حدَّثنى المثنى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن عِمْرانَ بنِ حُديرٍ، عن أبى مِجْلَزٍ، قال: سأَلْتُه عن الدمِ وما يَتَلَطَّخُ بالمَذْبَحِ مِن الرأسِ، وعن القِدْرِ يُرَى فيها الحُمْرةُ؟ قال: إنما نهَى اللهُ عن الدمِ المسفوحِ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc b. el-Minhâl rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd, İmrân b. Hudeyr’den, o da Ebû Miclez’den rivayet etti; [İmrân] dedi ki: Ona kanı, boğazlama yerinden başa bulaşanları ve içinde kırmızılık görülen tencereyi sordum. Şöyle dedi: Allah ancak akıtılmış kandan nehyetmiştir .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا}. قال: حُرِّم الدمُ ما كان مسفوحًا، وأما لحمٌ خالَطه دمٌ فلا بأسَ به .
Bize Muhammed b. Abdi’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den rivayet etti: {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} “yahut akıtılmış kan”. [Katâde] dedi ki: Kan, akıtılmış olduğu müddetçe haram kılınmıştır; ete karışmış kana gelince bunda bir beis yoktur .
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا}: يعنى مُهَراقًا.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha’dan, o da İbn Abbâs’tan onun şu sözünü rivayet etti: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler hususunda ölü eti veya akıtılmış kan olmasından başka haram kılınmış bir şey bulamıyorum”: [Ayet-i kerimedeki 'mesfûh' kelimesi] akıtılmış/dökülmüş demektir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ، و أخْبرَنى ابنُ دينارٍ، عن عكرمةَ: {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا}. قالا : لولا هذه الآيةُ لَتَتَبَّع المسلمون عُروقَ اللحمِ، كما تَتَبَّعَها اليهودُ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o da Mücâhid’den rivayet etti ve bana İbn Dînâr, İkrime’den haber verdi: {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} “yahut akıtılmış kan”. İkisi şöyle dedi : Eğer bu ayet olmasaydı, Yahudilerin araştırdığı gibi Müslümanlar da etin damarlarını araştırırlardı.
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن يحيى بنِ سعيدٍ، عن القاسمِ بنِ محمدٍ، عن عائشةَ أنها كانت لا تَرَى بلُحومِ السِّباعِ بأسًا، والحمرةِ والدمِ يكونان على القِدْرِ بأسًا، وقرَأَت هذه الآيةَ: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ} الآية .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc b. el-Minhâl rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd, Yahyâ b. Saîd’den, o da el-Kâsım b. Muhammed’den, o da Âişe’den rivayet etti: Kendisi yırtıcı hayvanların etlerinde bir beis görmez, tencere üzerindeki kırmızılık ve kanda da bir beis görmezdi ve şu ayeti okudu: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için haram kılınmış bir şey bulamıyorum...”
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا سُوَيْدٌ، قال: أخْبَرنا ابنُ المباركِ، عن يحيى بنِ سعيدٍ، قال: ثنى القاسمُ بنُ محمدٍ، عن عائشةَ قالت، وذكَرَت هذه الآيةَ: {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا}. قلتُ: وإن البُرْمةَ لَيُرَى فى مائِها الصُّفْرةُ.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnu’l-Mubârek, Yahyâ b. Saîd’den haber verdi, dedi ki: Bana el-Kâsım b. Muhammed, Âişe’den rivayet etti; [Âişe] dedi ve şu ayeti zikretti: {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} “yahut akıtılmış kan”. Dedim ki: Hatta tencerenin suyunda sarılık/kırmızılık görülür.
وقد بيَّنَّا معنى "الرِّجْسِ" فيما مضَى مِن كتابِنا هذا، وأنه النَّجسُ والنَّتْنُ وما يُعْصَى اللهُ به، بشَواهِدِه فأغْنَى عن إعادتِه فى هذا الموضعِ. وكذلك القولُ فى معنى الفِسْقِ، وفى قولِه: {أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ}. قد مضَى ذلك كلُّه بشَواهدِه الكافيةِ، لمَن وُفِّق لفهمِه، عن تَكرارِه وإعادتِه.
Biz bu kitabımızın önceki kısımlarında delilleriyle birlikte 'rics' (الرِّجْس) kelimesinin anlamını; onun necis/pislik, pis koku ve kendisiyle Allah’a isyan edilen şey olduğunu açıklamıştık; dolayısıyla bu yerde onu yeniden zikretmeye gerek kalmamıştır. Aynı şekilde 'fısk'ın (الفِسْق) anlamı ve O'nun: {أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} “üzerine Allah'tan başkasının adı anılmış [kesilmiş hayvan]” sözü hakkındaki açıklama da böyledir. Bütün bunlar, anlamaya muvaffak kılınan kimse için yeterli delilleriyle geçmiş olup [artık] tekrar edilmesine ve yeniden zikredilmesine gerek bırakmamıştır.
واخْتَلَفت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً}؛ فقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والكوفةِ والبصرةِ: {إِلَّا أَنْ يَكُونَ} بالياءِ، {مَيْتَةً} مُخَفَّفةَ الياءِ منصوبةً ، على أن فى {يَكُونَ} مجهولًا ، و"الميتةُ" فعلٌ له، فنُصِبَت على أنها فعلُ {يَكُونَ}، وذكَّروا {يَكُونَ} لتذكيرِ المُضْمَرِ فى {يَكُونَ}.
Kıraat imamları O'nun: {إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً} “ölü eti (leş) olması müstesna” sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine, Kûfe ve Basra kurrâsının bir kısmı bunu: {يَكُونَ} kelimesinde kapalı bir zamir (zamîr-i meçhul/şa'n) bulunması ve “el-meyte”nin (الميتةُ) ona haber olması esasına dayanarak {إِلَّا أَنْ يَكُونَ} ifadesini yâ ile, {مَيْتَةً} kelimesini de yâ harfi şeddesiz ve mensub olarak okumuşlardır; böylece “el-meyte”, {يَكُونَ} fiilinin haberi olarak nasb edilmiş ve {يَكُونَ} fiili de içindeki gizli zamirin müzekker olmasından ötürü müzekker kılınmıştır.
وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ أهلِ مكةَ والكوفةِ: (إلا أن تكونَ) بالتاءِ، (مَيْتةً) بتخفيفِ الياءِ مِن "الميتةِ" ونصبِها ، وكأن معنى نصبِهم "الميتةَ" معنى الأوَّلين، وأنَّثوا (تكونَ) لتأنيثِ "الميتةِ"، كما يقالُ: إنها قائمةٌ جارِيتُك، وإنه قائمٌ جارِيتُك. فيُذَكَّرُ المجهولُ مرةً، ويُؤَنَّثُ أخرى؛ لتأنيثِ الاسمِ الذى بعدَه.
