{وعلى أُمَمٍ مِّمَّن مَّعَكَ} [هود: ٤٨] ، فإذا لم يُحْذَفْ شيءٌ مِنْ هذا فأن لا يُحْذَفَ ثَمَّ أَجْدَرُ «. قلت: اجتمع في» أمم ممَّن مَعَك «ثمانيةُ ميماتٍ وذلك أن» أمماً «فيها ميمان وتنوين، والتنوين يُقْلب ميماً لإِدغامه في ميم» مِنْ «ومعنا نونان: نونُ مِنْ الجارة ونون مَنْ الموصولة فيقلبان أيضاً ميماً لإِدغامهما في الميم بعدهما، ومعنا ميم» معك «، فحَصَّل معنا خمسُ ميماتٍ ملفوظٌ بها، وثلاثٌ منقلبةٌ إحداها عن تنوين، واثنتان نون.
{وَعَلَىٰ أُمَمٍ مِّمَّن مَّعَكَ} “ve seninle birlikte olanlardan gelecek birtakım topluluklara da...” [Hûd: 48]. Bundan hiçbir şey hazfedilmediğine göre, orada da hazfedilmemesi çok daha evladır». Derim ki: «Ümemin mimmen me'ak» (أُمَمٍ مِّمَّن مَّعَكَ) ifadesinde sekiz mîm bir araya gelmiştir; çünkü «ümemin» (أُمَمٍ) kelimesinde iki mîm ve bir tenvin vardır. Tenvin, «min»in (مِنْ) mîm'ine idgam edilmek üzere mîm'e dönüştürülür. Yanımızda iki tane nun vardır: car olan «min»in nun'u ile mevsûl olan «men»in nun'u. Bunlar da kendilerinden sonraki mîm'e idgam edilmek üzere mîm'e dönüştürülür. Ayrıca «me'ake»nin (مَعَكَ) mîm'i vardır. Böylece telaffuz edilen beş mîm ve biri tenvinden, ikisi ise nun'dan dönüştürülmüş üç mîm olmak üzere [sekiz mîm] ortaya çıkmış olur.
واستدلَّ الفراء على أن أصل» لَمَّا «» لمِنْ ما «بقول الشاعر:
Ferrâ, «lemmâ»nın (لَمَّا) aslının «le-min mâ» (لَمِنْ ما) olduğuna şairin şu sözünü delil getirmiştir:
٢٧١٦ - وإنَّا لمِنْ ما نَضْرِبُ الكبشَ ضَرْبَةً ... على رأسِه تُلقي اللسانَ من الفم
2716 - Şüphesiz biz, koçun [yiğidin] başına öyle bir vuruş vururuz ki, / Dili ağzından fırlatır atar.
وبقول الآخر:
Ve diğer [şairin] şu sözünü delil getirmiştir:
٢٧١٧ - وإني لَمِنْ ما أُصْدِرُ الأمرَ وجهَه ... إذا هو أَعْيا بالسبيل مصادرُهْ
2717 - Ve şüphesiz ben, bir işin çıkış yolları çıkmaza girdiğinde, / Onu layık olduğu sonuca ulaştıranlardanım.
قلت: وقد تقدَّم في سورة آل عمران في قراءة مَنْ قرأ {وَإِذْ أَخَذَ الله مِيثَاقَ النبيين لَمَآ آتَيْتُكُم} [آل عمران: ٨١] بتشديد» لمَّا «أن الأصل:» لمن ما «فَفُعل فيه ما تقدَّم، وهذا أحد الأوجه المذكورة في تخريج هذا الحرف في سورته، وذكرْتُ ما قاله الناسُ فيه، فعليك بالنظر فيه.
Derim ki: Âl-i İmrân Suresi'nde {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُم} “Hani Allah peygamberlerden söz almıştı: 'Size verdiğim...'” [Âl-i İmrân: 81] ayetini «lemmâ»nın (لَمَّا) şeddesiyle okuyanların kıraatinde, aslın «le-min mâ» (لَمِنْ ما) olduğu ve orada daha önce zikredilen işlemlerin yapıldığı geçmişti. Bu, ilgili surede bu kelimenin tahrîci hususunda zikredilen vecihlerden biridir; âlimlerin bu konudaki sözlerini orada zikretmiştim, oraya bakmalısın.
وقال أبو شامة:» وما قاله الفراء استنباطٌ حسنٌ وهو قريبٌ من قولهم: {لَّكِنَّ هُوَ الله رَبِّي} [الكهف: ٣٨] إن أصله: لكن أنا، ثم حُذِفت الهمزة، وأُدْغِمَتِ النونُ في النون، وكذا قولهم: «أمَّا أنت منطلقاً انطلقت، قالوا: المعنى لأِنْ كنتَ منطلقاً» . قلت: وفيما قاله نظرٌ؛ لأنه ليس فيه حَذْفٌ البتةَ، وإنما كان يَحْسُنُ التنظيرُ أن لو كان فيما جاء به إدغامٌ، ثم حُذف، وأمَّا مجرَّدُ التنظير بالقلبِ والإِدغامِ فغيرُ طائلٍ.
Ebû Şâme şöyle demiştir: «Ferrâ'nın söylediği güzel bir istinbattır ve onların {لَّٰكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي} “Fakat O Allah benim Rabbimdir” [Kehf: 38] sözünün aslının 'lâkin ene' (لَكِنْ أَنَا) olup sonra hemzenin hazfedilip nun'un nun'a idgam edilmesi kabilindendir. Tıpkı 'Emmâ ente müntalikan intalaktu' (أمَّا أنت منطلقاً انطلقت) sözleri gibidir ki: 'Manası: li-en künte müntalikan (لأَنْ كُنْتَ مُنْطَلِقاً) şeklindedir' demişlerdir». Derim ki: Onun bu söylediğinde eleştiriye açık bir yön vardır; zira bunda kesinlikle bir hazif yoktur. Benzetme ancak getirdiği örnekte önce bir idgam bulunup sonra hazif yapılmış olsaydı güzel olurdu. Sadece harf dönüşümü ve idgam ile benzetme yapmak ise bir fayda sağlamaz.
ثم قال أبو شامة: «وما أحسنَ ما استخرج الشاهد من البيت» يعني الفراء، ثم الفراء أراد أن يجمع بين قراءتَي/ التخفيف والتشديدِ مِنْ «لمَّا» في معنى واحد فقال: «ثُمَّ تُخَفَّفُ كما قرأ بعض القراء {والبغي يَعِظُكُمْ} [النحل: ٩٠] .
Sonra Ebû Şâme şöyle dedi: «Ferrâ'nın beyitten bu şahidi çıkarması ne kadar da güzeldir». Sonra Ferrâ, «lemmâ» (لَمَّا) kelimesinin tahfif ve teşdîd kıraatlerini tek bir manada birleştirmek isteyerek şöyle demiştir: «Sonra tıpkı bazı kurrânın {وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ} “ve azgınlığı [yasaklar], size öğüt verir” [Nahl: 90] ayetini okuduğu gibi hafifletilir.
بحذف الياء عند الياء، أنشدني الكسائي:
[Yani] yâ harfinin yanında [diğer] yâ'nın hazfedilmesiyle [hafifletilir]. Kisâî bana şu beyti inşad etti:
٢٧١٨ - وأَشْمَتَّ العُداةَ بنا فأَضْحَوا ... لَدَيْ يَتباشَرُون بما لَقِينا
2718 - Düşmanları bize güldürdün de onlar / Başıma gelenlerle yanımda müjdelenip sevinir oldular.
