ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا}. وقال: {كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ}. ثم قال: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا} [الأنعام: ١٠٧]. فإنهم قالوا: عبادتُنا الآلهة تُقَرِّبُنا إلى اللهِ زُلْفَى. فأخْبَرهم اللهُ أنها لا تُقَرِّبُهم، وقولُه: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا}. يقولُ اللهُ سبحانَه: لو شئتُ لجَمَعْتُهم على الهُدَى أجمعين .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] şu sözler hakkında dedi ki: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا} “Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız” ve [Allah Teâlâ] buyurdu ki: {كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı”. Sonra da şöyle buyurdu: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا} [En'âm: 107] “Allah dileseydi ortak koşmazlardı”. Çünkü onlar: ‘İlahlara tapmamız bizi Allah'a daha çok yaklaştırır’ demişlerdi. Allah da onlara bunların kendilerini yaklaştırmadığını bildirdi. [Allah Teâlâ'nın]: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا} “Allah dileseydi ortak koşmazlardı” sözü hakkında ise noksanlıklardan münezzeh olan Allah şöyle buyurmaktadır: ‘Dileseydim onları topyekûn hidayet üzere toplardım .’
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ،
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten nakletti:
عن مجاهدٍ: {وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ}. قال: قولُ قريشٍ. يَعْنى: إِنَّ اللهَ حَرَّم هذه البَحيرةَ والسائبةَ .
Mücâhid'den nakletti: “{وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ} ‘Hiçbir şeyi de haram kılmazdık’; Kureyş'in sözüdür. Yani: ‘Şüphesiz bu bahîre ve sâibeyi Allah haram kıldı’ [demeleridir] .”
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ}: قولُ قريشٍ بغيرِ يقينٍ: إن اللهَ حرَّم هذه البحيرة والسائبةَ.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti: “{وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ} ‘Hiçbir şeyi de haram kılmazdık’: Kureyş'in kesin bir bilgiye dayanmaksızın söylediği ‘Şüphesiz Allah bu bahîre ve sâibeyi haram kıldı’ sözüdür.”
فإن قال قائلٌ: وما بُرهانُك على أن اللهَ تعالى إنما كذَّب مِن قِيلِ هؤلاء المشركين قولَهم: رضِى اللهُ منا عبادة الأوثانِ، وأراد منا تحريمَ ما حرَّمْنا من الحُروثِ والأنعامِ. دونَ أن يكونَ تكذيبُه إياهم كان على قولِهم: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ}. وعلى وصفِهم إياه بأنه قد شاء شِرْكَهم وشركَ آبائِهم وتحريمَهم ما كانوا يُحَرِّمون؟
Eğer birisi: “Allah Teâlâ'nın bu müşriklerin sözlerinden yalanladığı şeyin; onların {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ} ‘Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız; hiçbir şeyi de haram kılmazdık’ sözleri ve Allah'ı, kendilerinin ve atalarının şirk koşmasını ve haram saydıkları şeyleri haram kılmalarını dilemiş olmakla nitelemeleri olmayıp da, onların: ‘Allah bizim putlara tapmamızdan razı olmuş ve ekinlerle hayvanlardan haram kıldığımız şeyleri haram kılmamızı bizden istemiştir’ sözleri olduğuna delilin nedir?” derse,
قيل له: الدلالةُ على ذلك قولُه: {كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ}. فأَخْبَر جلَّ ثناؤُه عنهم أنهم سلكوا في تكذيبِهم نبيَّهم محمدًا ﷺ فيما أتاهم به مِن عندِ اللهِ -من النهي عن عبادة شيءٍ غيرِ اللهِ تعالى، وتحريمِ غيرِ ما حرَّم اللهُ في كتابِه وعلى لسانِ رسولِه- مَسْلَكَ سُلَّافِهم مِن الأممِ الخاليةِ المكذِّبةِ اللهَ ورسولَه. والتكذيبُ منهم إنما كان لِمُكَذَّبٍ، ولو كان ذلك خبرًا مِنَ اللهِ عن كَذِبِهم في قيلِهم: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا}. لَقال: (كذلك كذَب الذين مِن قبلِهم). بتخفيفِ الذالِ، وكان يَنْسِبُهم فى قيلِهم ذلك إلى الكذبِ على اللهِ لا إلى التكذيبِ. مع عللٍ كثيرةٍ يَطولُ بذِكْرِها الكتابُ، وفيما ذكَرْنا
Ona şöyle cevap verilir: Buna delil [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğudur: {كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamıştı”. Allah -senâsı yüce olsun- onların; peygamberleri Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Teâlâ'dan başkasına ibadetten nehyetmek ve Allah'ın Kitabı'nda ve Resûlü'nün diliyle haram kıldığının dışındakileri haram kılmaktan sakındırmak gibi Allah katından getirdiği hususlarda yalanlarken, Allah'ı ve Resûlü'nü yalanlayan geçmiş ümmetlerden önceki atalarının tuttuğu yolu izlediklerini haber vermiştir. Onların bu yalanlaması (tekzîb) ancak yalanlanan bir muhatap/şey içindir. Şayet bu, Allah'ın onların {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا} “Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız” sözlerindeki yalanlarına (kizb) dair bir haber olsaydı, [şeddesiz] zâl harfinin hafifletilmesiyle (كذلك كذَب الذين مِن قبلِهم) derdi ve onları bu sözlerinde yalanlamaya (tekzîb) değil, Allah'a karşı yalan uydurmaya (kizb) nispet ederdi. Bununla birlikte zikredilmesiyle kitabın uzayacağı pek çok gerekçe daha vardır; fakat zikrettiklerimiz,
كفايةٌ لمن وُفِّق لفهمِه.
anlama kabiliyeti ihsan edilen kimse için kâfidir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ (١٤٨)}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ (١٤٨)} “De ki: ‘Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir bilgi var mı? Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan uyduruyorsunuz.’”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء العادلين بربِّهم الأوثانَ والأصنامَ، المحرِّمين ما هم له مُحَرِّمون مِن الحروثِ والأنعامِ، القائلين: لو شاء اللهُ ما أشْركْنا ولا آباؤنا، ولا حرَّمنا من شيءٍ، ولكنه رضِى منا ما نحن عليه مِن الشركِ وتحريمِ ما نُحَرِّمُ: {هَلْ عِنْدَكُمْ} بدَعْواكم ما تدَّعُون على اللهِ، مِن رضاه بإشْراكِكم في عبادتِه ما تُشْرِكون، وتحريمِكم مِن أموالِكم ما تُحَرِّمون -عِلْمُ يقينٍ مِن خبرِ مَن يَقْطَعُ خبرُه العذرَ، أو حجةٌ تُوجِبُ لنا اليقينَ مِن العلمِ، {فَتُخْرِجُوهُ لَنَا}؟ يقولُ: فتُظْهِروا ذلك لنا وتَبَيِّنوه، كما بيَّنا لكم مواضعَ خطأِ قولِكم وفعلِكم، وتناقُضَ ذلك واستحالتَه في المعقولِ والمسموعِ؟ {إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ}. يقولُ له: قلْ لهم: إنْ تقولون ما تقولون أيُّها المشركون، وتَعْبدون مِن الأوثانِ والأصنامِ ما تَعْبُدون، وتُحَرِّمون من الحُروثِ والأنعامِ ما تُحَرِّمون، إِلَّا ظَنًّا وحُسْبانًا أنه حقٌّ، وأنكم على حقٍّ، وهو باطلٌ، وأنتم على باطلٍ. {وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ}. يقولُ: {وَإِنْ أَنْتُمْ}: وما أنتم في ذلك كلِّه {إِلَّا تَخْرُصُونَ}. يقولُ: إلَّا تتقوَّلون الباطلَ على اللهِ؛ ظنًّا بغيرِ يقينِ علمٍ، ولا برهانٍ واضحٍ.