Mekke ve Kûfe kurrâsının bir kısmı ise bunu: (إلا أن تكونَ) fiilini tâ ile, “el-meyte” kelimesinin yâ harfini şeddesiz ve mensub olarak (مَيْتةً) okumuşlardır . Onların “el-meyte”yi nasb etmelerinin anlamı öncekilerin anlamı gibidir; ancak (تكونَ) fiilini “el-meyte”nin müennes olmasından ötürü müennes kılmışlardır. Tıpkı: “İnnehâ kâimetün câriyetük” ve “İnnehû kâimün câriyetük” denilmesi gibi. Zamîr-i meçhul bazen müzekker yapılır, bazen de kendisinden sonraki ismin müennesliğinden ötürü müennes yapılır.
وقرَأ ذلك بعضُ المدَنِيِّين: (إلا أن تَكونَ مَيِّتةٌ) بالتاءِ فى (تكونَ)، وتشديدِ الياءِ مِن (ميِّتةٌ) ورفعِها. فجعَل "الميِّتةَ" اسمَ (تكونَ)، وأنَّث (تكونَ) لتأنيثِ "الميِّتةِ"، وجعَل (تكونَ) مُكْتَفِيةً بالاسمِ دونَ الفعلِ؛ لأن قولَه: (إلا أن تَكونَ مَيِّتةٌ) استثناءٌ، والعربُ تَكْتَفِى فى الاستثناءِ بالأسماءِ عن الأفعالِ، فيقولون: قام الناسُ إلا أن يكونَ أخاك، وإلا أن يكونَ أخوك. فلا تَأْتى لـ
Medinelilerin bir kısmı ise bunu; (تكونَ) fiilini tâ ile, (ميِّتةٌ) kelimesinin yâ harfini şeddeli ve merfû olarak: (إلا أن تَكونَ مَيِّتةٌ) şeklinde okumuştur. Böylece “el-meyyite” kelimesini (تكونَ) fiilinin ismi yapmış, “el-meyyite” müennes olduğu için de (تكونَ) fiilini müennes kılmıştır. Ayrıca (تكونَ) fiilini habere (fiile) ihtiyaç duymaksızın sadece isimle yetinen [tâm fiil] kılmıştır. Zira O'nun: (إلا أن تَكونَ مَيِّتةٌ) sözü bir istisnadır ve Araplar istisnada haberler (fiiller) yerine isimlerle yetinirler. Nitekim: “Kâme’n-nâsü illâ en yekûne ehâke” ve “illâ en yekûne ehûke” derler. Dolayısıyla...
"يكون" بفعلٍ، وتَجْعَلُها مُسْتَغْنِيةً بالاسمِ، كما يقالُ: قام القومُ إلا أخاك وإلا أخوك. فلا تَعْتدُّ الاسمَ الذى بعدَ حرفِ الاستثناءِ نفلًا.
“yekûn” (يكون) fiili için bir haber getirmezler ve onu isimle yetinir kılarlar. Nitekim: “Kâme’l-kavmü illâ ehâke” ve “illâ ehûke” denildiği gibi. Dolayısıyla istisna harfinden sonraki ismi fazlalık (hükümsüz) saymazlar.
والصوابُ مِن القراءةِ فى ذلك عندى: {إِلَّا أَنْ يَكُونَ} بالياءِ، {مَيْتَةً} بتخفيفِ الياءِ ونصبِ "الميتةِ"؛ لأن الذى فى {يَكُونَ} مِن المَكْنِىِّ مِن ذكرِ المذَكَّرِ، وإنما هو: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ} ذلك {مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا}.
Bu hususta bana göre doğru olan kıraat: {إِلَّا أَنْ يَكُونَ} yâ ile, {مَيْتَةً} ise yâ harfi şeddesiz ve “el-meyte” kelimesi mensub olarak yapılan kıraattir. Çünkü {يَكُونَ} fiilindeki gizli zamir müzekker zikirdendir; nitekim mana şöyledir: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için haram kılınmış bir şey bulamıyorum, meğerki” o, {مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} “ölü eti (leş) veya akıtılmış kan olsun”.
فأما قراءةُ (ميتةٌ) بالرفعِ، فإنه وإن كان فى العربيةِ غيرَ خطأٍ، فإنه فى القراءةِ فى هذا الموضعِ غيرُ صوابٍ ؛ لأن اللهَ يقولُ: {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا}، فلا خلافَ بينَ الجميعِ فى قراءةِ "الدمِ" بالنصبِ، وكذلك هو فى مصاحفِ المسلمين، وهو عطفٌ على "الميتةِ"، فإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أن "الميتةَ" لو كانت مرفوعةً لَكان "الدمُ" وقولُه: {أَوْ فِسْقًا} مرفوعَيْن. ولكنَّها منصوبةٌ، فيُعْطَفُ بهما عليها بالنصبِ.
(ميتةٌ) kelimesinin ref ile okunmasına gelince; bu Arap dili açısından yanlış olmasa bile bu mevkideki kıraatte doğru değildir ; çünkü Allah Teâlâ: {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} “yahut akıtılmış kan” buyurmaktadır ve “ed-dem” (الدم) kelimesinin nasb ile okunmasında herkes arasında hiçbir ihtilaf yoktur, Müslümanların mushaflarında da böyledir ve o “el-meyte” üzerine matuftur. Durum böyle olunca malumdur ki şayet “el-meyte” merfû olsaydı, “ed-dem” ve O'nun: {أَوْ فِسْقًا} “yahut bir fısk” sözü de merfû olurdu. Oysa o mensubdur; dolayısıyla bu ikisi nasb ile onun üzerine matuf kılınırlar .
القولُ فى تأويلِ قولِه: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥)}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥)} “Fakat kim taşkınlık yapmaksızın ve sınırı aşmaksızın mecbur kalırsa, şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
وقد ذكَرْنا اختلافَ أهلِ التأويلِ فى تأويلِ قولِه: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} والصوابَ مِن القولِ فيه عندَنا فيما مضَى مِن كتابِنا هذا فى سورةِ "البقرةِ"، بما أغْنَى عن إعادتِه فى هذا الموضعِ، وأن معناه: فمَن اضْطُرَّ إلى أكلِ ما حرَّمَ اللهُ
[Allah Teâlâ'nın]: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Fakat kim taşkınlık yapmaksızın ve sınırı aşmaksızın mecbur kalırsa” sözünün tevili hususunda tevil ehlinin ihtilafını ve bize göre bu konudaki doğru olan görüşü, kitabımızın daha önceki kısımlarında Bakara Suresi'nde bu mevkide tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde zikretmiştik; ve [belirtmiştik ki] bunun anlamı: Kim Allah'ın haram kıldığı şeyleri yemeye mecbur kalırsa...
