Binûn

En'âm Suresinin Tefsiri — 29. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال آخَرون: الإسرافُ الذى نهَى الله عنه فى هذا الموضعِ منعُ الصدقةِ والحَقِّ الذى أمَر الله ربَّ المالِ بإيتائِه أهلَه بقوله: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}.

Başkaları ise şöyle dediler: Allah'ın bu yerde nehyettiği israf; zekatın ve Allah'ın: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Hasat günü de hakkını verin” sözüyle mal sahibine ehline vermesini emrettiği hakkın verilmemesidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بكرٍ، عن ابن جريج، قال: أخبرني أبو بكر بنُ عبدِ اللهِ، عن عمرِو بنِ سُلَيْمٍ وغيره، عن سعيد بن المسيب في قوله: {وَلَا تُسْرِفُوا}. قال: لا تَمنَعوا الصدقة فتَعْصُوا .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Bana Ebû Bekr b. Abdillâh, Amr b. Süleym ve başkasından, o Saîd b. el-Müseyyeb'den {وَلَا تُسْرِفُوا} “ve israf etmeyin” sözü hakkında haber verdi; dedi ki: "Zekatı engelleyip de isyan etmeyin ."

حدَّثنا عمرُو بنُ علىٍّ، قال: ثنا محمدُ بنُ الزِّبْرِقانِ، قال: ثنا موسى بنُ عبيدةً، عن محمدِ بن كعبٍ: {وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ}: والسَّرَفُ ألا يُعْطِيَ فى حقٍّ.

Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. ez-Zibrikan anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde, Muhammed b. Ka‘b'dan nakletti: {وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ} “İsraf etmeyin; şüphesiz O, israf edenleri sevmez” [ayetindeki] israf, [kişinin] hak hususunda vermemesidir.

وقال آخرون: إنما خُوطِب بهذا السلطانُ، نُهِى أن يَأْخُذَ مِن ربِّ المال فوقَ الذي ألزم الله ماله.

Başkaları ise şöyle dediler: Bununla sadece yöneticiye hitap edilmiştir; mal sahibinden, Allah'ın onun malına yüklediğinden fazlasını alması nehyedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا يونُسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا تُسْرِفُوا}. قال: قال للسلطان: لا تُسْرفوا، لا تَأْخُذُوا بغير حقٍّ، فكانت هذه الآيةُ بين السلطانِ وبينَ الناسِ. يعنى قوله: {كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ} الآية .

Bize Yûnus b. Abdil‘alâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَلَا تُسْرِفُوا} “ve israf etmeyin” sözü hakkında dedi ki: "Yöneticiye: 'İsraf etmeyin, haksız yere almayın' demiştir. Bu ayet yönetici ile insanlar arasında [hüküm] olmuştur." [İbn Zeyd], {كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ} “Meyve verdiğinde meyvesinden yiyin...” ayetini kastetmektedir .

والصوابُ مِن القولِ فى ذلك عندى أن يقالَ: إن الله تعالى ذكرُه نهَى بقوله: {وَلَا تُسْرِفُوا} عن جميع معانى الإسراف، ولم يَخْصُصْ منها معنًى دون معنًى.

Bu hususta bana göre doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Allah -zikri yücedir- {وَلَا تُسْرِفُوا} “ve israf etmeyin” sözüyle israfın bütün anlamlarını nehyetmiş, bu anlamlardan birini diğerinden ayrı tutmamıştır.

وإذ كان ذلك كذلك، وكان الإسرافُ في كلام العرب الإخطاءَ بإصابة الحقِّ فى العَطِيةِ، إما بتَجاوُزِ حدِّه في الزيادة، وإما بتقصيرٍ عن حدِّه الواجب -كان معلومًا أن المُفَرِّقَ مالَه مُباراةً، والباذلَه للناسِ حتى أجْحَفَت به عطيتُه، مُسْرِفٌ بتَجاوُزِه حدَّ اللهِ إلى ما ليس له، وكذلك المُقَصِّرُ في بذلِه فيما ألزَمَه الله بذلَه فيه، وذلك [كمنعِه ما ألْزَمه إيتاءه] منه أهلَ سُهْمانِ الصدقةِ إِذا وجَبَت فيه، أو منعِه مَن أَلْزَمه الله نفقتَه مِن أهلِه وعِيالِه ما ألْزَمه منها، وكذلك السلطانُ في أخذِه من رعيتِه ما لم يَأذنِ الله بأخذِه، كلُّ هؤلاء فيما فعَلوا مِن ذلك مُسْرِفون، داخِلون في معنى مَن أتَى ما نهى الله عنه من الإسراف بقولِه: {وَلَا تُسْرِفُوا}. في عطيتكم

Durum böyle olduğuna ve Arapların kelamında israf; vermede/bağışta doğru olanı tutturamayıp ya sınırını fazlasıyla aşmak ya da vacip olan sınırın gerisinde kalmak [anlamına geldiğine] göre, gösteriş/üstünlük taslamak amacıyla malını saçıp savuran ve bağışı kendisine zarar verecek boyuta varıncaya kadar insanlara dağıtan kimsenin, Allah'ın sınırını aşarak kendisine ait olmayan bir şeye yönelmesi sebebiyle israfçı olduğu bilinmektedir. Aynı şekilde, Allah'ın harcamasını zorunlu kıldığı yerlerde harcamayı kısan kimse de [israfçıdır]. Bu da [üzerine farz kılındığında sadaka payı sahiplerine vermesi gerekeni vermemesi] veya Allah'ın ailesinden ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerden kendilerine harcamasını farz kıldığı nafakayı engellemesi/vermemesi gibidir. Yine yöneticinin, idaresi altındakilerden Allah'ın almasına izin vermediği şeyleri alması da böyledir. Bütün bunlar, bu yaptıklarından ötürü israfçıdırlar ve Allah'ın {وَلَا تُسْرِفُوا} “ve israf etmeyin” sözüyle nehyettiği israfı işleyenlerin kapsamına dahildirler. Bağışınızda

من أموالِكم ما يُجْحِفُ بكم، إذ كان ما قبلَه مِن الكلامِ أمرًا مِن الله بإيتاء الواجب فيه أهلَه يومَ حَصادِه؛ فإن الآية قد كانت تَنْزِلُ على رسول الله ﷺ بسببٍ خاصٍّ من الأمور، والحكمُ بها على العامُ، بل عامةُ آي القرآن كذلك. فكذلك قولُه: {وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ}.

size zarar verecek şekilde bağışta bulunarak [israf etmeyin]. Zira bundan önceki söz, hasat günü onda vacip olan hakkı ehline vermeyi Allah'ın emretmesidir. Nitekim ayet, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem özel bir sebeple iner, fakat onunla hüküm genel olur; hatta Kur'an ayetlerinin geneli böyledir. İşte {وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ} “ve israf etmeyin; şüphesiz O, israf edenleri sevmez” sözü de böyledir.

ومن الدليل على صحةِ ما قلنا مِن معنى الإسرافِ، أنه على ما قلنا، قولُ الشاعرِ :

İsrafın anlamına dair söylediğimiz şeyin doğruluğuna, [kelimenin] dediğimiz gibi olduğuna dair delillerden biri de şairin şu sözüdür :

أعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوها ثمانيةٌ … ما في عَطائِهمُ منٌّ ولا سَرَفُ

Sekiz kişinin güttüğü yüz deveyi verdiler … Onların bağışında ne başa kakma vardır ne de israf.

يعنى بالسَّرَفِ الخطأ في العَطِيَّة .

İsraf ile bağıştaki hatayı kastetmektedir .

القولُ في تأويل قوله: {وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا}.

[Allah Teâlâ'nın] {وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا} “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi olanı [yarattı]” sözünün tevili hakkında:

يقولُ تعالى ذكرُه: وأَنْشَأ من الأنعام حَمولةً وفَرْشًا، مع ما أَنْشَأَ مِن الجَنَّاتِ المعْروشات وغير المعروشاتِ.

Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Çardaklı ve çardaksız bahçelerden var ettikleriyle birlikte hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi olanı var etti.

و "الحَمولةُ": ما حُمِل عليه من الإبل وغيرها.

Hamûle (الحَمولةُ), deve ve benzeri yük taşınan hayvanlardır.

و "الفَرْشُ": صغارُ الإبل التى لم تُدْرِكُ أن يُحْمَلَ عليها.

Ferş (الفَرْشُ) ise, develerin henüz üzerine yük vurulacak yaşa gelmemiş küçükleridir.

