Binûn

Hûd — 8. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وفي المثل «في الزوايا خبايا، وفي الرجال بقايا» .

Bir meselde [şöyle denilmiştir]: «Köşelerde gizli şeyler, erkekler arasında da seçkinler (bakiyyeler) vardır».

والثاني: أنها مصدرٌ بمعنى البقوى. قال الزمخشري: «ويجوز أن تكونَ البقيَّة بمعنى البقوى، كالتقيَّة بمعنى التقوى، أي: فهلا كان منهم ذوو إبقاءٍ على أنفسهم وصيانةٍ لها من سخط اللَّه وعقابه» .

İkincisi: «Bakıyye»nin 'bakvâ' (koruma, esirgeme) manasında bir masdar olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: ««Bakıyye»nin, 'takıyye'nin takvâ manasında olması gibi, 'bakvâ' manasında olması da caizdir; yani: Onlardan kendilerini esirgeyip koruyan, Allah'ın gazabından ve azabından kendilerini muhafaza eden kimseler bulunsaydı ya!»

وقرأ فرقةٌ/ «بَقِيَة» بتخفيف الياء وهي اسمُ فاعلٍ مِنْ بقي كشَجِيَة مِنْ شَجِي، والتقدير: أولو طائفةٍ بَقِيةٍ أي: باقية. وقرأ أبو جعفر وشيبة «بُقْية» بضم الفاء وسكون العين. وقُرىء «بَقْيَة» على المَرَّة من المصدر. و «في الأرض» متعلقٌ بالفَساد، والمصدرُ المقترن بأل يعمل في المفاعيل الصريحة فكيف في الظروف؟ ويجوز أن يتعلَّق بمحذوفٍ على أنه حالٌ من «الفساد» .

Bir grup [kıraat âlimi] yânın tahfifiyle (şeddesiz) «bakıyetin» (بَقِيَة) şeklinde okumuştur ki bu, 'şeci' (شَجِي) fiilinden 'şeciye' (شَجِيَة) gibi, 'bekıye' (بَقِيَ) fiilinden ism-i faildir; takdiri: 'Bakiyye yani bâkî kalan bir topluluğun sahipleri' şeklindedir. Ebû Ca'fer ve Şeybe fânın (ilk harfin) zammesi ve aynın (orta harfin) sükûnuyla «bukyetin» (بُقْية) şeklinde okumuşlardır. Masdardan ism-i merra olarak «bakyetin» (بَقْيَة) şeklinde de okunmuştur. «Fi'l-ardı» lafzı «el-fesâd»a müteallıktır; elif-lâmlı masdar sarih mefullerde bile amel ederken zarflarda nasıl amel etmesin? «El-fesâd»dan hâl olmak üzere mahzufa müteallık olması da caizdir.

قوله: {إِلاَّ قَلِيلاً} فيه وجهان، أحدهما؛ أن يكون استثناءً منقطعاً، وذلك أن يُحمل التحضيضُ على حقيقته، وإذا حُمل على حقيقته تعيَّن أن يكونَ الاستثناء منقطعاً لئلا يفسُدَ المعنى.

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ قَلِيلاً} “Pek azı müstesna” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Munkatı bir istisna olmasıdır; bu da teşvik ve teşciin (tahsîsin) hakiki manasına hamledilmesi durumundadır. Hakiki manasına hamledildiğinde, anlamın bozulmaması için istisnanın munkatı olması zorunlu olur.

قال الزمشخري: «معناه: ولكن قليلاً

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bunun manası: Fakat pek azı...

ممَّن أَنْجَيْنا مِن القرون نُهوا عن الفساد، وسائرُهم تاركوا النهي» . ثم قال. «فإن قُلْتَ: هل لوقوع هذا الاستثناء متصلاً وجهٌ يُحْمَلُ عليه؟ قلت: إن جَعَلْتَه متصلاً على ما عليه ظاهرُ الكلام كان المعنى فاسداً؛ لأنه يكون تحضيضاً لأولي البقية على النهي عن الفساد إلا للقليل من الناجين منهم، كما تقول: هلا قرأ قومُك القرآن إلا الصلحاءَ منهم، تريد استثناء الصلحاء من المُحَضَّضين على قراءة القرآن» . قلت: لأن الكلام يَؤُول إلى أنَّ الناجين لم يُحَضُّوا على النهي عن الفساد، وهو معنىً فاسدٌ.