فحذف ياءَه لاجتماع الياءات» . قلت: الأَوْلى أن يُقال: حُذِفت ياءُ الإِضافة مِنْ «لديّ» فبقيت الياءُ الساكنةُ قبلَها المنقلبةُ من الألف في «لدى» وهو مِثْلُ قراءةِ مَنْ قرأ {يابني} بالإِسكان على ما سَبَق، وأمَّا الياء مِنْ «يتباشرون» فثابتةٌ لدلالتها على المضارعة.
Yâ harflerinin bir araya gelmesi sebebiyle onun yâ'sını hazfetti». Derim ki: En uygun olanı şöyle denilmesidir: «Ledeyye» (لَدَيَّ) kelimesinden izâfet yâ'sı hazfedilmiş, böylece kendisinden önceki sakin olan ve «ledâ» (لَدَى) kelimesindeki eliften dönüşen yâ kalmıştır; bu da daha önce geçtiği üzere {يَا بُنَيَّ} “Ey oğulcağızım” lafzını sükûn ile okuyanın kıraati gibidir. «Yetebâşerûne» (يَتَبَاشَرُونَ) kelimesindeki yâ ise muzarîlik alameti olduğu için sabittir.
ثم قال الفراء: «ومثلُه:
Sonra Ferrâ şöyle demiştir: «Bunun bir benzeri de şudur:
٢٧١٩ - كأنَّ مِنْ آخِرِها إلقادِمِ ... يريد: إلى القادم، فحذف اللام عند اللام» .
2719 - Sanki onun arkasından öndekine... / 'İle'l-kâdim' (إِلَى الْقَادِمِ) demek istemiş de lâm harfinin yanında lâm'ı hazfetmiştir».
قلت: توجيهُ قولهم: «من آخرها إلقادم» أن ألف «إلى» حُذِفَتْ لالتقاء الساكنين، وذلك أن ألف «إلى» ساكنة ولام التعريف من «القادم» ساكنةٌ، وهمزةُ الوصل حُذِفت دَرْجاً، فلمَّا التقيا حُذِف أولهما فالتقى لامان: لامُ «إلى» ولامُ التعريف، فحُذِفت الثانيةُ على رأيه، والأَوْلى حَذْفُ الأُوْلى؛ لأنَّ الثانيةَ دالة على التعريف لم يَبْقَ مِنْ حرف «إلى» غير الهمزة فاتصلت بلام «القادم» فبقيَتِ الهمزةُ على كسرها، فلهذا تَلَفَّظ بهذه الكلمة مِنْ آخرها: «ءِ القادم» بهمزة مكسورةٍ ثابتة درجاً لأنها همزةُ القطع.
Derim ki: Onların «min âhirihâ il-kâdimi» (مِنْ آخِرِهَا إِلْقَادِمِ) sözünün açıklaması şöyledir: İki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle «ilâ»nın (إِلَى) elifi hazfedilmiştir; çünkü «ilâ»nın elifi sakindir, «el-kâdim» (الْقَادِم) kelimesinin belirlilik lâm'ı da sakindir, vasıl hemzesi ise geçiş halinde düşmüştür. Bu iki sakin bir araya gelince birincisi hazfedilmiş, böylece iki lâm karşılaşmıştır: «ilâ»nın lâm'ı ile tarif lâm'ı. Onun görüşüne göre ikincisi hazfedilmiştir; oysa birincisinin hazfedilmesi daha evladır, çünkü ikincisi belirliliğe delalet etmektedir. «İlâ» harfinden geriye hemzeden başkası kalmayınca «el-kâdim»in lâm'ına bitişmiş, hemze de esresi üzere kalmıştır. İşte bu yüzden bu kelimeyi sonundan itibaren esreli bir hemzenin geçiş halinde de sabit kalmasıyla «i'l-kâdim» (إِلْقَادِمِ) şeklinde telaffuz etmiştir; çünkü o katı' hemzesidir.
قال أبو شامة: «وهذا قريبٌ مِنْ قولهم» مِلْكذب «و» عَلْماءِ بنو فلان «و» بَلْعنبر «يريدون: من الكذب، وعلى الماء بنو فلان، وبنو العنبر» . قلت: يريد قوله:
Ebû Şâme şöyle demiştir: «Bu, onların 'mine'l-kizbi' (مِنَ الْكَذِبِ), 'ale'l-mâi benû fülan' (عَلَى الْمَاءِ بَنُو فُلاَنٍ) ve 'benü'l-anber' (بَنُو الْعَنْبَرِ) manasını kastederek 'mil-kizb' (مِلْكَذِب), 'al-mâi benû fülân' (عَلْمَاءِ بَنُو فُلاَن) ve 'bel-'anber' (بَلْعَنْبَر) demelerine yakındır». Derim ki: [Şairin] şu sözünü kastetmektedir:
٢٧٢٠ - أبْلِغْ أبا دَخْتنوسَ مَأْلُكَةً ... غيرُ الذي [قد] يُقال مِلْكذب
2720 - Ebû Dahtenûs'a bir mektup ulaştır; / Yalandan söylenenlerin dışındaki [gerçekleri içeren].
وقول الآخر:
Ve diğer [şairin] şu sözünü [kastetmektedir]:
٢٧٢١ - فما سَبَقَ القَيْسِيَّ مِن سُوءِ فِعْلِهِ ... ولكنْ طَفَتْ عَلْماءِ غُرْلَةُ خالدِ
2721 - Kayslı, kötü fiilinden dolayı öne geçmiş değildir; / Fakat Hâlid'in sünnetsiz derisi su üstüne çıkıverdi.
وقد ردَّ بعضُهم قولَ الفراء بأنَّ نونَ «مِنْ» لا تُحْذف إلا في ضرورة وأنشد: مِلكذبِ.
Bazıları Ferrâ'nın sözünü, «min»in (مِنْ) nun'unun ancak şiir zaruretinde hazfedilebileceğini söyleyerek reddetmiş ve «mil-kizbi» (مِلْكَذِبِ) [mısraını] inşad etmiştir.
الثالث: أنَّ أصلَها «لَما» بالتخفيف ثم شُدِّدت، وإلى هذا ذهب أبو عثمان. قال الزجاج: «وهذا ليس بشيءٍ لأنَّا لَسْنا نُثَقِّل ما كان على حرفين، وأيضاً فلغةُ العرب على العكس من ذلك يُخَفِّفون ما كان مثقَّلاً نحو:» رُبَ «في» رُبَّ «. وقيل في توجيهه: إنما يكونُ في الحرف إذا كان آخراً، والميم هنا حشوٌ لأن الألف بعدها، إلا أن يقال: إنه أجرى الحرف المتوسط مُجرى المتأخر كقوله:
Üçüncüsü: Aslının tahfif ile «lemâ» (لَمَا) olduğu, sonra şeddelendiğidir; Ebû Osmân bu görüşe gitmiştir. Züccâc şöyle demiştir: «Bu bir değer taşımaz; çünkü biz iki harfli olan bir şeyi şeddelemeyiz. Ayrıca Arap dili bunun tam tersi üzeredir; onlar 'rubbe'deki (رُبَّ) [kelimeyi] 'rube' (رُبَ) yaparak şeddeli olanı hafifletirler». Bu görüşün izahında şöyle denilmiştir: [Şeddeleme] harf sonda olduğu zaman gerçekleşir; buradaki mîm ise ortadadır, çünkü elif ondan sonradır. Ancak şu beyitteki gibi orta harfi son harf konumunda tuttuğu söylenirse müstesnadır:
٢٧٢٢ - ... مثلَ الحريقِ وافَقَ القَصَبَّا
2722 - ... Kamışlara rastlayan yangın gibi.