واخْتَلَف أهلُ التأويل في تأويل ذلك؛ فقال بعضُهم: الحَمولةُ ما حُمِل عليه من كبار الإبل ومَسَانِّها، والفَرْشُ صِغارُها التي لا يُحْمَلُ عليها لصِغَرِها.

Te’vil ehli bunun te’vilinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Hamûle (الحَمولةُ), develerin büyük ve yaşlılarından üzerine yük vurulanlardır; ferş (الفَرْشُ) ise küçüklüğünden ötürü üzerine yük vurulamayan küçükleridir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحْوص، عن عبد الله فى قوله: {حَمُولَةً وَفَرْشًا}. قال: الحَمولةُ الكبارُ من الإبل، {وَفَرْشًا} الصِّغارُ مِن الإِبل .

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân’dan, o Ebû İshâk’tan, o Ebu’l-Ahvas’tan, o da Abdullah’tan [Allah Teâlâ'nın]: {حَمُولَةً وَفَرْشًا} “yük taşıyanı ve sergi olanı” sözü hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Hamûle develerin büyükleridir, {وَفَرْشًا} “ve sergi olanı” ise develerin küçükleridir .

وقال: ثنا أبي، عن أبي بكر الهُذَليِّ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: الحَمولةُ هي الكبارُ، والفَرْشُ الصغارُ مِن الإِبل .

Ve [yine İbn Vekî‘] dedi ki: Bize babam, Ebû Bekr el-Hüzelî’den, o İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan rivayet etti: Hamûle [develerin] büyükleri, ferş ise develerin küçükleridir .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عُبيدُ اللهِ، عن إسرائيلَ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ، قال: الحَمولةُ ما حمَل من الإبل، والفَرْشُ ما لم يَحْمِلْ .

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah, İsrâîl’den, o Ebû Yahyâ’dan, o da Mücâhid’den rivayet etti; o şöyle dedi: Hamûle develerden yük taşıyanlar, ferş ise yük taşımayanlardır .

وبه عن إسرائيلَ، عن خُصَيْفٍ، عن مُجاهدٍ: الحَمولةُ ما حمَل من الإبل، والفَرْشُ ما لم يَحْمِلْ.

Aynı isnadla İsrâîl’den, o Husayf’tan, o da Mücâhid’den [rivayet edildi]: Hamûle develerden yük taşıyanlar, ferş ise yük taşımayanlardır.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَفَرْشًا} قال: صِغَارُ الإِبل.

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah’ın: {وَفَرْشًا} “ve sergi olanı” sözü hakkında rivayet etti; o: “Develerin küçükleridir” dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاق، عن أبي الأحْوصِ، عن عبدِ اللهِ في قوله: {حَمُولَةً وَفَرْشًا}. قال: الحمولة الكبارُ، والفرشُ الصغارُ.

Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk’tan, o Ebu’l-Ahvas’tan, o da Abdullah’tan [Allah Teâlâ’nın]: {حَمُولَةً وَفَرْشًا} “yük taşıyanı ve sergi olanı” sözü hakkında [şöyle dediğini] rivayet etti: “Hamûle büyükler, ferş ise küçüklerdir.”

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاق، عن أبي الأحْوص، عن ابن مسعودٍ في قوله: {حَمُولَةً وَفَرْشًا}: الحَمولةُ [ما حمَل من الإبل] ، والفرشُ هن الصِّغارُ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk’tan, o Ebu’l-Ahvas’tan, o da İbn Mes‘ûd’dan [Allah Teâlâ'nın]: {حَمُولَةً وَفَرْشًا} “yük taşıyanı ve sergi olanı” sözü hakkında rivayet etti: Hamûle [develerden yük taşıyanlar] , ferş ise küçük olanlardır.

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحْوصِ عن عبدِ اللهِ أنه قال في هذه الآية: {حَمُولَةً وَفَرْشًا}. قال: الحَمولةُ ما حُمِل عليه من الإبل، والفَرْشُ الصِّغارُ .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû İshâk’tan, o Ebu’l-Ahvas’tan, o da Abdullah’tan bu ayet yani {حَمُولَةً وَفَرْشًا} “yük taşıyanı ve sergi olanı” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Hamûle, develerden üzerine yük vurulanlar; ferş ise küçüklerdir .

قال ابنُ المثنى: قال محمدٌ: قال شعبةُ: إنما كان حدَّثني سفيانُ، عن أبي إسحاقَ.

İbnü’l-Müsennâ dedi ki: Muhammed dedi ki: Şu‘be şöyle dedi: Bunu bana ancak Süfyân, Ebû İshâk’tan rivayet etmişti.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، عن أبيه، قال: قال الحسنُ: الحَمولةُ مِن الإِبل والبقرِ .

Bize İbn Abdi’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Mu‘temir b. Süleymân babasından rivayet etti; o dedi ki: Hasan şöyle dedi: Hamûle deve ve sığırlardandır .

وقال بعضُهم: الحَمولةُ مِن الإبل، وما لم يَكُنْ مِن الحَمولة فهو الفَرْشُ.

Bazıları da şöyle dedi: Hamûle develerdendir, hamûle olmayanlar ise ferştir.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، عن الحسنِ: {حَمُولَةً وَفَرْشًا} قال: الحَمولةُ ما حُمِل عليه، والفَرْشُ حَواشِيها، يعني صِغارَها .

Bize İbn Abdi’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o Katâde’den, o da Hasan’dan {حَمُولَةً وَفَرْشًا} “yük taşıyanı ve sergi olanı” hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Hamûle üzerine yük vurulanlar, ferş ise onların havâşîsi yani küçükleridir .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا}: فالحَمولةُ ما حمَل من الإبلِ، والفَرْشُ صِغَارُ الإِبلِ؛ الفَصِيلُ وما دون ذلك مما لا يَحْمِلُ.

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan {وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا} “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi olanı [yarattı]” kavli hakkında rivayet etti [ki o şöyle demiştir]: Hamûle, develerden yük taşıyanlardır; ferş ise develerin küçükleridir; sütten kesilmiş deve yavrusu (fasîl) ve yük taşımayan bundan daha küçük olanlardır.

ويقالُ: الحَمولةُ مِن البقرِ والإبلِ، والفَرْشُ الغنمُ.

Şöyle de denilmiştir: Hamûle sığır ve develerden, ferş ise koyun ve keçidir (davar).

وقال آخَرون: الحمولةُ: ما حُمِل عليه مِن الإبلِ والخيلِ والبِغالِ وغيرِ ذلك، والفَرْشُ الغنمُ.

Başkaları ise şöyle dedi: Hamûle; deve, at, katır ve benzerlerinden üzerine yük vurulanlardır; ferş ise koyun ve keçidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا}: فأما الحَمولةُ فالإبلُ والخيلُ والبِغالُ والحميرُ وكلُّ شيءٍ يُحْمَلُ عليه، وأما الفَرْشُ فالغنمُ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha’dan, o da İbn Abbâs’tan onun {وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا} “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi olanı [yarattı]” sözü hakkında rivayet etti: Hamûle; deve, at, katır, eşek ve üzerine yük vurulan her şeydir; ferş ise koyun ve keçidir .

حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، عن أبى جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ: الحَمولةُ مِن الإبلِ والبقرِ، {وَفَرْشًا} المعزُ والضأنُ .

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah, Ebû Ca‘fer’den, o da er-Rebî‘ b. Enes’ten rivayet etti: Hamûle deve ve sığırdan, {وَفَرْشًا} “ve sergi olanı” ise keçi ve koyundur .

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا}. قال: أما الحَمولةُ فالإبلُ والبقرُ. قال: وأما الفَرْشُ فالغنمُ .

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den onun {وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا} “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi olanı [yarattı]” sözü hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Hamûle deve ve sığırdır. Dedi ki: Ferş ise koyun ve keçidir .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: كان غيرُ الحسنِ يقولُ: الحَمولةُ الإبلُ والبقرُ، والفَرْشُ الغنمُ.

Bize Muhammed b. Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den rivayet etti: Hasan’ın [el-Basrî] dışındakiler şöyle derdi: Hamûle deve ve sığır, ferş ise koyun ve keçidir.

حدَّثنى محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدىِّ: {وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا}: أما الحَمولةُ فالإبلُ، وأما الفَرْشُ فالفُصْلانُ والعَجَاجيلُ والغنمُ، وما حُمِل عليه فهو حَمولةٌ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den {وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا} “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi olanı [yarattı]” hakkında rivayet etti: Hamûle develerdir; ferş ise deve yavruları (fuslân), buzağılar ve koyun-keçidir. Üzerine yük vurulan her şey ise hamûledir .

