قوله تعالى: {إِن كُنتُمْ آمَنتُمْ بالله فَعَلَيْهِ تَوَكَّلوا} : جوابُ الشرط الأول، والشرطُ الثاني وهو إن كنتم مسلمين شرطٌ في الأول، وذلك أن الشرطين متى لم يترتبا في الوجود فالشرطُ الثاني شرطٌ في الأول، ولذلك يجب تقدُّمُه على الأول، وقد تقدَّم تحقيقُ ذلك.
Yüce Allah'ın: {إِن كُنتُمْ آمَنتُمْ بالله فَعَلَيْهِ تَوَكَّلوا} “Eğer Allah'a iman etmişseniz artık yalnızca O'na tevekkül edin” kavli: Birinci şartın cevabıdır. {إِن كُنتُمْ مُّسْلِمِينَ} “Eğer teslim olmuş kimselerseniz” şeklindeki ikinci şart ise birincisinin içinde bir şarttır. Çünkü iki şart varlıkta birbiri ardınca sıralanmadığı takdirde, ikinci şart birincinin şartı olur; bundan dolayı da birinciye takaddüm etmesi (önce gelmesi) gerekir. Bunun tahkiki daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {أَن تَبَوَّءَا} : يجوز في «أَنْ» أن تكون المفسِّرة؛ لأنه قد تقدَّمها ما هو بمعنى القول وهو الإِيحاء، ويجوز أن تكونَ المصدريةَ فتكونَ في موضع نصب بأوحينا مفعولاً به أي: أَوْحَيْنا إليهما التبوُّءَ.
Yüce Allah'ın: {أَن تَبَوَّءَا} “İkiniz hazırlayın” kavli: «أَنْ» edatının tefsiriyye olması caizdir; zira öncesinde kavil (söz) anlamı taşıyan vahiy lafzı geçmiştir. Masdariyye olması da caizdir; bu durumda «أوحينا» fiilinin mef'ûlün bihi olarak nasb mahallinde olur; yani: 'İkisine yerleşmeyi vahyettik' demektir.
والجمهورُ على الهمزة في «تبوَّآ» . وقرأ حفص «تَبَوَّيا» بياءٍ خالصة، وهي بدلٌ عن الهمزة، وهو تخفيفٌ غيرُ قياسي، إذ قياسُ تخفيفِ مثلِ هذه الهمزة أن تكونَ بين الهمزة والألف، وقد أنكر هذه الروايةَ عن حفص جماعةٌ من القراء، وقد خَصَّها بعضُهم بحالةِ الوقف، وهو الذي لم يَحْكِ أبو عمرو الداني والشاطبي غيرَه. وبعضُهم يُطْلق إبدالَها عنه ياءً وصلاً ووقفاً، وعلى الجملةِ فهي قراءةٌ ضعيفة في العربية وفي الرواية، وتركتُ نصوصَ أهل القراءة خوفَ السآمة، واستغناءً بما وضَعْتُه في «شرح القصيد» .
Cumhur «تبوَّآ» kelimesini hemze ile okumuştur. Hafs ise hemzeden bedel olarak hâlis yâ ile «تَبَوَّيا» şeklinde okumuştur. Bu, kıyasa aykırı bir teshildir (hafifletmedir); zira böylesi bir hemzenin hafifletilmesinde kıyas, hemze ile elif arasında (beyne beyne) olmasıdır. Kurrâdan bir grup Hafs'tan gelen bu rivayeti inkâr etmiştir. Bazıları ise bunu vakıf haline tahsis etmiştir ki Ebû Amr ed-Dânî ve eş-Şâtıbî bundan başkasını nakletmemiştir. Bazıları ise Hafs'tan vasl ve vakıf halinde mutlak olarak yâ'ya dönüştürüldüğünü (ibdâl) nakleder. Velhasıl bu, hem Arap dili hem de rivayet açısından zayıf bir kıraattir. Bıkkınlık vermekten çekindiğim ve «Şerhu'l-Kasîd»de yazdıklarımla iktifa ettiğim için kurrânın nasslarını burada terk ettim.
والتبوُّءُ: النزولُ والرجوعُ، وقد تقدَّم تحقيق المادة في قوله {تُبَوِّىءُ المؤمنين} [آل عمران: ١٢١] .
Tebevvü' (التبوُّء): Konaklamak ve dönmektir. Bu maddenin tahkiki Yüce Allah'ın: {تُبَوِّىءُ المؤمنين} “Müminleri yerleştiriyordun” [Âl-i İmrân 121] kavlinde daha önce geçmişti.
قوله: {لِقَوْمِكُمَا} يجوزُ أن تكونَ اللامُ زائدةً في المفعول الأول، و «بيوتاً» مفعولٌ ثان بمعنى بَوِّآ قومكما بيوتاً، أي: أنْزِلوهم، وفَعَّل وتفعَّل بمعنىً مثل «عَلَّقَها» و «تَعَلَّقها» قاله أبو البقاء. وفيه ضعفٌ من حيث إنه
Yüce Allah'ın: {لِقَوْمِكُمَا} “Kavminiz için” kavli: Lâm harfinin birinci mef'ûlde zâid olması ve «بيوتاً» kelimesinin 'Kavminizi evlere yerleştirin' yani 'onları iskân edin' anlamında ikinci mef'ûl olması caizdir. Ebü'l-Bekâ'nın dediğine göre, tıpkı «عَلَّقَها» ve «تَعَلَّقها» gibi fe‘‘ale (فَعَّل) ve tefe‘‘ale (تَفَعَّل) aynı anlamdadır. Ancak bunda şu yönden bir zayıflık vardır:
زِيدت اللام، والعاملُ غير فرع، ولم يتقدَّم المعمول. الثاني: أنها غير زائدة، وفيها حينئذ وجهان، أحدهما: أنها حالٌ من «البيوت» . والثاني: أنها وما بعدها مفعول «تَبَوَّآ» .
Lâm harfi zâid kılınmıştır, oysa âmil fer'î [bir âmil] değildir ve mamûl de öne geçmemiştir. İkincisi: [Lâm harfinin] zâid olmamasıdır; bu durumda iki vecih vardır: Birincisi: «البيوت» lafzından hâl olmasıdır. İkincisi: Kendisi ve sonrasının «تَبَوَّآ» fiilinin mef'ûlü olmasıdır.
قوله: {بِمِصْرَ} جَوَّز فيه أبو البقاء أوجهاً، أحدها: أنه متعلِّق ب «تَبَوَّآ» ، وهو الظاهرُ. الثاني: أنه حالٌ من ضمير «تبوَّآء» ، واستضعفه، ولم يبيِّن وجهَ ضعفهِ لوضوحه. الثالث: أنه حالٌ من «البيوت» . الرابع: أنه حالٌ من «لِقومكما» ، وقد ثنى الضميرَ في «تبوَّآ» وجمع في قوله «واجعلوا» و «أقيموا» ، وأفرد في قوله: «وبشِّر» ؛ لأن الأولَ أمرٌ لهما، والثاني لهما ولقومهما، والثالث لموسى فقط؛ لأن أخاه تَبَعٌ له، ولمَّا كان فِعْلُ البِشارة شريفاً خَصَّ به موسى لأنه هو الأصل.
Yüce Allah'ın: {بِمِصْرَ} “Mısır'da” kavlinde Ebü'l-Bekâ birkaç veche cevaz vermiştir: Birincisi: «تَبَوَّآ» fiiline müteallik olmasıdır ki zâhir olan da budur. İkincisi: «تبوَّآ» fiilindeki zamirden hâl olmasıdır; fakat [Ebü'l-Bekâ] bunu zayıf görmüş, açıklığından ötürü zayıflık yönünü belirtmemiştir. Üçüncüsü: «البيوت» lafzından hâl olmasıdır. Dördüncüsü: «لِقومكما» lafzından hâl olmasıdır. [Cenâb-ı Hak] «تبوَّآ» lafzında zamiri tesniye kılmış, «واجعلوا» ve «أقيموا» kavillerinde cemi kılmış, «وبشِّر» kavlinde ise müfred kılmıştır; çünkü birincisi ikisine birden emirdir, ikincisi ikisine ve kavimlerinedir, üçüncüsü ise sadece Mûsâ'yadır; zira kardeşi ona tabidir. Müjdeleme fiili şerefli bir iş olduğundan, asıl olması hasebiyle Mûsâ'ya tahsis edilmiştir.
قوله تعالى: {لِيُضِلُّواْ} : في هذه اللامِ ثلاثةُ أوجه، أحدها: أنها لامُ العلة، والمعنى: أنك أتيتَهم ما أتيتهم على سبيل الاستدراج فكان الإِيتاءُ لهذه العلة. والثاني: أنها لام الصيرورة والعاقبة كقوله: {فالتقطه آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً} [القصص: ٨] . وقولِه:
Yüce Allah'ın: {لِيُضِلُّواْ} “Saptırsınlar diye” kavli: Bu lâm harfinde üç vecih vardır: Birincisi: İllet lâmı olmasıdır. Anlam: 'Sen onlara verdiklerini istidrac yoluyla verdin; dolayısıyla bu verme fiili bu illetten ötürü gerçekleşti' şeklindedir. İkincisi: Tıpkı Yüce Allah'ın: {فالتقطه آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً} “Firavun âilesi onu, kendilerine bir düşman ve bir hüzün olsun diye bulup aldı” [el-Kasas 8] kavlinde ve [şairin] şu sözünde olduğu gibi:
٢٦٢٢ - لِدُوا للموت وابنُوا للخراب ... . . . . . . . . . . . . . . . . .
2622 - «Ölüm için doğurun, harabe için inşa edin...»
وقولِه:
Ve şu sözünde olduğu gibi:
٢٦٢٣ - فللموتِ تَغْذو الوالداتُ سِخالَها ... كما لخرابِ الدُّوْرِ تُبْنَى المساكنُ
2623 - «Nasıl ki evlerin harabesi için meskenler inşa edilirse, analar da yavrularını ölüm için besleyip büyütür.»
وقوله:
Ve şu sözünde olduğu gibi:
٢٦٢٤ - وللمنايا تُرَبِّى كلُّ مُرْضِعَةٍ ... وللخرابِ يَجِدُّ الناسُ عِمْرانا
2624 - «Her emziren anne eceller için çocuk büyütür, insanlar da harabe olsun diye var güçleriyle imar ederler.»