...o nesiller arasından kurtardıklarımızdan pek azı fesattan nehyetti; geri kalanlar ise nehyetmeyi terk ettiler demektir». Ardından şöyle demiştir: «Eğer: 'Bu istisnanın muttasıl olmasına hamledilebileceği bir vecih var mıdır?' dersen, derim ki: Eğer sen onu kelamın zahirine göre muttasıl kılarsan anlam bozuk olur; zira bu, içlerinden kurtulan az bir topluluk hariç tutularak, akıl ve fazilet sahiplerinin fesattan nehyetmeye teşvik edilmesi manasına gelir; tıpkı 'Kavmin, içlerindeki salih kimseler hariç, Kur'an okusaydı ya!' deyip Kur'an okumaya teşvik edilenler arasından salihleri istisna etmek istemen gibi olur». Ben de derim ki: Çünkü söz, kurtulan kimselerin fesattan nehyetmeye teşvik edilmediği neticesine varır ki bu da bozuk bir manadır.

والثاني: أن يكونَ متصلاً، وذلك بأن يُؤَوَّل التحضيضُ بمعنى النفي فيصحَّ ذلك، إلا أنه يؤدِّي إلى النصب في غير الموجَب، وإن كان غيرُ النصب أولى. قال الزمخشري: «فإن قلت: في تحضيضهم على النهي عن الفسادِ معنى نَفْيه عنهم فكأنه قيل: ما كان من القرونِ أولو بقيةٍ إلا قليلاً كان استثناءٌ متصلاً ومعنى صحيحاً، وكان انتصابُه على أصلِ الاستثناء، وإن كان الأفصحُ أن يُرْفعَ على البدل» قلت: ويؤيد أن التحضيض هنا في معنى النفي قراءةُ زيد بن علي «إلا قليلٌ» بالرفع، لاحظ معنى النفي فأبدل على الأفصح، كقولِه: {مَّا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِّنْهُمْ} [النساء: ٦٦] . وقال الفراء: «المعنى: فلم يكن، لأن في الاستفهام ضرباً من الجَحْد» سَمَّى التحضيض استفهاماً. ونُقِل عن الأخفش أنه كان يرى تعيُّنَ اتصال هذا الاستثناء، كأنه لَحَظَ النفيَ.

İkincisi: Muttasıl olmasıdır; bu da teşvik ve teşciin nefiy (olumsuzluk) anlamında tevil edilmesiyle sahih olur; ancak bu durum, olumlu olmayan cümlede (gayr-i mûceb) nasbı gerektirir, gerçi nasb dışındaki [yani bedel olarak ref] daha evladır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer dersen ki: Onların fesattan nehyetmeye teşvik edilmelerinde bunu onlardan nefyetme manası vardır; dolayısıyla sanki: 'O nesillerden, pek azı hariç, akıl ve fazilet sahibi kimseler çıkmadı' denilmiş gibidir; bu durumda muttasıl bir istisna ve sahih bir mana olur; nasbı da istisnanın aslı üzere bulunur, her ne kadar bedel olarak ref edilmesi daha fasih olsa da». Ben de derim ki: Burada tahsîsin nefiy manasında olduğunu Zeyd b. Ali'nin ref ile «illâ kalîlün» (إلا قليلٌ) şeklindeki kıraati de teyit etmektedir; o, nefiy manasını gözeterek en fasih vech üzere bedel yapmıştır; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {مَّا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِّنْهُمْ} [en-Nisâ: 66] “İçlerinden pek azı müstesna, onu yapmazlardı” kavlinde de böyledir. Ferrâ ise: «Mana: 'Böylece olmadı' demektir; zira istifhamda bir tür inkâr/nefiy vardır» demiş ve tahsîsi istifham olarak adlandırmıştır. Ahfeş'ten de sanki nefyi gözetmişçesine bu istisnanın muttasıl olmasının zorunlu olduğunu düşündüğü nakledilmiştir.