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {حَمُولَةً وَفَرْشًا}: الحَمولةُ الإبلُ، والفَرْشُ الغنمُ .

Hüseyin b. el-Ferec’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz’ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân rivayet edip dedi ki: ed-Dahhâk’ın [Allah Teâlâ'nın] {حَمُولَةً وَفَرْشًا} “yük taşıyanı ve sergi olanı” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Hamûle develer, ferş ise koyun ve keçidir .

حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن أبى بكرٍ الهُذَلىِّ، عن الحسنِ: {وَفَرْشًا}. قال: الفَرْشُ الغنمُ .

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Ebû Bekr el-Hüzelî’den, o da Hasan’dan {وَفَرْشًا} “ve sergi olanı” hakkında rivayet etti; o: “Ferş, koyun ve keçidir” dedi .

حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {حَمُولَةً وَفَرْشًا}. قال: الحمولةُ ما تَرْكَبون، والفَرْشُ مَا تَأْكُلون وتَحْلُبون، شاةٌ لا تَحْمِلُ، تَأْكُلون لحمَها، وتَتَّخِذون مِن أصوافِها لِحافًا وفَرْشًا (٢).

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, [Allah Teâlâ'nın] {حَمُولَةً وَفَرْشًا} “yük taşıyanı ve sergi olanı” sözü hakkında şöyle dedi: Hamûle bindiğiniz hayvanlar; ferş ise yediğiniz ve sağdığınız hayvanlardır; [mesela] yük taşımayan, etini yediğiniz, yünlerinden de örtü ve sergi edindiğiniz koyun-keçidir (٢).

والصوابُ مِن القولِ فى ذلك عندى أن يُقالَ: إن الحَمولةَ هى ما حمَل مِن الأنعامِ؛ لأن ذلك مِن صفتِها إذا حمَلَت، لا أنه اسمٌ لها كالإبلِ والخيلِ والبِغالِ، فإذا كانت إنما سُمِّيَت حَمولةً لأنها تَحْمِلُ، فالواجبُ أن يكونَ كلُّ ما حمَل على ظهرِه مِن الأنعامِ فحَمولةٌ، وهى جمعٌ لا واحدَ لها مِن لفظِها، كالرَّكوبةِ والجَزُورةِ، وكذلك الفَرْشُ إنما هو صفةٌ لما لطُف فقرُب مِن الأرضِ جسمُه، ويقالُ له: الفَرْشُ. وأَحْسَبُها سُمِّيَت بذلك تمثيلًا لها فى استواءِ أسنانِها ولُطْفِها بالفَرْشِ مِن الأرضِ،

Bu konuda bana göre doğru olan görüş şudur: Hamûle (حَمولة), en‘âmdan yük taşıyanlardır; zira bu, [yük] taşıdıklarında onların bir vasfıdır; deve, at ve katır gibi onların [özel bir cins] adı değildir. Mademki bunlara yalnızca yük taşıdıkları için hamûle adı verilmiştir, o hâlde en‘âmdan sırtında yük taşıyan her bir hayvanın hamûle olması gerekir. Bu, rekûbe (binek hayvanları) ve cezûre (kesimlik develer) gibi kendi lafzından tekili olmayan [cins ismi niteliğinde] bir çoğuldur. Aynı şekilde ferş (فَرْش) de ancak ufak yapılı olup gövdesi yere yakın olan hayvanların bir vasfıdır ve bunlara ferş denir. Zannımca bunlara bu ismin verilmesi; yaşlarının denkliği ve ufak tefek oluşları bakımından yeryüzündeki düzlüğe/sergiye (el-ferş) benzetilmesindendir.

وهى الأرضُ المستويةُ التى يَتَوَطَّؤُها الناسُ.

O da insanların çiğnediği düz arazidir.

فأما "الحُمولةُ" بضمِّ الحاءِ فإنها الأحْمالُ، وهى الحُمولُ أيضًا بضمِّ الحاءِ.

Hâ (ح) harfinin ötresiyle Humûle (الحُمولةُ) ise yükler demektir; yine Hâ harfinin ötresiyle Humûl (الحُمولُ) de böyledir.

القولُ فى تأويلِ قولِه: {كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٤٢)}.

[Allah Teâlâ'nın] {كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٤٢)} “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın; şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır” sözünün tevili hakkında:

يقولُ جلَّ ثناؤُه: كلُوا مما رزَقكم اللهُ أيُّها المؤمنون، فأحَلَّ لكم ثَمَراتِ حُروثِكم وغُروسِكم ولحومَ أنعامِكم، إذ حرَّم بعضَ ذلك على أنفسِهم المشركون باللهِ، فجعَلوا للهِ مما ذرَأ مِن الحرثِ والأنعامِ نصيبًا، وللشيطانِ مثلَه، فقالوا: هذا للهِ بزعمِهم، وهذا لشُرَكائِنا، ولا تتَّبِعُوا خُطُواتِ الشيطانِ كما اتَّبَعها باحرُو البَحيرةِ، ومُسَيِّبو السَّوائبِ، فتُحَرِّموا على أنفسِكم مِن طيبِ رزقِ اللهِ الذى رزَقكم ما حرَّموه، فتُطِيعوا بذلك الشيطانَ، وتَعْصُوا به الرحمنَ.

Allah -sena-sı yücedir- şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Allah'a şirk koşanlar bunlardan bazılarını kendi kendilerine haram kılıp yarattığı ekin ve hayvanlardan Allah'a bir pay, şeytana da benzeri bir pay ayırarak kendi zanlarınca “Bu Allah'ındır, bu da ortaklarımızındır” dediklerinde; Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden, helal kıldığı ekinlerinizin ve fidanlarınızın meyvelerinden, hayvanlarınızın etlerinden yiyin! Bahîre kulağını yaranların ve sâibeyi salıverenlerin uyduğu gibi siz de şeytanın adımlarına uymayın; yoksa onların haram kıldıklarını Allah'ın size verdiği temiz rızıklardan kendi kendinize haram kılar, böylece şeytana itaat edip Rahman'a isyan etmiş olursunuz.

كما حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ}: لا تَتَّبِعوا طاعتَه، هى ذنوبٌ لكم، وهى طاعةٌ للخَبيثِ .

Nitekim bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın] {وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} “Ve şeytanın adımlarına uymayın” sözü hakkında şöyle demiştir: Onun itaatine uymayın; o sizin için günahlardır ve habis olana (şeytana) itaattir .

إن الشيطانَ لكم عدوٌّ يَبْغِى هلاكَكم، وصدَّكم عن سبيلِ ربِّكم {مُبِينٌ}: قد أبان لكم عُدوانَه بمُناصَبته أباكم بالعَداوةِ، حتى أخْرَجه مِن الجنةِ بكيدِه، وخدَعِه؛ حسدًا منه له وبغيًا عليه.

Şüphesiz şeytan sizin helakınızı ve sizi Rabbinizin yolundan alıkoymayı isteyen bir düşmandır. {مُبِينٌ} “apaçık”; ona hasedi ve taşkınlığı yüzünden hilesi ve aldatmasıyla Cennet'ten çıkarıncaya kadar babanıza apaçık düşmanlık besleyerek size düşmanlığını açıkça göstermiştir.

القولُ فى تأويلِ قولِه: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٤٣)}.

[Allah Teâlâ'nın] {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٤٣)} “[O, hayvanlardan] sekiz çift [yarattı]: Koyundan iki, keçiden iki. De ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinin içerdiği [yavruları] mı? Şayet doğru sözlü kimseler iseniz bana bir bilgiye dayanarak haber verin!” sözünün teviline dair açıklama:

وهذا تقريعٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه العادِلين به الأوثانَ مِن عبَدةِ الأصنامِ الذين بحَروا البَحائرَ، وسيَّبوا السَّوائبَ، ووصَلوا الوَصائلَ، وتعليمٌ منه نبيَّه ﷺ والمؤمنين به الحجةَ عليهم فى تحريِمهم ما حرَّموا مِن ذلك، فقال للمؤمنين به وبرسولِه: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ}. ومِن الأنعامِ أنْشَأ حَمولةً وفَرْشًا. ثم بيَّن جلَّ ثناؤُه الحَمولَة والفَرْشَ، فقال: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ}.