والثالث: أنها للدعاء عليهم بذلك، كأنه قال: ليثبتوا على ما هم عليه من الضلال وليكونوا ضُلاَّلاً، وإليه ذهب الحسن البصري وبدأ به الزمخشري. وقد استُبْعِد هذا التأويلُ بقراءة الكوفيين «ليُضِلُّوا» بضم الياء فإنه يَبْعُد أن يَدْعُوَ عليهم بأن يُضِلُّوا غيرهم، وقرأ الباقون بفتحها، وقرأ الشعبي بكسرها، فوالى بين ثلاث كسَرات إحداها في ياء. وقرأ [أبو] الفضل الرياشي «أإنك أَتَيْتَ» على الاستفهام. وقال الجبائي: إنَّ «لا» مقدرةٌ بين اللام والفعل تقديره: لئلا يَضِلوا «، ورأيُ البصريين في مثل هذا تقديرُ» كراهةَ «أي: كراهة أن يَضِلُّوا.
sayrûret ve akıbet lâmı olmasıdır. Üçüncüsü: Bunun onların aleyhine bir dua olmasıdır; sanki şöyle demiştir: 'Üzerinde bulundukları sapıklıkta sabit kalsınlar ve sapkın kimseler olsunlar!' Hasan-ı Basrî bu görüşe meyletmiş, ez-Zemahşerî de söze bununla başlamıştır. Ancak Kûfelilerin yâ harfinin ötresiyle «ليُضِلُّوا» şeklindeki kıraati sebebiyle bu tevil uzak görülmüştür; zira onların başkalarını saptırmaları yönünde dua etmesi uzak bir ihtimaldir. Diğerleri yâ'nın fethasıyla okumuştur. Eş-Şa‘bî ise yâ'nın kesresiyle okumuş ve biri yâ harfinde olmak üzere peş peşe üç kesreyi cem etmiştir. [Ebû] el-Fadl er-Riyâşî ise istifham (soru) anlamında «أإنك أَتَيْتَ» şeklinde okumuştur. El-Cübbâî: 'Lâm ile fiil arasında mahzuf bir «لا» vardır, takdiri: «لئلا يَضِلوا» (sapmasınlar diye) şeklindedir' demiştir. Basralıların böylesi durumlardaki görüşü ise «كراهةَ» kelimesini takdir etmektir; yani: 'sapmalarını kerih görerek/istemeyerek' demektir.
قوله: {فَلاَ يُؤْمِنُواْ} يحتمل النصبَ والجزم، فالنصب من وجهين، أحدُهما: عطفُه على» ليضلُّوا «. والثاني: نصبه على جواب الدعاء في قوله» اطمِسْ «. والجزم على أنَّ» لا «للدعاء كقولك:» لا تعذِّبْني يا رب «وهو قريبٌ من معنى» ليُضلوا «في كونِه دعاءً، هذا في جانب شبه النهي، وذلك في جانب شبه الأمر، و» حتى يَرَوا «غايةٌ لنفي إيمانهم، والأول قول الأخفش،
Yüce Allah'ın: {فَلاَ يُؤْمِنُواْ} “İman etmesinler” kavli nasb ve cezmi muhtemeldir. Nasb iki vecihtendir: Birincisi: «ليضلُّوا» fiiline atfedilmesidir. İkincisi: «اطمِسْ» kavlindeki duanın cevabı olarak nasb edilmesidir. Cezm ise, tıpkı senin: «لا تعذِّبْني يا رب» (Rabbim bana azap etme) sözündeki gibi «لا» edatının dua için olması esasına göredir. Bu, dua olması bakımından «ليُضلوا» lafzının anlamına yakındır; şu var ki bu nehiy benzeri tarafta, öbürü ise emir benzeri taraftadır. «حتى يَرَوا» ifadesi ise onların imanının nefyedilmesinin gayesidir (son sınırıdır). Birinci görüş el-Ahfeş'in kavlidir,
والثاني بدأ به الزمخشري، والثالث قول الكسائي والفراء، وأنشد قولَ الشاعر:
İkinciye ez-Zemahşerî öncelik vermiştir, üçüncüsü ise el-Kisâî ve el-Ferrâ'nın kavlidir. Şairin şu sözünü delil getirmiştir:
٢٦٢٥ - فلا يَنْبَسِطْ من بين عينِك ما انزوى ... ولا تَلْقَني إلا وأنفُكَ راغِمُ
2625 - «İki kaşının arasındaki o çatıklık açılmasın ve burnun yere sürtünmedikçe karşıma çıkmayasın.»
وعلى القول بأنه معطوفٌ على» ليَضِلُّوا «يكون ما بينهما اعتراضاً.
«ليَضِلُّوا» fiiline matuf olduğu görüşüne göre, ikisi arasındaki kısım itiraziyye (ara cümle) olur.
قوله تعالى: {أُجِيبَتْ دَّعْوَتُكُمَا} : الضمير لموسى وهرون، وفي التفسير: كان موسى يدعو وهرون يُؤَمِّن، فنسب الدعاء إليهما. وقال بعضُهم: المرادُ موسى وحدَه، ولكن كنى عن الواحد بضمير الاثنين. وقرأ السلميُّ والضحاك «دَعَواتكما» على/ الجمع. وقرأ ابن السَّمَيْفَع «قد أَجَبْتُ دعوتكما» بتاء المتكلم وهو الباري تعالى، و «دعوتَكما» نصب على المفعول به. وقرأ الربيع «أَجَبْتُ دَعْوَتَيْكما» بتاء المتكلم أيضاً. ودَعْوَتَيْكما تثنيةٌ، وهي تدلُّ لمن قال: إن هرون شارك موسى في الدعاء.
Yüce Allah'ın: {أُجِيبَتْ دَّعْوَتُكُمَا} “İkinizin duası kabul edildi” kavli: Zamir Mûsâ ve Hârûn'adır. Tefsirde [şöyle] denilmiştir: Mûsâ dua ediyor, Hârûn da âmin diyordu; böylece dua ikisine birden nispet edildi. Bazıları ise şöyle demiştir: Kastedilen sadece Mûsâ'dır, fakat tekil olan tesniye zamiriyle kinaye edilmiştir. Es-Sülemî ve ed-Dahhâk cem sığasıyla «دَعَواتكما» şeklinde okumuşlardır. İbnü's-Semeyfa‘ ise mütekellim tâ'sı ile -ki o Bârî Teâlâ'dır- ve «دعوتَكما» kelimesini mef'ûlün bih olarak nasb ile «قد أَجَبْتُ دعوتكما» şeklinde okumuştur. Er-Rebî‘ de yine mütekellim tâ'sı ile «أَجَبْتُ دَعْوَتَيْكما» şeklinde okumuştur. «دَعْوَتَيْكما» tesniyedir ve Hârûn'un duada Mûsâ'ya ortak olduğunu söyleyen kimseler için delil teşkil eder.
قوله: {وَلاَ تَتَّبِعَآنِّ} قرأ العامة بتشديد التاء والنون، وقرأ حفص بتخفيف النونِ مكسورةً مع تشديد التاء وتخفيفها، وللقُرَّاء في ذلك كلامٌ مضطربٌ بالنسبة للنقل عنه. فأمَّا قراءةُ العامَّة ف «لا» فيها للنهي ولذلك أَكَّد الفعلَ بعدها، ويَضْعُف أن تكونَ نافيةً لأنَّ تأكيدَ المنفيِّ ضعيفٌ، ولا ضرورة
Yüce Allah'ın: {وَلاَ تَتَّبِعَآنِّ} “Sakın uymayın” kavli: Genel kıraat ehli (Âmme) tâ ve nûn harflerinin şeddesiyle okumuştur. Hafs ise tâ'nın şeddesi ve tahfifi ile birlikte nûn'un tahfifi ve kesresiyle okumuştur. Kurrânın ondan yapılan nakil hususunda birbiriyle çelişen sözleri vardır. Âmme'nin kıraatine gelince, buradaki «لا» nehiy içindir; bu sebeple kendisinden sonraki fiili tekit etmiştir. Nefy için olması ise zayıftır; zira menfî (olumsuz) kılınan fiilin tekitlenmesi zayıf bir kullanımdır ve
بنا إلى ادِّعائه، وإن كان بعضُهم قد ادعى ذلك في قولِه: {لاَّ تُصِيبَنَّ الذين ظَلَمُواْ} [الأنفال: ٢٥] لضرورةٍ دَعَتْ إلى ذلك هناك، وقد تقدَّم تحريرُه ودليلُه في موضعه، وعلى الصحيح تكون هذه جملةَ نهيٍ معطوفةً على جملة أمر.
bunu iddia etmemize bir mecburiyet de yoktur; gerçi bazıları Yüce Allah'ın: {لاَّ تُصِيبَنَّ الذين ظَلَمُواْ} “Zulmedenlere kesinlikle isabet etmez [değil]” [el-Enfâl 25] kavlinde oradaki zorunluluk gereği bunu iddia etmişlerse de, bunun tahlili ve delili kendi yerinde geçmişti. Sahih olan görüşe göre bu, emir cümlesine matuf bir nehiy cümlesidir.
وأمَّا قراءة حفص ف «لا» تحتمل أن تكون للنفي وأن تكونَ للنهي. فإن كانت للنفي كانت النونُ نونَ رفعٍ، والجملةُ حينئذٍ فيها أوجه، أحدُها: أنها في موضع الحال أي: فاستقيما غيرَ مُتَّبِعَيْنِ، إلا أنَّ هذا معترَض بما قَدَّمْتُه غيرَ مرة مِنْ أنَّ المضارع المنفي ب «لا» كالمثبت في كونِه لا تباشره واوُ الحال، إلا أنْ يُقَدَّر قبلَه مبتدأ فتكونَ الجملةُ اسميةً أي: وأنتما لا تَتَّبعان. والثاني: أنه نفيٌ في معنى النهي كقولِه تعالى: {لاَ تَعْبُدُونَ إِلاَّ الله} [البقرة: ٨٣] . الثالث: أنه خبرٌ محضٌ مستأنف لا تَعَلُّقَ له بما قبله، والمعنى: أنهما أُخْبِرا بأنهما لا يتَّبعانِ سبيل الذين لا يعلمون، وإن كانت للنهي كانت النونُ للتوكيد، وهي الخفيفة، وهذا لا يَراه سيبويه والكسائي، أعني وقوعَ النونِ الخفيفة بعد الألف، سواءً كانت الألفُ ألفَ تثنية أو ألفَ فصلٍ بين نونِ الإِناث ونونِ التوكيد نحو: «هل تَضْرِبْنان يا نسوة» . وقد أجاز يونس والفراء وقوعَ الخفيفةِ بعد الألف وعلى قولِهما تتخرَّج القراءةُ. وقيل: أصلُها التشديد وإنما خُفِّفت للثقل فيها كقولهم: «رُبَ» في «رُبَّ» . وأمَّا تشديدُ التاء وتخفيفُها فلغتان مِن اتَّبع يَتَّبع وتَبع يَتْبَع، وقد تقدم هل هما بمعنى واحد أو مختلفان في المعنى؟ وملخصُه أنَّ تَبِعه بشيءٍ: خَلَفه، واتَّبَعَه كذلك، إلا أنه حاذاه في المَشْي، وأَتْبعه: لحقه.