Zikri yüce olan [Allah] Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Ey Muhammed! Rablerine putları ve heykelleri denk tutan, ekinlerden ve hayvanlardan kendiliklerinden haram kıldıkları şeyleri haram sayan ve ‘Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız ortak koşardık, hiçbir şeyi de haram kılmazdık; fakat O, bizim içinde bulunduğumuz şirkten ve haram kıldığımız şeyleri haram kılmamızdan razı olmuştur’ diyen kimselere de ki: İbadetinde O'na ortak koştuğunuz şeylerden ve mallarınızdan haram kıldığınız şeylerden Allah'ın razı olduğuna dair O'na isnat ettiğiniz iddialarınız hakkında, haberi kesin delil sayılan bir kimseden nakledilen kesin bir bilginiz veya bize kesin bilgi sağlayacak bir hüccetiniz var mıdır ki {هَلْ عِنْدَكُمْ ... فَتُخْرِجُوهُ لَنَا} “Bize çıkarıp gösteresiniz?” Yani: Sözünüzün ve fiilinizin yanlış olduğu noktaları, bunun akıl ve nakil bakımından çelişkili ve imkânsız olduğunu size açıkladığımız gibi, siz de bunu bize gösterip açıklayasınız? {إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ} “Siz ancak zanna uyuyorsunuz”. Ona [Peygamber'e] buyuruyor ki: Onlara şöyle de: Ey müşrikler! Söylediğiniz sözleri söylüyor, taptığınız put ve heykellere tapıyor, ekin ve hayvanlardan haram kıldıklarınızı haram kılıyorsanız, bu ancak onun hak olduğuna ve sizin hak üzere bulunduğunuza dair bir zan ve tahminden ibarettir; hâlbuki o bâtıldır, siz de bâtıl üzeresiniz. {وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ} “Ve siz sadece yalan uyduruyorsunuz”. Buyuruyor ki: {وَإِنْ أَنْتُمْ} “Siz değilsiniz”; bütün bu konularda siz {إِلَّا تَخْرُصُونَ} “Ancak yalan uyduruyorsunuz”. Yani: Kesin bir bilgiye ve açık bir delile dayanmaksızın sırf bir zanla Allah'a karşı bâtıl söz uyduruyorsunuz.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩)}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩)} “De ki: ‘En kesin ve üstün delil Allah'ındır. Eğer O dileseydi, hepinizi doğru yola iletirdi.’”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء العادِلِين بربِّهم الأوثانَ والأصنامَ، القائلين على ربِّهم الكذبَ، فى تحريمِهم ما حرَّموا مِن الحروثِ والأنعام، إن عجَزوا عن إقامةِ الحُجَّةِ عندَ قِيلك لهم: هل عندَكم مِن علمٍ بما تدَّعُون
Zikri yüce olan [Allah] Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Ey Muhammed! Rablerine putları ve heykelleri denk tutan ve ekinlerle hayvanlardan haram kıldıkları şeyler hususunda Rablerine karşı yalan söyleyen o kimselere, senin onlara: ‘Rabbinize isnat ettiğiniz iddialara dair yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir bilgi var mı?’ demen karşısında delil getirmekten,
على ربِّكم فتُخْرِجوه لنا؟ وعن إخراجِ علمِ ذلك لك وإظهارِه، وهم لاشكَّ عن ذلك عَجَزةٌ، وعن إظهارِه مُقَصِّرةٌ ؛ لأنه باطلٌ لا حقيقةَ له، فللهِ الذي حرَّم عليكم أن تُشْرِكوا به شيئًا، وأن تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشيطان في أموالِكم مِن الحروثِ والأنعامِ -الحجةُ البالغةُ دونَكم أيُّها المشركون. ويَعْنى بـ "البالغةِ": أنها تَبْلُغُ مرادَه في ثبوتِها على من احْتَجَّ بها عليه مِن خَلْقِه، وقَطْعِ عُذْرِه إِذا انْتَهَتْ إليه فيما جُعِلَتْ حجةً فيه.
bunun bilgisini sana çıkarıp ortaya koymaktan aciz kaldıklarında —ki şüphesiz onlar bundan acizdirler ve bunu ortaya koymada yetersizdirler ; zira bu hiçbir aslı olmayan bir bâtıldır— de ki: Ey müşrikler! Kendisine herhangi bir şeyi ortak koşmanızı ve mallarınız olan ekin ve hayvanlar hususunda şeytanın adımlarına uymanızı size haram kılan Allah'ın, sizin aleyhinize olan kesin ve üstün delili vardır. ‘Bâliğa’ (kesin ve üstün) ifadesiyle kastedilen; O'nun, mahlûkatından aleyhine delil getirdiği kimse karşısında sübut bulması ve kendisi hakkında delil kılındığı hususta muhatabına ulaştığında onun bütün mazeretlerini ortadan kaldırması bakımından muradına ulaşmasıdır.
{فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ}. يقولُ: فلو شاء ربُّكُم لَوَفَّقكم أجمعين للاجْتِماعِ على إفرادِه بالعبادةِ، والبراءة مِن الأندادِ والآلهةِ، والدَّيْنونةِ بتحريمِ ما حرَّم اللهُ، وتحليلِ ما حَلَّله اللهُ، وتركِ اتِّباعِ خطواتِ الشيطانِ، وغيرِ ذلك مِن طاعاتِه، ولكنَّه لم يَشَأْ ذلك، فخالَف بينَ خلقِه فيما شاء منهم، فمنهم كافرٌ ومنهم مؤمنٌ.
{فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} “Eğer O dileseydi, hepinizi doğru yola iletirdi”. Şöyle buyurmaktadır: Rabbiniz dileseydi, yalnızca O'na ibadet etme, ortakları ve ilahları reddetme, Allah'ın haram kıldığını haram, Allah'ın helal kıldığını helal kabul etme, şeytanın adımlarına uymayı terk etme ve O'na itaatin diğer gerekleri üzerinde birleşme hususunda hepinizi muvaffak kılardı. Fakat O bunu dilememiş, yarattıkları arasında dilediği şekilde farklılık yaratmıştır; nitekim onlardan kimi kâfir, kimi de mümindir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الله بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، قال: لا حُجَّةَ لأحدٍ عصَى اللهَ، ولكنْ للهِ الحجةُ البالغةُ على عبادِه، [قال اللهُ]: {فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ}. قال: {لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ} [الأنبياء: ٢٣] .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten naklen anlattı; o şöyle demiştir: "Allah'a isyan eden hiçbir kimsenin [öne sürecek] bir hücceti (mazereti) yoktur; bilakis kulları aleyhine kesin hüccet Allah'a aittir. [Allah Teâlâ buyurmuştur ki]: {فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} “[Allah] dileseydi elbette hepinizi doğru yola iletirdi.” [Rebî' devamla] dedi ki: {لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ} “O, yaptığından sorumlu tutulmaz; onlar ise sorguya çekileceklerdir.” [el-Enbiyâ: 23] .