يريد: القصبَ، فلمَّا أشبع الفتحة تولَّد منها ألف، وضعَّف الحرف، وكذلك قوله:
«el-Kasabe» (الْقَصَبَ) demek istemiştir; fethayı işbâ yapınca (uzatınca) ondan bir elif doğmuş ve harfi şeddelemiştir. Yine şairin şu sözü de böyledir:
٢٧٢٣ - ببازِلٍ وَجْناءَ أو عَيْهَلِّي ... شدَّد اللام مع كونِها حَشْواً بياء الإِطلاق. وقد يُفَرَّق بأن الألف والياء في هذين البيتين في حكم المطَّرح، لأنهما نشآ من حركةٍ بخلافٍ ألف» لما «فإنها أصليةٌ ثابتة، وبالجملة فهو وجهٌ ضعيفٌ جداً.
2723 - Güçlü ve iri bir dişi deve yahut hızlı bir deve üzerinde... / Itlâk yâ'sı sebebiyle lâm harfi ortada olmasına rağmen onu şeddelemiştir. Ancak şöyle bir fark gözetilebilir: Bu iki beyitteki elif ve yâ atılmış hükmündedir; zira bunlar bir harekeden doğmuştur. Oysa «lemâ»daki (لَمَا) elif böyle olmayıp aslidir ve sabittir. Velhasıl, bu son derece zayıf bir vecihtir.
الرابع: أن أصلَها» لَمَّاً «بالتنوين ثم بُني منه فَعْلى، فإنْ جَعَلْتَ ألفَه للتأنيث لم تصرِفْه، وإنْ جَعَلْتَها للإِلحاق صَرَفْتَه، وذلك كا قالوا في» تَتْرى «بالتنوين وعدمِه، وهو مأخوذٌ مِنْ قولك لَمَمْتُه أي: جَمَعْته، والتقدير: وإنْ كلاً جميعاً ليوفِّينَّهم، ويكون» جميعاً «فيه معنى التوكيد ككل، ولا شك أن» جميعاً «يفيد معنى زائداً على» كل «عند بعضهم. قال:» ويدل على ذلك قراءةُ مَنْ قرأ «لمَّاً» بالتنوين «.
Dördüncüsü: Aslının tenvin ile «lemmen» (لَمّاً) olduğu, sonra bundan 'fa'lâ' (فَعْلَى) vezninin türetildiğidir. Şayet onun elifini müenneslik için kılarsan gayrimunsarif yaparsın; ilhak için kılarsan munsarif yaparsın. Nitekim tenvinli ve tenvinsiz olarak «tetrâ» (تَتْرَى) kelimesinde söyledikleri de böyledir. Bu, 'onu topladım' manasındaki 'lememtühû' (لَمَمْتُهُ) sözünden alınmıştır. Takdir: 'Şüphesiz onların hepsini tastamam toplayarak eksiksiz ödeyecektir' şeklindedir. «Cemî'an» (hepsini/topluca) kelimesi 'küll' (كُلّ) gibi tekit manası taşır. Şüphesiz bazılarının nezdinde «cemî'an», «küll» kelimesinden daha fazla bir mana ifade eder. [Müellif] demiştir ki: «Tenvin ile 'lemmen' (لَمّاً) okuyan kimsenin kıraati de buna delalet eder».
الخامس: أن الأصل» لَمَّاً «بالتنوين أيضاً، ثم أَبْدل التنوينَ ألفاً وقفاً، ثم أَجْرى الوصل مُجْرى الوقف. وقد مَنَع من هذا الوجهِ أبو عبيد قال:» لأن ذلك إنما يجوز في الشعر «يعني إبدالَ التنوين ألفاً وصلاً إجراءً له مُجْرى الوقف، وسيأتي توجيهُ قراءةِ» لَمَّاً «بالتنوين بعد ذلك.
Beşincisi: Aslın yine tenvin ile «lemmen» (لَمّاً) olduğu, sonra vakıf halinde tenvinin elife dönüştürüldüğü, ardından da vaslın (geçişin) vakıf hükmünde tutulduğudur. Ebû Ubeyd bu vechi menederek şöyle demiştir: «Çünkü bu ancak şiirde caiz olur»; yani vakıf hükmünde tutarak vasıl halinde tenvini elife dönüştürmeyi kastetmiştir. Tenvin ile «lemmen» (لَمّاً) kıraatinin açıklaması bundan sonra gelecektir.
وقال أبو عمرو ابن الحاجب: «استعمالُ» لَمَّا «في هذا المعنى بعيد، وحَذْفُ التنوين مِنْ المنصرف في الوصل أبعدُ، فإن قيل: لَمَّاً فَعْلى من اللَّمِّ، ومُنِعَ الصرف لأجل ألف التأنيث، والمعنى فيه مثل معنى» لمَّاً «المنصرف
Ebû Amr İbnü'l-Hâcib şöyle demiştir: «'Lemmâ'nın (لَمَّا) bu manada kullanılması uzaktır; vasıl halinde munsarif olandan tenvini hazfetmek ise daha da uzaktır. Şayet: 'Lemmâ, lemm kökünden fa'lâ veznindedir ve müenneslik elifi sebebiyle gayrimunsarif kılınmıştır; bundaki mana da munsarif olan 'lemmen' lafzının manası gibidir' denilirse,
فهو أبعدُ، إذ لا يُعرف» لمَّا «فعلى بهذا المعنى ولا بغيره، ثم كان يلزَمُ هؤلاء أن يُميلوا كمَنْ أمال، وهو خلافُ الإِجماع، وأن يكتبوها بالياء، وليس ذلك بمستقيم» .
Bu daha da uzaktır; zira ne bu manada ne de başka bir manada fa'lâ vezninde 'lemmâ' bilinmemektedir. Ayrıca [böyle olsaydı] bu görüşü savunanların imâle yapanlar gibi imâle yapmaları gerekirdi ki bu icmaya aykırıdır; ve onu yâ ile yazmaları gerekirdi, oysa bu doğru değildir».
السادس: أنَّ «لَمَّا» زائدة كما تزاد «إلا» قاله أبو الفتح وغيرُه، وهذا وجهٌ لا اعتبارٌ به فإنه مبنيٌّ على وجه ضعيف أيضاً، وهو أنَّ «إلا» تأتي زائدةً.
Altıncısı: «İllâ»nın (إِلاَّ) zait olarak gelmesi gibi «lemmâ»nın (لَمَّا) da zait olduğudur; bunu Ebü'l-Feth ve başkaları söylemiştir. Bu, itibar edilmeyecek bir vecihtir; çünkü o da zayıf bir veche, yani «illâ»nın zait olarak gelebileceği görüşüne dayanmaktadır.