Hafs'ın kıraatine gelince, «لا» edatının nefy için de nehiy için de olması muhtemeldir. Şayet nefy için olursa, nûn harfi ref nûnudur. Bu takdirde cümlenin birkaç vechi vardır: Birincisi: Hâl mevkiinde olmasıdır; yani: 'Uymayarak dosdoğru olun' demektir. Ancak buna, defalarca belirttiğim üzere «لا» ile olumsuz kılınan muzâri fiile, tıpkı olumlu fiil gibi doğrudan hâl vâv'ının dahil olamayacağı kuralı itiraz olarak yöneltilir; meğerki öncesinde bir mübteda takdir edilsin ve cümle isim cümlesi olsun; yani: «وأنتما لا تَتَّبعان» (ikiniz uymayarak) takdirindedir. İkincisi: Tıpkı Yüce Allah'ın: {لاَ تَعْبُدُونَ إِلاَّ الله} “Allah'tan başkasına kulluk etmeyiniz” [el-Bakara 83] kavlinde olduğu gibi nehiy anlamında bir nefydir. Üçüncüsü: Kendisinden öncesiyle irtibatı olmayan sırf müste'nef (yeni) bir haberdir. Anlamı: İkisine, bilmeyenlerin yoluna uymayacaklarının haber verilmesidir. Şayet nehiy için olursa, nûn tekit nûnudur ve hafîfe (şeddesiz) olandır. Bu ise Sîbeveyh ve el-Kisâî'nin kabul etmediği bir durumdur; yani elif ister tesniye elifi olsun ister «هل تَضْرِبْنان يا نسوة» (Ey kadınlar, siz ikiniz dövüyor musunuz?) örneğindeki gibi cem-i müennes nûnu ile tekit nûnu arasındaki fâsıla elifi olsun, tekit nûn-ı hafîfesinin eliften sonra gelmesini caiz görmezler. Yûnus ve el-Ferrâ ise eliften sonra hafîfe nûnunun gelmesini caiz görmüşlerdir; dolayısıyla kıraat onların görüşüne göre açıklanır. Bir görüşe göre de: Aslı şeddeli idi, fakat tıpkı «رُبَّ» yerine «رُبَ» demeleri gibi ağırlıktan ötürü hafifletilmiştir. Tâ harfinin şeddeli ve şeddesiz okunmasına gelince; bunlar «اتَّبع يَتَّبع» ve «تَبع يَتْبَع» fiillerinden gelen iki ayrı lügattir. Bu ikisinin aynı anlamda mı yoksa farklı anlamlarda mı olduğu daha önce geçmişti. Bunun özeti şudur: Bir şeye tâbi olmak (تَبِعه): onun ardından gitmektir; «اتَّبَعَه» da böyledir, ancak yürüyüşte ona denk gitmektir; «أَتْبعه» ise ona yetişmektir.
قوله تعالى: {وَجَاوَزْنَا ببني} : قد تقدَّم الكلام فيه. وقرأ الحسن «وجَوَّزْنا» بتشديدِ الواو، قال الزمخشري: «وجَوَّزْنا: مِنْ أجاز المكان وجاوَزَه وجَوَّزه، وليس مِنْ جَوَّز الذي في بيت الأعشى:
Yüce Allah'ın: {وَجَاوَزْنَا ببني} “Ve İsrailoğullarını geçirdik” kavli: Buna dair açıklama daha önce geçmişti. El-Hasan vâv harfinin şeddesiyle «وجَوَّزْنا» şeklinde okumuştur. Ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «وجَوَّزْنا: Mekânı aşıp geçti anlamındaki 'أجاز المكان' ve 'جاوَزَه' ile 'جَوَّزه' lafızlarındandır. Yoksa el-A‘şâ'nın şu beytinde geçen 'جَوَّز' fiilinden değildir:
٢٦٢٦ - وإذا تُجَوِّزُها حبالُ قبيلة ... أَخَذْتَ من الأخرى إليك حبالَها
2626 - «Bir kabilenin himaye bağları onu öbür tarafa geçirdiğinde, sen de diğerinden kendine onun himaye bağlarını aldın.»
لأنه لو كان منه لكان حَقُّه أن يقال: وجَوَّزْنا بني إسرائيل في البحر كما قال:
Zira şayet ondan olsaydı, şairin şu sözündeki gibi:
٢٦٢٧ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... كما جَوَّز السَّكَّيَّ في الباب فَيْتَقُ
2627 - «...Tıpkı marangozun kapı mandalını kapıya geçirdiği gibi.»
يعني أن فَعَّل بمعنى فاعَلَ وأَفْعَل، وليس التضعيفُ للتعدية، إذ لو كان كذلك لتعدَّى بنفسه كما في البيت المشار إليه دون الباء.
‘وجَوَّزْنا بني إسرائيل في البحر’ denilmesi gerekirdi.» Yani fe‘‘ale (فَعَّل) kalıbı fâ‘ale (فاعَلَ) ve ef‘ale (أَفْعَل) anlamındadır; buradaki şedde ta‘diye (geçişlilik) için değildir. Zira öyle olsaydı, işaret edilen beyitteki gibi bâ (ب) harf-i cerri olmaksızın bizzat kendisiyle müteaddî olurdu.
وقرأ الحسن» فاتَّبَعَهُم «بالتشديد، وقد تقدم الفرق.
El-Hasan şedde ile «فاتَّبَعَهُم» şeklinde okumuştur; aralarındaki fark daha önce geçmişti.
قوله: {بَغْياً وَعَدْواً} يجوز أن يكونا مفعولين مِنْ أجلهما أي: لأجلِ البَغْي والعَدْوِ، وشروطُ النصب متوفرةٌ، ويجوزُ أن يكونا مصدرين في موضع الحال أي: باغين متعدِّين. وقرأ الحسن» وعُدُوَّاً «بضم العين والدال المشددة، وقد تقدَّم ذلك في سورة الأنعام.
Yüce Allah'ın: {بَغْياً وَعَدْواً} “Zulüm ve taşkınlıkla” kavli: İkisinin mef'ûlün lieclih olması caizdir; yani: 'Zulüm ve düşmanlık sebebiyle' demektir ve nasb şartları mevcuttur. Hâl mevkiinde masdarlar olmaları da caizdir; yani: 'Haddi aşanlar ve saldıranlar olarak' demektir. El-Hasan ayın harfinin ve şeddeli dâl harfinin ötresiyle «وعُدُوَّاً» şeklinde okumuştur; bu En‘âm Suresi'nde daha önce geçmişti.
قوله: {حتى إِذَآ} غايةٌ لاتِّباعه.
Yüce Allah'ın: {حتى إِذَآ} “Nihayet ... gelip çatınca” kavli: Firavun'un takip etmesinin gayesidir (son noktasıdır).
قوله: {آمَنتُ أَنَّهُ} قرأ الأخَوان بكسر إنَّ وفيها أوجه، أحدها: أنها استئنافُ إخبار، فلذلك كُسِرت لوقوعِها ابتداءَ كلام. والثاني: أنه على إضمار القول أي: فقال إنه، ويكون هذا القولُ مفسراً لقوله آمنت. والثالث: أن تكون هذه الجملةُ بدلاً من قوله:» آمنت «، وإبدالُ الجملةِ الاسمية من الفعلية جائزٌ لأنها في معناها، وحينئذ تكون مكسورةً لأنها محكيَّة ب» قال «هذا الظاهر. والرابع: أن» آمنتُ «ضُمِّن معنى القول لأنه قولٌ. وقال الزمخشري:» كَرَّر المخذولُ المعنى الواحدَ ثلاثَ مرات في ثلاث عبارات حِرْصاً على القبول «يعني أنه قال:» آمنتُ «، فهذه مرة، وقال: {أَنَّهُ لا إله إِلاَّ الذي آمَنَتْ بِهِ بنوا إِسْرَائِيلَ} فهذه ثانيةٌ، وقال: {وَأَنَاْ مِنَ المسلمين} فهذه ثالثةٌ، والمعنى واحد» وهذا جنوحٌ منه إلى الاستئنافِ في «إنه» .
Yüce Allah'ın: {آمَنتُ أَنَّهُ} “İman ettim ki şüphesiz O” kavli: İki Kardeş (Hamza ve el-Kisâî) «إنَّ» lafzını kesre ile okumuşlardır. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Yeni bir haber verme başlangıcı (isti'nâf-ı ihbâr) olmasıdır; sözün başlangıcında yer aldığı için kesrelenmiştir. İkincisi: Mahzuf bir kavil takdiri üzeredir; yani: 'Dedi ki: Şüphesiz O...' demektir ve bu kavil «آمَنتُ» kavlini tefsir edici olur. Üçüncüsü: Bu cümlenin «آمَنتُ» kavlinden bedel olmasıdır. İsim cümlesinin fiil cümlesinden bedel yapılması caizdir; zira aynı anlamdadır. Bu durumda «قال» fiiliyle hikâye edildiği için kesrelidir; zâhir olan da budur. Dördüncüsü: «آمَنتُ» fiilinin söz anlamına tazmin edilmesidir; zira o bir sözdür. Ez-Zemahşerî şöyle der: «O yardımdan mahrum bırakılmış kimse, kabul edilme hırsıyla aynı manayı üç ayrı ifadeyle üç defa tekrarladı.» Yani o önce: «آمَنتُ» (İman ettim) dedi, bu birincisidir; sonra: {أَنَّهُ لا إله إِلاَّ الذي آمَنَتْ بِهِ بنوا إِسْرَائِيلَ} “Gerçekten İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına” dedi, bu ikincisidir; sonra da: {وَأَنَاْ مِنَ المسلمين} “ve ben Müslümanlardanım” dedi, bu da üçüncüsüdür; anlam ise birdir. Bu açıklama ez-Zemahşerî'nin «إنه» cümlesinde isti'nâfa meylettiğini gösterir.
وقرأ الباقون بفتحِها وفيها أوجهٌ أيضاً، أحدُها: أنها في محلِّ نصب على المفعولِ به أي: آمَنْتُ توحيدَ، لأنه بمعنى صدَّقْتُ. الثاني: أنها في موضع نصبٍ بعد إسقاط الجارِّ أي: لأنه. الثالث: أنها في محل جر بذلك الجارِّ وقد عَرَفْتَ ما فيه من الخلاف.
Diğer kurrâ ise fetha ile okumuştur; bunda da birkaç vecih vardır: Birincisi: Mef'ûlün bih olarak nasb mahallinde olmasıdır; yani: 'Tevhidi tasdik ettim' demektir; zira o «صدَّقْتُ» (tasdik ettim) manasındadır. İkincisi: Cer edatı düştükten sonra nasb mevkiinde olmasıdır; yani: 'Çünkü O...' demektir. Üçüncüsü: O cer edatıyla cer mahallinde olmasıdır; bundaki ihtilafı ise zaten bilmektesin.
قوله تعالى: {الآنَ} : منصوبٌ بمحذوفٍ أي: آمنْتَ الآن، أو/ أتؤمن الآن. وقوله: «وقد عَصَيْتَ» جملةٌ حالية، وقد تقدَّم نظيرُ ذلك قريباً.
Yüce Allah'ın: {الآنَ} “Şimdi mi?” kavli: Mahzuf bir fiille mansubdur; yani: 'Şimdi mi iman ettin?' veya 'Şimdi mi inanıyorsun?' demektir. «وقد عَصَيْتَ» kavli ise hâl cümlesidir; benzeri yakın bir yerde geçmişti.