مِن أكلِ الميتةِ أو الدمِ المسفوحِ أو لحمِ الخنزيرِ أو ما أُهِلَّ لغيرِ الله به، غيرَ باغٍ فى أكلِه إياه تلَذُّذًا، لا لضرورةٍ حالَّةٍ مِن الجوعِ، ولا عادٍ فى أكلِه بتجاوزِه ما حدَّه اللهُ وأباحه له مِن أكلِه، وذلك أن يَأْكُلَ منه ما يَدْفَعُ عنه الخوفَ على نفسِه بتركِ أكلِه مِن الهلاكِ، لم يَتَجاوَزْ ذلك إلى أكثرَ منه، فلا حرجَ عليه فى أكلِه ما أكَل مِن ذلك، فإنَّ اللهَ غفورٌ فيما فعَل مِن ذلك، فساترٌ عليه بتركِه عقوبتَه عليه، ولو شاء عاقَبه عليه، رحيمٌ بإباحتِه إياه أكلَ ذلك عندَ حاجتِه إليه، ولو شاء حرَّمه عليه ومنَعه منه.
...leş, akıtılmış kan veya domuz eti yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş olanı yemekten [birine mecbur kalırsa]; onu açlıktan kaynaklanan acil bir zaruret sebebiyle değil de lezzet almak amacıyla yemeye kalkışmayan [bir kimse olarak] ve Allah'ın onun yenmesi hususunda belirlediği ve kendisine mubah kıldığı sınırı aşarak haddi aşmaksızın —ki bu da, onu yemeyi terk ettiğinde nefsi için korktuğu helak olma durumunu kendisinden savacak kadar yemesi ve bundan fazlasına geçmemesidir—, [işte böyle bir kimse için] bunlardan yediği şeyde kendisine hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah, bundan dolayı yaptığı şeyde çok bağışlayıcıdır; onu cezalandırmayı terk ederek günahını örtendir, dileseydi onu cezalandırırdı; ona duyduğu ihtiyaç anında bunu yemesini mubah kılmasıyla çok merhamet edendir , dileseydi bunu ona haram kılar ve onu bundan menederdi.
القولُ فى تأويلِ قولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “Yahudi olanlara da bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وحرَّمْنا على اليهودِ كلَّ ذى ظُفُرٍ، وهو مِن البَهائمِ والطيرِ ما لم يَكُنْ مَشْقوقَ الأصابعِ، كالإبلِ والنَّعَامِ والإوَزِّ والبَطِّ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Yahudilere her tırnaklı olanı haram kıldık; o da hayvanlardan ve kuşlardan, deve, deve kuşu , kaz ve ördek gibi parmakları yarık (ayrık) olmayanlardır.
وبما قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimiz şekilde tevil ehli de demiştir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المثنى وعلىُّ بنُ داودَ، قالا: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ}: وهو البعيرُ والنَّعَامَةُ .
Bana el-Müsenna ve Ali b. Dâvûd anlattı, dediler ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “Yahudi olanlara da bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “O, deve ve deve kuşudur .”
حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ}. قال:
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “Yahudi olanlara da bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti:
البعيرَ والنَّعَامةَ ونحوَ ذلك مِن الدَّوابِّ.
“Deve, deve kuşu ve benzeri hayvanlar[dır].”
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن شَريكٍ، عن عَطاءٍ، عن سعيدٍ: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} قال: هو الذى ليس بمُنْفَرِجِ الأصابعِ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Şerîk'ten, [o] Atâ'dan, [o da] Saîd'den nakletti: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “Yahudi olanlara da bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “O, parmakları ayrık olmayan[lar]dır .”
حدَّثنى علىُّ بنُ الحسينِ الأزْدىُّ، قال: ثنا يحيى بنُ يَمانٍ، عن شَرِيكٍ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ فى قولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ}. قال: كلَّ شيءٍ مُتَفَرِّقِ الأصابعِ، ومنه الدِّيكُ .
Bana Ali b. el-Hüseyn el-Ezdî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Şerîk'ten, [o] Atâ b. es-Sâib'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “Yahudi olanlara da bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Parmakları ayrık olan her şeydir; horoz da bunlardandır .”
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: {كُلَّ ذِي ظُفُرٍ}: النَّعَامةَ والبعيرَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti, [Mücâhid]: {كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “bütün tırnaklı hayvanlar[ı]” [hakkında] şöyle dedi: “Deve kuşu ve deve[dir] .”
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten aynısını nakletti.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ}: فكان يقالُ: البعيرُ والنَّعامةُ، وأشباهُه مِن الطيرِ والحيتانِ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “Yahudi olanlara da bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Şöyle denilirdi: Deve, deve kuşu, kuşlardan ve balıklardan bunların benzerleridir .”
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، قال: ثنا معمرٌ، عن قتادةَ: {كُلَّ ذِي ظُفُرٍ}. قال: الإبلُ والنَّعَامُ، ظُفُرُ يدِ البعيرِ ورِجْلِه، والنَّعامُ
Bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr anlattı, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “bütün tırnaklı hayvanlar[ı]” [ayeti] hakkında şöyle dediğini nakletti: “Deve ve deve kuşudur; devenin ön ayağının ve arka ayağının tırnağı ve deve kuşu
أيضًا كذلك، وحرَّم عليهم أيضًا مِن الطيرِ البَطَّ وشِبْهَه، وكلَّ شيءٍ ليس بمَشْقوقِ الأصابعِ .
da aynı şekilde böyledir. Kuşlardan da onlara ördek ve benzerini ve parmakları yarık (ayrık) olmayan her şeyi haram kıldı .”
حدَّثنى محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: أما {كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} فالإبلَ والنعامَ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: “{كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “bütün tırnaklı hayvanlar[ı]” ifadesine gelince; deve ve deve kuşudur .”