و «مِن» في «مِمَّنْ أَنْجَيْنا» للتبعيض. ومنع الزمخشري أن تكونَ

«Mimmen enceynâ» ifadesindeki «min» teb'îz (kısmiyet) içindir. ez-Zemahşerî ise onun...

للتبعيض، بل للبيان فقال: «حقُّها أن تكون للبيان لا للتبعيض؛ لأن النجاة إنما هي للناهين وحدهم، بدليل قوله ﷿: {أَنجَيْنَا الذين يَنْهَوْنَ عَنِ السواء وَأَخَذْنَا الذين ظَلَمُواْ بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} [الأعراف: ١٦٥] . قلت: فعلى الأول يتعلَّق بمحذوفٍ على أنها صفةٌ ل» قليلاً «، وعلى الثاني: يتعلَّق بمحذوف على سبيل البيان، أي: أعني.

...teb'îz için olmasını menedip bilakis beyan için olduğunu belirterek şöyle demiştir: «Onun hakkı teb'îz için değil beyan için olmasıdır; çünkü kurtuluş sadece kötülükten nehyedenlere aittir, bunun delili de Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {أَنجَيْنَا الذين يَنْهَوْنَ عَنِ السواء وَأَخَذْنَا الذين ظَلَمُواْ بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} [el-A'râf: 165] “Kötülükten menedenleri kurtardık; zulmedenleri ise şiddetli bir azap ile yakaladık” kavlidir». Ben de derim ki: Birinciye göre «kalîlen» lafzına sıfat olmak üzere mahzufa müteallıktır; ikinciye göre ise beyan yoluyla mahzufa müteallıktır; yani: 'Kastediyorum ki' takdirindedir.

قوله: {واتبع} العامَّةُ على» أتَّبع «بهمزة وصل وتاءٍ مشددة، وباء، مفتوحتين، فعلاً ماضياً مبنياً للفاعل، وفيه وجهان، أحدهما: أنه معطوفٌ على مضمر، والثاني: أن الواوَ للحال لا للعطف، ويتضح ذلك بقول الزمخشري:» فإن قلت: علامَ عَطَف قوله: {واتبع الذين ظَلَمُواْ} قلت: إنْ كان معناه: «واتَّبعوا الشهواتِ كان معطوفاً على مضمرٍ؛ لأن المعنى: إلا قليلاً مِمَّن أنجينا منهم نُهُوا عن الفساد، واتَّبع الذين ظلموا شَهواتِهم، فهو عطفٌ على» نُهوا «وإن كان معناه: واتَّبعوا جزاء الإِتراف، فالواو للحال، كأنه قيل: أَنْجَيْنا القليل، وقد اتَّبَعَ الذين ظَلَموا جزاءهم» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {واتبع} “Uydular” kavli: Genel kıraat uleması (cumhur), vasıl hemzesi, şeddeli tâ ve fethalı bâ ile, mâlûm mâzî fiil olarak «ittebea» (اتَّبَعَ) şeklinde okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, gizli bir fiile matuf olmasıdır; ikincisi ise vâv'ın atıf için değil hâl için olmasıdır. Bu durum ez-Zemahşerî'nin şu sözüyle açıklık kazanır: «Eğer: '{واتبع الذين ظَلَمُواْ} [kavli] neye matuftur?' dersen, derim ki: Eğer manası: 'Şehvetlerin peşine düştüler' şeklinde ise gizli bir fiile matuftur; çünkü mana: 'Kurtardıklarımızdan pek azı fesattan nehyettiler, zulmedenler ise şehvetlerinin ardına düştüler' demektir; dolayısıyla bu, [takdir edilen] «nühû» (nehyettiler) fiiline matuftur. Şayet manası: 'Şımartılıp refaha boğulmanın cezasının peşine düştüler' şeklinde ise vâv hâl içindir; sanki: 'Pek azını kurtardık, zulmedenler ise cezalarının peşine düşmüşlerdi' denilmiş gibidir».