قوله: {بِبَدَنِكَ} فيه وجهان، أحدُهما: أنها باءُ المصاحبةِ بمعنى مصاحباً لبدنك وهي الدِّرْع، وفي التفسير: لم يُصَدِّقوا بغرقه، وكانت له دِرْعُ تُعْرَفُ
Yüce Allah'ın: {بِبَدَنِكَ} “Senin bedeninle/zırhınla” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Musâhabet (birliktelik) bâ'sı olmasıdır; yani zırh olan bedenine eşlik eder halde demektir. Tefsirde [şöyle] denilmiştir: Onun boğulduğuna inanmadılar; onun tanınan bir zırhı vardı,
فأُلقي بنَجْوة من الأرض وعليه دِرْعُه ليعرفوه، والعربُ تطلِقُ البدنَ على الدرع، قال عمرو بن معد يكرب:
bunun üzerine onu tanısınlar diye üzerinde zırhı olduğu halde karanın yüksek bir yerine atıldı. Araplar zırha beden adını verirler. Amr b. Ma‘dîkerib şöyle demiştir:
٢٦٢٨ - أعاذِلُ شِكَّتي بدني وسيفي ... وكلّ مُقَلَّصٍ سَلِس القِيادِ
2628 - «Ey beni kınayan kadın! Benim silahım zırhım, kılıcım ve sevk edilmesi kolay olan her bir çevik attır.»
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٢٦٢٩ - ترى الأبْدانَ فيها مُسْبَغَاتٍ ... على الأبطالِ واليَلَبَ الحصينا
2629 - «Orada kahramanların üzerinde dökümlü zırhları ve sağlam miğferleri görürsün.»
وقيل: ببدنك أي عُرْيانَ لا شيءَ عليه، وقيل: بدناً بلا روح.
«ببدنك» ifadesinin: 'üzerinde hiçbir şey olmaksızın çıplak halde' anlamına geldiği de söylenmiştir. 'Ruhsuz bir beden olarak' anlamına geldiği de söylenmiştir.
والثاني: أن تكونَ سببيةً على سبيل المجاز؛ لأنَّ بدنه سبب في تنجيته، وذلك على قراءةِ ابن مسعود وابن السَّمَيْفَع «بندائك» من النداء وهو الدعاءِ أي: بما نادى به في قومه من كفرانه في قولِه {ونادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ} [الزخرف: ٥١] {فَحَشَرَ فنادى فَقَالَ أَنَاْ رَبُّكُمُ الأعلى} [النازعات: ٢٣-٢٤] {ياأيها الملأ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِّنْ إله غَيْرِي} [القصص: ٣٨] .
İkincisi: Mecaz yoluyla sebebiyye bildirmesidir; zira onun bedeni kurtarılmasına bir sebeptir. Bu da İbn Mes‘ûd ve İbnü's-Semeyfa‘ın, nidâ (yani seslenme/dua) kökünden gelen «بندائك» şeklindeki kıraatine göredir; yani: Yüce Allah'ın: {ونادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ} “Firavun kavmine seslendi” [ez-Zuhruf 51], {فَحَشَرَ فنادى فَقَالَ أَنَاْ رَبُّكُمُ الأعلى} “Derken [adamlarını] topladı da seslendi: 'Ben sizin en yüce rabbinizim!' dedi” [en-Nâzi‘ât 23-24] ve {ياأيها الملأ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِّنْ إله غَيْرِي} “Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” [el-Kasas 38] kavillerinde geçtiği üzere kavmi içinde haykırdığı küfrü sebebiyle [kurtarılacaktır].
وقرأ يعقوب «نُنْجِيْك» مخففاً مِنْ أنجاه. وقرأ أبو حنيفة «بأبدانك» جمعاً: إمَّا على إرادة الأدْراع لأنه كان يلبس كثيراً منها خوفاً على نفسِه، أو جعل
Ya‘kûb «نجى» fiilinden şeddesiz olarak «نُنْجِيْك» şeklinde okumuştur. Ebû Hanîfe ise cemi olarak «بأبدانك» şeklinde okumuştur: Bu ya zırhlar anlamınadır; zira o can korkusuyla pek çok zırh giyerdi, ya da
كلَّ جزء مِنْ بدنه بدناً كقوله: «شابت مَفارِقُه» قال:
tıpkı «شابت مَفارِقُه» (başının ayrım yerleri ağardı) sözünde olduğu gibi bedeninin her bir parçasını bir beden kılmıştır. Şair şöyle der:
٢٦٣٠ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... شابَ المَفارِقُ واكتَسَيْنَ قَتِيرا
2630 - «...Başın saç ayrım yerleri ağardı ve kırlaşmaya büründü.»
وقرأ ابن مسعود وابن السَّمَيْفَع ويزيد البربري «نُنَحِّيْكَ» بالحاء المهملةِ من التَّنْحِيَة أي: نُلْقيك بناحيةٍ فيما يلي البحر، وفي التفسير: أنَّه رماه إلى ساحل البحر كالثور. وهل ننجِّيك من النجاة بمعنى نُبْعدك ممَّا وقع فيه قومُك مِنْ قعر البحر وهو تهكُّم بهم، أو مِنْ ألقاه على نَجْوة أي: رَبْوة مرتفعة، أو مِن النجاة وهو التَّرْكُ أو من النجاء وهو العلامة، وكلُّ هذه معانٍ لائقة بالقصة. والظاهر أن قوله: «فاليوم نُنَجِّيك» خبرٌ محض. وزعم بعضهم أنه على نية همزةِ الاستفهام وفيه بُعْدٌ لحَذْفِها من غيرِ دليل، ولأنَّ التعليلَ بقوله «لتكونَ» لا يناسب الاستفهام.
İbn Mes‘ûd, İbnü's-Semeyfa‘ ve Yezîd el-Berberî tenhiye (kenara atmak) kökünden noktasız hâ ile «نُنَحِّيْكَ» şeklinde okumuşlardır; yani: 'Seni denizin bitişiğindeki bir kenara fırlatırız' demektir. Tefsirde geçtiğine göre: Deniz onu bir boğa gibi sahile fırlatıp atmıştır. «ننجِّيك» fiili: Kavminin içine düştüğü denizin dibinden seni uzaklaştırırız anlamında necât kökünden midir -ki bu onlarla bir alaydır-; yoksa onu necveye yani yüksek bir tepeye attı anlamından mıdır; yoksa terk etmek anlamındaki necât kökünden midir; yahut alamet anlamındaki necâ' kökünden midir? Bütün bunlar kıssaya uygun anlamlardır. Zâhir olan şudur ki «فاليوم نُنَجِّيك» kavli sırf bir haberdir. Bazıları bunun istifham hemzesi niyetinde olduğunu ileri sürmüşse de, herhangi bir delil olmaksızın hazfedilmesi ve «لتكونَ» kavlindeki illetlendirmenin istifham ile uyuşmaması sebebiyle bunda bir uzaklık vardır.
و «لتكون» متعلِّقٌ ب «نُنَجِّيك» و «آية» أي: علامة، و «لمَنْ خلفك» في محلِّ نصبٍ على الحال مِنْ «آية» لأنه في الأصلِ صفةٌ لها.
«لتكون» ifadesi «نُنَجِّيك» fiiline mütealliktir. «آية» yani bir alamet demektir. «لمَنْ خلفك» ifadesi ise «آية» kelimesinden hâl olarak nasb mahallindedir; zira aslen onun sıfatıdır.
وقوله تعالى: {مُبَوَّأَ صِدْقٍ} : يجوز أن يكونَ منصوباً على المصدر تقديرُه: بَوَّأناهم مُبَوَّأ صِدْقٍ، وأن يكونَ مكاناً أي: مكان تبوُّء صدق. وقرىء «لمَنْ خَلَفَك» بفتح اللام جعله فعلاً ماضياً، والمعنى: لمَنْ خَلَفَك
Yüce Allah'ın: {مُبَوَّأَ صِدْقٍ} “Güzel ve doğru bir yerleşme yerine” kavli: Masdar olarak mansub olması caizdir; takdiri: «بَوَّأناهم مُبَوَّأ صِدْقٍ» (Onları güzelce yerleştirdik) şeklindedir. Mekân ismi olması da caizdir; yani: 'Doğrulukla yerleşilecek bir mekân' demektir. Mâzi fiil yapılarak lâm harfinin fethasıyla «لمَنْ خَلَفَك» şeklinde de okunmuştur. Anlamı: 'Senden sonra gelen
من الجبابرة ليتَّعِظوا بذلك. وقرىء «لمَنْ خَلَقَك» بالقاف فعلاً ماضياً وهو الله تعالى أي: ليجعلك الله آيةً في عباده. ويجوز أن ينتصب «مُبَّوَّأ» على أنه مفعولٌ ثانٍ كقولِه تعالى: {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِّنَ الجنة غُرَفَاً} أي: لنُنْزِلَنَّهُمْ.
zorbalar bundan ibret alsınlar diye' şeklindedir. Kâf harfiyle mâzi fiil olarak «لمَنْ خَلَقَك» şeklinde de okunmuştur ki o Yüce Allah'tır; yani: 'Allah seni kulları arasında bir ibret kılsın diye' demektir. «مُبَّوَّأ» lafzının, tıpkı Yüce Allah'ın: {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِّنَ الجنة غُرَفَاً} “Onları elbette cennetten köşklere yerleştireceğiz” kavlinde olduğu gibi -yani 'onları iskân edeceğiz' manasında- ikinci mef'ûl olarak nasb edilmesi de caizdir.