Bu, Allah'a putları denk tutan putperestlerden bahîrelerin kulaklarını yaran, sâibeleri salıveren ve vasîleleri bağışlayan kimseleri Allah'ın -sena-sı yücedir- azarlamasıdır; ayrıca bunlardan haram kıldıkları şeyler hususunda Nebîsi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem ve O'na inanan müminlere onlara karşı delil getirmeyi öğretmesidir. Nitekim Kendisine ve Resûlü'ne iman edenlere: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ} “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri inşa eden O'dur” ve hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi olanı inşa etti, buyurmuştur. Sonra Allah -senası yücedir- hamûleyi ve ferşi açıklayarak: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ} “Sekiz çift” buyurmuştur.

وإنما نصَب "الثمانيةَ"؛ لأنها ترجمةٌ عن "الحَمولةِ" و"الفَرْشِ"، وبدلٌ منها، كأنَّ معنى الكلامِ: ومِن الأنعامِ أنشَأ ثمانيةَ أزواجٍ. فلمَّا قدَّم قبلَ "الثمانيةِ" "الحَمولةَ" و"الفَرْشَ، بيَّن ذلك بعدُ. فقال: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ} على ذلك المعنى.

“Sekiz” (الثمانية) kelimesini nasb etmiştir; çünkü o “hamûle” ve “ferş” kelimelerinin tefsiri (tercemesi) ve onlardan bedeldir. Sanki sözün manası: “Ve hayvanlardan sekiz çift yarattı” şeklindedir. “Sekiz”den önce “hamûle” ve “ferş”i öne alınca, bunu sonradan açıkladı. Bu mana üzere {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ} “Sekiz çift” buyurdu.

{مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} فذلك أربعةٌ؛ لأن كلَّ واحدٍ مِن الاثنين مِن الضأْنِ زوجٌ، فالأنثى منه زوجُ الذكرِ، والذكرُ منه زوجُ الأنثى، وكذلك ذلك مِن المَعْزِ، ومِن سائرِ الحيوانِ، فلذلك قال جلَّ ثناؤُه: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ}. كما قال: {وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ} [الذاريات: ٤٩]. لأن الذكرَ زوجُ الأنثى، والأنثى زوجُ الذكرِ، فهُما وإن كانا اثنين فهما زَوْجان؛ كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا} [الأعراف: ١٨٩]. وكما قال: {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ} [الأحزاب: ٣٧].

{مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} “Koyundan iki, keçiden iki”, işte bunlar dörttür; çünkü koyundan olan ikinin her biri bir çifttir (zevcdir); dişisi erkeğin eşi, erkeği de dişinin eşidir. Keçiden ve diğer hayvanlardan olanlar da böyledir. İşte bundan dolayı Allah -sena-sı yücedir-: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ} “Sekiz çift” buyurmuştur. Nitekim şöyle de buyurmuştur: {وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ} [ez-Zâriyât: 49] “Ve her şeyden iki çift yarattık”. Çünkü erkek dişinin eşi, dişi de erkeğin eşidir; dolayısıyla ikisi iki tane olsalar da iki çifttirler. Nitekim Allah -sena-sı yücedir- şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا} [el-A‘râf: 189] “Huzur bulsun diye ondan da eşini var etti”; ve yine buyurduğu gibi: {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ} [el-Ahzâb: 37] “Eşini yanında tut”.

وكما حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو مُعاويةَ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ: {مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ}: ذكرٍ وأنثى، {وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ} ذكرٍ وأنثى، {وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ}: ذكرٍ وأنثى.

Nitekim bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Cüveybir’den, o da ed-Dahhâk’tan rivayet etti: {مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ} “Koyundan iki”: bir erkek ve bir dişi; {وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ} “sığırdan iki”: bir erkek ve bir dişi; {وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ} “deveden iki”: bir erkek ve bir dişi.

ويقالُ للاثنين: هما زوجٌ. كما قال لَبيدٌ:

İki şey için: "İkisi bir çifttir (zevcdir)" denilir. Nitekim Lebîd şöyle demiştir:

مِن كلِّ مَحْفوفٍ يُظِلُّ عِصِيَّهُ … زوجٌ عليه كِلَّةٌ وقِرَامُها

Çubuklarını gölgeleyen her bir sarılmış [mahfe]den … Üzerinde ince örtü ve renkli nakışlı örtüsü bulunan bir çift.

ثم قال لهم: كلُوا مما رزَقكم اللهُ مِن هذه الثمارِ واللحومِ، وارْكَبوا هذه الحَمولةَ أيُّها المؤمنون، فلا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشيطانِ فى تحريمِ ما حرَّم هؤلاءِ الجَهَلةُ بغيرِ أمرى إياهم بذلك. قلْ يا محمدُ لهؤلاء الذين حرَّموا ما حرَّموا مِن الحرثِ والأنعامِ؛ اتِّباعًا للشيطانِ مِن عَبَدةِ الأوثانِ والأصنامِ الذين زعَموا أن اللهَ حَرَّم عليهم ما هم مُحرِّمون من ذلك: {آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ} رَبُّكم أيُّها الكذَبةُ على اللهِ من الضأنِ والمَعْزِ؟ فإنهم إن ادَّعَوْا ذلك وأقرُّوا به، كذَّبوا أنفسَهم، وأبانوا جهلَهم؛ لأنهم إذا قالوا: يُحَرِّمُ الذكرَيْن مِن ذلك. أوْجَبوا تحريمَ كلِّ ذكرَيْن مِن ولدِ الضأْنِ والمَعْزِ، وهم يَسْتَمْتِعون بلحومِ بعضِ الذُّكْرانِ منها وظُهورِها. وفى ذلك فسادُ دَعْواهم، وتكذيبُ قولِهم - {أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ}. فإنهم إن قالوا: حرَّم ربُّنا الأُنْثَيَيْن. أوْجَبوا تحريمَ لحومِ كلِّ أنثى مِن ولدِ الضأْنِ والمَعْزِ على أنفسِهم وظهورِها، وفى ذلك أيضًا تكذيبٌ لهم، ودَحْضُ دَعْواهم أن ربَّهم حرَّم ذلك عليهم، إذ كانوا يَسْتَمْتِعون بلُحومِ بعضِ ذلك وظهورِه - {أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ}. يقولُ: أم حرَّم ما اشْتَمَلَت عليه أرحامُ الأنثيين. يعنى: أرحامُ أُنثى الضأنِ وأنثى المَعْزِ، فلذلك قال: {أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ}. وفى ذلك أيضًا لو أقَرُّوا به. فقالوا: حرَّم علينا ما اشْتَمَلَت عليه أرحامُ الأنثيين. بُطُولُ قولِهم، وبيانُ كذِبِهم؛ لأنهم كانوا يُقِرُّون بإقْرارِهم بذلك أن اللهَ حرَّم عليهم ذكورَ الضأْنِ والمَعْزِ وإناثَها، أن يَأْكُلوا لحومَها، أو يَرْكَبوا ظهورَها، وقد كانوا يَسْتَمْتِعون ببعضِ ذكورِها وإناثِها.

Sonra onlara şöyle buyurdu: Ey müminler! Allah'ın size rızık olarak verdiği bu meyvelerden ve etlerden yiyin, bu binek hayvanlarına binin; Benim kendilerine böyle bir şey emretmemiş olmama rağmen bu cahillerin haram kıldıklarını haram sayma hususunda şeytanın adımlarına uymayın! [Ey Muhammed!] Ekin ve hayvanlardan haram kıldıklarını şeytana uyarak haram kılan, haram kıldıkları bu şeyleri Allah'ın kendilerine haram kıldığını iddia eden o putperest ve heykelperestlere de ki: Ey Allah'a yalan isnad edenler! Rabbiniz koyun ve keçiden {آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ} “İki erkeği mi haram kıldı?” Eğer bunu iddia eder ve ikrar ederlerse, kendi kendilerini yalanlamış ve cehaletlerini ortaya koymuş olurlar; çünkü eğer “Ondan iki erkeği haram kıldı” derlerse, koyun ve keçi yavrusundan olan her iki erkeğin de haram olmasını gerekli kılmış olurlar; oysa onlar bu erkeklerin bazısının etlerinden ve sırtlarından faydalanmaktadırlar. Bunda ise iddialarının batıllığı ve sözlerinin yalanlanması vardır. — {أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ} “Yoksa iki dişiyi mi?” Eğer “Rabbimiz iki dişiyi haram kıldı” derlerse, koyun ve keçi yavrularından her dişinin etini ve sırtını kendilerine haram kılmayı gerekli görürler; bu takdirde de onların bundan bazısının etlerinden ve sırtlarından faydalanıyor olmaları sebebiyle, Rablerinin bunu kendilerine haram kıldığı yönündeki iddiaları yalanlanmış ve çürütülmüş olur. — {أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ} “Yoksa iki dişinin rahimlerinin kapsadığı [yavruları] mı?” [Yani] şöyle buyurmaktadır: Yoksa iki dişinin rahimlerinin kapsadığı şeyi mi haram kıldı? Yani koyun dişisi ile keçi dişisinin rahimlerini kastetmektedir; bu yüzden {أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ} “iki dişinin rahimleri” demiştir. Eğer bunu ikrar edip “İki dişinin rahimlerinin kapsadığı şeyleri bize haram kıldı” deseler bile, yine sözlerinin batıllığı ve yalanları açığa çıkar; çünkü onlar bu ikrarlarıyla Allah'ın koyun ve keçinin gerek erkeklerini gerek dişilerini etlerini yemeyi yahut sırtlarına binmeyi kendilerine haram kıldığını kabul etmiş olurlardı; oysa onların gerek erkeklerinin gerek dişilerinin bazısından faydalanmaktaydılar.