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (١٥٠)}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (١٥٠)} “De ki: 'Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin!' Eğer şahitlik ederlerse, sen onlarla beraber şahitlik etme! Ayetlerimizi yalanlayanların ve ahirete inanmayanların hevalarına uyma! Onlar Rablerine [başkalarını] denk tutuyorlar.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء المُفْتَرِين على ربِّهم مِن عَبَدةِ الأوثانِ، الزاعمِين أن اللهَ حرَّم عليهم ما هم مُحَرِّموه من حُروثِهم وأنعامِهم: {هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ}. يقولُ: هاتوا شُهَداءَكم الذين يَشْهَدون على اللهِ أنه حرَّم عليكم ما تَزْعُمون أنه حرَّمه عليكم.
Zikri yüce olan [Allah] Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Ey Muhammed! Putlara tapanlardan olup ekinlerinden ve hayvanlarından kendi kendilerine haram kıldıkları şeyleri Allah'ın kendilerine haram kıldığını iddia ederek Rablerine iftira atan o kimselere de ki: {هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ} “Şahitlerinizi getirin”. Yani: Allah'ın size haram kıldığını iddia ettiğiniz şeyleri gerçekten O'nun haram kıldığına dair Allah'a karşı şahitlik edecek şahitlerinizi getirin.
وأهلُ العاليةِ مِن تِهامةَ تُوَحِّدُ "هُلمَّ" فى الواحدِ والاثنين والجَميعِ ، وتذكِّرُ في المؤنَّثِ والمذكَّرِ، فتقولُ للواحدِ: هَلُمَّ يا فلانُ. وللاثنين والجميعِ كذلك، وللأنثى مثلَه، ومنه قولُ الأَعْشَى :
Tihâme'nin yüksek kesimlerinde oturanlar, tekil, ikil ve çoğul için "helümme" lafzını tekil olarak kullanır; dişil ve erilde de müzekker kalıbında bırakırlar. Tekile: "Helümme yâ fülân (Gel ey falan)", ikile ve çoğula da aynı şekilde söylerler; dişile de bunun aynısını derler. el-A'şâ'nın şu sözü bundandır :
وكان دعا قومَه دَعوةً … هلُمَّ إلى أمرِكم قد صُرِمْ
Kavmini bir çağrıyla çağırmıştı: … Gelin işinize, artık kesinleşti
يُنْشَدُ: هَلُمَّ وهلُمُّوا. وأما أهلُ السافِلةِ مِن نَجْدٍ، فإنهم يُوَحِّدون للواحدِ، ويُتَنُّون للاثنين، ويَجْمَعون للجميعِ، فتقولُ للواحدِ مِن الرجالِ: هلُمَّ. وللواحدةِ من النساءِ: هلُمِّى. وللاثنين: هلُمَّا. وللجماعةِ من الرجالِ: هلُمُّوا. وللنساءِ: هَلْمُمْنَ.
[Bu şiir] 'Helümme' ve 'helümmû' şeklinde [iki türlü de] rivayet edilir. Necid'in alçak kesimlerinde oturanlara gelince; onlar tekil için tekil, ikil için ikil, çoğul için çoğul kalıbı kullanırlar. Böylece erkeklerden tekil kişiye: 'Helümme', kadınlardan tekil kişiye: 'Helümmî', iki kişiye: 'Helümmâ', erkek topluluğuna: 'Helümmû', kadınlar topluluğuna ise: 'Helmümne' derler.
قال اللهُ لنبيِّه: {فَإِنْ شَهِدُوا} يا محمدُ. يقولُ: فإن جاءوك بشهداءَ يَشْهَدون أن اللهَ حَرَّم ما يَزْعُمون أن اللهَ حَرَّمه عليهم، {فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ}. فإنهم كَذَبَةٌ وشهودُ زُورٍ في شهادتِهم بما شهِدوا به مِن ذلك على اللهِ. وخاطَب بذلك جلَّ ثناؤُه نبيَّه ﷺ، والمرادُ به أصحابُه والمؤمنون به، {وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا}. يقولُ: [ولا تُشايِعْهم] على ما هم عليه من التكذيبِ بوحي اللهِ وتنزيلِه، فى تحريمِ ما حرَّم، وتحليلِ ما أحَلَّ لهم، ولكن اتَّبِعْ مَا أُوْحِى إليك مِن كتابِ ربِّك الذى لا يَأْتِيه الباطلُ مِن بينِ يديْه ولا مِن خلفِه. {وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ}. يقولُ: ولا تَتَّبع أهواءَ الذين لا يُؤْمِنون بالآخرةِ، فتُكَذِّبَ بما هم به مُكَذِّبون؛ مِن إحياءِ اللهِ خلقَه بعدَ مَماتِهم، ونَشْرِه إياهم بعدَ فنائِهم، {وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ}. يقولُ: وهم مع تكذيبِهم بالبعثِ بعدَ المَماتِ، وجحودِهم قيامَ الساعةِ، باللهِ يَعْدِلون الأوثانَ والأصنامَ، فيَجْعَلونها له عِدْلًا، ويَتَّخِذونها له نِدًّا يَعْبُدونها مِن دونِه.
Allah Peygamberine buyurdu ki: {فَإِنْ شَهِدُوا} “Eğer şahitlik ederlerse” ey Muhammed! Yani: Eğer sana gelip de Allah'ın kendilerine haram kıldığını iddia ettikleri şeyleri gerçekten haram kıldığına şahitlik eden şahitler getirirlerse, {فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ} “Sen onlarla beraber şahitlik etme”. Çünkü onlar bu konuda Allah'a karşı yaptıkları şahitliklerinde yalancıdırlar ve yalancı şahitlerdir. Övgüsü yüce olan [Allah] bu ifadeyle Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap etmiş, ancak bununla onun ashabını ve ona inananları kastetmiştir. {وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimizi yalanlayanların hevalarına uyma”. Buyuruyor ki: Allah'ın haram kıldığı ve helal kıldığı şeylerin açıklanmasında O'nun vahyini ve indirdiğini yalanlama hususunda içinde bulundukları duruma [onlara uyup destek olma] ; bilakis önünden de ardından da bâtılın yaklaşamayacağı Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyedilen şeye uy! {وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ} “Ve ahirete inanmayanların da [hevalarına uyma]”. Buyuruyor ki: Ahirete inanmayanların hevalarına da uyma ki, onların yalanladığı şeyleri —yani Allah'ın mahlûkatını ölümlerinden sonra diriltmesini ve yok olmalarından sonra onları yeniden neşretmesini— sen de yalanlamış olmayasın. {وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ} “Onlar Rablerine [başkalarını] denk tutuyorlar”. Buyuruyor ki: Onlar ölümden sonra dirilmeyi yalanlamakla ve kıyametin kopmasını inkâr etmekle birlikte, putları ve heykelleri Allah'a denk tutmakta, onları O'na denk saymakta ve O'nun yanı sıra ibadet ettikleri ortaklar edinmektedirler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال جماعةٌ من أهلِ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا}. يقولُ: قُلْ: أَرُونى الذين يَشْهَدون أن اللهَ حرَّم هذا مما حَرَّمَتِ العربُ، وقالوا: أمرَنا اللهُ به. قال اللهُ لرسولِه: {فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ} .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında anlattı: {هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا} “Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin”. Buyuruyor ki: De ki: Arapların haram kılıp da 'Allah bize bunu emretti' dedikleri bu şeyleri Allah'ın haram kıldığına şahitlik edenleri bana gösterin. Allah Resulüne buyurdu ki: {فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ} “Eğer şahitlik ederlerse, sen onlarla beraber şahitlik etme” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da]...