حدَّثنى الحارثُ قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا شيخٌ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ}. قال: النَّعامةُ والبعيرُ، شَقًّا شَقًّا. قال: قلتُ: ما شَقًّا شَقًّا؟ قال: كلُّ ما لم تُفْرَجْ قَوائمُه لم تَأْكُلْه اليهودُ: البعيرُ والنَّعامةُ، والدَّجاجُ والعَصافيرُ تَأْكُلُها اليهودُ؛ لأنها قد فُرِجَتْ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize bir şeyh, Mücâhid'den O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “Yahudi olanlara da bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Deve kuşu ve deve[dir], şakkan şakkan (tek parça/yarıksız).” Dedi ki: “Şakkan şakkan nedir?” diye sordum. Şöyle dedi: “Ayakları ayrık olmayan hiçbir şeyi Yahudiler yemezdi; [yani] deve ve deve kuşunu. Tavuk ve serçeleri ise Yahudiler yerdi; çünkü onlar[ın ayakları] ayrık idi.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {كُلَّ ذِي ظُفُرٍ}. قال: النَّعامةُ والبعيرُ، شَقًّا شَقًّا. قلتُ للقاسمِ بنِ أبى بَزَّةَ وحدَّثَنِيه : ما شقًّا شقًّا؟ قال: كلُّ شيءٍ لم يُفْرَجْ مِن قَوائمِ البَهائم. قال: وما انْفَرَج أكَلَتْه اليهودُ. قال: انْفَرَجَت قوائمُ الدَّجاجِ والعَصافيرِ، فيهودُ تَأْكُلُها. قال: ولم تَنْفَرِجْ قائمةُ البعيرِ؛ خُفُّه، ولا خُفُّ النَّعامةِ، ولا قائمةُ الوَزِّينَةِ ، فلا تَأْكُلُ اليهودُ الإبلَ ولا النَّعامَ ولا الوَزِّينَ، ولا كلَّ شيءٍ لم تَنْفَرِجْ قائمتُه، [كذلك و] لا تَأْكُلُ حمارَ وَحْشٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den nakletti: {كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “bütün tırnaklı hayvanlar[ı]” [hakkında] şöyle dedi: “Deve kuşu ve deve[dir], şakkan şakkan (tek parça/yarıksız).” Bunu bana anlatan Kâsım b. Ebî Bezze'ye: “Şakkan şakkan nedir?” diye sordum. Şöyle dedi: “Hayvanların ayaklarından ayrık olmayan her şeydir.” Dedi ki: “Ayrık olanı ise Yahudiler yerdi.” Dedi ki: “Tavuk ve serçelerin ayakları ayrıktır, bu yüzden Yahudiler onları yer. Devenin ayağı yani tabanı, deve kuşunun tabanı ve kazın ayağı ise ayrık değildir. Dolayısıyla Yahudiler ne deve ne deve kuşu ne kaz ne de ayağı ayrık olmayan hiçbir şeyi yemez ; [aynı şekilde] yaban eşeği de yemez .”
وكان ابنُ زيدٍ يقولُ فى ذلك بما حدَّثنى به يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ،
İbn Zeyd de bu hususta, Yûnus'un bana anlattığı, [onun da]: “Bize İbn Vehb haber verdi” dediği şu sözü söylerdi:
قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ}: الإبلَ قَطْ .
dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “Yahudi olanlara da bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık” sözü hakkında şöyle dedi: “Sadece deve[dir] .”
وأولى القولين فى ذلك بالصوابِ القولُ الذى ذكَرْنا عن ابنِ عباسٍ ومَن قال بمثلِ مقالتِه؛ لأن اللهَ جلَّ ثناؤُه أخْبر أنه حرَّم على اليهودِ كلَّ ذى ظُفُرٍ، فغيرُ جائزٍ إخراجُ شيءٍ مِن عمومِ هذا الخبرِ، إلا ما أجْمَع أهلُ العلمِ أنه خارجٌ منه. وإذْ كان ذلك كذلك، وكان النَّعامُ وكلُّ ما لم يكنْ مِن البَهائمِ والطيرِ مما له ظُفُرٌ غيرُ مُنْفَرِجِ الأصابعِ داخلًا فى ظاهرِ التنزيلِ، وجَب أن يُحْكَمَ له بأنه داخلٌ فى الخبرِ؛ إذ لم يَأْتِ بأن بعضَ ذلك غيرُ داخلٍ فى الآيةِ خبرٌ عن اللهِ ولا عن رسولِه، وكانت الأُمَّةُ أكثرُها مُجْمِعٌ على أنه فيه داخلٌ.
Bu hususta iki görüşten doğruya en yakın olanı, İbn Abbâs'tan ve onun sözü gibi söyleyenlerden zikrettiğimiz görüştür. Çünkü senası yüce olan Allah Yahudilere bütün tırnaklı hayvanları haram kıldığını haber vermiştir; dolayısıyla ilim ehlinin bunun dışına çıktığına icmâ ettiği şeyler hariç, bu haberin umumiliğinden herhangi bir şeyi çıkarmak caiz değildir. Durum böyle olunca, deve kuşu ve hayvanlardan ve kuşlardan tırnağı olup da parmakları ayrık olmayan her şey nassın zahirine dahil olduğuna göre, bunun habere dahil olduğuna hükmetmek vacip olmuştur; zira bunlardan bazısının ayete dahil olmadığına dair Allah'tan veya Resûlü'nden bir haber gelmemiştir ve ümmetin ekseriyeti de onun buna dahil olduğu hususunda icmâ halindedir .
القولُ فى تأويلِ قولِه: {وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا} “Sığır ve koyunların da sırtlarının taşıdığı hariç olmak üzere iç yağlarını onlara haram kıldık.”
اخْتَلَف أهلُ التأويلِ فى الشحومِ التى أخْبَر اللهُ تعالى أنه حرَّمها على اليهودِ مِن البقرِ والغنمِ؛ فقال بعضُهم: هى شحومُ الثُّرُوبِ خاصَّةً.
Tevil ehli, Allah Teâlâ'nın sığır ve koyundan Yahudilere haram kıldığını haber verdiği yağlar hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Bu, özellikle serb (karın iç zarı) yağlarıdır ” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا}: الثُّروبَ، ذُكِر لنا أن نبىَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "قاتَل اللهُ اليهودَ، حرَّم اللهُ عليهم الثُّروبَ ثم أكَلوا أثْمانَها".
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا} “Sığır ve koyunun iç yağlarını da onlara haram kıldık” [ayeti hakkında şöyle dedi]: “[Haram kılınan,] serb (iç zarı) yağlarıdır. Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: «Allah Yahudileri kahretsin! Allah onlara serb (iç zarı) yağlarını haram kıldı, sonra [onlar bunu satıp] bedellerini yediler.»”
وقال آخرون: بل ذلك كان كلَّ شحمٍ لم يكنْ مُخْتَلِطًا بِعَظْمٍ ولا على عظمٍ.
Diğerleri ise şöyle demiştir: “Aksine o, kemikle karışık olmayan ve kemik üzerinde bulunmayan her yağ idi.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريج قولَه: {حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا}. قال: إنما حرَّم عليهم الثَّرْبَ، وكلَّ شحمٍ كان كذلك ليس فى عظمٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc O'nun: {حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا} “İç yağlarını onlara haram kıldık” sözü hakkında şöyle dedi: “Onlara yalnızca serb yağını ve bunun gibi kemikte bulunmayan her yağı haram kıldı .”