قوله تعالى: {فَإِن كُنتَ} : في «إنْ» هذه وجهان، الظاهر منهما: أنها شرطيةٌ، ثم استشكلوا على ذلك أن رسول الله ﷺ لم يكنْ في شك قط. قال الزمخشري: «فإن قلت كيف قال لرسوله: {فَإِن كُنتَ فِي شَكٍّ} مع قوله للكفرة: {وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِّنْهُ مُرِيبٍ} [هود: ١١٠] ؟ قلت: فرقٌ عظيم بين إثباته الشكَّ لهم على سبيل التوكيد والتحقيق، وبين قوله:» فإن كنت «بمعنى الفَرَض والتمثيل» . وقال الشيخ: «وإذا كانت شرطيةً فقالوا: إنها تدخُل على الممكنِ وجودُه أو المحقَّقِ وجودُه المبهمِ زمنُ وقوعِه كقوله تعالى: {أَفَإِنْ مِّتَّ فَهُمُ الخالدون} [الأنبياء: ٣٤] . قال» والذي أقولُه إنَّ «إنْ» الشرطية تقتضي تعليق شيءٍ على شيء، ولا تستلزمُ تحتُّمَ وقوعِه ولا إمكانَه، بل قد يكون ذلك في المستحيل عقلاً كقولِه تعالى: {إِن كَانَ للرحمن وَلَدٌ فَأَنَاْ أَوَّلُ العابدين} [الزخرف: ٨١] ، ومستحيلٌ أن يكونَ له ولدٌ فكذلك [هذا] ، مستحيلٌ أن يكون في شك، وفي المستحيل عادةً كقوله تعالى: {فَإِن استطعت أَن تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الأرض} [الأنعام: ٣٥] لكنَّ وقوعَها في تعليق المستحيل قليلٌ «. ثم قال:» ولمَّا خَفِي هذا
Yüce Allah'ın: {فَإِن كُنتَ} “Eğer sen... isen” kavli: Buradaki «إنْ» edatında iki vecih vardır. Bunlardan zâhir olanı şartiyye olmasıdır. Ancak bunun üzerine, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in asla şüpheye düşmediği gerekçesiyle bir müşkil ortaya koymuşlardır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer 'Kâfirlere: {وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِّنْهُ مُرِيبٍ} [Hûd: 110] “Doğrusu onlar da bundan derin bir şüphe içindedirler” buyururken, Peygamberine nasıl: {فَإِن كُنتَ فِي شَكٍّ} “Eğer şüphede isen” demiştir?' dersen; derim ki: Onlar hakkında şüpheyi pekiştirme ve kesinleme yoluyla ispat etmesi ile [Peygamberine] farazî ve temsîlî anlamda 'eğer isen' demesi arasında pek büyük bir fark vardır.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Şartiyye olduğu takdirde şöyle demişlerdir: O, Yüce Allah'ın: {أَفَإِنْ مِّتَّ فَهُمُ الخالدون} [el-Enbiyâ: 34] “Şimdi sen ölürsen onlar ebedî mi kalacaklar?” kavlinde olduğu gibi, varlığı mümkün olanın ya da varlığı kesin olup vuku bulma zamanı belirsiz olanın üzerine dahil olur.» Şeyh devamla şöyle demiştir: «Benim görüşüm ise şudur: Şart edatı olan «إنْ», bir şeyin bir şeye ta‘lîk edilmesini (bağlanmasını) gerektirir; onun vuku bulmasının kesinliğini de mümkün oluşunu da gerektirmez. Hatta bu, Yüce Allah'ın: {إِن كَانَ للرحمن وَلَدٌ فَأَنَاْ أَوَّلُ العابدين} [ez-Zuhruf: 81] “Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [O'na] tapanların ilki ben olurdum” kavlinde olduğu gibi aklen müstahîl olan durumlarda da bulunabilir. O'nun bir çocuğunun olması müstahîldir; nitekim [bu âyette de] şüphe içinde olması müstahîldir. Yine Yüce Allah'ın: {فَإِن استطعت أَن تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الأرض} [el-En‘âm: 35] “Eğer yerde bir menfez arayıp bulmaya gücün yetiyorsa...” kavlinde olduğu gibi âdeten müstahîl olan şeylerde de bulunabilir; ancak müstahîlin ta‘lîkinde yer alması azdır.» Daha sonra şöyle demiştir: «Bu vecih
الوجه على أكثر الناس اختلفوا في تخريج هذه الآية، فقال ابن عطية: «الصواب أنها مخاطبةٌ، والمرادُ مَنْ سواه مِنْ أمته ممَّن يمكن أن يَشُكَّ أو يعارِض» . وقيل: كنى بالشك عن الضيق. وقيل: كنى به عن العجب، ووجه المجازِ فيه أن كلاً منهما فيه تَرَدُّد، وقال الكسائي: إنْ كنت في شك أنَّ هذا عادتُهم مع الأنبياء فَسَلْهُمْ كيف كان صبر موسى ﵇؟
insanların çoğuna gizli kalınca bu âyetin tevcîhinde ihtilaf etmişlerdir. İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Doğrusu bu bir hitaptır; ancak kastedilen, ümmetinden onun dışındaki şüphe etmesi veya itiraz etmesi muhtemel olan kimselerdir.' Şüphe ile sıkıntının kastedildiği kinaye yapıldığı da söylenmiştir. Şüphe ile taaccübün kinaye yapıldığı da söylenmiştir; buradaki mecazın yönü ise her ikisinde de bir tereddüt bulunmasıdır. Kisâî ise şöyle demiştir: 'Eğer bunun peygamberlere karşı onların âdeti olduğu hususunda şüphede isen, Mûsâ (aleyhisselâm)'ın sabrının nasıl olduğunu onlara sor!'»
الوجه الثاني مِنْ وجهي «إنْ» أنها نافية. قال الزمخشري: «أي: فما كنت في شك فاسأل، يعني لا نأمرك بالسؤال لكونِك شاكَّاً ولكن لتزداد يقيناً كما ازدادَ إبراهيم ﵇ بمعاينة إحياء الموتى. وهذا القولُ سبقه إليه الحسنُ البصري والحسين بن الفضل وكأنه فرارٌ من الإِشكال المتقدِّم في جَعْلها شرطيةً، وقد تقدَّم جوابُه مِنْ وجوهٍ.
«إنْ» edatının iki vechinden ikincisi, nâfiye (olumsuzluk edatı) olmasıdır. Zemahşerî şöyle der: «Yani: Şüphede değildin, öyleyse sor! Yani biz sana şüphe ettiğin için değil, bilakis İbrâhîm (aleyhisselâm)'ın ölülerin diriltilişini bizzat müşahede ederek yakînini artırdığı gibi, yakînini artırasın diye sormanı emrediyoruz.» Bu görüşte ona Hasan-ı Basrî ve Hüseyin b. Fadl öncülük etmiştir; bu sanki onun şartiyye kılınmasındaki zikri geçen müşkillikten bir kaçıştır, oysa bunun cevabı muhtelif vecihlerle daha önce geçmişti.
وقرأ يحيى وإبراهيم:» يَقْرؤون الكتب «بالجمع، وهي مبينة أن المرادَ بالكتاب الجنسُ لا كتابٌ واحد.
Yahyâ ve İbrâhîm çoğul olarak «يَقْرؤون الكتب» şeklinde okumuşlardır; bu da kitap ile kastedilenin tek bir kitap değil cins olduğunu açıklamaktadır.
قوله تعالى: {فَلَوْلاَ} : «لولا» هنا تحضيضية وفيها معنى التوبيخ، كقول الفرزدق:
Yüce Allah'ın: {فَلَوْلاَ} “Olmalı değil miydi?” kavli: Buradaki «لولا», teşvik ve azarlama anlamı içeren tahdîdiyyedir; tıpkı Ferazdak'ın şu sözünde olduğu gibi:
٢٦٣١ - تَعُدُّون عقر النيبِ أفضلَ مَجْدِكُمْ ... بني ضَوْطَرى لولا الكَمِيَّ المقنَّعا
2631 - «Ey zayıf kimsenin oğulları! Tepeden tırnağa silahlı yiğide karşı [savaşmak] dururken, yaşlı develeri boğazlamayı en üstün şerefiniz mi sayıyorsunuz?»
وفي مصحف أُبَي وعبد الله وقرأ كذلك «فهلاَّ» وهي نصُّ في التحضيض. و «كانت» هنا تامة، و «آمنَتْ» صفة لقرية، و «فَنَفَعَها» نسقٌ على الصفة.
Ubey ve Abdullah'ın mushafında böyledir; onlar tahdîdde açık bir nas olan «فهلاَّ» şeklinde de okumuşlardır. Buradaki «كانت» tam fiildir, «آمنَتْ» kelimesi «قرية» için sıfattır, «فَنَفَعَها» ise sıfata matuftur.
قوله: {إِلاَّ قَوْمَ} فيه وجهان، أحدهما: أنه استثناء منقطعٌ وإليه ذهبَ سيبويه والكسائي والأخفش/ والفراء، ولذلك أدخله سيبويه في باب ما لا يكون فيه إلا النصبُ لانقطاعِه، وإنما كان منقطعاً؛ لأن ما بعد «إلا» لا يندرجُ تحت لفظ «قرية» . والثاني: أنه متصل. قال الزمخشري: «استثناءٌ من القرى لأن المرادَ أهاليها، ويجوز أن يكون متصلاً، والجملةُ في معنى النفي كأنه قيل: ما آمنت قريةٌ من القرى الهالكة إلا قوم يونس» .
Yüce Allah'ın: {إِلاَّ قَوْمَ} “Yûnus'un kavmi müstesna” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Munkatı‘ istisna olmasıdır; Sîbeveyh, Kisâî, Ahfeş ve Ferrâ bu görüşe gitmiştir. Bu sebeple Sîbeveyh bunu munkatı‘ oluşundan ötürü sadece nasbın caiz olduğu bâba dahil etmiştir. Munkatı‘ olmasının sebebi, «إلا»dan sonraki kısmın «قرية» lafzının altına girmemesidir. İkincisi: Muttasıl olmasıdır. Zemahşerî şöyle der: «Karyelerden (halklarından) yapılan bir istisnadır; zira kastedilen onların ahalisidir. Muttasıl olması caizdir ve cümle nefy anlamındadır; sanki: 'Helak olan karyelerden hiçbir karye iman etmedi, sadece Yûnus'un kavmi iman etti' denilmiş gibidir.»
وقال ابن عطية: «هو بحسب اللفظ استثناءٌ منقطع، وكذلك رسمه النحويون، وهو بحسبِ المعنى متصلٌ لأن تقديره: ما آمنَ أهل قريةٍ إلا قومَ يونس» . قلت: وتقديرُ هذا المضافِ هو الذي صَحَّح كونَه استثناء متصلاً، وكذلك قال أبو البقاء ومكي وابن عطية وغيرهُم. وأمَّا الزمخشري فإن ظاهرَ عبارتِه أنَّ المصحِّحَ لكونه متصلاً كونُ الكلام في معنى النفي، وليس كذلك بل المسوِّغ كونُ القرى يراد بها أهاليها من بابِ إطلاق المحلِّ على الحالِّ، وهو أحد الأوجهِ المذكورة في قوله: {وَسْئَلِ القرية} [يوسف: ٨٢] .
İbn Atiyye şöyle demiştir: «Lafız bakımından munkatı‘ bir istisnadır ve nahivciler de onu bu şekilde yazmışlardır; mana bakımından ise muttasıldır, çünkü takdiri: 'Hiçbir karye halkı iman etmedi, ancak Yûnus'un kavmi iman etti' şeklindedir.» Derim ki: Onun muttasıl istisna oluşunu sahih kılan, bu muzâfın takdir edilmesidir; Ebü'l-Bekâ, Mekkî, İbn Atiyye ve diğerleri de böyle söylemiştir. Zemahşerî'ye gelince; onun ifadesinin zâhiri, muttasıl olmasını sahih kılan şeyin sözün nefy manasında olması yönündedir. Oysa durum böyle değildir; bilakis bunu caiz kılan, mahallin zikredilip hâlin kastedilmesi kabilinden karyeler ile ahalisinin kastedilmiş olmasıdır. Bu da Yüce Allah'ın: {وَسْئَلِ القرية} [Yûsuf: 82] “Karyeye sor” kavlinde zikredilen vecihlerden biridir.