مجاهدٍ: {هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا}. قال: البَحائِرُ والسُّيَّبُ .
Mücâhid'den: {هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا} “Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin”. Dedi ki: [Kastedilen] bahîralar ve sâibelerdir .
القولُ في تأويلِ قوله: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} “De ki: 'Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya iyilik edin...'”
يقولُ تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء العادِلين بربِّهم الأوثانَ والأصنامَ، الزاعمين أن اللهَ حرَّم عليهم ما هم مُحَرِّموه من حروثِهم وأنعامِهم، على ما ذكَرْتُ لك في تنزيلي عليك: تعالَوْا أَيُّها القومُ أَقْرَأْ عليكم ما حرَّم ربُّكم حقًّا يقينًا، لا الباطلَ تَخَرُّصًا، تَخَرُّصَكم على اللهِ الكذبَ والفِرْيَةَ ظنًّا، ولكنْ وحيًا مِن اللهِ أوْحاه إليَّ، وتنزيلًا أنزَله عليَّ: ألا تُشْرِكوا باللهِ شيئًا مِن خلقِه، ولا تَعْدِلوا به الأوثانَ والأصنامَ، ولا تَعْبُدوا شيئًا سواه. {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا}. يقولُ: وأوْصَى بالوالدين إحسانًا. وحذَف "أوْصَى" و"أمرَ"؛ لدلالةِ الكلامِ عليه ومعرفةِ السامعِ بمعناه. وقد بيَّنا ذلك بشَواهدِه فيما مضَى من الكتابِ .
Zikri yüce olan [Allah] Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Ey Muhammed! Putları ve heykelleri Rablerine denk tutan, sana indirdiğim vahiyde zikrettiğim üzere ekinlerinden ve hayvanlarından kendi kendilerine haram kıldıkları şeyleri Allah'ın kendilerine haram kıldığını iddia eden o kimselere de ki: Gelin ey topluluk, Rabbinizin size gerçekten ve kesin olarak neleri haram kıldığını okuyayım; sizin sırf bir zanna dayanarak Allah'a karşı yalan ve iftira uydurmanız gibi bâtıl bir tahminle değil, Allah'ın bana vahyettiği bir vahiy ve üzerime indirdiği bir tenzil olarak [okuyayım]: Allah'a yarattıklarından hiçbir şeyi ortak koşmayın, putları ve heykelleri O'na denk tutmayın ve O'ndan başkasına ibadet etmeyin. {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} “Ana babaya iyilik edin”. Buyuruyor ki: [Rabbiniz] ana babaya iyilik etmeyi tavsiye etti. Sözün buna delalet etmesi ve dinleyenin anlamı bilmesi sebebiyle "tavsiye etti" ve "emretti" [fiilleri] hazfedilmiştir. Bunu delilleriyle birlikte kitabın önceki kısımlarında açıklamıştık .
وأما "أن" فى قولِه: {أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا}. فرفعٌ؛ لأن معنى الكلامِ: قلْ تعالَوْا أتلُ ما حرَّم ربُّكم عليكم؛ هو ألا تُشْرِكوا به شيئًا.
{أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” sözündeki "en" (أَنْ) edatına gelince, o merfûdur; çünkü sözün anlamı şöyledir: De ki: Gelin, Rabbinizin size haram kıldığı şeyi okuyayım; o O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızdır.
وإذا كان ذلك معناه، كان فى قولِه: {تُشْرِكُوا}. وجهان؛ الجزمُ بالنَّهْي، وتوجيهُ "لا" إلى معنى النهي. والنصبُ على توجيهِ الكلامِ إلى الخبرِ، ونصبِ {تُشْرِكُوا} بـ {أَلَّا}، كما يقالُ: أَمَرْتُك ألا تقومَ.
Anlamı bu şekilde olduğunda, O'nun {تُشْرِكُوا} [ifadesinde] iki vecih bulunur: [Birincisi], nehiy sebebiyle meczum olması ve "lâ" (لَا) edatının nehiy manasına hamledilmesidir. [İkincisi ise] sözün habere hamledilerek, tıpkı: "Sana kalkmamanı emrettim" (أَمَرْتُك ألا تقومَ) denilmesi gibi, {تُشْرِكُوا} fiilinin {أَلَّا} [edatındaki "en"] ile nasb edilmesidir.
وإن شئتَ جَعَلْتَ "أن" في موضعِ نصبٍ ردًّا على "ما" وبيانًا عنها، ويكونُ في قولِه: {تُشْرِكُوا}. أيضًا مِن وجهَيِ الإعرابِ على نحوِ ما كان فيه منه و "أن" في موضعِ رفعٍ.
İstersen "en" edatını "mâ" (مَا) kelimesine bedel ve onu açıklayıcı olarak nasb mahallinde kılarsın; bu takdirde {تُشْرِكُوا} fiilinde "en" edatının ref mahallinde olduğu durumdaki gibi iki irab vechi yine geçerli olur.
ويكونُ تأويلُ الكلامِ حينَئذٍ: قلْ تعالوا أتْلُ ما حرَّم ربُّكم عليكم؛ أتلُ ألا تُشْرِكوا به شيئًا.
Bu durumda sözün tevili şöyle olur: De ki: Gelin, Rabbinizin size haram kıldığı şeyi okuyayım; O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızı okuyayım.
فإن قال قائلٌ: وكيف يَجوزُ أن يكونَ قولُه: {تُشْرِكُوا}. نصبًا بـ {أَلَّا}، أم كيف يَجوزُ توجيهُ قولِه: {أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ}. على معنى الخبرِ، وقد عطَف عليه بقولِه: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ}. وما بعدَ ذلك مِن جزمِ النهي؟
Eğer biri: "{تُشْرِكُوا} sözünün {أَلَّا} ile mansûb olması nasıl caiz olur veya {أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ} sözünü haber anlamına yönlendirmek nasıl caiz olur; zira hemen peşinden {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ} sözü ve sonrasındaki nehiy cezimleri buna atfedilmiştir?" derse,
قيل: جاز ذلك كما قال تعالى ذكرُه: {قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ}. فجعَل {أَنْ أَكُونَ} خبرًا، و {أَنْ} اسمًا، ثم عطَف عليه [{وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}] . وكما قال الشاعرُ :
Şöyle denilir: Bu, zikri yüce olan [Allah]'ın: {قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ} “De ki: Şüphesiz ben, Müslüman olanların ilki olmakla emrolundum” buyurması gibi caizdir. Zira burada {أَنْ أَكُونَ} ifadesini haber, {أَنْ} edatını isim yapmış, sonra [{وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}] “Sakın müşriklerden olma” ayetini buna [nehiy olarak] atfetmiştir. Nitekim şair de şöyle demiştir :
حَجَّ وأَوْصَى بِسُلَيْمَى الأَعْبُدَا
Hacca gitti ve Süleymâ hakkında kölelere vasiyet etti:
ألا تَرَى ولا تُكَلِّمْ أحَدًا
Görmemeyi ve kimseyle konuşmamayı,
ولا يَزَلْ شَرابُها مُبَرَّدَا
Ve içeceğinin daima soğutulmuş olmasını
فجعَل قولَه: ألَّا تَرَى. خبرًا، ثم عطَف بالنهي، فقال: ولا تُكَلِّمْ، ولا يَزَلْ.