وقال آخرون: بل ذلك شحمُ الثَّرْبِ والكُلَى.
Diğerleri ise şöyle demiştir: “Aksine o, serb ve böbrek yağıdır.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدىِّ قولَه: {حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا}. قال: الثَّرْبَ وشحمَ الكُلْيَتَيْن، وكانت اليهودُ تقولُ: إنما حرَّمه إسرائيلُ، فنحن نُحَرِّمُه .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا} “İç yağlarını onlara haram kıldık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Serb ve iki böbreğin yağıdır. Yahudiler: ‘Bunu ancak İsrâil haram kıldı, biz de haram kılıyoruz’ diyorlardı .”
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا}. قال: إنما حرَّم عليهم الثُّروبَ والكُلْيتين. هكذا هو فى كتابى عن يونُسَ، وأنا أَحْسَبُ أنه الكُلَى.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا} “İç yağlarını onlara haram kıldık” sözü hakkında şöyle dedi: “Onlara yalnızca serb yağlarını ve iki böbreği haram kıldı.” Yûnus'tan olan kitabımda bu böyledir; ben ise bunun böbrekler [yani böbrek yağları] olduğunu zannediyorum.
والصوابُ فى ذلك مِن القولِ أن يقالَ: إن اللهَ أخْبَر أنه كان حرَّم على اليهودِ مِن البقرِ والغنمِ شحومَهما إلا ما اسْتَثْناه منها، مما حَمَلت ظهورُهما أو الحَوَايا أو ما اخْتَلَطَ بعظمٍ، فكلُّ شحمٍ سوى ما اسْتَثْناه اللهُ فى كتابِه مِن البقرِ والغنمِ، فإنه كان محرَّمًا عليهم.
Bu husustaki görüşlerin doğrusu şöyle denilmesidir: Allah, sığır ve koyundan sırtlarının taşıdığı veya bağırsakların [taşıdığı] yahut kemikle karışanlar hariç olmak üzere onların yağlarını Yahudilere haram kıldığını haber vermiştir. Dolayısıyla sığır ve koyundan Allah'ın Kitabı'nda istisna ettiği dışındaki her yağ onlara haram kılınmıştı.
وبنحوِ ذلك مِن القولِ تَظاهَرَت الأخبارُ عن رسولِ اللهِ ﷺ، وذلك قولُه:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayetler de bu minvaldeki görüşü destekler niteliktedir; bu da onun şu sözüdür:
"قاتَل اللهُ اليهودَ، حُرِّمَتْ عليهم الشُّحومُ فجمَلوها ، ثم باعوها وأكَلوا أثمانَها" .
“Allah Yahudileri kahretsin! Onlara iç yağları haram kılındı da onlar bunları erittiler , sonra sattılar ve paralarını yediler.”
وأما قولُه: {إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا}. فإنه يعنى: إلا شحومَ الجَنْبِ وما علِق بالظهرِ، فإنها لم تُحَرَّمْ عليهم.
O'nun: {إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا} “Sırtlarının taşıdığı hariç” sözüne gelince; bu şu demektir: Yan tarafın yağları ve sırta yapışık olanlar müstesnadır, zira bunlar onlara haram kılınmamıştır.
وبنحوِ الذى قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا}. يعنى: ما علِق بالظهرِ مِن الشحومِ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti: {إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا} “Sırtlarının taşıdığı hariç” [ifadesi]: Yağlardan sırta yapışanlar demektir .
حدَّثنى محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا}. فالأَلْياتُ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: “{مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا} “Sırtlarının taşıdığı” [ifadesi]; kuyruk yağlarıdır .”
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن إسماعيلَ، عن أبى صالحٍ، قال: الأَلْيةُ مما حمَلَت ظهورُهما .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, İsmâil'den, [o da] Ebû Sâlih'ten nakletti, dedi ki: “Kuyruk yağı, sırtlarının taşıdığı şeylerdendir .”
القولُ فى تأويلِ قولِه: {أَوِ الْحَوَايَا}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {أَوِ الْحَوَايَا} “Yahut bağırsakların [taşıdığı].”
قال أبو جعفرٍ: والحَوايا جمعٌ، واحدُها حاوِياءُ وحاوِيةٌ وحَوِيَّةٌ، وهى ما تَحَوَّى
Ebû Ca‘fer der ki: el-Havâyâ (الحَوايا) çoğul bir kelimedir; tekili hâviyâ (حاوِياء), hâviye (حاوِية) ve haviyye (حَوِيَّة) şeklinde gelir. O, [karında] kıvrılıp dolanan şeydir;
مِن البطنِ فاجْتَمَع واسْتَدار. وهى بناتُ اللبنِ ، وهى المَباعِرُ ، وتُسَمَّى المَرابِضَ، وفيها الأمعاءُ.
karında toplanıp yuvarlaklaşan kısımdır. Bunlar benâtü’l-leben ve mevâzıu'l-ba‘r (bağırsaklar) olup merâbız diye de adlandırılır ve bağırsaklar bunun içindedir.
ومعنى الكلامِ: ومِن البقرِ والغنمِ حرَّمْنا عليهم شحومَهما إلا ما حمَلَت ظهورُهما، أو ما حمَلَت الحَوَايا. فـ {الْحَوَايَا} رَفْعٌ عطفًا على "الظُّهورِ"، و {مَا} التى بعدَ {إِلَّا} نصبٌ على الاستثناءِ مِن "الشحومِ".
Kelamın manası şöyledir: Sığır ve koyunun sırtlarının taşıdığı veya bağırsakların taşıdığı hariç olmak üzere iç yağlarını onlara haram kıldık. {الْحَوَايَا} kelimesi “ez-zuhûr” (الظُّهور) kelimesine matuf olarak ref konumundadır; {إِلَّا} edatından sonra gelen {مَا} ise “eş-şuhûm” (الشحوم) kelimesinden istisna olarak nasb konumundadır.
وبمثلِ ما قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {أَوِ الْحَوَايَا}: وهى المِبْعَرُ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti: {أَوِ الْحَوَايَا} “Yahut bağırsakların [taşıdığı]”: O bağırsaktır .
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِ اللهِ: {أَوِ الْحَوَايَا}: قال: المِبْعَرُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Allah'ın: {أَوِ الْحَوَايَا} “Yahut bağırsakların [taşıdığı]” sözü hakkında nakletti, [Mücâhid]: “Bağırsaktır ” dedi.
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {الْحَوَايَا}: المِبْعَرُ والمَرْبِضُ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti: “{الْحَوَايَا} “Bağırsaklar”: Bağırsak ve işkembedir .”
حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن شبلٍ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَوِ الْحَوَايَا}. قال: المِبْعَرُ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Şibl'den, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti: “{أَوِ الْحَوَايَا} “Yahut bağırsakların [taşıdığı]”. [Mücâhid]: ‘Bağırsaktır’ dedi.”
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يَمانٍ، عن سفيانَ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ ابنِ جبيرٍ: {أَوِ الْحَوَايَا}. قال: المَباعِرُ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, [o da] Atâ'dan, [o da] Saîd b. Cübeyr'den nakletti: “{أَوِ الْحَوَايَا} “Yahut bağırsakların [taşıdığı]”. [Saîd]: ‘Bağırsaklardır’ dedi .”
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن شَريكٍ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {أَوِ الْحَوَايَا}. قال: المَباعِرُ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Şerîk'ten, [o da] Atâ'dan, [o da] Saîd b. Cübeyr'den nakletti: “{أَوِ الْحَوَايَا} “Yahut bağırsakların [taşıdığı]”. [Saîd]: ‘Bağırsaklardır’ dedi.”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَوِ الْحَوَايَا}. قال: المِبْعَرُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: “{أَوِ الْحَوَايَا} “Yahut bağırsakların [taşıdığı]”. [Katâde]: ‘Bağırsaktır’ dedi .”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَوِ الْحَوَايَا}. قال: المِبْعَرُ .
Bize İbnu’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, [o da] Katâde'den nakletti: “{أَوِ الْحَوَايَا} “Yahut bağırsakların [taşıdığı]”. [Katâde]: ‘Bağırsaktır’ dedi .”
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ والمُحاربىُّ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ، قال: المِبْعَرُ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme ve el-Muhâribî, Cüveybir'den, [o da] ed-Dahhâk'tan nakletti, [ed-Dahhâk]: “Bağırsaktır ” dedi.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {أَوِ الْحَوَايَا}. يعنى: البطونُ غيرُ الثُّروبِ .
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı dinledim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı [Allah Teâlâ'nın]: {أَوِ الْحَوَايَا} “Yahut bağırsakların [taşıdığı]” sözü hakkında şöyle derken işittim: “İç yağları (serb) dışındaki karın organları demektir .”
حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {أَوِ الْحَوَايَا}: هو المِبْعَرُ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs]: “{أَوِ الْحَوَايَا} “Yahut bağırsakların [taşıdığı]” [ifadesi]: O bağırsaktır” [dedi].
حدَّثنى محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât,
السدىِّ: {أَوِ الْحَوَايَا}. قال: المَباعِرُ .
es-Süddî'den nakletti: “{أَوِ الْحَوَايَا} “Yahut bağırsakların [taşıdığı]”. [es-Süddî]: ‘Bağırsaklardır’ dedi .”
وقال ابنُ زيدٍ فى ذلك ما حدَّثنى به يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {أَوِ الْحَوَايَا}. قال: الحَوايا المَرابِضُ التى تكونُ فيها الأمعاءُ، تكونُ وَسَطَها، وهى بناتُ اللَّبَنِ، وهى فى كلامِ العربِ تُدْعَى المَرابِضَ .
İbn Zeyd de bu hususta Yûnus'un bana anlattığı rivayette şöyle demiştir: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah Teâlâ'nın]: {أَوِ الْحَوَايَا} “Yahut bağırsakların [taşıdığı]” sözü hakkında şöyle dedi: “el-Havâyâ (الحوايا), içinde bağırsakların bulunduğu işkembedir; [bağırsaklar] onun ortasında yer alır. Bunlar ‘benâtü’l-leben’dir ve Arap kelamında bunlara ‘merâbız’ denir .”
القولُ فى تأويلِ قولِه: {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ} “Yahut kemiğe karışanlar [müstesna].”
يقولُ تعالى ذكرُه: ومِن البقرِ والغنمِ حرَّمْنا على الذين هادوا شُحومَهما، سوى ما حمَلَت ظُهورُهما، أو ما حمَلَت حَواياهما، فإنا أحْلَلْنا ذلك لهم، وإلا ما اخْتَلَط بعظمٍ، فهو لهم أيضًا حلالٌ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Sırtlarının taşıdığı veya bağırsaklarının taşıdığı hariç olmak üzere, sığır ve koyunun iç yağlarını Yahudilere haram kıldık; zira biz bunu onlara helal kıldık. Kemiğe karışanlar da müstesnadır; o da kendilerine helaldir.
فردَّ قولَه: {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ}. على قولِه: {إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا}، فـ {مَا} التى فى قولِه: {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ}، فى موضعِ نصبٍ، عطفًا على {مَا} التى فى قولِه: {إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا}.
[Cenâb-ı Hak] {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ} “Yahut kemiğe karışanlar” sözünü, {إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا} “Sırtlarının taşıdığı hariç” sözüne bağlamıştır. Dolayısıyla {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ} sözündeki {مَا}, {إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا} sözündeki {مَا} ifadesine matuf olarak nasb mahallindedir.
وعَنَى بقولِه: {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ}. شحمَ الأَلْيَةِ والجَنْبِ وما أشْبَهَ ذلك.
{أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ} “Yahut kemiğe karışanlar” sözüyle de kuyruk sokumu yağı, böğür yağı ve benzerlerini kastetmiştir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ: {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ}. قال: شحمُ الأَلْيةِ بالعُصْعُصِ ، فهو حلالٌ، وكلُّ شيءٍ فى القَوائمِ والجَنْبِ والرأسِ والعينِ، [وما] اخْتَلَط بعظمٍ، فهو حلالٌ .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: “{أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ} “Yahut kemiğe karışanlar”. [İbn Cüreyc]: ‘Kuyruk sokumu kemiğindeki kuyruk yağı helaldir; bacaklarda, böğürde, başta ve gözde kemiğe karışan her şey de helaldir ’ dedi .”
حدَّثنى محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, [...]'dan nakletti:
السدىِّ: {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ}: فما كان مِن شحمٍ على عظمٍ .
es-Süddî'den nakletti: “{أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ} “Yahut kemiğe karışanlar”: Kemik üzerinde bulunan yağlardır .”