السابع: أنَّ «إنْ» نافيةٌ بمنزلة «ما» ، و «لمَّا» بمعنى «إلا» فهي كقوله: {إِن كُلُّ نَفْسٍ لَّمَّا عَلَيْهَا} [الطارق: ٤] أي: ما كلُّ نفسٍ إلا عليها، {وَإِن كُلُّ ذَلِكَ لَمَّا مَتَاعُ} [الزخرف: ٣٥] أي: ما كل ذلك إلا متاع/. واعتُرِض على هذا الوجه بأنَّ «إنْ» النافية لا تَنْصِبُ الاسمَ بعدها، وهذا اسمٌ منصوب بعدها. وأجاب بعضهم عن ذلك بأن «كلاً» منصوبٌ بإضمار فعلٍ، فقدَّره قومٌ منهم أبو عمر ابن الحاجب: وإنْ أرى كلاً، وإن أعلمُ، ونحوه، قال: «ومِنْ ههنا كانت أقلَّ إشكالاً مِنْ قراءة ابن عامر لقبولها هذا الوجهَ الذي هو غيرُ مستبعَدٍ ذلك الاستبعاد، وإن كان في نصب الاسم الواقع بعد حرف النفي استبعادٌ، ولذلك اختلُفِ في مثلِ قوله:
Yedincisi: «İn»in (إِنْ) «mâ» (مَا) konumunda nefyedici (nâfiye) olduğu, «lemmâ»nın (لَمَّا) da «illâ» (إِلاَّ) manasında olduğudur. Bu durum tıpkı {إِن كُلُّ نَفْسٍ لَّمَّا عَلَيْهَا} “Hiçbir nefis yoktur ki üzerinde mutlaka...” [Târık: 4] yani 'üzerinde bir gözetici bulunmayan hiçbir nefis yoktur' kavli ve {وَإِن كُلُّ ذَٰلِكَ لَمَّا مَتَاعُ} “Bütün bunlar ancak bir geçimliktir” [Zuhruf: 35] yani 'bütün bunlar geçimlikten başka bir şey değildir' kavli gibidir. Bu veche, nâfiye olan «in»in kendisinden sonraki ismi nasbetmeyeceği, buradaki ismin ise ondan sonra mansub olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Bazıları buna cevaben «küllen» (كُلاًّ) kelimesinin gizli bir fiille mansub olduğunu söylemişlerdir. Aralarında Ebû Amr İbnü'l-Hâcib'in de bulunduğu bir topluluk bunu: 'Ve in erâ küllen' (وَإِنْ أَرَى كُلاًّ - Ve görmüyorum hepsini ancak...), 've in a'lemü' (وَإِنْ أَعْلَمُ - Ve bilmiyorum) ve benzeri takdirlerle açıklamıştır. İbnü'l-Hâcib şöyle demiştir: «İşte bu sebeple, İbn Âmir'in kıraatinden daha az müşkil olmuştur; çünkü büsbütün uzak sayılmayacak olan bu vechi kabul etmektedir. Her ne kadar nefy harfinden sonra gelen ismin nasbedilmesinde bir uzaklık bulunsa da. Nitekim şu sözün benzerinde de ihtilaf edilmiştir:
٢٧٢٤ - ألا رجلاً جزاه اللَّه خيراً ... يَدُلُّ على مُحَصِّلةٍ تَبيتُ
2724 - Allah'ın kendisine hayırla karşılık vereceği bir adam yok mudur ki, / Geceleyen bir kadına yol göstersin?
هل هو منصوب بفعلٍ مقدَّر أو نُوِّن ضرورةً؟ فاختار الخليلُ إضمارَ الفعلِ، واختار يونس التنوين للضرورة» ، وقدَّره بعضهم بعد «لمَّا» مِنْ لفظ «
Bu [kelime] takdir edilen bir fiille mi mansubdur, yoksa zaruretten ötürü mü tenvinlenmiştir? Halîl fiilin gizlenmesini (takdirini) tercih etmiş, Yûnus ise zaruret sebebiyle tenvinlenmesini tercih etmiştir». Bazıları ise bunu «lemmâ»dan sonra «
ليُوَفِّينَّهم» والتقدير: وإن كلاً إلا ليوفِّيَنَّ ليوفِّينَّهم. وفي هذا التقدير بُعْدٌ كبيرٌ أو امتناع؛ لأنَّ ما بعد «إلا» لا يعمل فيما قبلها. واستدلَّ أصحابُ هذا القول أعني مجيء «لَمَّا» بمعنى «إلا» بنص الخليل وسيبويه على ذلك، ونصره الزجاج، قال بعضهم: «وهي لغة هُذَيْل يقولون: سألتك باللَّه لمَّا فعلت أي: إلا فعلت» . وقد أنكر الفراء وأبو عبيد ورودَ «لمَّا» بمعنى إلا، قال: أبو عبيد: «أمَّا مَنْ شدَّد» لمَّا «بتأويل» إلا «فلم نجدْ هذا في كلامِ العرب، ومَنْ قال هذا لزمه أن يقولَ:» قام القوم لمَّا أخاك «يريد: إلا أخاك، وهذا غيرُ موجودٍ» .
leyüveffiyennehüm» lafzından [bir fiille] takdir etmişlerdir; takdir: 'Ve in küllen illâ leyüveffiyen leyüveffiyennehüm' şeklindedir. Bu takdirde büyük bir uzaklık hatta imkânsızlık vardır; zira «illâ»dan sonra gelen lafız, kendisinden öncesinde amel edemez. Bu görüşün sahipleri -yani «lemmâ»nın «illâ» manasına gelmesini savunanlar- Halîl ve Sîbeveyh'in bu konudaki nassını delil getirmişler, Züccâc da bunu desteklemiştir. Bazıları şöyle demiştir: «Bu, Hüzeyl kabilesinin lehçesidir; onlar 'Allah aşkına senden yapmanı istedim' manasında 'Seeltüke billâhi lemmâ fe'alte' (سَأَلْتُكَ بِاللَّهِ لَمَّا فَعَلْتَ) derler». Ferrâ ve Ebû Ubeyd ise «lemmâ»nın 'illâ' manasında gelmesini reddetmişlerdir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: «'Lemmâ'yı 'illâ' teviliyle şeddeleyenlere gelince; biz bunu Arapların kelamında bulamadık. Bunu söyleyen kimsenin 'İllâ ehâke' (kardeşin hariç) manasını kastederek 'Kâme'l-kavmü lemmâ ehâke' (قَامَ الْقَوْمُ لَمَّا أَخَاكَ) demesi gerekirdi; oysa böyle bir kullanım mevcut değildir».
وقال الفراء: «وأمَّا مَنْ جَعَلَ» لَمَّا «بمنزلة» إلا «فهو وجهٌ لا نعرفه، وقد قالت العربُ في اليمن:» باللَّه لمَّا قمت عنا «، و» إلا قمت عنا «، فأمَّا في الاستثناء فلم نَقُلْه في شعر ولا في غيره، ألا ترى أن ذلك لو جاز لسمعْتَ في الكلام: ذهب الناس لمَّا زيداً» .