Burada "ellâ terâ (görmemeyi)" sözünü haber kılmış, sonra nehiy ile atıf yaparak: "velâ tükellim (konuşmasın)" ve "velâ yezel (daima olsun)" demiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ}.
[Allah Teâlâ'nın] {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ} “Yoksulluk endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin; sizi de onları da biz rızıklandırırız” kavlinin teviline dair açıklama:
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ}: ولا تَئِدوا أولادَكم فتَقْتُلوهم من خَشْيةِ الفقرِ على أنفسِكم بنَفَقاتِهم ؛ فإن اللهَ هو رازقُكم وإياهم، ليس عليكم رزقُهم فتَخافُوا بحياتِهم على أنفسِكم العجزَ عن أرزاقِهم وأقْواتِهم.
Zikri yüce olan [Allah] {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ} “Yoksulluk endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin” sözüyle şunu kastetmektedir: Çocuklarınızı diri diri toprağa gömerek onların nafakaları sebebiyle kendinize yoksulluk geleceği korkusuyla öldürmeyin ; zira sizi de onları da rızıklandıran Allah'tır. Onların rızkı sizin üzerinize yüklenmiş değildir ki onların yaşamaları durumunda rızıklarını ve azıklarını temin etmekten aciz kalacağınızdan korkasınız.
والإمْلاقُ مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: أمْلَقْتُ من الزادِ، فأنا أُمْلِقُ إملاقًا. وذلك إذا فني زادُه، وذهَب مالُه وأفْلَس.
İmlâk (إملاق), bir kimsenin: "Azığım tükendi, dolayısıyla yoksullaşıyorum (emlektü mine'z-zâd, fe-ene ümliku imlâkan)" sözünden gelen bir masdardır. Bu da kişinin azığı bittiğinde, malı gidip iflas ettiğinde kullanılır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ}: الإملاقُ الفقرُ، قتَلوا أولادَهم خشيةَ الفقرِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında anlattı: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ} “Yoksulluk endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin”: İmlâk fakirliktir; onlar çocuklarını fakirlik korkusuyla öldürüyorlardı .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ}. أى: خشيةَ الفاقةِ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında anlattı: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ} “Yoksulluk endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin”. Yani: İhtiyaç ve fakirlik korkusuyla .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ}. قال: الإملاقُ الفقرُ.
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında anlattı: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ} “Yoksulluk endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin”. Dedi ki: İmlâk fakirliktir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ قولَه: {مِنْ إِمْلَاقٍ}. قال: شياطينُهم يَأْمُرُونهم أن يَئِدوا أولادَهم خِيفةَ العَيْلَةِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında dedi ki: {مِنْ إِمْلَاقٍ} “Yoksulluktan dolayı”: Şeytanları onlara geçim darlığı ve fakirlik korkusuyla çocuklarını diri diri toprağa gömmelerini emrediyordu.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحاكِ فى قولِه: {مِنْ إِمْلَاقٍ}. يعنى: من خشيةِ فقرٍ .
Hüseyin b. el-Ferec'den bana nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman, ed-Dahhâk'tan [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında anlattı: {مِنْ إِمْلَاقٍ} “Yoksulluktan dolayı”: Yani fakirlik korkusundan dolayı .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın...”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولا تَقْرَبُوا الظاهرَ مِن الأشياءِ المحرَّمةِ عليكم، التي هي علانيةٌ بينَكم، لا تَناكَرون ركوبَها، والباطنَ منها الذي تَأْتُونه سرًّا في خَفاءٍ لا تُجاهِرون به، فإن كلَّ ذلك حرامٌ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Size haram kılınan şeylerden aranızda alenî olan, işlenmesini yadırgamadığınız açık şeylere de, gizlice ve saklanarak işlediğiniz, açığa vurmadığınız gizli şeylere de yaklaşmayın; zira bunların hepsi haramdır.
وقد قيل: إنما قيل: لا تَقْرَبوا ما ظهَر مِن الفَواحشِ وما بطَن؛ لأنهم كانوا يَسْتَقْبِحون مِن معانى الزنى بَعْضًا.
Şöyle de denilmiştir: "Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın" denilmesinin sebebi, onların zinanın bazı şekillerini çirkin saymalarıydı.
وليس ما قالوا مِن ذلك بمدفوعٍ، غير أن دليلَ الظاهرِ مِن التنزيلِ على النهي عن ظاهرِ كلِّ فاحشةٍ وباطنِها، ولا خبرَ يَقْطَعُ العذرَ بأنه عُنِى به بعضٌ دونَ جميعٍ، وغيرُ جائزٍ إحالةُ ظاهرِ كتابِ اللهِ إلى باطنٍ إلا بحُجَّةٍ يَجِبُ التسليمُ لها.
Onların bu söyledikleri büsbütün reddedilecek bir şey değildir; ne var ki nassın zahirinin delaleti, her türlü fuhşiyatın açığından da gizlisinden de nehyedildiği yönündedir. Bununla tamamının değil de sadece bir kısmının kastedildiğini kesin olarak gösteren hiçbir nakil yoktur. Teslim olunması zorunlu olan kesin bir delil bulunmadıkça Allah'ın Kitabı'nın zahirini bâtına hamletmek caiz değildir.
ذكرُ مَن قال ما ذكَرْنا مِن قولِ مَن قال: الآيةُ خاصُّ المعنى
Ayeti özel anlamlı sayanların sözlerinden zikrettiğimiz görüşü söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, ...'den anlattı:
السديِّ: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ}: أما {مَا ظَهَرَ مِنْهَا}: فزَوانى الحَوانيتِ، وأما {مَا بَطَنَ}: فما خفِى .
es-Süddî'den naklen: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın”: {مَا ظَهَرَ مِنْهَا} “Açığına” ifadesine gelince, bu açık genelev kadınlarıdır; {وَمَا بَطَنَ} “Gizlisine” ifadesine gelince, bu gizli olan [zinadır] .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحاكِ قولَه: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ}: كان أهلُ الجاهليةِ يَسْتَسِرُّون بالزنى، ويَرَوْن ذلك حلالًا ما كان سرًّا، فحرَّم اللهُ السرَّ منه والعَلانِيَةَ، {مَا ظَهَرَ مِنْهَا}. يعني: العَلانيةَ، {وَمَا بَطَنَ}. يعنى: السرَّ .