القولُ فى تأويلِ قولِه: {ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (١٤٦)}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (١٤٦)} “Aşkınlıkları / azgınlıkları sebebiyle onları işte böyle cezalandırdık. Şüphesiz biz doğru sözlüyüzdür.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فهذا الذى حرَّمْنا على الذين هادوا مِن الأنعامِ والطيرِ ذواتِ الأظافيرِ غيرِ المُنْفَرِجةِ، ومِن البقرِ والغنمِ ما حرَّمْنا عليهم مِن شحومِهما الذى ذَكَرْنا فى هذه الآيةِ، حرَّمْناه عليهم عُقوبةً منا لهم، وثوابًا على أعمالِهم السيئةِ، وبغيِهم على ربِّهم.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Yahudilere tırnakları ayrık olmayan hayvanlardan ve kuşlardan haram kıldığımız bu şeyler ile bu ayette andığımız üzere sığır ve koyunun iç yağlarından kendilerine haram kıldığımız şeyler; tarafımızdan onlara bir ceza, kötü amellerinin ve Rablerine karşı azgınlıklarının bir karşılığı olarak haram kıldığımız şeylerdir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ}؛ إنما حرَّم ذلك عليهم عُقوبةً ببغيِهم .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: “{ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} ‘Aşkınlıkları sebebiyle onları işte böyle cezalandırdık. Şüphesiz biz doğru sözlüyüzdür’; bunları onlara ancak azgınlıkları sebebiyle bir ceza olarak haram kıldı .”
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ}: فعَلْنا ذلك بهم ببغيِهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın]: {ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ} “Aşkınlıkları sebebiyle onları işte böyle cezalandırdık” sözü hakkında: “Onlara bunu azgınlıkları sebebiyle yaptık” dedi.
وقولُه: {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ}. يقولُ: وإنا لصادِقون فى خبرِنا هذا عن هؤلاء اليهودِ، و عما حرَّمْنا عليهم مِن الشحومِ ولحومِ الأنعامِ والطيرِ التى ذكَرْنا أنَّا حرَّمْنا عليهم، وفى غيرِ ذلك مِن أخبارِنا، وهم الكاذبون فى زعمِهم أن ذلك إنما حرَّمه إسرائيلُ على نفسِه، وأنهم إنما حرَّموه لتَحْريمِ إسرائيلَ إياه على نفسِه.
[Allah Teâlâ'nın]: {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} “Şüphesiz biz doğru sözlüyüzdür” sözü ise şöyle demektir: Biz bu Yahudiler hakkında verdiğimiz bu haberde, onlara haram kıldığımızı belirttiğimiz iç yağları ile hayvan ve kuş etleri hususunda ve diğer haberlerimizde elbette doğru sözlüyüz. Bunu ancak İsrâîl'in kendi nefsine haram kıldığını ve kendilerinin de ancak İsrâîl'in kendi nefsine haram kılması sebebiyle bunu haram saydıklarını iddia edenler ise yalancıların ta kendileridir.
القولُ فى تأويلِ قولِه: {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧)}.
[Allah Teâlâ'nın]: {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧)} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: Rabbiniz geniş bir rahmet sahibidir; fakat O'nun azabı suçlu topluluktan geri çevrilmez” sözünün tevili hakkındaki görüş:
يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فإن كذَّبك يا محمدُ هؤلاء اليهودُ فيما أخْبَرْناك أنَّا حرَّمْنا عليهم وحلَّلْنا لهم، مما بيَّنا فى هذه الآيةِ، {فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ} بِنا وبمَن كان به مؤمنًا من عبادِه، وبغيرِهم مِن خلقِه، {وَاسِعَةٍ}: تَسَعُ جميعَ خلقِه؛ المحسنَ والمسيءَ، لا يُعاجِلُ مَن كفَر به بالعقوبةِ، ولا من عصاه بالنِّقْمةِ، ولا يَدَعُ كرامةَ مَن آمَن به وأطاعه، ولا يَحْرِمُه ثوابَ عملِه؛ رحمةً منه بكلا الفريقَيْن، ولكنَّ بأْسَه -وذلك سَطْوَتُه وعذابُه- لا يَرُدُّه إِذا أحَلَّه -عندَ غضبِه على المجرمين- بهم، عنهم شيءٌ، والمجرمون هم الذين أجْرَموا فاكْتَسَبوا الذنوبَ واجْتَرَحوا السيئاتِ.
Sena sahibi yüce [Allah] Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Ey Muhammed! Bu ayette açıkladığımız üzere , kendilerine haram kıldığımız ve helal kıldığımız şeylerle ilgili sana bildirdiğimiz hususlarda bu Yahudiler seni yalanlarlarsa {فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ} “De ki: Rabbiniz rahmet sahibidir”; hem bize, hem kullarından O'na inananlara, hem de O'nun yarattığı diğer varlıklara karşı rahmet sahibidir. {وَاسِعَةٍ} “Geniş [bir rahmet sahibidir]”; iyiyi de kötüyü de kapsayan, O'nu inkâr edeni cezalandırmada acele etmeyen, O'na isyan edene hemen gazap etmeyen, O'na iman edip itaat edenin ikramını zayi etmeyen ve onu amelinin mükafatından mahrum bırakmayan [geniş bir rahmet sahibidir]. Her iki gruba da merhametinden dolayı böyledir. Fakat O'nun azabı —ki bu O'nun şiddetli yakalaması ve cezasıdır— günahkârlara gazap ettiğinde bunu onların başına indirdiği vakit hiçbir şey bu azabı onlardan geri çeviremez. Günahkârlar (el-mücrimûn) ise suç işleyip günah kazanan ve kötülük irtikâp eden kimselerdir.
وبنحوِ الذى قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَإِنْ كَذَّبُوكَ}: اليهودُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti: “{فَإِنْ كَذَّبُوكَ} ‘Eğer seni yalanlarlarsa’; Yahudiler [kastedilmektedir] .”
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَإِنْ كَذَّبُوكَ}: اليهودُ، {فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ}.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti: “{فَإِنْ كَذَّبُوكَ} ‘Eğer seni yalanlarlarsa’; Yahudiler [kastedilmektedir], {فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ} ‘De ki: Rabbiniz geniş rahmet sahibidir’.”
حدَّثنى محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ، قال: كانت اليهودُ يقولون: إنما حرَّمه إسرائيلُ -يعنى الثَّرْبَ وشحمَ الكُلْيَتَيْن- فنحن نُحَرِّمُه. فذلك قولُه: {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ}.
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, [Süddî] dedi ki: Yahudiler şöyle diyorlardı: “Bunu sadece İsrâil -yani iç yağını ve iki böbrek yağını- [kendisine] haram kılmıştı; biz de [bu yüzden] onu haram kılıyoruz.” İşte [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu buna dairdir: {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: Rabbiniz geniş rahmet sahibidir; fakat O'nun azabı, suçlular/günahkârlar topluluğundan geri çevrilmez.”
القولُ فى تأويلِ قولِه: {سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا} “Ortak koşanlar diyecekler ki: ‘Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız; hiçbir şeyi de haram kılmazdık.’ Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı.”