و"ما" التى فى قولِه: {أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ}. نَصْبٌ

[Allah Teâlâ'nın] {أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ} “Yoksa iki dişinin rahimlerinin kuşattığı [yavruları] mı?” kavlindeki “mâ” (ما) ise mansubdur (nasb halindedir).

عطفًا بها على "الأُنثيين".

“el-Ünseyeyn” (الأُنثيين) kelimesi üzerine matuf olmasından ötürüdür.

{نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ} يقولُ: قلْ لهم: خبِّرونى بعلمِ ذلك على صحتِه، أىَّ ذلك حرَّم ربُّكم عليكم، وكيف حرَّم؟ {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فيما تَنْحَلُونه ربَّكم مِن دَعْواكم، وتُضِيفُونه إليه مِن تحريمِكم.

{نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ} “Bana bir ilimle haber verin”; şöyle buyurmaktadır: Onlara de ki: Rabbiniz size bunlardan hangisini haram kıldı ve nasıl haram kıldı; bunun sağlam bir ilmini bana haber verin; {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru söyleyenler iseniz”, [yani] iddianızla Rabbinize isnad ettiğiniz ve haram kılmanızla O'na nispet ettiğiniz hususlarda [doğru iseniz].

وإنما هذا إعلامٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه نبيَّه أن كلَّ ما قاله هؤلاء المشركون فى ذلك، وأضافوه إلى اللهِ، [فهو كَذِبٌ على اللهِ] ، وأنه لم يُحَرِّمْ شيئًا مِن ذلك، وأنهم إنما اتَّبَعوا فى ذلك خُطُواتِ الشيطانِ وخالَفوا أمرَه .

Bu, Allah'ın -sena-sı yücedir- Nebîsi'ne bu müşriklerin bu hususta söyledikleri ve Allah'a nispet ettikleri her şeyin [Allah'a karşı bir yalan olduğunu] , O'nun bunlardan hiçbir şeyi haram kılmadığını, onların bu konuda sırf şeytanın adımlarına uyup O'nun emrine muhalefet ettiklerini bildirmesidir.

وبنحوِ الذى قلنا فى تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bunun tevili hakkında bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} الآية: إن كلَّ هذا لم أُحَرِّمْ منه قليلًا ولا كثيرًا، ذكَرًا ولا أُنثى.

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} “Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden iki” ayeti hakkında rivayet etti: Şüphesiz bütün bunlardan ne az ne çok, ne erkek ne de dişi hiçbir şeyi haram kılmadım.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ}. قال: سَلْهم {آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ}؟ أى: لم أُحَرِّمْ مِن هذا شيئًا {بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. فذكَر مِن الإبلِ والبقرِ نحوَ ذلك.

Bize Muhammed b. Abdilâlâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den: {مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} “Koyundan iki, keçiden iki” [ayeti hakkında] rivayet etti. [Katâde] dedi ki: Onlara sor: {آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ} “[Allah] iki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi veya o iki dişinin rahimlerinin ihtiva ettiğini mi?” Yani: Ben bunlardan hiçbir şeyi haram kılmadım; {بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz bir bilgiye dayanarak [bunu bana haber verin].” [Ravi] deve ve sığırdan da bunun benzerini zikretti.

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِ اللهِ: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ}: فى شأنِ ما نهَى اللهُ عنه مِن البَحيرةِ .

Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah’ın: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ} “Sekiz çift” sözü hakkında rivayet etti: [Bu,] Allah’ın bahîreden nehyettiği şeyler hakkındadır.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ}. قال: هذا فى شأنِ ما نهَى اللهُ عنه مِن البَحائرِ والسُّيَّبِ. قال ابنُ جُريجٍ: يقولُ: مِن أين حرَّمْتُ هذا؟ مِن قِبَلِ الذكرَيْن أم مِن قبَلِ الأنثيين،، أمَّا اشْتَمَلت عليه أرحامُ الأنثيين؟ وإنها لا تَشْتَمِلُ إلا على ذكرٍ أو أنثى، فمِن أين جاء التَّحريمُ؟ فأجابوا هم: وجَدْنا آباءَنا كذلك يَفْعَلُون.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o da Mücâhid’in {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ} “Sekiz çift” sözü hakkında rivayet etti. [Mücâhid] dedi ki: Bu, Allah’ın bahîreler ve sâibelerden nehyettiği şeyler hakkındadır. İbn Cüreyc dedi ki: [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ben bunu nereden haram kılmışım? İki erkek cihetinden mi, iki dişi cihetinden mi, yoksa iki dişinin rahimlerinin kapsadığı cihetten mi? Oysa rahimler ancak ya bir erkek ya da bir dişi kapsar; öyleyse haramlık nereden geldi? Onlar ise: “Babalarımızı böyle yapar bulduk” diye cevap verdiler.

حدَّثنى محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدىِّ: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} - {وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ} - {وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ}. يقولُ: أنْزَلْتُ لكم ثمانيةَ أزْواجٍ مِن هذا الذى عدَدْتُ، ذكرٍ وأنثى، فالذكرَيْن حرَّمْتُ عليكم أم الأنثيين، أمَّا اشْتَمَلَت عليه أرحامُ الأنثيين؟ [أى: ما اشتَمَلت عليه أرحام الأنثيين] ، ما تَشْتَمِلُ إلا على ذكرٍ أو أُنثى، فما حرَّمْتُ عليكم ذكرًا ولا أُنثى مِن الثمانيةِ. إنما ذكَر هذا مِن أجلِ ما حرَّموا مِن الأنعامِ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den rivayet etti: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} “Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden iki” - {وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ} “ve sığırdan iki” - {وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ} “ve deveden iki”. Şöyle buyurmaktadır: Saydığım bunlardan erkek ve dişi olarak sizin için sekiz çift indirdim; peki iki erkeği mi size haram kıldım, iki dişiyi mi, yoksa iki dişinin rahimlerinin kapsadığını mı? [Yani: İki dişinin rahimlerinin kapsadığını mı?] Oysa rahimler ancak ya bir erkek ya da bir dişi kapsar; dolayısıyla bu sekizinden size ne bir erkek ne de bir dişi haram kıldım. Bunu sırf onların en‘âmdan haram kıldıkları şeyler sebebiyle zikretmiştir .

حدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، عن أبى رَجاءٍ، عن الحسنِ: {أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ} قال: ما حمَلَت الرَّحِمُ.

Bana Ya‘kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ’dan, o da el-Hasan’dan rivayet etti: {أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ} “Yoksa iki dişinin rahimlerinin kuşattığı [yavruları] mı?” [Hasan] şöyle dedi: Rahmin taşıdığı [yavru]dur.

حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ}. قال: هذا لقولِهم: {مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} [الأنعام: ١٣٩]. قال: وقال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ}. قال: الأنعامُ هى الإبلُ والبقرُ والضأنُ والمَعْزُ، هذه الأنعامُ التى قال اللهُ: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ}. قال: وقال فى قولِه: {هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ}: نَحْتَجِرُها على مَن نُرِيدُ وعمَّن نُرِيدُ. وقولِه: {وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا}. قال: لا يَرْكبُها أحدٌ، {وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا} [الأنعام: ١٣٨]. فقال: {آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ}: أىَّ هذيْن حرَّم على هؤلاء؟ أى: أن تكونَ لهؤلاء حِلًّا وعلى هؤلاء حرامًا ؟

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın]: {قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ} “De ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi?” sözü hakkında şöyle dedi: Bu, onların: {مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} [el-En‘âm: 139] “Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize aittir, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır” sözleri sebebiyledir. Dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} “Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden iki” sözü hakkında da şöyle dedi: En‘âm; deve, sığır, koyun ve keçidir. Allah'ın: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ} “Sekiz çift” buyurduğu en‘âm bunlardır. Dedi ki: [İbn Zeyd], O'nun: {هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ} “Bu hayvanlar ve ekinler dokunulmazdır” sözü hakkında da: “Dilediğimize tahsis eder, dilediğimize yasaklarız” [demektir]; ve O'nun: {وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا} “Sırtları haram kılınmış hayvanlar” sözü hakkında: “Onlara hiç kimse binmez”, {وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا} [el-En‘âm: 138] “ve üzerlerine Allah'ın adını anmadıkları hayvanlar” [demiştir]. Bunun üzerine [Allah]: {آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ} “İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi?” buyurdu. Yani: Bu ikisinden hangisini bunlara haram kıldı? Yani şunlara helal, bunlara haram olmasını mı ?

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ}. يعنى: هل تَشْتَمِلُ الرحمُ إلا على ذكرٍ أو أنثى؟ فهل يُحَرِّمون بعضًا ويُحِلُّون بعضًا ؟

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha’dan, o da İbn Abbâs’ın şu sözü hakkında rivayet etti: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ} “Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden iki. De ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, yoksa iki dişinin rahimlerinin kapsadığı [yavruları] mı?”. Yani: Rahim bir erkek veya bir dişiden başkasını mı kapsar? Öyleyse bazısını haram kılıp bazısını helal mi kılıyorlar ?

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ}: فهذه أربعةُ أَزْواجٍ، {وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ}. يقولُ: لم أُحَرِّمْ شيئًا مِن ذلك. {نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. يقولُ: كلُّه حلالٌ .

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında rivayet etti: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} “Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden iki”; işte bunlar dört çifttir. {وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ} “Ve deveden iki, sığırdan iki. De ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi?” [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Bunlardan hiçbirini haram kılmadım. {نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz bana bir bilgiyle haber verin!” [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Hepsi helaldir.

و"الضأنُ" جمعٌ لا واحدَ له مِن لفظِه، وقد يُجْمَعُ "الضأنُ" "الضَّئِينَ" و"الضِّئِينَ"، مثلُ "الشَّعيرِ" و"الشِّعيرِ"، كما يُجْمَعُ "العبدُ" على "عَبيدٍ" و"عِبِيدٍ". وأما الواحدُ مِن ذكورِه فـ "ضائنٌ"، والأُنثى "ضائنةٌ"، وجمعُ "الضائنةِ" "ضَوائنُ".

“ed-Da’n” (الضأنُ), kendi lafzından tekili olmayan bir çoğul [isim]dir. Tıpkı “el-abd” (العبد) kelimesinin “abîd” (عَبيد) ve “ıbîd” (عِبِيد) şeklinde çoğul yapılması gibi, “eş-şa‘îr” (الشَّعير) ve “eş-şi‘îr” (الشِّعير) [kullanımlarında] olduğu gibi “ed-da’n” da “ed-daîn” (الضَّئِين) ve “ed-dıîn” (الضِّئِين) şeklinde çoğul yapılabilir. Erkeklerinden tekil olanı “dâin” (ضائن), dişisi “dâine” (ضائنة), “dâine”nin çoğulu ise “davâin”dir (ضَوائن).

وكذلك "المَعْزُ" جمعٌ على غيرِ واحدٍ، وكذلك "المِعْزَى"، وأما "الماعِزُ"، فجمعُه "مَواعِزُ" .

Aynı şekilde “el-ma‘z” (المَعْز) da tekili [kendi lafzından] olmayan bir çoğuldur; “el-mi‘zâ” (المِعْزَى) da böyledir. “el-Mâiz”e (الماعِز) gelince, onun çoğulu “mevâiz”dir (مَواعِز) .

القولُ فى تأويلِ قولِه: {وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤)}.

[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤)} “Ve deveden iki, sığırdan iki. De ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, yoksa iki dişinin rahimlerinin kapsadığı [yavruları] mı? Yoksa Allah size bunu tavsiye ettiği zaman siz şahitler miydiniz? İnsanları bir ilim olmaksızın saptırmak için Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”

وتأويلُ قولِه: {وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ}. نحوُ تأويلِ قولِه: {مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ}. وهذه أربعةُ أزْواجٍ، على نحوِ ما بيَّنّا مِن الأزواجِ الأربعةِ قبلُ مِن الضأنِ والمَعْزِ، فذلك ثمانيةُ أزْواجٍ كما وصَف جلَّ ثناؤُه.

O'nun: {وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ} “Ve deveden iki, sığırdan iki. De ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, yoksa iki dişinin rahimlerinin kapsadığı [yavruları] mı?” sözünün tevili, O'nun: {مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} “Koyundan iki, keçiden iki” sözünün tevili gibidir. Bunlar, daha önce koyun ve keçiden açıkladığımız dört çift gibi dört çifttir; böylece -sena-sı yüce olan [Allah'ın]- nitelendirdiği gibi sekiz çift olmaktadır.

وأما قولُه: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ}. فإنه أمرٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه

[Allah Teâlâ'nın]: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Yoksa Allah size bunu emrettiği zaman siz şahitler miydiniz? İnsanları bir bilgiye dayanmaksızın saptırmak için Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” sözüne gelince; şüphesiz bu, övgüsü yüce olan Allah'tan [gelen] bir emirdir;

نبيَّه ﷺ أن يقولَ لهؤلاء الجَهَلةِ مِن المشركين الذين قصَّ قِصَصَهم فى هذه الآياتِ التى مضَت، يقولُ له عزَّ ذكرُه: قلْ لهم يا محمدُ: أىَّ هذه سأَلْتُكم عن تحريمِه حرَّم ربُّكم عليكم مِن هذه الأزواجِ الثمانيةِ؟ فإن أجابوك عن شيءٍ مما سأَلْتَهم عنه مِن ذلك، فقلْ لهم: أَخَبرًا قلتُم: إن اللهَ حرَّم هذا عليكم. أخْبَرَكم به رسولٌ عن ربِّكم، أم شهِدْتُم ربَّكم فرأَيْتُموه فوصَّاكم بهذا الذى تقولون وتُزَوِّرون على اللهِ؟ فإن هذا الذى تقولون مِن إخبارِكم عن اللهِ أنه حرامٌ بما تَزْعُمون على ما تَزْعُمون، لا يُعْلَمُ إلا بوحىٍ مِن عندِه، مع رسولٍ يُرْسِلُه إلى خلقِه، أو بسماعٍ منه، فبأىِّ هذين الوجهين علِمْتُم أن اللهَ حرَّم ذلك كذلك، برسولٍ أرْسَله إليكم، فأنْبِئُونى بعلمٍ إن كنتم صادقين؟ أم شهِدْتُم ربَّكم فأوْصاكم بذلك وقال لكم: حرَّمْتُ ذلك عليكم. فسمِعْتُم تحريمَه منه وعهدَه إليكم بذلك؟ فإنه لم يَكُنْ واحدٌ مِن هذين الأمرين، يقولُ جلَّ ثناؤُه: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} يقولُ: فَمَن أشدُّ ظلمًا لنفسِه، وأبعدُ عن الحقِّ ممَّن تخَرَّص على اللهِ قيلَ الكذبِ، وأضاف إليه تحريمَ ما لم يُحَرِّمْ، وتحليلَ ما لم يُحَلِّلْ؛ {لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ}. يقولُ: لِيَصُدَّهم عن سبيله. {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} يقولُ: لا يُوَفِّقُ اللهُ للرُّشْدِ مَن افْتَرَى على اللهِ وقال عليه الزُّورَ والكذبَ، وأضاف إليه تحريمَ ما لم يُحَرِّمْ؛ كفرًا باللهِ، وجُحودًا لنبوةِ نبيِّه محمدٍ ﷺ.

Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem’e, geçen bu ayetlerde kıssalarını anlattığı müşriklerin cahillerine şöyle demesini [emretmektedir]; zikri yüce olan [Allah] ona şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, onlara de ki: Bu sekiz çiftten haram kılındığını sorduğum şeylerden hangisini Rabbiniz size haram kıldı? Eğer sana bunlardan sorduğun herhangi bir şey hakkında cevap verirlerse, onlara şöyle de: “Allah bunu size haram kıldı” derken, bunu Rabbinizden bir elçinin size bildirdiği bir haber olarak mı söylediniz, yoksa Rabbinize bizzat şahit olup O'nu gördünüz de O mu size söylediğiniz ve Allah'a karşı uydurduğunuz bu şeyleri tavsiye etti? Çünkü Allah hakkında iddia ettiğiniz üzere ve iddia ettiğiniz şekliyle haram olduğuna dair verdiğiniz bu haber, ancak O'nun katından yaratıklarına göndereceği bir elçi vasıtasıyla gelen bir vahiy ile veya O'ndan bizzat işitmekle bilinebilir. Öyleyse Allah'ın bunu bu şekilde haram kıldığını bu iki yoldan hangisiyle bildiniz; size gönderdiği bir elçiyle mi bildiniz, eğer doğru söyleyenler iseniz bana bir ilimle haber verin? Yoksa Rabbinize bizzat şahit oldunuz da O mu bunu size tavsiye edip: “Bunu size haram kıldım” dedi ve siz de O'nun bunu haram kılmasını ve bu konudaki ahdini bizzat O'ndan mı işittiniz? Mademki bu iki durumdan hiçbiri gerçekleşmemiştir, -sena-sı yüce olan [Allah]- şöyle buyurmaktadır: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?”; şöyle buyurmaktadır: Allah'a karşı yalan sözler uyduran, haram kılmadığı şeyin haramlığını ve helal kılmadığı şeyin helalliğini O'na nispet eden kimseden daha çok nefsine zulmeden ve haktan daha uzak olan kimdir? {لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ} “İnsanları bir ilim olmaksızın saptırmak için”; [yani] onları O'nun yolundan alıkoymak için [bunu yapar]. {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Şüphesiz Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez”; şöyle buyurmaktadır: Allah'a küfrederek ve Nebîsi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in nübüvvetini inkâr ederek Allah'a iftira atan, O'na karşı yalan ve batıl sözler söyleyen ve haram kılmadığı şeyleri O'na haram kılmış gibi nispet eden kimseyi Allah doğru yola muvaffak kılmaz.

كالذى حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا}: الذى تقولون.

Nitekim Yûnus’un bana rivayet ettiği şu [rivayet] de böyledir: Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا} “Yoksa Allah size bunu tavsiye ettiği zaman siz şahitler miydiniz?” sözü hakkında şöyle demiştir: [Yani] söylemekte olduğunuz şeyi.

حدَّثنى محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدىِّ، قال: كانوا يقولون -يعنى الذين كانوا يَتَّخِذون البَحائرَ والسَّوائبَ-: إن اللهَ أمَر بهذا. فقال اللهُ: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ} .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den rivayet etti, dedi ki: Onlar -yani bahîreler ve sâibeler edinenler- “Bunu Allah emretti” diyorlardı. Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ} “İnsanları bir ilim olmaksızın saptırmak için Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?”.

القولُ فى تأويلِ قولِه: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ}.

[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için ölü eti (leş), akıtılmış kan veya domuz eti -ki şüphesiz o bir murdardır- yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum.”

يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء الذين جعَلوا للهِ ممَّا ذرَأ مِن الحرثِ والأنعامِ نَصيبًا، ولشركائِهم مِن الآلهةِ والأنْدادِ مثلَه، والقائلين: هذه أنعامٌ وحَرْثٌ حِجْرٌ لا يَطْعَمُها إلا مَن نَشاءُ بزعْمِهم. والمحرِّمين مِن أنعامٍ أُخَرَ ظُهورَها، والتاركين ذكرَ اسمِ اللهِ على أُخَرَ منها، والمحرِّمين بعضَ ما فى بطونِ بعضِ أنعامِهم على إناثِهم وأزواجِهم، ومُحلِّيه لذكورِهم، المحرِّمين ما رزَقهم اللهُ افْتِراءً على اللهِ، وإضافةً منهم ما يُحَرِّمون مِن ذلك إلى أن اللهَ هو الذى حرَّمه عليهم: أجاءكم مِن اللهِ رسولٌ بتحريمِه ذلك عليكم، فأنْبِئونا به، أم وصَّاكم اللهُ بتحريمه مُشاهدَةً منكم له، فسمِعْتُم منه تحريمَه ذلك عليكم، فحرَّمْتُموه؟ فإنكم كَذبةٌ إن ادَّعيْتُم ذلك، ولا يُمْكِنُكم دَعْواه؛ لأنكم إذا ادَّعَيْتُموه علِم الناسُ كذبَكم، فإنى لا أَجِدُ فيما أُوحِى إلىَّ مِن كتابِه وآىِ تنزيله شيئًا محرَّمًا على آكلٍ يَأْكُلُه، مما تَذْكُرون أنه حرَّمه مِن هذه الأنعامِ، التى تَصِفون تحريمَ ما حَرَّم عليكم منها بزعمِكم {إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً} قد ماتت بغيرِ تَذْكيةٍ {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} وهو المُنْصَبُّ، أو إلا أن يكونَ لحمَ خِنزيرٍ، {فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا}. يقولُ: أو إلا أن

Sena-sı yüce olan [Allah], Nebîsi Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: De ki ey Muhammed! Allah’ın yarattığı ekin ve sağmal hayvanlardan O’na bir pay, ilahlar ve putlardan oluşan ortaklarına da benzer bir pay ayıranlara; kendi zanlarınca “Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir, bunları dilediğimiz kimseden başkası yiyemez” diyenlere; başka hayvanların sırtlarını [binmeyi/yük taşımayı] haram kılanlara; diğer bazılarının üzerine de Allah’ın adını anmayı terk edenlere; bazı hayvanlarının karınlarındakileri kadınlarına ve eşlerine haram kılıp erkeklerine helal sayanlara; Allah’a iftira ederek ve bu haram kıldıkları şeyleri güya kendilerine Allah’ın haram kıldığını iddia ederek Allah’ın kendilerine verdiği rızıkları haram sayanlara [şöyle de]: Bunu size haram kıldığına dair Allah’tan size bir elçi mi geldi, bize haber verin! Yoksa Allah bunu haram kılmayı bizzat O'nu görerek ve O'nun bunu size haram kıldığını bizzat işiterek O'ndan mı aldınız da bunu haram kıldınız? Şayet bunu iddia ederseniz muhakkak ki sizler yalancısınız; zaten bunu iddia da edemezsiniz; zira bunu iddia ettiğiniz takdirde insanlar sizin yalanınızı anlarlar. Şüphesiz ben, O’nun Kitabı’ndan ve vahyinin ayetlerinden bana vahyedilenler içinde -kendi zannınızca kendilerinden haram kılınanları nitelediğiniz bu sağmal hayvanlardan- yiyen bir kimseye haram kılınmış hiçbir şey bulamıyorum; {إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً} “leş olması” -yani usulünce kesilmeksizin ölmüş olması-, {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} “yahut akıtılmış kan” -yani dökülen [kan]-, yahut domuz eti olması müstesnadır; {فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا} “çünkü o şüphesiz bir murdardır yahut bir fısktır”. Şöyle buyurmaktadır: Yahut...

يكونَ فسقًا. يعنى بذلك: أو إلا أن يكونَ مذبوحًا ذبَحه ذابحٌ مِن المشركين مِن عَبَدةِ الأوثانِ لصنمِه وآلهتِه، فذكَر عليه اسمَ وَثَنِه، فإنَّ ذلك الذبحَ فِسْقٌ نهَى اللهُ عنه وحرَّمه، ونهَى مَن آمَن به عن أكلِ ما ذُبح كذلك؛ لأنه مَيْتةٌ.

bir fısk olması [müstesna]. Bununla şunu kastetmektedir: Yahut putperest müşriklerden bir kesicinin putu ve ilahları için kestiği ve üzerine putunun adını andığı bir kurban olması müstesnadır. Şüphesiz bu şekilde kesmek Allah'ın nehyettiği ve haram kıldığı bir fısktır; O'na iman eden kimseyi de bu şekilde kesilen şeyin etini yemekten nehyetmiştir, zira o bir murdardır (leş hükmündedir).