Ferrâ şöyle demiştir: «'Lemmâ'yı 'illâ' konumunda kılan kimseye gelince; bu bizim bilmediğimiz bir vecihtir. Gerçi Araplar yeminde: 'Billâhi lemmâ kumte 'annâ' (Allah aşkına başımızdan kalk git) ve 'İllâ kumte 'annâ' demişlerdir; fakat istisnada biz bunu ne şiirde ne de başka bir yerde söyledik. Görmez misin ki şayet bu caiz olsaydı, kelamda 'Zeyd hariç insanlar gitti' manasında 'Zehebe'n-nâsü lemmâ Zeyden' (ذَهَبَ النَّاسُ لَمَّا زَيْداً) dendiğini işitirdin».
فأبو عبيد أنكر مجيء «لمَّا» بمعنى «إلا» مطلقاً، والفراء جَوَّز ذلك في القسم خاصةً، وتبعه الفارسي في ذلك فإنه قال في تشديد «لمَّا» في هذه الآية: «لا يصلح أن تكون بمعنى» إلا «؛ لأن» لَمَّا «هذه لا تفارق القسم» وردَّ الناس قوله بما حكاه الخليل وسيبويه، وبأنها لغة هُذَيْل مطلقاً، وفيه نظرٌ، فإنهم لمَّا حَكَوا اللغة الهذيلية حَكَوْها في القسم كما تقدم مِنْ نحو: «نَشَدْتُك باللَّه لمَّا فعلت» و «أسألك باللَّه لمَّا فعلت» . وقال أبو علي أيضاً
Ebû Ubeyd, «lemmâ»nın mutlak olarak «illâ» manasına gelişini inkâr etmiştir; Ferrâ ise bunu sadece yemine tahsis ederek caiz görmüştür. el-Fârisî de bu konuda ona tabi olmuş ve bu ayette «lemmâ»nın şeddelenmesi hakkında şöyle demiştir: «'İllâ' manasında olması uygun düşmez; zira bu 'lemmâ' yeminden ayrılmaz». Âlimler onun bu sözünü Halîl ve Sîbeveyh'in naklettikleriyle ve bunun mutlak olarak Hüzeyl lehçesi olmasıyla reddetmişlerdir. Ancak bunda eleştiriye açık bir yön vardır; çünkü onlar Hüzeyl lehçesini naklettiklerinde, tıpkı yukarıda geçen «Neşedtüke billâhi lemmâ fe'alte» ve «Es'elüke billâhi lemmâ fe'alte» misallerinde olduğu gibi yemin bağlamında nakletmişlerdir. Ebû Ali de
مستشكلاً لتشديد «لمَّا» في هذه السورة على تقدير أن «لمَّا» بمعنى «إلا» لا تختص بالقسم ما معناه: أن تشديد «لمَّا» ضعيف سواء شددت «إن» أم خَفَّفْت، قال: «لأنه قد نُصِب بها» كلاً «، وإذا نُصب بالمخففة كانت بمنزلة المثقلة، وكما لا يَحْسُن:» إنَّ زيداً إلا منطلق «، لأن الإِيجابَ بعد نفي، ولم يتقدَّمْ هنا إلا إيجابٌ مؤكد، فلذا لا يَحْسُن: إن زيداً لَمَّا مُنْطلق» لأنه بمعناه، وإنما ساغ: «نَشَدْتُك اللَّهَ إلا فعلت ولمَّا فعلت» لأنَّ معناه الطلب، فكأنه قال: ما أطلب منك إلا فِعْلك، فحرفُ النفي مرادٌ مثل: {تَالله تَفْتَؤُاْ} [يوسف: ٨٥] ، ومَثَّل ذلك أيضاً بقولهم: «شَرٌ أهرُّ ذاناب» أي: ما أهرَّه إلا شرٌّ، قال: «وليس في الآية معنى النفي ولا الطلبِ. وقال الكسائي:» لا أعرف وجه التثقيل في لمَّا «. قال الفارسي:» ولم يُبْعِدْ فيما قال «. ورُوي عن الكسائي أيضاً أنه قال:» اللَّه ﷿ أعلمُ بهذه القراءة، لا أعرف لها وجهاً «.
«lemmâ»nın «illâ» manasında oluşunun yemine mahsus olmadığı varsayımına dayanarak bu surede «lemmâ»nın şeddeli okunmasını müşkil bularak özetle şöyle demiştir: Gerek «in»i şeddele gerek hafiflet, «lemmâ»nın şeddelenmesi zayıftır. [Ebû Ali] şöyle dedi: «Çünkü onunla 'küllen' kelimesi nasbedilmiştir; muhaffefe olan edatla nasb yapıldığında müsekkale (şeddeli) konumunda olur. Nitekim olumlama bir nefiyden sonra geldiği ve burada da tekitli bir olumlamadan başkası öne geçmediği için 'İnne Zeyden illâ müntalikun' denilmesi uygun olmadığı gibi, aynı manada olduğu için 'İnne Zeyden lemmâ müntalikun' denilmesi de uygun olmaz. 'Neşedtükellâhe illâ fe'alte ve lemmâ fe'alte' sözünün caiz olması ise onun talep (istek) manasında olmasındandır; sanki 'Senden fiilinden başkasını istemiyorum' demiştir. Dolayısıyla nefiy harfi, tıpkı {تَاللَّهِ تَفْتَؤُا} “Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ anıp duruyorsun...” [Yûsuf: 85] ayetinde olduğu gibi kastedilmiştir». Bunu yine onların: 'Şerrun eharrâ zâ nâbin' (Köpeği ancak bir şer havlatmıştır) yani 'onu bir şerden başkası havlatmamıştır' sözleriyle örneklendirmiş ve şöyle demiştir: «Ayet-i kerimede ise ne nefiy ne de talep manası vardır». Kisâî ise: «'Lemmâ'daki şeddelenişin vechini bilmiyorum» demiştir. el-Fârisî de: «Söylediğinde [haktan] uzaklaşmamıştır» demiştir. Kisâî'den ayrıca şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Allah Azze ve Celle bu kıraati en iyi bilendir; ben buna bir vecih bulamıyorum».
الثامن: قال الزجاج:» قال بعضهم قولاً ولا يجوزُ غيرُه: «إنَّ» لمَّا «في معنى إلا، مثل {إِن كُلُّ نَفْسٍ لَّمَّا عَلَيْهَا حَافِظٌ} [الطارق: ٤] ثم أَتْبَع ذلك بكلام طويل مشكل حاصِلُه يَرْجِع إلى أن معنى» إنْ زيدٌ لمنطلق «: ما زيد إلا منطلق، فَأَجْرَيْتَ المشددة كذلك في هذا المعنى إذا كانت اللام في خبرها، وعملُها النصبَ في اسمها باقٍ بحاله مشددةً ومخففةً، والمعنى نفيٌ ب» إنْ «وإثباتٌ باللام التي بمعنى إلا، ولَمَّا بمعنى إلا» .
Sekizincisi: Züccâc şöyle demiştir: «Bazıları, başkası caiz olmayan bir söz söyleyip: 'İnne'deki (şüphesiz) «lemmâ», tıpkı {إِن كُلُّ نَفْسٍ لَّمَّا عَلَيْهَا حَافِظٌ} “Hiçbir nefis yoktur ki üzerinde mutlaka bir koruyucu bulunmasın” [Târık: 4] ayetinde olduğu gibi «illâ» manasındadır' demişlerdir». Züccâc ardından uzun ve müşkil bir söz zikretmiştir ki neticesi şuna varmaktadır: «İn Zeydün le-müntalikun» sözünün manası 'Zeyd ancak yola çıkmıştır' (Zeyd yola çıkmış olandan başkası değildir) demektir. Haberi lâm harfi taşıdığı vakit şeddeli olanı da bu manada carî kılarsın; onun gerek şeddeli gerek muhaffefe halinde ismini nasbetme ameli ise olduğu gibi kalır. Mana: «İn» ile nefiy, «illâ» manasındaki lâm ile ispat şeklindedir; «lemmâ» da «illâ» manasındadır.