Hüseyin b. el-Ferec'den bana nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman, ed-Dahhâk'tan [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında anlattı: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın”: Cahiliye ehli zinayı gizlice yapar ve gizli olduğu sürece bunu helal görürlerdi; Allah ise onun gizlisini de açığını da haram kıldı. {مَا ظَهَرَ مِنْهَا} “Açığı”, yani alenî olanı; {وَمَا بَطَنَ} “Gizlisi”, yani gizli olanıdır .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ}. قال: كانوا فى الجاهليةِ لا يَرَوْن بالزنى بأسًا في السرِّ، ويَسْتَقْبِحونه في العَلانيةِ، فحرَّم اللهُ الزنى فى السرِّ والعلانيةِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında anlattı: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın”. Dedi ki: Cahiliye döneminde zinayı gizlice yapmakta bir sakınca görmez, açıkça yapılmasını ise çirkin sayarlardı; Allah da zinanın gizlisini de açığını da haram kıldı .
وقال آخَرون في ذلك بمثلِ الذي قلنا فيه.
Başkaları da bu konuda bizim söylediğimiz gibi söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ}: سرَّها وعلانِيتَها .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın”: Gizlisine de açığına da [yaklaşmayın] .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ
Bana Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den [nakletti]:
نحوَه .
benzerini [nakletti] .
وقال آخَرون: {مَا ظَهَرَ}: نكاحُ الأمهاتِ وحَلائلِ الآباءِ، {وَمَا بَطَنَ}: الزنى.
Başkaları da şöyle demiştir: {مَا ظَهَرَ} “Açığı”, annelerle ve babaların eşleriyle evlenmek; {وَمَا بَطَنَ} “Gizlisi” ise zinadır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن خُصَيْفٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ}. قال: {مَا ظَهَرَ}: جمعٌ بينَ الأُختين، وتزويجُ الرجلِ امرأةَ أبيه مِن بعدِه، {وَمَا بَطَنَ}: الزنى .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o Husayf'tan, o da Mücâhid'den nakletti: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın”. Dedi ki: {مَا ظَهَرَ} “Açığı”, iki kız kardeşi bir arada nikâhlamak ve kişinin kendisinden sonra babasının karısıyla evlenmesidir; {وَمَا بَطَنَ} “Gizlisi” ise zinadır .
وقال آخَرون في ذلك بما حدَّثني إسحاقُ بنُ زيادٍ العَطَّارُ البَصْريُّ ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ البَلْخيُّ، قال: ثنا تَميمُ بنُ شاكرٍ الباهليُّ، عن عيسى بن أبى حَفْصةَ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ}. قال: {مَا ظَهَرَ}: الخمرُ، {وَمَا بَطَنَ}: الزنى .
Başkaları da bu hususta bana İshâk b. Ziyâd el-Attâr el-Basrî'nin anlattığı şu rivayeti söylemişlerdir: Bize Muhammed b. İshâk el-Belhî anlattı, dedi ki: Bize Temîm b. Şâkir el-Bâhilî, Îsâ b. Ebî Hafsa'dan anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında şöyle dediğini işittim: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın”. Dedi ki: {مَا ظَهَرَ} “Açığı”, içkidir; {وَمَا بَطَنَ} “Gizlisi” ise zinadır .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١)}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün teviline dair açıklama: {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١)} “Haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. İşte O, aklınızı kullanasınız diye size bunları emretti.”
يقولُ تعالى ذكرُه: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} - {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ}. يعنى بالنفسِ
Allah -zikri yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} - {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın...” - “Haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın.” [Ayet-i kerimede geçen] can (en-nefs) ile kastettiği;
التي حرَّم اللهُ قتلَها؛ نفسَ مؤمنٍ أو مُعاهَدٍ. وقولُه: {إِلَّا بِالْحَقِّ}. يعنى: بما أباح قتلَها به؛ مِن أن تَقْتُلَ نفسًا فتُقْتَلَ قَوَدًا بها، أو تَزْنِيَ وهى مُحْصَنَةٌ فَتُرْجَمَ، أَو تَرْتَدَّ عن دينِها الحقِّ فتُقْتَلَ ، فذلك الحقُّ الذي أباح اللهُ جلَّ ثناؤُه قتلَ النفسِ التي حرَّم على المؤمنين قتلَها به. {ذَلِكُمْ}. يعني: هذه الأمورُ التي عهِد إلينا فيها ربُّنا ألَّا نَأْتِيَه، وأَلَّا نَدَعَه، هي الأمورُ التي وَصَّانا والكافرين بها أن نَعْمَلَ جميعًا به. {لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ}. يقولُ: وَصَّاكم بذلك لتَعْقِلوا ما وصَّاكم به ربُّكم.
öldürülmesini haram kıldığı bir müminin veya antlaşmalı bir kimsenin (muâhed) canıdır. {إِلَّا بِالْحَقِّ} “Haklı bir sebep olmadıkça” sözüyle ise öldürülmesini mubah kıldığı sebepleri kastetmektedir; bir kimseyi öldürdüğü için kısas olarak öldürülmesi, evli olduğu hâlde zina edip recmedilmesi veya hak dininden irtidat edip öldürülmesidir . İşte Allah Teâlâ'nın müminlere öldürülmesini haram kıldığı canın öldürülmesini mubah kıldığı hak budur. {ذَلِكُمْ} “İşte bu”; yani Rabbimizin işlememizi veya terk etmememizi bize emrettiği bu hususlar, hep birlikte amel etmemiz için bize ve kâfirlere tavsiye ettiği hususlardır. {لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “Aklınızı kullanasınız diye”; yani Rabbimizin size emrettiği şeyleri akıl edip anlayasınız diye size bunları emretmiştir, buyurmaktadır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün teviline dair açıklama: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} “Rüşd çağına erişinceye kadar yetimin malına sadece en güzel olan şekli dışında yaklaşmayın.”
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}: ولا تَقْرَبوا مالَه إلا بما فيه صلاحُه وتَثْميرُه .
Allah Teâlâ {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına ancak en güzel olan şekli dışında yaklaşmayın” sözüyle; onun malına ancak onun yararına ve onu nemalandırıp artırmaya yönelik olan durumlar dışında yaklaşmayın, buyurmaktadır.
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}. قال: التجارةُ فيه .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına ancak en güzel olan şekli dışında yaklaşmayın”. [Mücâhid]: [En güzel olan şekil], o mal ile ticaret yapmaktır , dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}: فَلْيُثَمِّرْ مالَه.
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına ancak en güzel olan şekli dışında yaklaşmayın”: [Yani veli] onun malını nemalandırsın [ve artırsın].
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا فُضَيْلُ بنُ مرزوقٍ العَنَزَيُّ، عن سَلِيطِ بن بلالٍ، عن الضحاكِ بن مُزاحِمٍ في قولِه: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}. قال: يَبْتَغِي له فيه، ولا يَأْخُذُ مِن ربحِه شيئًا .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. Merzûk el-Anezî, Selît b. Bilâl'den, o da ed-Dahhâk b. Müzâhim'den [Allah Teâlâ'nın] {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına ancak en güzel olan şekli dışında yaklaşmayın” kavli hakkında nakletti; [ed-Dahhâk] şöyle dedi: [Vasi/veli] onun için bu malda kazanç arar [ticaret yapar], kârından ise hiçbir şey almaz.