وهذا إعلامٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه للمشركين الذين جادَلوا نبىَّ اللهِ وأصحابَه فى تحريمِ الميتةِ بما جادَلوهم به، أن الذى جادَلوهم فيه من ذلك هو الحرامُ الذى حرَّمه اللهُ، وأن الذى زعَموا أن اللهَ حرَّمه حلالٌ قد أحَلَّه اللهُ، وأنهم كذَبَةٌ فى إضافتِهم تحريمَه إلى اللهِ.

Bu, sena-sı yüce olan Allah'ın, leşin haramlığı hususunda Allah'ın Nebîsi ve ashabı ile ileri sürdükleri şeylerle tartışan müşriklere; tartıştıkları bu şeyin Allah'ın haram kıldığı asıl haram olduğunu, Allah'ın haram kıldığını iddia ettikleri şeylerin ise Allah'ın helal kıldığı helaller olduğunu ve onun haramlığını Allah'a nispet etmelerinde yalancı olduklarını bildirmesidir.

وبنحوِ الذى قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن ابنِ طاوسٍ، عن أبيه فى قولِه: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا}. قال: كان أهلُ الجاهليةِ يُحَرِّمون أشياءَ ويُحِلُّون أشياءَ، فقال: قلْ: لا أَجِدُ فيما كنتم تُحَرِّمون وتَسْتَحِلُّون إلا هذا؛ {إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} .

Bize Muhammed b. Abdi’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da İbn Tâvûs’tan, o da babasından {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum” sözü hakkında rivayet etti: [Tâvûs] dedi ki: Cahiliye ehli birtakım şeyleri haram kılar, birtakım şeyleri de helal sayardı. Bunun üzerine [Allah]: De ki: Sizin haram kıldığınız ve helal saydığınız şeyler içinde şundan başkasını bulamıyorum; {إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} “Ölü eti (leş), akıtılmış kan veya domuz eti -ki şüphesiz o bir murdardır- yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk olması müstesna” buyurdu.

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا سُوَيْدٌ، قال: أخْبرَنا ابنُ المباركِ، عن معمرٍ، عن ابنِ طاوسٍ، عن أبيه فى قولِه: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا} الآية. قال: كان أهلُ الجاهليةِ يَسْتَحِلُّون أشياءَ ويُحَرِّمون أشياءَ، فقال اللهُ لنبيِّه: قلْ: لا أَجِدُ فيما أُوحِى إلىَّ محرمًا مما كنتم تَسْتَحِلُّون إلا هذا. وكانت أشياءَ يُحَرِّمونها، فهى حرامٌ الآن.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnu’l-Mubârek, Ma‘mer’den, o İbn Tâvûs’tan, o da babasından {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum” ayeti hakkında rivayet etti: [Tâvûs] dedi ki: Cahiliye ehli birtakım şeyleri helal sayar, birtakım şeyleri de haram kılardı. Bunun üzerine Allah Peygamberi’ne [şöyle] buyurdu: De ki: “Bana vahyolunanlar içinde, sizin helal saydıklarınızdan şunlar müstesna haram kılınmış bir şey bulamıyorum.” Onların haram saydıkları birtakım şeyler de vardı ki onlar şu anda da haramdır.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريج، عن ابنِ طاوسٍ، عن أبيه: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ}. قال: ما يُؤْكَلُ. قلتُ: فى الجاهليةِ؟ قال: نعم. وكذلك كان يقولُ: {إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا}. قال ابنُ جريج: وأَخْبَرنى إبراهيمُ بنُ أبى بكرٍ، عن مجاهدٍ: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا}. قال: مما كانَ فى الجاهليةِ يأكلونَ، لا أجدُ محرَّمًا من ذلك على طاعمٍ يطعمُه إلا أن يكونَ ميتةً أو دمًا مسفوحًا.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o da İbn Tâvûs’tan, o da babasından rivayet etti: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için haram kılınmış bir şey bulamıyorum”. [Tâvûs]: “Yenilen şeyler” dedi. Dedim ki: Cahiliyede mi? “Evet” dedi. O, {إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} “ölü eti (leş) veya akıtılmış kan olması müstesna” [ayeti hakkında] da böyle derdi. İbn Cüreyc dedi ki: Bana İbrâhîm b. Ebî Bekr, Mücâhid’den haber verdi: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum”. [Mücâhid] dedi ki: Cahiliyede yedikleri şeylerden, yiyen bir kimsenin yiyeceği bunlar içinde ölü eti (leş) veya akıtılmış kan olması müstesna haram kılınmış bir şey bulamıyorum.

وأما قولُه: {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا}. فإنَّ معناه: أو دمًا مُسَالًا مُهَرَاقًا، يقالُ منه: سفَحْتُ دمَه، إذا أرَقْتَه، أَسْفَحُه سَفْحًا، فهو دمٌ مَسْفوحٌ، كما قال طَرَفةُ بنُ العَبْدِ :

O'nun: {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} “yahut akıtılmış kan” sözüne gelince; bunun anlamı: Akıtılmış, dökülmüş kandır. Buradan hareketle, kanını döktüğün zaman Arapçada: “Safehtü demehû” (سفَحْتُ دمَه), geniş zamanı “esfehuhû safhan” (أَسْفَحُه سَفْحًا) denir; dolayısıyla o “demün mesfûh”tur (دمٌ مَسْفوحٌ). Nitekim Tarafe b. el-Abd şöyle demiştir :

إنى وجَدِّك ما هجَوْتُك والـ … أنْصابِ يُسْفَحُ فوقَهن دمُ

Dedene ve üzerlerine kan akıtılan dikili taşlara (ensâb) andolsun ki seni hicvetmedim

وكما قال عَبِيدُ بنُ الأبْرصِ :

Ve Ubeyd b. el-Ebras’ın dediği gibi :

إذا ما عادَه منها نساءٌ … سفَحْن الدَّمْعَ مِن بعدِ الرَّنينِ

Ondan kadınlar kendisini ziyarete geldiğinde / Feryat figandan sonra gözyaşı döktüler

يعنى: صبَبْنَ وأسَلْنَ الدمعَ.

Yani: Gözyaşını akıttılar ve döktüler.

وفى اشْتِراطِه جلَّ ثناؤُه فى الدمِ عندَ إعلامِه عبادَه تحريمَه إياه، المَسْفوحَ منه دونَ غيرِه - الدليلُ الواضحُ أنَّ ما لم يَكُنْ منه مسفوحًا فحلالٌ غيرُ نَجِسٍ.

Sena-sı yüce olan [Allah'ın], kullarına kanı haram kıldığını bildirirken başkasını değil de akıtılmış olanını şart koşmasında, akıtılmış olmayan kanın helal ve necis olmadığına dair açık bir delil vardır.

وذلك كالذى حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ، قال: ثنا ابنُ عُيينةَ، عن عمرٍو، عن عكرمةَ: {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا}. قال: لولا هذه الآيةُ لَتَتَبَّع المسلمون مِن العُروقِ ما تَتَبَّعَتِ اليهودُ.

Bu, bize İbn Vekî‘in rivayet ettiği şu haber gibidir: Bize İbn Uyeyne, Amr’dan, o da İkrime’den [rivayet ettiğine göre o], {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} “Yahut akıtılmış kan” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: “Şayet bu ayet olmasaydı, Yahudilerin [etin içindeki] damarları araştırıp ayıkladığı gibi Müslümanlar da damarları araştırıp ayıklarlardı.”

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرَنا ابنُ عُيينةَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن عكرمةَ بنحوِه، إلا أنه قال: لاتَّبَع المسلمون .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr’dan, o da İkrime’den benzerini haber verdi; ancak o: “Müslümanlar tabi olurdu / araştırırdı” dedi.

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا سُوَيْدٌ، قال: أخْبرَنا ابنُ المباركِ، عن ابنِ عُيَينةَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن عكرمةَ بنحوِه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnu’l-Mubârek, İbn Uyeyne’den, o da Amr b. Dînâr’dan, o da İkrime’den benzerini haber verdi.

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: أخْبرنا وكيعٌ، عن عِمرانَ بنِ حُدَيْرٍ، عن أبى مِجْلَزٍ، فى القِدْرِ يَعْلُوها الحُمْرةُ مِن الدمِ، قال: إنما حرَّمَ اللهُ الدمَ المسفوحَ.

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, İmrân b. Hudeyr’den, o da Ebû Miclez’den tencerenin üstünü kandan ötürü bir kırmızılık kaplaması hakkında rivayet etti: [Ebû Miclez] dedi ki: Allah ancak akıtılmış kanı haram kılmıştır.