قلت: قد تقدَّم إنكارُ أبي علي على جوازِ «إلا» في مثلِ هذا التركيب فكيف يجوز «لمَّا» التي بمعناها؟
Derim ki: Ebû Ali'nin böylesi bir terkipte «illâ»nın gelişini caiz görmeyişi daha önce geçmişti; o halde onun manasındaki «lemmâ» nasıl caiz olabilir?
وأمَّا قراءةُ ابنِ عامر وحمزة وحفص ففيها وجوه، أحدها: أنها «إنَّ»
İbn Âmir, Hamza ve Hafs'ın kıraatine gelince, bunda birkaç vecih vardır; birincisi: Onun olduğu haliyle şeddeli «inne» (إِنَّ)
المشددةَ على حالها، فلذلك نُصب ما بعدها على أنه اسمُها، وأمَّا «لمَّا» فالكلامُ فيها كما تقدم مِنْ أنَّ الأصلَ «لَمِنْ ما» بالكسر أو «لَمَنْ ما» بالفتح، وجميعُ تلك الأوجهِ التي ذكرْتُها تعودُ ههنا. والقولُ بكونها بمعنى «إلا» مُشْكِلٌ كما تقدَّم تحريرُه عن أبي علي هنا.
olduğudur; bundan dolayı kendisinden sonraki lafız onun ismi olarak nasbedilmiştir. «Lemmâ»ya gelince; onun hakkındaki izahat, daha önce geçtiği üzere aslın kesre ile «le-min mâ» (لَمِنْ ما) yahut fetha ile «le-men mâ» (لَمَنْ ما) olduğu şeklindedir ve zikrettiğim bütün o vecihler buraya da racidir. Onun «illâ» manasında olduğu sözü ise burada Ebû Ali'den tahkik edildiği üzere müşkildir.
الثاني: قال المازنيٌّ: «إنَّ» هي المخففة ثُقِّلَتْ، وهي نافيةٌ بمعنى «ما» كما خُفِّفَتْ «إنَّ» ومعناها المثقلة و «لَمَّا» بمعنى «إلا» . وهذا قولٌ ساقطٌ جداً لا اعتبارَ به، لأنه لم يُعْهَدْ تثقيلُ «إنْ» النافية، وأيضاً ف «كلاً» بعدها منصوبٌ، والنافيةُ لا/ تَنْصِبُ.
İkincisi: Mâzinî şöyle demiştir: «'İnne' (إِنَّ), şeddelenmiş olan muhaffefe edattır; 'inne' hafifletilip manası şeddeli kaldığı gibi, o da 'mâ' manasında nefyedicidir ve 'lemmâ' da 'illâ' manasındadır». Bu, tamamen tutarsız ve itibara değmez bir sözdür; çünkü nâfiye olan «in»in şeddelenmesi bilinmemektedir. Ayrıca kendisinden sonraki «küllen» mansubdur, oysa nâfiye edatı nasb yapmaz.
الوجه الثالث: أنَّ «لَمَّا» هنا هي الجازمة للمضارع حُذِف مجزومُها لفهم المعنى. قال الشيخ أبو عمرو ابن الحاجب في أماليه: «لمَّا» هذه هي الجازمةُ فحُذِف فِعْلُها للدلالةِ عليه، لِما ثبت من جواز حَذْفِ فِعْلِها في قولهم: «خَرَجْتُ ولمَّا» و «سافرتُ ولمَّا» وهو شائعٌ فصيح، ويكون المعنى: وإنَّ كلاً لمَّا يُهْمَلوا أو يُتْرَكوا لِما تقدَّم من الدلالةِ عليه مِنْ تفصيل المجموعين بقوله {فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} [هود: ١٠٥] ، ثم فَصَّل الأشقياءَ والسعداء، ومجازاتَهم، ثم بَيَّن ذلك بقولِه {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ} ، قال: «وما أعرفُ وجهاً أشبهَ مِنْ هذا، وإن كانت النفوسُ تستبعده مِنْ جهةِ أن مثلَه لم يَرِدْ في القرآن» ، قال: «والتحقيقُ يأبى استعبادَه» . قلت: وقد نَصَّ النحويون على أن «لمَّا» يُحذف
Üçüncü vecih: Buradaki «lemmâ»nın (لَمَّا) muzarî fiili cezmeden edat olduğu ve mananın anlaşılması sebebiyle meczûmunun hazfedildiğidir. Şeyh Ebû Amr İbnü'l-Hâcib emâlîsinde şöyle demiştir: «Bu 'lemmâ' cezmeden edattır; kendilerine delalet ettiği için fiili hazfedilmiştir. Zira onların 'Çıktım ama henüz değil (hareket etmedim)' ve 'Yolculuğa çıktım ama henüz değil' sözlerinde fiilinin hazfedilmesinin caiz olduğu sabittir ve bu yaygın, fasih bir kullanımdır. Mana: {فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} “Artık onlardan kimi bedbahttır, kimi de bahtiyar” [Hûd: 105] kavliyle toplanan kimselerin ayrıntılı olarak zikredilmesinden hareketle buna delalet eden karine sebebiyle 'Şüphesiz onların hiçbiri henüz başıboş bırakılmış veya terk edilmiş değildir' şeklinde olur. Sonra [Allah Teâlâ] bedbahtları, bahtiyarları ve onların cezalarını detaylandırmış, ardından da bunu {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ} “Rabbin onların amellerini kendilerine mutlaka eksiksiz ödeyecektir” kavliyle açıklamıştır». [İbnü'l-Hâcib] demiştir ki: «Bundan daha uygun bir vecih bilmiyorum; her ne kadar Kur'an'da bir benzeri gelmediği cihetiyle nefisler bunu uzak görse de». [Yine] demiştir ki: «Fakat tahkik ehli bunu uzak görmekten imtina eder». Derim ki: Nahivciler «lemmâ»nın
مجزومُها باطِّراد، قالوا: لأنها لنفيِ قد فَعَلَ، وقد يُحذف بعدها الفعل كقوله:
meczûmunun kurallı bir şekilde (kıyasî olarak) hazfedileceğini açıkça belirtmişlerdir; demişlerdir ki: 'Çünkü o, «kad fe'ale» (kesinlikle yaptı) ifadesinin nefyidir ve bazen şairin şu sözünde olduğu gibi kendisinden sonraki fiil hazfedilir:
٢٧٢٥ - أَفِدُ الترحل غيرَ أن رِكابَنا ... لَمَّا تَزُل برحالِنا وكأنْ قَدِ
2725 - Göç vakti yaklaştı, şu kadar var ki bineklerimiz / Henüz yüklerimizle yola koyulmadı, fakat sanki koyulmuş gibidir.