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}. قال: التي هي أحسنُ أَن يَأْكُلَ بالمعروفِ إن افْتَقَر، وإن اسْتَغْنَى فلا يَأْكُلُ قال اللهُ: {وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ} [النساء: ٦]. قال: وسُئِل عن الكِسْوةِ فقال: لم يَذْكُرِ اللهُ الكِسوةَ، إنما ذكَر الأكلَ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah Teâlâ'nın] {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına ancak en güzel olan şekli dışında yaklaşmayın” sözü hakkında şöyle dedi: "En güzel olan şekil", [yetimin velisi] muhtaç duruma düşerse meşru ölçüde yemesi, zengin olursa yememesidir. Allah Teâlâ: {وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ} “Kim zengin ise iffetli davransın (yetim malından yemesin), kim de fakir ise meşru ölçüde yesin” [en-Nisâ: 6] buyurmuştur. [Râvi] dedi ki: Ona giyim kuşam soruldu da şöyle dedi: Allah giyimi zikretmedi, sadece yemeyi zikretti .
وأما قولُه: {حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ}. فإن الأَشُدَّ جمعُ شَدٍّ، كما الأَضُرُّ جمعُ ضَرٍّ، وكما الأَشُرُّ جمعُ شَرٍّ. والشَّدُّ القُوَّةُ، وهو اسْتِحْكامُ قوةِ شبابِه وسنِّه، كما شَدُّ النهارِ ارتفاعُه وامْتِدادُه، يقالُ: أتَيْتُه شَدَّ النهارِ ومَدَّ النهارِ. وذلك حينَ امتدادِه وارتفاعِه. وكان المُفَضَّلُ فيما بلَغَنى يُنْشِدُ بيتَ عَنْتَرةَ :
{حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} “Rüşd çağına erişinceye kadar” sözüne gelince; el-Eşudd (الأَشُدّ), tıpkı el-Adurr'un (الأَضُرّ) darr'ın (ضَرّ) çoğulu ve el-Eşurr'un (الأَشُرّ) şerr'in (شَرّ) çoğulu olması gibi şedd (شَدّ) kelimesinin çoğuludur. Şedd (الشَّدُّ) ise güç/kuvvet demektir; bu da gencin kuvvetinin ve yaşının kemale ermesidir. Tıpkı günün en yüksek ve en yaygın anına "şeddü'n-nehâr" denmesi gibi; "Ona gündüzün en yüksek vaktinde (şeddü'n-nehâr ve meddü'n-nehâr) geldim" denir. Bu da onun uzayıp yükseldiği andır. Bana ulaştığına göre el-Mufaddal, Antere'nin şu beytini okurdu :
عَهدي به شَدَّ النَّهارِ كأَنَّما … خُضِب اللَّبانُ ورأسُه بالعِظْلِمِ
“Gündüzün en parlak vaktinde bildiğim o idi; sanki göğsü ve başı izlim otuyla boyanmıştı.”
ومنه قولُ الآخرِ :
Bir başkasının şu sözü de bu kabildendir :
تُطِيفُ به شَدَّ النَّهارِ ظَعِينةٌ … طويلةُ أَنْقاءِ اليَدَيْن سَحوقُ
“Gündüzün en parlak vaktinde hevdec içindeki bir kadın onun etrafında dolaşır; [o kadın ki] kol kemikleri uzun, boylu boslu bir kadındır.”
وكان بعضُ البصريين يَزْعُمُ أَن الأَشُدَّ اسمٌ مثلُ الآنُكِ .
Bazı Basralılar ise eşudd (الأَشُدّ) kelimesinin ânük (الآنُكِ) gibi tekil bir isim olduğunu iddia ederlerdi .
فأما أهلُ التأويلِ فإنهم مُخْتلِفون في الحينِ الذي إذا بلَغه الإنسانُ قيل: بلَغ أشُدَّه؛ فقال بعضُهم: يقالُ ذلك له إذا بلغ الحُلُمَ.
Tevil ehline gelince; onlar insanın hangi vakte ulaştığında "eşuddehu (rüşd çağına) ulaştı" deneceği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları: Bu söz ona büluğ çağına erdiğinde söylenir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: ثنا عمى، قال: أخْبَرني يحيى بنُ أيوبَ، عن عمرِو بن الحارثِ، عن ربيعةَ في قولِه: {حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ}. قال: الحُلُمَ .
Bana Ahmed b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize amcam anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Eyyûb, Amr b. el-Hâris'ten, o da Rebîa'dan [Allah Teâlâ'nın] {حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} “Rüşd çağına erişinceye kadar” sözü hakkında haber verdi. [Rebîa]: Büluğ çağıdır , dedi.
حدَّثني أحمدُ بنُ عبد الرحمنِ، قال: ثنا عمى، قال: ثنى عبدُ الرحمنِ بنُ زيدِ بن أَسْلَمَ، عن أبيه مثلَه. قال ابن وهبٍ: وقال لي مالكٌ مثلَه .
Bana Ahmed b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize amcam anlattı, dedi ki: Bana Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem, babasından aynısını anlattı. İbn Vehb dedi ki: Mâlik de bana aynısını söyledi .
حُدِّثْتُ عن الحِمَّانيِّ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، [عن مجالدٍ] ، عن عامرٍ: {حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ}. قال: الأَشُدُّ الحُلُمُ، حيث تُكْتَبُ له الحسناتُ، وتُكْتَبُ عليه السيئاتُ .
el-Himmânî'den bana nakledildi, dedi ki: Bize Hüşeym, [Mücâlid'den] , o da Âmir'den {حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} “Rüşd çağına erişinceye kadar” sözü hakkında anlattı. [Âmir] dedi ki: Eşudd, lehine sevapların, aleyhine günahların yazılmaya başladığı büluğ çağıdır .
وقال آخرون: إنما يقالُ ذلك له إذا بلَغ ثلاثين سنةً.
Başkaları da şöyle demiştir: Bu söz ona ancak otuz yaşına ulaştığında söylenir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, ...'dan anlattı:
السديُّ: {حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ}. قال: أما {أَشُدَّهُ} فثلاثون سنةً، ثم جاء بعدَها: {حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ} [النساء: ٦] .
es-Süddî'den [nakletti]: {حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} “Rüşd çağına erişinceye kadar”. Dedi ki: {أَشُدَّهُ} “Rüşd çağı” otuz yaştır; sonra bundan sonra: {حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ} “Evlilik çağına erdiklerinde” [en-Nisâ: 6] ayeti gelmiştir.
وفي الكلام محذوفٌ تُرِك ذكره اكْتِفاءً بدَلالةِ ما ظهَر عما حُذِف. وذلك أن معنى الكلامِ: ولا تَقْرَبوا مالَ اليتيمِ إلَّا بالتى هي أحسنُ حتى يَبْلُغَ أَشُدَّه، فإذا بلَغ أَشُدَّه فَآنَسْتُم منه رُشْدًا فَادْفَعوا إليه مالَه. لأنه جلَّ ثناؤُه لم يَنْهَ أن يُقْرَبَ مالُ اليتيمِ في حالِ يُتْمِه إلا بالتي هي أحسنُ حتى يَبْلُغَ أَشُدَّه، لِيَحِلَّ لوليِّه بعدَ بُلوغِه أشُدَّه أن يَقْرَبَه بالتي هي أسْوأُ، ولكنَّه نَهاهم أن يَقْرَبوه حِياطةً منه له، وحِفظًا عليه، ليُسْلِموه إليه إذا بلَغ أشُدَّه.