قلت: فجوَّز في قولِه: «ما أُتْرفوا» وجهين أحدُهما: أنه مفعولٌ مِنْ غيرِ حذفِ مضاف، و «ما» واقعة على الشهوات وما بَطِروا بسببه من النِّعَم، والثاني: أنه على حَذْفِ مضاف، أي: جزاء ما أترفوا، ورتَّب على هذين الوجهين القولَ في «واتَّبع» كما عرفت.

Ben de derim ki: [Zemahşerî] «mâ ütrifû» kavlinde iki vecih caiz görmüştür: Birincisi, muzâf hazfedilmeksizin meful olmasıdır; bu durumda «mâ» şehvetlere ve şımarmalarına sebep olan nimetlere racidir. İkincisi, muzâfın hazfiyledir; yani 'şımartıldıkları şeyin cezası' takdirindedir. Öğrendiğin üzere «ve'ttebea» hakkındaki görüşü de bu iki veche bina etmiştir.

والإِتراف: إفعالٌ من التَّرف وهو النعمة يُقال: صبيٌّ مُتْرَفٌ، أي: مُنْعَم البدن، وأُتْرفوا: نَعِموا. وقيل: التُّرْفة: التوسُّع في النِّعْمة.

el-İtrâf (şımartılma/refaha boğulma), nimet anlamına gelen «et-teref» kökünden if'âl veznindedir; bedeni nimet ve refah içinde yetiştirilmiş çocuk için «sabiyyün mütraf» denir; «ütrifû» ise refah ve nimet içinde yaşadılar demektir. «et-Turfe»nin nimette genişlik ve bolluk olduğu da söylenmiştir.

وقرأ أبو عمرو في روايةِ الجعفي وجعفر «وأُتبع» بضم همزة القطعِ وسكونِ التاء وكسر الباء مبنياً للمفعول، ولا بد حينئذٍ مِنْ حَذْفِ مضاف، أي: أُتْبِعوا جزاء ما أُتْرفوا فيه. و «ما» يجوز أن تكونَ بمعنى الذي، وهو الظاهرُ لعَوْد الضمير في «فيه» عليه، ويجوز أن تكونَ مصدريةً، أي: جزاءَ إترافهم.

Ebû Amr ise Cu'fî ve Ca'fer rivayetinde katı' hemzesinin zammesi, tânın sükûnu ve bânın kesresiyle, meçhul fiil olarak «veütbi'a» (وَأُتْبِعَ) şeklinde okumuştur. Bu durumda mutlaka bir muzâfın hazfi gerekir; yani 'içinde şımartıldıkları şeyin cezasına uyduruldular (tabi kılındılar)' takdirindedir. «Mâ» lafzının 'ellezî' manasında ismi mevsul olması caizdir ki «fîhi»deki zamirin ona dönmesi sebebiyle zahir olan da budur; masdariyye olması da caizdir, yani 'şımartılmalarının cezası' takdirinde olur.

قوله: {وَكَانُواْ مُجْرِمِينَ} فيه ثلاثةُ أوجه، أحدها: أن تكونَ عطفاً على «أُتْرِفُوا» إذا جعلنا «ما» مصدريةً، أي: اتَّبَعوا إترافهم وكونَهم مجرمين. والثاني: أنه عطفٌ على «اتَّبع» ، أي: اتَّبعوا شهواتِهم وكانوا مجرمين بذلك؛ لأنَّ/ تابع الشهوات مغمورٌ بالآثام. الثالث: أن يكونَ اعتراضاً وحكماً عليهم بأنهم قومٌ مجرمون، ذكر ذلك الزمخشريُّ. قال الشيخ: «ولا يُسَمَّى هذا اعتراضاً في اصطلاح النحو؛ لأنه آخرُ آيةٍ فليس بين شيئين يحتاج أحدُهما إلى الآخرِ» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَانُواْ مُجْرِمِينَ} “Ve suçlular idiler” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: «Mâ» lafzını masdariyye yaptığımız takdirde «ütrifû» fiiline matuf olmasıdır; yani: 'Şımartılmalarına ve suçlu olmalarına uydular' takdirinde olur. İkincisi: «İttebea» fiiline matuf olmasıdır; yani: 'Şehvetlerine uydular ve bununla da suçlu oldular; çünkü şehvetlerin peşine düşen günahlara batmış kimsedir'. Üçüncüsü: Bir itiraz cümlesi (ara cümle) ve onların suçlu bir kavim olduğuna dair bir hüküm olmasıdır ki bunu ez-Zemahşerî zikretmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Nahiv ıstılahında buna itiraz denilmez; zira bu ayetin sonudur ve birbirine ihtiyaç duyan iki şeyin arasında yer almamaktadır».