وقرأت فرقة: «إلا قومُ» بالرفع. قال الزمخشري «وقُرىء بالرفعِ
Bir topluluk ref ile «إلا قومُ» şeklinde okumuştur. Zemahşerî şöyle demiştir: «Bedel olarak ref ile de okunmuştur,
على البدل، رُوي ذلك عن الجرميّ والكسائي. وقال المهدوي:» والرفعُ على البدل من «قرية» . فظاهر هاتين العبارتين أنها قراءةٌ منقولةٌ، وظاهرُ قول مكي وأبي البقاء أنها ليسَتْ قراءة، وإنما ذلك من الجائز، وجعلا الرفعَ على وجهٍ آخرَ غيرِ البدل وهو كونُ «إلا» بمعنى: «غير» في وقوعها صفةً. قال مكي: «ويجوزُ الرفعُ على أن تُجْعل» إلا «بمعنى» غير «صفةً للأهل المحذوفين في المعنى ثم يُعْرَبَ ما بعد» إلا «بإعراب» غير «لو ظهَرَتْ في موضع» إلا «. وقال أبو البقاء: وأظنه أخذه منه» ولو كان قد قُرىء بالرفع لكانت «إلا» فيه بمنزلة «غير» فتكون صفة «. وقد تقدم أن في نون يونس ثلاث قراءات قُرىء بها.
bu Cermî ve Kisâî'den rivayet edilmiştir.» Mehdevî de: «Ref olması, «قرية» lafzından bedel olması sebebiyledir» demiştir. Bu iki ifadenin zâhiri, bunun nakledilmiş bir kırâat olduğudur. Mekkî ve Ebü'l-Bekâ'nın sözlerinin zâhiri ise bunun bir kırâat olmadığı, sadece caiz olan bir kullanım olduğu yönündedir; onlar ref durumunu bedelden başka bir veche dayandırmışlardır ki o da «إلا» lafzının sıfat olarak vuku bulması hasebiyle «غير» anlamında olmasıdır. Mekkî şöyle demiştir: «Ref olması; «إلا» lafzının manadaki mahzuf ehil kelimesine sıfat kılınarak «غير» anlamında olması, sonra da «إلا» yerine «غير» açığa çıksaydı alacağı irap ile «إلا»dan sonrasının iraplanması takdiriyle caizdir.» Ebü'l-Bekâ da -zannedersem bunu ondan almıştır- şöyle demiştir: «Şayet ref ile okunmuş olsaydı, oradaki «إلا» lafzı «غير» konumunda olur ve sıfat yapılırdı.» Yûnus isminin nûn harfinde, kendisiyle okunan üç kırâat olduğu daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {أَفَأَنتَ تُكْرِهُ} : يجوز في «أنت» وجهان أحدهما: أن يرتفعَ بفعلٍ مقدرٍ مفسَّرٍ بالظاهر بعده وهو الأرجح؛ لأن الاسمَ قد ولي أداةً هي بالفعل أولى. والثاني: أنه مبتدأ والجملة بعده خبرُه، وقد عُرِف ما في ذلك من ذلك من كون الهمزة مقدمةً على العاطف أو ثَمَّ جملةٌ محذوفة كما هو رأي الزمخشري. وفائدة إيلاءِ الاسمِ للاستفهام إعلامٌ بأن الإِكراه ممكنٌ مقدورٌ عليه، وإنما الشأنُ في المُكْرِه مَنْ هو؟ وما هو إلا هو وحده لا يشاركه فيه غيرُه. و «حتى» غايةٌ للإِكراه.
Yüce Allah'ın: {أَفَأَنتَ تُكْرِهُ} “Artık sen mi zorlayacaksın?” kavli: «أنت» lafzında iki vecih caizdir: Birincisi: Kendisinden sonraki zâhir lafızla tefsir edilen takdirî bir fiil ile merfû olmasıdır ki en râcih olanı budur; zira isim, fiile daha lâyık olan bir edatın hemen ardından gelmiştir. İkincisi: Mübteda olması, kendisinden sonraki cümlenin de onun haberi olmasıdır. Hemzenin atıf harfinden önce gelmesi veya Zemahşerî'nin görüşü doğrultusunda orada mahzuf bir cümlenin bulunması hususundaki kurallar zaten bilinmektedir. İsmin istifham edatının peşinden getirilmesinin faydası; zorlamanın (ikrâh) mümkün ve güç yetirilebilir olduğunu bildirmektir. Asıl mesele zorlayanın kim olduğudur; O da ortak kabul etmeyen biricik Allah'tan başkası değildir. «حتى» edatı ise ikrâhın (zorlamanın) gayesidir (son sınırıdır).
وقوله تعالى: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ} : كقوله: «أن
Yüce Allah'ın: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ} “Hiçbir kimse için iman etmek mümkün değildir” kavli: Tıpkı:
تموتَ» وقد تقدَّم ذلك في آل عمران.
«أن تموتَ» (ölmesi mümkün değildir) kavli gibidir ve bu [kullanım] daha önce Âl-i İmrân sûresinde geçmişti.
قوله: {وَيَجْعَلُ} قرأ أبو بكر عن عاصم بنون العظمة. والباقون بياء الغيبة وهو الله تعالى. وقرأ الأعمش فصرَّح به {ويجعل اللَّهُ الرِّجْزَ} بالزاي دون السين، وقد تقدَّم هل هما بمعنى أو بينهما فرقٌ؟
Yüce Allah'ın: {وَيَجْعَلُ} “ve O kılar” kavli: Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr azamet nûnu ile [«ونجعل» şeklinde] okumuştur. Diğerleri ise Yüce Allah'ı kasteden gâib yâsı ile [«وَيَجْعَلُ» şeklinde] okumuşlardır. A‘meş ise zâhir kılarak sin harfi yerine ze ile {ويجعل اللَّهُ الرِّجْزَ} “Allah azabı kılar” şeklinde okumuştur; bu iki kelimenin aynı manada mı yoksa aralarında bir fark mı olduğu hususu daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {مَاذَا فِي السماوات} : يجوز أن يكون «ماذا» كله استفهاماً مبتدأ، و «في السموات» خبرُه أي: أيُّ شيءٍ في السموات؟ ويجوزُ أن تكونَ «ما» مبتدأً و «ذا» بمعنى الذي، و «في السموات» صلتُه وهو خبرُ المبتدأ، وعلى التقديرين فالمبتدأُ وخبرُه في محلِّ نصبٍ بإسقاط الخافضِ؛ لأن الفعلَ قبله مُعَلَّقٌ بالاستفهام، ويجوزُ على ضَعْفٍ أن يكونَ «ماذا» كله موصولاً بمعنى الذي وهو في محل نصب ب «انظروا» . ووجهُ ضعفِه أنه لا يخلو: إمَّا أن يكونَ النظر بمعنى البصر فيعدى ب «إلى» ، وإمَّا أن يكونَ قلبيَّاً فيعدَّى ب «في» وقد تقدَّم الكلام في «ماذا» .
Yüce Allah'ın: {مَاذَا فِي السماوات} “Göklerde ne var?” kavli: «ماذا» kelimesinin tamamının istifham [ismi] olarak mübteda, «في السموات» ifadesinin de onun haberi olması caizdir; yani: 'Göklerde hangi şey vardır?' demektir. «ما» lafzının mübteda, «ذا» lafzının 'ellezî' manasında mevsûl, «في السموات» ifadesinin de onun sılası olup mübtedanın haberi olması da caizdir. Her iki takdire göre de mübteda ve haberi cer edatının düşürülmesiyle (hazf-ı hâfız ile) nasb mahallindedir; çünkü kendisinden önceki fiil istifham sebebiyle ta‘lîk edilmiştir (amelden alıkonulmuştur). Zayıf bir ihtimal olmakla birlikte, «ماذا» kelimesinin tamamının 'ellezî' anlamında ism-i mevsûl olup «انظروا» fiiliyle nasb mahallinde olması da caizdir. Bunun zayıf olma yönü şudur: Nazar (bakmak) fiili ya gözle görme anlamında olup «إلى» ile geçişli kılınır ya da kalbî (düşünme) anlamında olup «في» ile geçişli kılınır. «ماذا» lafzı hakkındaki açıklama daha önce geçmişti.
قوله: {وَمَا تُغْنِي} ، يجوز في «ما» أن تكون استفهامية، وهي واقعةٌ موقعَ المصدر أي: أيَّ غَناءٍ تُغْني الآيات؟ ويجوز أن تكونَ نافيةً، وهذا هو الظاهر. وقال ابن عطية: ويحتمل أن تكونَ «ما» في قوله: «وما تغني» مفعولةً بقوله: «انظروا» ، معطوفةً على قوله: «ماذا» أي: تأمَّلوا قَدْر غَناء الآيات والنُّذُر عن الكفار «. قال الشيخ:» وفيه ضعفٌ، وفي قوله: «معطوفة على» ماذا «تجُّوزٌ، يعني أن الجملةَ الاستفهامية التي هي {مَاذَا فِي السماوات} في موضع
Yüce Allah'ın: {وَمَا تُغْنِي} “ne fayda verir? / fayda vermez” kavli: Buradaki «ما» edatının istifhâmiyye olması caizdir ve masdar makamında vaki olmuştur; yani: 'Ayetler ne derece fayda verir?' demektir. Nâfiye (olumsuzluk) olması da caizdir ve zâhir olan budur. İbn Atiyye şöyle demiştir: ««وما تغني» kavlindeki «ما» edatının «انظروا» fiilinin mef'ûlü olup «ماذا» lafzına matuf olması da muhtemeldir; yani: 'Ayetlerin ve uyarıcıların kâfirlere ne kadar fayda sağladığını / sağlamadığını düşünün' demektir.» Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: «Bunda bir zayıflık vardır; onun ''ماذا' lafzına matuftur' sözünde de bir müsamaha (mecaz) vardır. Şöyle ki: {مَاذَا فِي السماوات} şeklindeki istifham cümlesi mef'ûl mahallindedir;
المفعول، إلا أن» ماذا «وحده منصوب ب» انظروا «فتكون» ماذا «موصولةً، و» انظروا «بصرية لما تقدم» يعني لِما تقدم مِنْ أنه لو كانت بصرية لتعدَّتْ ب «إلى» .
ancak «ماذا» tek başına «انظروا» ile mansub olursa, bu durumda «ماذا» mevsûl, «انظروا» fiili ise daha önce geçen sebepten ötürü basarî (gözle görme) fiili olur.» Yani daha önce zikredildiği üzere, basarî olsaydı «إلى» ile geçişli kılınırdı.
و «النُّذُرُ» يجوز أن يكونَ جمعَ نذير، والمراد به المصدر فيكونَ التقدير: وما تُغْني الآيات والإِنذارات، وأن يكونَ جمعَ «نذير» مراداً به اسمَ الفاعل بمعنى مُنْذِر فيكون التقدير: والمنذرون وهم الرسل.
«النُّذُرُ» lafzının nezîr kelimesinin çoğulu olup bununla masdarın kastedilmiş olması caizdir; bu durumda takdir: 'Ayetler ve uyarılar ne fayda sağlar ki' şeklinde olur. «نذير» kelimesinin çoğulu olup münzir anlamında ism-i fâil kastedilmiş olması da caizdir; bu takdirde anlam: 'Ve uyarıcılar [ne fayda sağlar ki]' şeklinde olur ki onlar da peygamberlerdir.
قوله تعالى: {ثُمَّ نُنَجِّي} : قال الزمخشري: «هو معطوفٌ على كلامٍ محذوف يدلُّ عليه» إلا مثلَ أيامِ الذين خَلَوا من قبلهم «كأنه قيل: نُهْلك الأمم ثم ننجِّي رسلَنا، معطوفٌ على حكايةِ الأحوال الماضية.
Yüce Allah'ın: {ثُمَّ نُنَجِّي} “Sonra kurtarırız” kavli: Zemahşerî şöyle der: ««إلا مثلَ أيامِ الذين خَلَوا من قبلهم» ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir söze matuftur; sanki geçmiş hâllerin hikâye edilmesine atıfla: 'Ümmetleri helak ederiz, sonra da peygamberlerimizi kurtarırız' denilmiştir.»