أي: وكأن قد زالت، فكذلك مَنْفِيُّه، وممَّن نَصَّ عليه الزمخشري، عَلى حَذْفِ مجزومها، وأنشد يعقوب على ذلك في كتاب «معاني الشعر» له قولَ الشاعر:
Yani: Sanki yola koyulmuş gibidir; dolayısıyla onun nefyettiği de böyledir'. Meczûmunun hazfedilebileceğini açıkça belirtenlerden biri de Zemahşerî'dir. Ya'kûb da bu hususta kendisine ait 'Meâni'ş-Şi'r' adlı kitapta şairin şu sözünü inşad etmiştir:
٢٧٢٦ - فجِئْتُ قبوَرُمْ بَدْءاً ولمَّا ... فنادَيْتُ القبورَ فلم يُجِبْنَهْ
2726 - Kabirlerinize bir efendi olarak geldim, oysa henüz öyle değildim; / Kabirler[deki ölülere] seslendim fakat bana cevap vermediler.
قال: «قوله» بدءاً «، أي: سيداً، وبَدْءُ القوم سيِّدهم، وبَدْءُ الجَزْور خيرُ أَنْصِبائها، قال:» وقوله «ولما» ، أي: ولما أكنْ سَيِّداً إلا حينَ ماتوا فإني سُدت بعدهم، كقول الآخر:
Demiştir ki: «Şairin 'bed'en' (بَدْءاً) sözü: 'efendi' demektir; kavmin 'bed'i' onların efendisidir ve kesilen devenin 'bed'i' onun paylarının en hayırlısıdır». Demiştir ki: «Onun 've lemmâ' sözü ise: 'Ben ancak onlar öldükleri vakit efendi oldum; çünkü onlardan sonra başa geçtim' demektir; nitekim diğer şairin şu sözü gibidir:
٢٧٢٧ - خَلَتِ الدِّيارُ فسُدْتُ غيرَ مُسَوَّدِ ... ومن العَناءِ تَفُّردي السُّؤْدُدِ
2727 - Yurtlar boşaldı da efendi kılınmaksızın başa geçtim; / Efendilikte tek kalmam ise başlı başına bir derttir.
قال: «ونظيرُ السكوتِ على» لمَّا «دونَ فعلها السكوتُ على» قد «دونَ فعلِها في قول النابغة: أَفِدَ الترحُّل: البيت» .
Demiştir ki: «Fiili olmaksızın 'lemmâ' üzerinde durmanın benzeri, Nâbiğa'nın 'Efide't-terahhülü' beytinde fiili olmaksızın 'kad' üzerinde durmasıdır».
قلت: وهذا الوجهُ لا خصوصيةً له بهذه القراءة، بل يجيءُ في قراءة مَنْ شدَّد «لمَّا» سواءً شدَّد «إن» أو خفَّفها.
Derim ki: Bu vechî izah sadece bu kıraate mahsus olmayıp; gerek «in»i şeddelesin gerek hafifletsin, «lemmâ»yı şeddeleyenlerin kıraatinde de geçerlidir.
وأمَّا قراءةُ أبي عمرو والكسائي فواضحةٌ جداً، فإنها «إنَّ» المشددة عَمِلَتْ عملها، واللام الأولى لام الابتداء الداخلة على خبر «إنَّ» ، والثانية جواب قسم محذوف، أي: وإنَّ كلاً للذين واللَّهِ ليوفِّينَّهم، وقد تقدَّم وقوعُ «ما» على العقلاء مقرَّراً، ونظيرُ هذه الآيةِ قولُه تعالى: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَن لَّيُبَطِّئَنَّ} [النساء: ٧٢] غير أنَّ اللامَ في «لمَنْ» داخلة على الاسم، وفي «لمَّا» داخلة على الخبر. وقال بعضهم: «ما» هذه زائدة زِيْدت للفصل بين اللامَيْن: لامِ التوكيد ولامِ القسم. وقيل: اللام في «لَمَا» موطئةٌ للقسم مثلَ اللامِ في قوله تعالى: {وَلَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} [الزمر: ٦٥] ، والمعنى: وإنَّ جميعهم واللَّه ليوفِّينَّهم ربُّك أعمالَهم مِنْ حُسْنٍ وقُبْحٍ وإيمانٍ وجُحود.
Ebû Amr ve Kisâî'nin kıraatine gelince, bu son derece açıktır; zira şeddeli «inne» kendi amelini yapmıştır. İlk lâm, «inne»nin haberine dahil olan lâm-ı ibtidâdır; ikincisi ise hazfedilmiş bir yeminin cevabıdır. Yani: [Takdiri] «Şüphesiz onların hepsi o kimselerdir ki Allah'a andolsun [Rabbin] onların [amellerini] kendilerine mutlaka eksiksiz ödeyecektir» şeklindedir. «Mâ»nın akıl sahipleri için kullanılmasının kurala uygun olduğu daha önce geçmişti. Bu ayetin benzeri, Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlidir: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَن لَّيُبَطِّئَنَّ} [en-Nisâ: 72] “İçinizden öylesi de var ki elbette ağır davranır”. Şu kadar var ki «lemen»deki lâm isme, «lemâ»daki lâm ise habere dahil olmuştur. Bazıları şöyle demiştir: Bu «mâ», iki lâmı —yani tekit lâmı ile yemin lâmını— birbirinden ayırmak için ziyade kılınmış zâid bir edattır. Şöyle de denilmiştir: «Lemâ»daki lâm, Cenâb-ı Hakk'ın {وَلَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} [ez-Zümer: 65] “Andolsun, eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa gider” kavlindeki lâm gibi yemine hazırlık (müvattıe) lâmıdır. Anlam ise şudur: «Allah'a andolsun ki Rabbin, iyilik ve kötülükten, iman ve inkârdan ibaret amellerini onların hepsine mutlaka eksiksiz ödeyecektir».
وقال الفراء عند ذكره هذه القراءة: «جَعَل» ما «اسماً للناس كما جاز {فانكحوا مَا طَابَ لَكُمْ مِّنَ النسآء} [النساء: ٣] ، ثم جَعَلَ اللامَ التي فيها جواباً لإِنَّ، وجعل اللامَ التي في» ليوفِّيَنَّهم «لاماً دَخَلَتْ على نيةِ يمينٍ فيما بين» ما «وصلتِها كما تقول:» هذا مَنْ لَيَذْهَبَنَّ «، و» عندي ما لَغَيْرُه خيرٌ منه «ومثلُه: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَن لَّيُبَطِّئَنَّ} [النساء: ٧٢] . ثم قال بعد ذلك ما يدلُّ على أن اللامَ مكررةٌ فقال:» إذا عَجَّلَت العربُ باللام في غيرِ موضعِها أعادُوها إليه نحو: إنَّ زيداً لإِليك لمُحْسن، ومثله:
Ferrâ bu kıraati zikrederken şöyle demiştir: «{فانكحوا مَا طَابَ لَكُمْ مِّنَ النسآء} [en-Nisâ: 3] “Kadınlardan size helal olanlarla evlenin” [ayetinde] caiz olduğu gibi 'mâ'yı insanlara isim (ve zamir) kılmıştır; sonra onda bulunan lâmı 'inne'nin cevabı yapmış, 'leyüveffiyennehüm'deki lâmı ise 'mâ' ile sılası arasına yemin niyetiyle girmiş bir lâm kılmıştır; nitekim 'Hâzâ men leyezhebenne' (Bu kimse mutlaka gidecektir) ve 'İndî mâ legayruhû hayrun minhü' (Yanımdaki şey öyle bir şeydir ki başkası ondan daha hayırlıdır) demen gibidir. {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَن لَّيُبَطِّئَنَّ} [en-Nisâ: 72] “İçinizden öylesi de var ki elbette ağır davranır” [ayeti] de bunun gibidir». Ardından lâmın tekrarlandığına delalet eden şu sözleri söylemiştir: «Araplar lâmı kendi yerinin dışında aceleyle öne aldıklarında, onu asıl yerine tekrar getirirler; örneğin: 'İnne Zeyden le-ileyke le-muhsinun' (Şüphesiz Zeyd sana karşı elbette iyilik yapmaktadır) gibi; şu [beyit] de bunun gibidir:
٢٧٢٨ -
2728 -
ولو أنَّ قومي لم يكونوا أعِزَّةً ... لبَعْدُ لَقَد لاقيتُ لا بُدَّ مَصْرَعا
Kavmim aziz ve güçlü kimseler olmasaydı... / Elbette bundan sonra kesinlikle bir ölümle karşılaşırdım.