قوله تعالى: {لِيُهْلِكَ} : فيه الوجهان المشهوران، وهما زيادةُ اللامِ في خبر كان دلالةً على التأكيد كما هو رأي الكوفيين أو كونُه متعلقةً بخبر كان المحذوف، وهو مذهبُ البصريين. و «بظلمٍ» متعلق ب «يُهْلك» والباءُ سببيةٌ. وجوَّز الزمخشري أن تكونَ حالاً من فاعل «ليُهْلِكَ» . وقوله: «وأهلُها مُصْلحون» جملة حالية.

Cenâb-ı Hakk'ın: {لِيُهْلِكَ} “Helak edecek [değildi]” kavli: Bunda meşhur iki vecih vardır; bunlar Kûfelilerin görüşü doğrultusunda tekit bildirmek üzere kânenin haberinde lâmın zait olması ya da Basralıların mezhebi üzere kânenin mahzuf haberine müteallık olmasıdır. «Bi-zulmin» lafzı «yühlike» fiiline müteallıktır ve bâ sebebiyet içindir. ez-Zemahşerî bunun «liyühlike»nin failinden hâl olmasını da caiz görmüştür. «Ve ehlühâ muslihûn» kavli ise hâl cümlesidir.

قوله تعالى: {إِلاَّ مَن رَّحِمَ} : ظاهرُه أنه متصلُ وهو استثناءٌ مِنْ فاعل «يَزالون» أو من الضمير في «مختلفين» . وجوَّز الحوفي أن يكون استثناءً منقطعاً، أي: لكن مَنْ رَحِمَ لم يختلفوا، ولا ضرورةَ تدعو إلى ذلك. و «لذلك» في المشار إليه أقوال كثيرة أظهرها: أنه الاختلافُ المدلولُ عليه بمختلفين كقوله:

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ مَن رَّحِمَ} “Merhamet ettiği kimseler müstesna” kavli: Zahir olan muttasıl olmasıdır; bu da «yezâlûne» fiilinin failinden yahut «muhtelifîne»deki zamirden bir istisnadır. el-Havfî munkatı bir istisna olmasını da caiz görmüştür; yani: 'Lakin [Rabbinin] merhamet ettiği kimseler ihtilaf etmediler' takdirinde olur; ancak buna sevk eden bir zaruret yoktur. «Li-zâlike» (bunun için) lafzındaki işaret edilen şey hakkında birçok görüş vardır; bunların en açığı, «muhtelifîn» lafzının delalet ettiği ihtilaftır; nitekim [şairin] şu kavlinde de böyledir:

٢٧٣١ - إذا نُهي السَّفيهُ جرى إليه ... وخالفَ، والسَّفيهُ إلى خلافِ

2731 - Sefih nehyedildiği vakit ona (sefihliğe) koşar / Ve muhalefet eder; sefih zaten muhalefete [meyillidir].

رَجَعَ الضميرُ من «إليه» على السَّفَه المدلولِ عليه بلفظ «السَّفيه» ، ولا بدَّ مِنْ حذفِ مضافٍ على هذا، أي: ولثمرة الاختلاف خَلَقَهم. واللامُ في الحقيقة للصيرورة، أي: خَلَقَهم ليصير أكثرهم إلى الاختلاف. وقيل: المراد به الرحمة المدلول عليها بقوله: «رحم» وإنما ذُكِّر ذهاباً بها إلى الخير. وقيل: المرادُ به المجموعُ منهما، وإليه نحا ابنُ عباس كقوله: {عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [البقرة: ٦٨] . وقيل: إشارةٌ إلى ما بعده من قوله: «وتَمَّت كلَّمة ربك، ففي الكلام تقديمٌ وتأخيرٌ، وهو قول مرجوح؛ لأن الأصلَ عدمُ ذلك. وقوله:» أجمعين «تأكيد، والأكثر أن تُسْبَقَ ب» كل «وقد جاء هنا دونَها.