قوله: {كَذَلِكَ} في هذه الكاف وجهان، أظهرهُما: أنه في محلِّ نصب تقديرُه: مثلَ ذلك الإِنجاء الذي نَجَّينا الرسلَ ومؤمنيهم ننجي مَنْ آمن بك يا محمد. والثاني: أنها في/ محل رفع على خبر ابتداء مضمر، وقدَّره ابن عطية وأبو البقاء بقولك: الأمر كذلك.
Yüce Allah'ın: {كَذَلِكَ} “İşte böylece” kavli: Bu kâf harfinde iki vecih vardır. En zâhiri nasb mahallinde olmasıdır; takdiri: 'Peygamberleri ve onlara iman edenleri kurtardığımız o kurtarış gibi, sana iman edenleri de kurtarırız ey Muhammed!' şeklindedir. İkincisi: Gizli bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olmasıdır; İbn Atiyye ve Ebü'l-Bekâ bunu senin: 'İş işte böyledir' sözünle takdir etmişlerdir.
قوله: {حَقّاً} فيه أوجه، أحدها: أن يكون منصوباً بفعل مقدر أي: حَقَّ ذلك حقاً. والثاني: أن يكون بدلاً من المحذوف النائب عنه الكافُ تقديره: إنجاءً مثل ذلك حقاً والثالث: أن يكونَ» كذلك «و» حقاً «منصوبين ب» نُنْجِ «الذي بعدهما. والرابع: أن يكونَ» كذلك «منصوباً ب» نُنَجِّي «
Yüce Allah'ın: {حَقّاً} “bir hak olarak” kavlinde vecihler vardır: Birincisi: Takdiri bir fiil ile mansub olmasıdır; yani: 'Bu durum hak olarak kesinleşti' demektir. İkincisi: Kâf harfinin yerine geçtiği mahzuf lafızdan bedel olmasıdır; takdiri: 'Böyle bir kurtarışla gerçekten kurtarırız' şeklindedir. Üçüncüsü: «كذلك» ve «حقاً» lafızlarının kendilerinden sonra gelen «نُنْجِ» fiili ile mansub olmalarıdır. Dördüncüsü: «كذلك» lafzının birinci «نُنَجِّي» fiiliyle,
الأولى، و» حقاً «ب» نُنْج «الثانية. وقال الزمخشري:» مثلَ ذلك الإِنجاء ننجي المؤمنين منكم ونهلك المشركين، و «حَقّاً علينا» اعتراض، يعني حَقَّ ذلك علينا حقاً «.
«حقاً» lafzının ise ikinci «نُنْج» fiili ile mansub olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Bunun gibi bir kurtarışla içinizdeki müminleri kurtarır, müşrikleri ise helak ederiz. «حَقّاً علينا» ifadesi itirâziyyedir; yani: Bu, üzerimize bir hak olarak kesinleşti demektir.»
وقرأ الكسائي وحفص» نُنْجي المؤمنين «مخففاً مِنْ أنجى يقال: أنجى ونجى كأَبْدَلَ وبَدَّل، وجمهورُ القراء لم ينقلوا الخلافَ إلا في هذا دون قوله: {فاليوم نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ} [يونس: ٩٢] ودونَ قوله: {ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا} . وقد نقل أبو علي الأهوازي الخلافَ فيهما أيضاً، ورُسِم في المصاحف» نُنْجِ «بجيمٍ دون ياء.
Kisâî ve Hafs, 'encâ' fiilinden hafifletme ile (şeddesiz) «نُنْجي المؤمنين» şeklinde okumuşlardır. Tıpkı «أَبْدَلَ» ve «بَدَّل» denildiği gibi hem «أنجى» hem de «نجى» denilir. Kurrânın cumhuru, Yüce Allah'ın: {فاليوم نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ} [Yûnus: 92] “Bugün senin bedenini kurtaracağız” ve {ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا} “Sonra peygamberlerimizi kurtarırız” kavilleri dışındaki bu âyet hariç ihtilaf nakletmemişlerdir. Ebû Alî el-Ehvâzî ise bu ikisinde de ihtilaf olduğunu nakletmiştir. Mushaflarda ise yâ harfi olmaksızın sadece cîm ile «نُنْجِ» şeklinde yazılmıştır.
قوله تعالى: {فَلاَ أَعْبُدُ} : جواب الشرط، والفعل خبر ابتداء مضمر تقديره: فأنا لا أعبد، ولو وقع المضارعُ منفياً ب «لا» دون فاء لَجُزِمَ، ولكنه مع الفاءِ يُرْفَع على ما ذكرت لك، وكذا لو لم يُنْفَ ب «لا» كقولِه تعالى: {وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ الله مِنْهُ} [المائدة: ٩٥] . أي: فهو ينتقم.
Yüce Allah'ın: {فَلاَ أَعْبُدُ} “ben kulluk etmem” kavli: Şartın cevabıdır. Fiil, takdiri: 'Artık ben kulluk etmem' şeklinde olan gizli bir mübtedanın haberidir. Şayet muzâri fiil fâ harfi olmaksızın «لا» ile menfî olsaydı meczûm olurdu; ancak fâ ile birlikte sana zikrettiğim üzere merfû kılınır. Tıpkı Yüce Allah'ın: {وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ الله مِنْهُ} [el-Mâide: 95] “Kim de tekrarlarsa, Allah ondan intikam alır” yani: 'Artık O intikam alır' kavlinde olduğu gibi «لا» ile menfî kılınmadığında da böyledir.
قوله: {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ} ، قال الزمخشري: «أصله بأن أكونَ» ، فحُذِفَ الجارُّ، وهذا الحذفُ يحتمل أن يكونَ مِنَ الحذف المطَّرد الذي هو حَذْفُ الحروفِ الجارَّةِ مع أَنْ [وأنَّ] ، وأن يكونَ مِن الحذفِ غيرِ المطرد وهو قوله:
Yüce Allah'ın: {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ} “ve bana ... olmam emredildi” kavli: Zemahşerî şöyle demiştir: «Aslı 'bana olmam emredildi' (بأن أكونَ) şeklindedir», bu sebeple cer harfi hazfedilmiştir. Bu hazif; [en] [ve enne] ile birlikte cer harflerinin hazfedilmesi kabilinden kurallı (muttarid) bir hazif olabileceği gibi, şairin şu sözünde olduğu gibi:
٢٦٣٢ - أَمَرْتُكَ الخيرَ. . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2632 - «Sana iyiliği emrettim...»
{فاصدع بِمَا تُؤْمَرُ} [الحجر: ٩٤] . قلت: يعني بغيرِ المطَّرد أنَّ حذفَ حرف الجر مسموعٌ في أفعالٍ لا يجوز القياسُ عليها وهي: أمر واستغفر، وقد ذكرتُها فيما تقدَّم، وأشار بقوله: «أمرتك» إلى البيت المشهور:
ve {فاصدع بِمَا تُؤْمَرُ} [el-Hicr: 94] “Sana emrolunanı açıkça bildir” âyetinde olduğu gibi kuralsız (gayr-i muttarid) bir hazif de olabilir. Derim ki: Gayr-i muttarid derken şunu kastetmektedir: Cer harfinin hazfi, üzerlerine kıyas yapılması caiz olmayan belirli fiillerde işitilmiştir ki bunlar: 'emretti' ve 'bağışlanma diledi' fiilleridir; bunları daha önce zikretmiştim. «Sana emrettim» sözüyle de şu meşhur beyte işaret etmiştir:
أَمَرْتُك الخيرَ فافعلْ ما أُمِرْت به ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
«Sana iyiliği emrettim, öyleyse sana emredileni yap!...»
وقد قاس ذلك بعضُ النحويين، ولكن يُشترط أن يتعيَّن ذلك الحرف ويتعيَّن موضعُه أيضاً، وهو رأي علي بن سليمان فيُجيز «بريتُ القلمَ السكين» بخلاف «صَكَكْت الحجرَ بالخشبة» .
Bazı nahivciler bunu kıyasa vurmuşlardır; ancak o harfin muayyen olması ve yerinin de belirlenmiş olması şart koşulur. Bu, Ali b. Süleyman'ın görüşüdür; bu sebeple o «صَكَكْت الحجرَ بالخشبة» (Taşa odunla vurdum) ifadesinin aksine «بريتُ القلمَ السكين» (Kalemi bıçakla açtım) kullanımını caiz görür.
قوله تعالى: {وَأَنْ أَقِمْ} : يجوزُ أن يكونَ على إضمار فعل أي: وأُوحي إليَّ أَنْ أقم. ثم لك في «أنْ» وجهان، أحدهما: أن تكونَ تفسيريةً لتلك الجملةِ المقدرة، كذا قاله الشيخ وفيه نظرٌ، إذ المفسَّرُ لا يجوز حَذْفُه، وقد رَدَّ هو بذلك في موضعٍ غير هذا. والثاني: أن تكونَ المصدرية فتكون هي وما في حَيِّزها في محل رفع بذلك الفعل المقدر. ويحتمل أن تكون «أن» مصدريةً فقط، وهي على هذا معمولةٌ لقوله: «أمرْتُ» مراعى فيها معنى الكلام، لأنَّ قوله: «أن أكون» كونٌ من أكوان المؤمنين، ووصْلُ «أَنْ» بصيغة الأمرِ جائزٌ، وقد تقدم تحرير بذلك.
Yüce Allah'ın: {وَأَنْ أَقِمْ} “ve: yüzünü doğrult... diye” kavli: Bir fiilin gizlenmesi üzere olması caizdir; yani: 'Ve bana: Yüzünü doğrult diye vahyedildi' takdirindedir. Bu takdirde «أنْ» için iki vecih söz konusudur: Birincisi: Bu takdirî cümlenin tefsîriyyesi olmasıdır; Şeyh böyle demiştir fakat bunda eleştiriye açık bir yön vardır, zira müfesserin (açıklananın) hazfi caiz değildir; nitekim kendisi de bundan başka bir yerde bunu reddetmiştir. İkincisi: Masdariyye olmasıdır; bu takdirde o ve sılada yer alan kısım bu takdir edilen fiil ile ref mahallinde olur. «أن» edatının yalnızca masdariyye olması da muhtemeldir; bu takdirde kelâmın manası gözetilerek «أمرْتُ» fiilinin ma'mûlü olur, zira onun: «أن أكون» kavli müminlerin hâllerinden bir hâldir. «أَنْ» edatının emir sîgasına vasledilmesi caizdir ve buna dair detaylı tahkik daha önce geçmişti.
