iki topluluğa] indirildi demeyesiniz diye onu indirdik' [takdirindedir]. İkincisi ise: {وَاتَّقُوا} “sakının” sözündendir. Dedi ki: Allah'ın: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} [Nisâ: 176] “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” sözünde olduğu gibi, 'lâ' (لا) edatı 'en' (أن) edatının yerine uygundur.
وأولى هذه الأقوالِ عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: نَصْبُ "أن" لتعلُّقها بالإنزال؛ لأن معنى الكلامِ: وهذا كتابٌ أَنْزَلْناه مباركٌ لئلا تقولوا: إنما أُنزل الكتابُ على طائفتين من قبلِنا.
Bu görüşler arasında bana göre doğruya en yakın olanı: '"En" (أن) edatının nasbı indirme (inzâl) fiiline bağlı olmasındandır; çünkü sözün anlamı: Kitap yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi demeyesiniz diye indirdiğimiz bu mübarek bir kitaptır' diyenin görüşüdür.
فأما الطائفتان اللتان ذكَرَهما الله، وأَخْبَر أنه إنما أَنْزَل كتابَه على نبيِّه محمدٍ ﷺ لئلا يقولَ المشركون: لم يَنْزِلْ علينا كتاب فنَتَّبِعَه، ولم نُؤْمَرُ، ولم نُنْهَ، فليس علينا حُجَّةٌ فيما نَأْتى ونَذَرُ، إذ لم يَأْتِ مِن اللهِ كتابٌ ولا رسولٌ، وإنما الحجةُ على
Allah'ın zikrettiği ve müşriklerin: 'Bize bir kitap inmedi ki ona uyalım; bize ne bir şey emredildi ne de yasaklandı. Mademki Allah'tan bize ne bir kitap ne de bir elçi geldi, şu halde yapıp bıraktığımız hususlarda aleyhimize bir delil yoktur; delil ancak...' dememeleri için Kitabı'nı peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirdiğini haber verdiği o iki topluluğa gelince;
الطائفَتيْن اللتين أُنْزِل عليهما الكتابُ مِن قبلنا، فإنهما اليهودُ والنصارى.
bizden önce kendilerine kitap indirilen iki topluluk aleyhinedir' dememeleri için Kitab'ını peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirdiğini bildirdiği iki topluluk ise Yahudiler ve Hristiyanlardır.
وكذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de böyle demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا}: وهم اليهودُ والنصارَى .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; {إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا} “Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi” sözü hakkında: Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır, dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا}: اليهودُ والنصارى، يخافُ أن تقولَه قريشٌ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; {أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا} “'Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi' demeyesiniz diye...” hakkında şöyle dedi: Yahudiler ve Hristiyanlar[dır]. Kureyş'in bunu söylemesinden endişe edilir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا}. قال: اليهودُ والنصارى. قال: أن تقولَ قريشٌ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; {أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا} “'Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi' demeyesiniz diye...” hakkında şöyle dedi: Yahudiler ve Hristiyanlar[dır]. [Yani] Kureyş'in [bunu] söylemesi[nden dolayıdır].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا}: وهم اليهودُ والنصارى.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; {أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا} “'Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi' demeyesiniz diye...” hakkında: Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır, dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا}: أما الطائفتان فاليهودُ
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; {إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا} “'Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi'” [ayeti] hakkında [şöyle dedi]: İki topluluğa gelince, [onlar] Yahudiler
والنصارى .
ve Hristiyanlardır .
وأما: {وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ}. فإنه يعنى: أن تقولوا: وقد كنا عن تِلاوةِ الطائفتين الكتابَ الذي أنْزَلْتَ عليهم غافلين لا نَدْرِى ما هي ، ولا نَعْلَمُ ما يَقْرءُون وما يقولون، وما أُنْزِل إليهم في كتابهم؛ لأنهم كانوا أهلَه دونَنا، ولم نُعْنَ به، ولم نُؤْمَرْ بما فيه، ولا هو بلساننا. فيَتَّخِذوا ذلك حجةً، فقَطَع اللَّهُ بإنزاله القرآن على نبيِّه محمدٍ ﷺ حجتَهم تلك.
{وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ} “biz ise onların okumasından habersizdik” sözü ise şu demektir: Siz şöyle demeyesiniz: 'O iki topluluğun kendilerine indirdiğin Kitab'ı okumalarından biz habersizdik; onun ne olduğunu bilmiyorduk , ne okuduklarını, ne söylediklerini ve kitaplarında kendilerine ne indirildiğini bilmiyorduk. Çünkü o Kitab'ın ehli biz değil onlardı, biz onunla ilgilenmedik, içindekilerle emrolunmadık ve o bizim dilimizle de değildi.' [Müşrikler] bunu bir mazeret edinmesinler diye, Allah peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kur'an'ı indirerek onların bu mazeretini kesip atmıştır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ}. يقولُ: إن كنّا عن تلاوتِهم لَغافلين .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; {وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ} “biz ise onların okumasından habersizdik” sözü hakkında şöyle demektedir: Biz onların tilavetinden habersizdik .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ}. أي: عن قراءتهم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; {وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ} “biz ise onların okumasından habersizdik” yani: Onların kıraatinden [habersizdik].