«İleyhi»deki zamir, «es-sefîh» lafzının delalet ettiği 'sefeh'e (sefihliğe) dönmektedir. Bu takdire göre bir muzâfın hazfi zorunludur; yani: 'İhtilafın semeresi/sonucu için onları yarattı' demektir. Lâm ise hakikatte sayrûret (akıbet) içindir; yani: 'Çoğunun akıbeti ihtilafa varsın diye onları yarattı' manasındadır. Bir görüşe göre bununla «rahime» kavlinin delalet ettiği rahmet kastedilmiştir; zamirin müzekker kılınması ise hayır manasına hamledilmesindendir. Bir görüşe göre ise her ikisinin toplamı kastedilmiştir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [el-Bakara: 68] “Bunun ikisi arası dinç bir sığır” kavlinde olduğu gibi İbn Abbâs da bu görüşe meyletmiştir. Bir görüşe göre de kendisinden sonraki «ve temmet kelimetü rabbik» kavline işarettir; dolayısıyla kelamda takdim ve tehir vardır; fakat asıl olan takdim ve tehirin bulunmaması olduğu için bu mercûh bir görüştür. «Ecmaîn» kavli tekittir; ekseriyetle öncesinde «küll» lafzı bulunur, burada ise onsuz gelmiştir.

والجِنَّةُ والجِنُّ: قيل: واحد، والتاءُ فيه للمبالغة. وقيل: الجنَّة جمع جِنّ، وهو غريبٌ، فيكون مثل كَمْء للجمع وكَمْأة للواحد.

«el-Cinnetü» ve «el-Cinn»: Bir görüşe göre aynı şeydir ve buradaki tâ mübalağa içindir. Bir görüşe göre ise «el-cinnetü», «cinn»in çoğuludur ki bu garip bir görüştür; bu durumda çoğul için «kem'» (كَمْء), tekil için «kem'e» (كَمْأة) [mantar] gibi olur.

قوله تعالى: {وَكُلاًّ نَّقُصُّ} : في نصبه أوجه، أحدها: أنه مفعولٌ به والمضاف إليه محذوفٌ، عُوِّض منه التنوين، تقديره: وكل نبأ نَقُصُّ عليك. و «مِنْ أنباء» بيانٌ له أو صفة إذا قُدِّر المضاف إليه نكرة. وقوله: «ما نُثَبِّتُ» يجوز أن يكونَ بدلاً من «كلاً» ، وأن يكونَ خبرَ مبتدأ مضمر، أي: هو ما نثبِّت، أو منصوبٌ بإضمار أعني.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكُلاًّ نَّقُصُّ} “Hepsini sana anlatıyoruz” kavli: Bunun nasbında birkaç vecih vardır: Birincisi: Mefulün bih olmasıdır; muzâfun ileyh hazfedilmiş ve tenvin ona ıvaz (bedel) yapılmıştır; takdiri: 'Ve sana anlattığımız her bir haberi' şeklindedir. «Min enbâi» lafzı onun için beyandır veya muzâfun ileyhin nekre takdir edilmesi durumunda sıfattır. «Mâ nüsebbitü» kavlinin «küllen» lafzından bedel olması, gizli bir mübtedanın haberi olması, yani: 'O, [onunla kalbini] pekiştirdiğimiz şeydir' takdirinde olması yahut 'kastediyorum ki' takdiriyle mansub olması caizdir.

الثاني: أنه منصوبٌ على المصدرِ، أي: كلَّ اقتصاصٍ نَقُصُّ، و «مِنْ أنباء» صفةٌ أو بيان، و «ما نُثَبِّت» هو مفعول «نَقُصُّ» .