وقال الزمخشري: «فإن قلت: عَطْفُ قولِه:» وأَنْ أقم «على» أن أكونَ «فيه إشكالٌ؛ لأن» أنْ «لا تخلو: إمَّا أَنْ تكونَ التي للعبارة، أو التي تكونُ مع الفعل في تأويل المصدر، فلا يَصِحُّ أن تكونَ التي للعبارة وإن كان الأمر ممَّا يتضمَّن معنى القول؛ لأن عطفَها على الموصولة يأبى ذلك، والقولُ بكونِها موصولةً مثلَ الأولى لا يساعدُ عليه لفظُ الأمر وهو» أَقِمْ «؛ لأنَ الصلة
Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer '«وأَنْ أقم» kavlinin «أن أكونَ» ifadesine atfedilmesinde bir müşkillik vardır; zira «أنْ» ya tefsiriyye (ibare için olan) ya da fiille birlikte masdar tevilinde olan olmak durumundadır. Emir her ne kadar söz anlamı içerse de tefsiriyye olması sahih değildir; çünkü mevsûleye (masdariyyeye) atfedilmesi buna engeldir. İlki gibi onun da mevsûle (masdariyye) olduğunu söylemeye ise emir lafzı olan «أَقِمْ» elvermez; çünkü sılanın
حقُّها أن تكونَ جملةً تحتمل الصدق والكذب. قلت: قد سَوَّغ سيبويه أن توصلَ» أنْ «بالأمر والنهي، وشَبَّهَ ذلك بقولهم:» أنت الذي تفعل «على الخطابِ لأن الغرضَ وَصْلُها بما تكونُ معه في تأويل المصدر، والأمرُ والنهيُ دالاَّن على المصدر دلالةَ غيرهما من الأفعال» . قلت: قد قدَّمْتُ الإِشكال في ذلك وهو أنه إذا قُدِّرَتْ بالمصدرِ فاتت الدلالةُ على الأمر والنهي.
hakkı doğru veya yalana ihtimali olan [haberî] bir cümle olmasıdır' dersen; derim ki: Sîbeveyh, «أنْ» edatının emir ve nehiy fiillerine vasledilmesini caiz görmüş ve bunu hitap yoluyla söyledikleri «أنت الذي تفعل» (Yapan sensin) sözüne benzetmiştir; çünkü maksat, onunla birlikte masdar tevilinde olacağı şeye vasledilmesidir; emir ve nehiy ise diğer fiillerin delaleti gibi masdara delalet eder.» Derim ki: Bu husustaki müşkillik tarafımca daha önce belirtilmişti ki o da masdar olarak takdir edildiğinde emir ve nehiy delaletinin ortadan kalkmasıdır.
ورجَّح الشيخُ كونَها مصدريةً على إضمار فعل كما تقدم تقريره قال: «ليزولَ قَلَقُ العطفِ لوجود الكاف، إذ لو كان» وأنْ أَقِمْ «عطفاً على» أن أكون «لكان التركيب» وجهي «بياء المتكلم، ومراعاةُ المعنى فيه ضَعْفٌ، وإضمارُ الفعل أكثر» .
Şeyh, daha önce açıklandığı üzere bir fiilin takdiriyle onun masdariyye olmasını râcih görmüş ve şöyle demiştir: «Kâf harfinin bulunmasından dolayı atıftaki pürüzün ortadan kalkması için [böyle takdir edilir]; zira şayet «وأنْ أَقِمْ» kavli «أن أكون» ifadesine matuf olsaydı terkip mütekellim yâsı ile «وجهي» şeklinde olurdu. Manayı gözetmekte bir zayıflık vardır; fiil takdir etmek ise daha yaygındır.»
قوله: {حَنِيفاً} يجوز أن يكونَ حالاً من «الذين» ، وأن يكون حالاً من فاعل «أَقِمْ» أو مفعوله.
Yüce Allah'ın: {حَنِيفاً} “muvahhid olarak” kavli: «الذين» kelimesinden hâl olması caiz olduğu gibi, «أَقِمْ» fiilinin fâilinden veya mef'ûlünden hâl olması da caizdir.
قوله تعالى: {وَلاَ تَدْعُ} : يجوز أن تكونَ هذه الجملةُ استئنافيةً، ويجوز أن تكونَ عطفاً على جملة الأمر وهي: «أَقِمْ» / فتكونَ داخلةً في صلة «أنْ» بوجهيها، أعني كونَها تفسيريةً أو مصدريةً وقد تقدَّم تحريره. وقوله: {مَا لاَ يَنفَعُكَ} يجوز أن تكون نكرةً موصوفةً، وأن تكونَ موصولةً.
Yüce Allah'ın: {وَلاَ تَدْعُ} “Ve yalvarıp yakarma” kavli: Bu cümlenin isti'nâfiyye olması caizdir; emir cümlesi olan «أَقِمْ» lafzına matuf olması da caizdir, bu takdirde -daha önce tahkiki geçtiği üzere- tefsîriyye veya masdariyye olmak üzere her iki vechiyle de «أنْ» edatının sılasına dahil olur. {مَا لاَ يَنفَعُكَ} “sana fayda vermeyecek şeylere” kavli ise mevsûfe bir nekre olabileceği gibi, ism-i mevsûl olması da caizdir.
قوله: {فَإِنَّكَ} هو جواب الشرط و «إذن» حرفُ جوابٍ توسَّطت بين الاسمِ والخبر، ورُتْبَتُها التأخيرُ عن الخبر، وإنما وُسِّطَتْ رَعْياً للفواصل. وقال الزمخشري: «إذن» جواب الشرط وجوابٌ لسؤال مقدر، كأن سائلاً سأل عن تَبِعة عبادة الأوثان «. وفي جَعْله» إذن «جزاءً للشرط نظرٌ، إذ جوابُ الشرط محصورٌ في أشياءَ ليس هذا منها.
Yüce Allah'ın: {فَإِنَّكَ} “muhakkak ki sen” kavli: Şartın cevabıdır. «إذن» (o takdirde) kelimesi isim ile haber arasına girmiş bir cevap harfidir; onun asıl konumu haberden sonra gelmektir, ancak fâsılalara riâyet etmek amacıyla araya getirilmiştir. Zemahşerî şöyle der: ««إذن» kelimesi hem şartın cevabı hem de takdirî bir sorunun cevabıdır; sanki birisi putlara tapmanın vebalini sormuş gibidir.» Onun «إذن» kelimesini şartın cezası (cevabı) kılması eleştiriye açıktır; zira şartın cevabı belirli şeylerle sınırlıdır ve bu onlardan biri değildir.
قوله تعالى: {وَإِن يَمْسَسْكَ} : قد تقدَّم ما في ذلك من صناعة البديع في سورة الأنعام. وقال هنا في جواب الشرط الأول بنفي عام وإيجاب، وفي جواب الثاني بنفي عام دونَ إيجاب، لأنَّ ما أراده لا يَرُدُّه رادٌّ، لا هو ولا غيره؛ لأن إرادتَه قديمةٌ لا تتغيَّر، فلذلك لم يَجِيْء التركيب فلا رادَّ له إلا هو، هذه عبارةُ الشيخ، وفيها نظرٌ، وكأنه يقول بخلاف الكشف فإنه هو الفاعل لذلك وحدَه دون غيره بخلافِ إرادته تعالى، فإنها لا يُتَصَوَّر فيها الوقوعُ على خلافها، وهي مسألةٌ خلافية بين أهل السنة والاعتزال. قال الزمخشري: «فإن قلت: لِمَ ذُكِر المَسُّ في أحدهما والإِرادةُ في الثاني؟ قلت: كأنه أراد أن يذكر الأمرين جميعاً: الإِرادة والإِصابة في كلِّ واحد من الضُّر والخير، وأنه لا رادَّ لِما يريده منهما، ولا مُزيلَ لما يُصيب به منهما، فأوجزَ الكلام بأنْ ذكرَ المَسَّ وهو الإِصابةُ في أحدهما والإِرادة في الآخر ليدلَّ بما ذَكَرَ على ما تَرَك، على أنه قد ذَكَر الإِصابة في الخير في قوله: {يُصَيبُ بِهِ مَن يَشَآءُ} .
Yüce Allah'ın: {وَإِن يَمْسَسْكَ} “Eğer sana dokundurursa” kavli: Bu âyetteki bedî‘ sanatına dair açıklamalar daha önce el-En‘âm sûresinde geçmişti. Burada birinci şartın cevabında genel bir nefy ve ispatla, ikincisinin cevabında ise ispat olmaksızın genel bir nefy ile cevap vermiştir; çünkü O'nun dilediğini ne Kendisi ne de bir başkası geri çeviremez, zira O'nun iradesi kadîmdir ve değişmez. Bu sebeple terkip 'O'ndan başka onu geri çevirecek kimse yoktur' şeklinde gelmemiştir. Bu Şeyh'in ifadesidir ve eleştiriye açıktır; sanki o, sıkıntıyı gidermenin (keşfin) aksine böyle söylemektedir, zira sıkıntıyı yalnızca O giderir, başkası değil; Yüce Allah'ın iradesi ise böyle değildir, zira onun hilafına bir şeyin vuku bulması tasavvur edilemez. Bu da Ehl-i Sünnet ile Mu'tezile arasında ihtilaflı bir meseledir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer 'Niçin birinde dokunma (mes), diğerinde ise irade zikredildi?' dersen; derim ki: Sanki hem zararda hem de hayırda iki hususu birden yani iradeyi ve isabet etmeyi zikretmek istemiş gibidir; nitekim bunlardan irade ettiğini geri çevirecek kimse olmadığı gibi, isabet ettirdiği şeyi de giderecek kimse yoktur. Böylece birinde dokunmayı yani isabet etmeyi, diğerinde ise iradeyi zikrederek sözü veciz kılmıştır ki zikrettiği şey terk ettiği şeye delalet etsin; bununla birlikte hayır hususundaki isabet etmeyi de: {يُصَيبُ بِهِ مَن يَشَآءُ} “Bunu kullarından dilediğine nasip eder” kavlinde zikretmiştir.»
وقوله تعالى: {مِن رَّبِّكُمْ} : يجوز أن يتعلَّقَ ب «جاءكم» و «مِنْ» لابتداء الغاية مجازاً، ويجوز أن يكونَ حالاً من «الحق» .
Yüce Allah'ın: {مِن رَّبِّكُمْ} “Rabbinizden” kavli: Mecazen ibtidâ-i gâye (başlangıç) için olan «مِنْ» ile «جاءكم» fiiline müteallik olması caizdir; «الحق» kelimesinden hâl olması da caizdir.
قوله: {فَمَنُ اهتدى} «ومَنْ ضَلَّ» يجوز أن تكون «مَنْ» شرطاً، فالفاءُ واجبةُ الدخول، وأن تكونَ موصولةً فالفاءُ جائزتُه.
Yüce Allah'ın: {فَمَنُ اهتدى} “Artık kim doğru yolu bulursa” ve «ومَنْ ضَلَّ» kavilleri: Buradaki «مَنْ» lafzının şart olması caizdir; bu durumda fâ harfinin dahil olması vaciptir. Mevsûl olması da caizdir; bu durumda ise fâ harfi caiz olarak dahil olur.
قوله: {وَمَآ أَنَاْ} ، يجوزُ أن تكون الحجازية أو التميميةَّ؛ لخفاء النصب في الخبر. وباقيها واضح.
Yüce Allah'ın: {وَمَآ أَنَاْ} “Ben ... değilim” kavli: Haberdeki nasbın gizli olması sebebiyle Hicâziyye veya Temîmiyye olması caizdir. Kalan kısımlar açıktır.