Sözde, açıkta olanın hazfedilene delaletiyle yetinilerek zikri terk edilmiş hazfedilmiş bir kısım vardır. Şöyle ki sözün anlamı şudur: Yetimin malına, o rüşd çağına erişinceye kadar ancak en güzel olan şekli dışında yaklaşmayın; rüşd çağına erdiğinde ve kendisinde bir olgunluk (rüşd) gördüğünüzde malını ona teslim edin. Çünkü Allah Teâlâ, yetimlik hâlinde yetimin malına rüşd çağına erene kadar sadece en güzel olan şekliyle yaklaşılmasını, rüşd çağına erdikten sonra velisinin ona en kötü şekilde yaklaşması helal olsun diye yasaklamış değildir; bilakis yetimi gözetmek ve malını korumak için, rüşd çağına erdiğinde malı kendisine teslim etsinler diye [en kötü şekilde] yaklaşmalarını yasaklamıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün teviline dair açıklama: {وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا} “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz.”
يقولُ تعالى ذكرُه: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} - وأن {وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ}. يقولُ: لا تَبْخَسوا الناسَ الكيلَ إذا كِلْتُموهم، والوزنَ إذا وزَنْتُموهم، ولكنْ أوْفُوهم حقوقَهم. وإيفاؤُهم ذلك إعطاؤُهم حقوقَهم تامَّةً، {بِالْقِسْطِ}. يعني: بالعدلِ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” - ve {وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ} “Ölçüyü ve tartıyı tam yapın”. [Yani] insanlara ölçtüğünüz zaman ölçüyü, tarttığınız zaman tartıyı eksik yapmayın; bilakis haklarını tam olarak verin, buyurmaktadır. Onlara bunu tam yapmak, haklarını eksiksiz vermektir. {بِالْقِسْطِ} “Adaletle”; yani adaletle demektir.
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بِالْقِسْطِ}: بالعدلِ .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {بِالْقِسْطِ} “Adaletle”: Adaletle demektir .
وقد بيَّنا معنى "القسطِ" بشَواهِدِه فيما مضَى، وكَرِهْنا إعادتَه.
"Kıst" (القسط) kelimesinin anlamını delilleriyle birlikte daha önce açıklamıştık; bu sebeple onu tekrar etmeyi uygun görmedik.
وأما قولُه: {لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا}. فإنه يقولُ: لا نُكَلِّفُ نفسًا مِن إيفاءِ الكيلِ والوزنِ إلا ما يَسَعُها فيَحِلُّ لها ولا تُحْرَجُ فيه، وذلك أن الله جلَّ ثناؤُه علِم من عبادِه أن كثيرًا منهم تَضِيقُ نفسُه عن أن تَطِيبَ لغيرِه بما لا يَجِبُ عليها له، فأمَر المُعْطِيَ بإيفاءِ ربِّ الحقِّ حقَّه الذي هو له، ولم يُكَلِّفْه الزيادةَ؛ لما في الزيادةِ عليه مِن ضِيقِ نفسِه بها، وأمَر الذي له الحقُّ بأَخْذِ حقِّه، ولم يُكَلِّفْه الرضا بأقلَّ؛ منه؛ لِمَا في النقصانِ عنه مِن ضيقِ نفسِه، فلم يُكَلِّفْ نفسًا منهما إلا ما لا حرجَ فيه ولا ضيقَ ، فلذلك قال: {لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا}.
{لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا} “Biz kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” sözüne gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Biz hiçbir kimseye ölçü ve tartıyı tam yapma hususunda, gücünün yettiği, kendisi için helal olan ve onda zorlanmayacağı şeyden başkasını yüklemeyiz. Çünkü Allah Teâlâ, kullarından pek çoğunun, üzerine vacip olmayan bir şeyi başkasına gönül rızasıyla vermekten çekindiğini bildiği için, hakkı veren kimseye hak sahibinin hakkını tam vermesini emretmiş, fazla vermekten içi daralacağı için ona fazlasını yüklememiştir; hak sahibine de hakkını almasını emretmiş, eksilmesinden dolayı içi daralacağı için daha azına razı olmasını ona yüklememiştir. Böylece her iki tarafa da ancak güç yetirebileceği, içinde bir zorluk ve darlık bulunmayan şeyi yüklemiştir; bundan dolayı da: {لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا} “Biz kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” buyurmuştur.
وقد اسْتَقْصَيْنا بيان ذلك بشَواهدِه في موضعٍ غير هذا الموضعِ، بما أغْنَى عن إعادتِه .
Bunun açıklamasını da şahitleriyle birlikte bu yerin dışında etraflıca yapmıştık; bu da tekrar edilmesini gereksiz kılmıştır .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢)}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün teviline dair açıklama: {وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢)} “Söz söylediğiniz zaman, yakınınız dahi olsa adil olun. Allah'a verdiğiniz sözü tutun. İşte O, düşünüp öğüt alasınız diye size bunları emretti.”
يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا}: وإذا حكَمْتُم بينَ الناسِ فتكَلَّمْتُم، فقولوا الحقَّ بينَهم، واعْدِلوا وأنْصِفوا ولا تَجُوروا، ولو كان الذي يَتَوَجَّهُ الحقُّ عليه والحكمُ ذا قَرابةٍ لكم، ولا يَحْمِلَنَّكم قرابةُ قريبٍ، أو صداقةُ صديقٍ، حَكَمْتُم بينَه وبينَ غيرِه، أن تَقولوا غيرَ الحقِّ فيما احْتَكَم إليكم فيه. {وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا}. يقولُ: وبوصيةِ اللهِ التي أوْصاكم بها فأَوْفُوا. وإيفاءُ ذلك أن يُطِيعوه فيما أمَرَهم به ونهاهم، وأن يَعْمَلوا بكتابِه وسنةِ رسولِه ﷺ، وذلك هو الوفاءُ بعهدِ اللهِ.
Allah Teâlâ {وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا} “Söz söylediğiniz zaman adil olun” sözüyle; insanlar arasında hüküm verdiğinizde ve konuştuğunuzda aralarında hakkı söyleyin, adil ve insaflı olun, haksızlık yapmayın; aleyhine hak ve hüküm terettüp eden kimse akrabanız olsa bile [adaletten ayrılmayın] buyurmaktadır. Bir yakının akrabalığı veya aralarında hüküm verdiğiniz bir dostun dostluğu, size başvurdukları konuda haktan başkasını söylemeye sizi sevk etmesin. {وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا} “Allah'a verdiğiniz sözü tutun”; yani Allah'ın size emrettiği vasiyetini eksiksiz yerine getirin, buyurmaktadır. Bunu eksiksiz yerine getirmek ise emrettiği ve yasakladığı hususlarda O'na itaat etmeleri, Kitabı ve Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetiyle amel etmeleridir; işte Allah'ın ahdine vefa göstermek budur.