İkincisi: Masdar olarak mansub olmasıdır; yani 'her anlatışla anlatıyoruz' takdirindedir. «Min enbâi» sıfat veya beyandır; «mâ nüsebbitü» ise «nakussu» fiilinin mefulüdür.

الثالث: كما تقدَّم، إلا أنه بجَعْل «ما» صلةً، والتقدير: «وكلاً نَقُصُّ

Üçüncüsü: «Mâ» lafzının sıla (zâit) kılınması haricinde önceki gibidir; takdiri ise: 'Ve hepsini anlatıyoruz...

من أنباء الرسل نُثَبِّت به فؤادك، كذا أعربه الشيخ وقال: كهي في قوله: {قَلِيلاً مَّا تَذَكَّرُونَ} [الأعراف: ٣] .

...peygamberlerin haberlerinden; onunla senin kalbini pekiştiriyoruz' şeklindedir. Şeyh bunu bu şekilde irap etmiş ve: Cenâb-ı Hakk'ın: {قَلِيلاً مَّا تَذَكَّرُونَ} [el-A'râf: 3] “Pek az öğüt alıyorsunuz” kavlindeki [mâ] gibidir demiştir.

الرابع: أن يكون» كلاً «نصباً على الحال من» ما نُثَبِّت «وهي في معنى جميعاً. وقيل: بل هي حال من الضمير في» به «. وقيل: بل هي حال من» أنباء «، وهذان الوجهان إنما يجوزان عند الأخفش، فإنه يُجيز تقديم حالِ المجرورِ بالحرف عليه، كقوله تعالى: {والسماوات مَطْوِيَّاتٍ بِيَمِينِهِ} [الزمر: ٦٧] في قراءةِ مَنْ نصب» مَطْويات «وقول الآخر:

Dördüncüsü: «Küllen» lafzının «cemîan» (hepsi) manasında olarak «mâ nüsebbitü»den hâl olmak üzere mansub olmasıdır. «Bihi»deki zamirden hâl olduğu da söylenmiştir. «Enbâ'» lafzından hâl olduğu da söylenmiştir; bu iki vecih ise sadece Ahfeş'e göre caizdir; zira o, harf-i cer ile mecrur olan kelimenin hâlinin onun önüne geçmesini caiz görür; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {والسماوات مَطْوِيَّاتٍ بِيَمِينِهِ} [ez-Zümer: 67] “Gökler de O'nun kudretiyle dürülmüş haldedir” kavlinde «matviyyâtin» lafzını mansub okuyanın kıraatinde ve diğer şairin şu sözünde olduğu gibi:

٢٧٣٢ - رَهْطُ ابنِ كُوْزٍ مُحْقبي أَدْراعهم ... فيهم ورَهْطُ ربيعةَ بنِ حُذار

2732 - İbn Kûz'un cemaati zırhlarını arkalarına bağlamış olarak / Onların arasındadır; Rebîa b. Hüzâr'ın cemaati de [öyledir].

وإعراب باقي السورة واضح ممَّا تقدم.

Surenin geri kalanının irabı ise daha önce geçenlerden anlaşılmaktadır.

وقرأ نافع وحفص «يُرجع» مبنياً للمفعول، والباقون مبنياً للفاعل. ونافع وابن عامر وحفص على «تَعْملون» بالخطاب لأنَّ قبله «اعملوا» والباقون بالغيبة رجوعاً على قوله: {لِّلَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ} ، وهذا الخلاف أيضاً في آخر النمل.

Nâfi' ve Hafs meçhul fiil olarak «yurce'u» (يُرْجَعُ), diğerleri ise mâlûm fiil olarak [«yercı'u» (يَرْجِعُ)] okumuşlardır. Nâfi', İbn Âmir ve Hafs öncesinde «i'melû» bulunduğu için hitap sigasıyla «ta'melûne» (تَعْمَلُونَ) şeklinde; diğerleri ise Cenâb-ı Hakk'ın: {لِّلَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ} “İman etmeyenlere” kavline binaen gaip sigasıyla [«ya'melûne» (يَعْمَلُونَ)] şeklinde okumuşlardır. Bu ihtilaf aynı şekilde Neml suresinin sonunda da vardır.