يقولُ جلَّ ثناؤُه: {سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا}. وهم العادِلون باللهِ الأوثانَ والأصنامَ مِن مشركى قريشٍ: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا}. يقولُ: قالوا؛ احْتِجارًا مِن الإذعانِ للحقِّ بالباطلِ مِن الحجةِ، لمَّا تبَيَّن لهم الحقُّ، وعلِموا باطلَ ما كانوا عليه مُقِيمِين؛ مِن شركِهم، وتحريمهم ما كانوا يُحَرِّمون مِن الحُروثِ والأنعامِ -على ما قد بيَّن تعالى ذكرُه فى الآياتِ الماضيةِ قبلَ ذلك-: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا}. وما بعدَ ذلك -: لو أراد اللهُ منا الإيمانَ به، وإفرادَه بالعبادةِ دونَ الأوثانِ والآلهةِ، وتحليلَ ما حَرَّم مِن البَحائرِ والسَّوائبِ وغيرِ ذلك مِن أموالِنا- ما جعَلْنا للهِ شريكًا، ولا جعَل ذلك له آباؤُنا مِن قبلِنا، ولا حرَّمْنا ما نُحَرِّمُه مِن هذه الأشياءِ التى نحن على تحريمها مُقِيمون؛ لأنه قادرٌ أن يَحولَ بينَنا وبين ذلك، حتى لا يكونَ لنا إلى فعلِ شيءٍ مِن ذلك سبيلٌ، إما بأن يَضْطَرَّنا إلى الإيمانِ وتركِ الشركِ به، وإلى القولِ بتحليلِ ما حرَّمْنا، وإما بأن يَلْطُفَ بنا بتوفيقِه، فنَصِيرَ إلى الإقرارِ بوحْدانيتِه، وتركِ عبادةِ ما دونَه مِن الأندادِ والأصنامِ، وإلى تحليلِ ما حرَّمْنا، ولكنَّه رضِى منا ما نحن عليه مِن عبادةِ الأوثانِ والأصنامِ، واتخاذِ الشريكِ له فى العبادةِ والأندادِ، وأراد ما نُحَرِّمُ مِن الحُروثِ
Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} “Ortak koşanlar diyecekler ki:” -ki bunlar Kureyş müşriklerinden putları ve heykelleri Allah’a denk tutanlardır-: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا} “‘Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık...’”. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Onlar; hak kendilerine apaçık belli olup da şirkleri ve ekinler ile hayvanlardan haram kıldıkları şeyler hususunda üzerinde bulundukları durumun bâtıl olduğunu anladıklarında -ki Yüce [Allah] bundan önceki ayetlerde: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar...” buyruğu ve devamında bunu açıklamıştı- bâtıl bir delil ile hakka boyun eğmekten kaçınarak şöyle demişlerdir: Eğer Allah bizden Kendisine iman etmemizi, putları ve ilahları bırakıp yalnızca O'na ibadet etmemizi ve mallarımızdan bahîre, sâibe ve benzeri şeylerden haram kıldıklarını helal saymamızı isteseydi; ne biz Allah'a bir ortak koşardık ne de bizden önceki atalarımız O'na ortak koşardı, ne de haram kılmakta ısrar ettiğimiz bu şeylerden haram kıldıklarımızı haram sayardık. Çünkü O, bizimle bunlar arasına engel koymaya ve böylece bunlardan hiçbir şeyi yapmaya yol bulamamamızı sağlamaya kadirdir; ya bizi imana, O'na ortak koşmayı terk etmeye ve haram kıldığımız şeyleri helal saymaya mecbur bırakırdı ya da muvaffak kılmasıyla bize lütufta bulunur, böylece biz de O'nun birliğini ikrar etmeye, O'nun dışındaki putlara ve heykellere tapmayı terk etmeye ve haram kıldıklarımızı helal saymaya yönelirdik. Fakat O, bizim putlara ve heykellere tapmamızdan, ibadette O'na ortak ve denkler edinmemizden razı olmuş ve ekinlerden haram kıldığımız şeyleri...
والأنعامِ، فلم يَحُلْ بينَنا وبينَ ما نحن عليه مِن ذلك.
ve hayvanlardan haram kıldığımız şeyleri [böyle yapmamızı] istemiştir ki bizimle bu yaptıklarımız arasına engel koymamıştır.
قال اللهُ مكذِّبًا لهم فى قيلِهم: إن اللهَ رضِى منا ما نحن عليه مِن الشركِ، وتحريمِ ما نُحَرِّمُ. ورادًّا عليهم باطلَ ما احْتَجُّوا به مِن حُجَّتِهم فى ذلك: {كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ}. يقولُ: كما كذَّب هؤلاء المشركون يا محمدُ ما جئتَهم به مِن الحقِّ والبيانِ، كذَّب مَن قبلَهم مِن فَسَقةِ الأممِ الذين طغَوْا على ربِّهم، ما جاءَتْهم به أنبياؤُهم مِن آياتِ اللهِ، وواضحِ حُجَجِه، وردُّوا عليهم نصائحَهم، {حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا}. يقولُ: حتى أسْخَطونا، فغضِبْنا عليهم، فأحْلَلْنا بهم بأسَنا فذاقوه، فعطِبُوا بذَوْقِهم إياه، فخابوا وخسِروا الدنيا والآخرةَ. يقولُ: وهؤلاء الآخرون مسلوكٌ بهم سبيلُهم، إن هم لم يُنِيبوا، فيؤْمِنوا ويُصَدِّقوا بما جئتَهم به مِن عندِ ربِّهم.
Allah, onların: ‘Allah bizim içinde bulunduğumuz şirkten ve haram kıldığımız şeyleri haram kılmamızdan razı olmuştur’ şeklindeki sözlerini yalanlayarak ve bu hususta öne sürdükleri bâtıl delilleri reddederek şöyle buyurmuştur: {كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı”. Şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu müşrikler senin getirdiğin hakkı ve beyanı nasıl yalanladılarsa, onlardan önceki Rablerine karşı haddi aşan günahkâr kavimler de peygamberlerinin Allah'ın ayetlerinden ve apaçık delillerinden getirdiği şeyleri öylece yalanladılar ve onların öğütlerini geri çevirdiler; {حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا} “Sonunda azabımızı tattılar”. Yani: Bizi öfkelendirdiler, biz de onlara gazap ettik ve azabımızı onların başına indirdik; onlar da bunu tattılar, onu tatmalarıyla da helak oldular, böylece dünyayı da ahireti de kaybedip hüsrana uğradılar. Şöyle buyurmaktadır: Şayet bunlar da tövbe edip dönmez, Rablerinin katından getirdiğin şeylere inanıp tasdik etmezlerse, onların gittiği yoldan gideceklerdir.
وبنحوِ الذى قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de demiştir.