قال: «أَدْخَلها في» بَعْد «، وليس بموضعِها، وسمعت أبا الجراح يقول:» إني لبحمد اللَّه لصالحٌ «.
[Ferrâ] demiştir ki: «[Şair] lâmı 'ba'dü' lafzına dahil etmiştir ki orası onun yeri değildir; Ebü'l-Cerrâh'ın şöyle dediğini işittim: 'İnnî le-bihamdillâhi le-sâlihun' (Ben Allah'a hamdolsun elbette iyiyim)».
وقال الفارسي في توجيهِ هذه القراءة:» وجهُها بيِّن وهو أنه نَصَب «كلاً» بإِنَّ، وأدخل لامَ الابتداء في الخبر، وقد دَخَلَتْ في الخبر لامٌ أخرى، وهي التي يُتَلقَّى بها القسم، وتختص بالدخول على الفعل، فلمَّا اجتمعت اللامان فُصِل بينهما كما فُصِل بين «إنَّ» واللامَ، فدخَلَتْها وإن كانَتْ زائدةً للفصل، ومثلُه في الكلام: «إن زيداً لَمَا لينطلقَنَّ» .
Fârisî bu kıraatin izahında şöyle demiştir: «Bunun vechi açıktır; o da 'küllen' lafzını 'inne' ile nasbetmiş, habere de lâm-ı ibtidâyı dahil etmiştir. Habere yeminin cevabında kullanılan ve fiile girmeye mahsus olan başka bir lâm daha girmiştir. İki lâm bir araya gelince, 'inne' ile lâm arasının ayrıldığı gibi bu iki lâmın arası da ayrılmıştır; dolayısıyla ayırma amacıyla zâid olsa bile [araya 'mâ'] girmiştir. Kelamda bunun benzeri: 'İnne Zeyden lemâ leyentaliganne' (Zeyd mutlaka ve mutlaka gidecektir) sözüdür».
فهذا ما تلخَّص لي من توجيهاتِ هذه القراءات الأربع، وقد طعن بعض الناس في بعضها بما لا تَحَقُّق له، فلا ينبغي أن يُلْتفت إلى كلامِه، قال المبرد: وهي جرأةٌ منه «هذا لحنٌ» يعني تشديدَ «لمَّا» قال: «لأن العرب لا تقول:» إن زيداً لَمَّا خارج «.
İşte bu dört kıraatin izahlarından bana göre özetlenen hususlar bunlardır. Bazı kimseler bunlardan bazılarına aslı esası olmayan gerekçelerle taanda bulunmuşlardır; dolayısıyla onların sözlerine itibar edilmemelidir. Müberred —ki bu onun adına bir cürettir— «Bu bir lahndir (dil yanlışıdır)» diyerek «lemmâ»nın şeddelenmesini kastetmiş ve şöyle demiştir: «Çünkü Araplar: 'İnne Zeyden lemmâ hâricun' demezler».
وهذا مردودٌ عليه. قال الشيخ: «وليس تركيبُ الآية كتركيبِ المثال الذي قال وهو:» إنَّ زيداً لَمَّا خارج «، هذا المثالُ لحنٌ» /.
Bu ise [Müberred'e] reddedilmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Ayetin terkibi, onun söylediği 'İnne Zeyden lemmâ hâricun' örneğinin terkibi gibi değildir; [oysa] bu örnek bir lahndir».
قلت: إنْ عنى أنه ليس مثلَه في التركيب من كل وجه فمُسَلَّم، ولكن ذلك لا يفيد فيما نحن بصددِه، وإن عنى أنه ليس مثلَه في كونه دخلت «لمَّا» المشددةُ على خبر إنَّ فليس كذلك بل هو مثلُه في ذلك، فتسليمُه اللحنَ في المثال المذكور ليس بصوابٍ، لأنه يَسْتلزم ما لا يجوز أن يقال.
Derim ki: Eğer terkip bakımından her yönden onun gibi olmadığını kastettiyse bu kabul edilir; ancak bu durum üzerinde durduğumuz meselede bir fayda sağlamaz. Yok eğer şeddeli «lemmâ»nın 'inne'nin haberine dahil olması bakımından onun gibi olmadığını kastettiyse durum öyle değildir; bilakis bu bakımdan onun gibidir. Dolayısıyla zikredilen misalde lahn bulunduğunu kabul etmesi doğru değildir; zira bu, söylenmesi caiz olmayan bir neticeyi gerektirir.
وقال أبو جعفر: «القراءةُ بتشديدهما عند أكثر النحويين لحن، حُكِيَ عن محمد بن يزيد أنه قال:» إنَّ هذا لا يجوز، ولا يقال: «إنَّ زيداً إلا
Ebû Câfer şöyle demiştir: «Her ikisinin de şeddeli okunması nahivcilerin çoğuna göre lahndir. Muhammed b. Yezîd'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Bu caiz değildir; nitekim 'İnne Zeyden illâ
لأضربنَّه» ، ولا «لَمَّا لأضربنَّه» . قال: «وقال الكسائي: اللَّهُ ﷿ أعلم، لا أعرف لهذه القراءة وجهاً» وقد تقدَّم ذلك، وتقدَّم أيضاً أن الفارسي قال: «كما لا يحسن:» إنَّ زيداً إلا لمنطلق «؛ لأنَّ» إلا «إيجاب بعد نفي، ولم يتقدم هنا إلا إيجابٌ مؤكَّد، فكذا لا يحسن» إنَّ زيداً لما منطلق «، لأنه بمعناه، وإنما ساغ» نَشَدْتُك باللَّه لمَّا فعلت «إلى آخر ما ذكرته عنه. وهذه كلُّها أقوالٌ مرغوبٌ عنها لأنها معارِضة للمتواترِ القطعي.
le-adribennehû' (Şüphesiz Zeyd'i ancak döveceğim) denilmediği gibi 'lemmâ le-adribennehû' da denilmez'». [Ebû Câfer] demiştir ki: «Kisâî ise: 'Allah azze ve celle en iyisini bilir, ben bu kıraat için bir vecih bilmiyorum' demiştir». Bu husus daha önce geçmişti. Yine daha önce Fârisî'nin şöyle dediği de geçmişti: «'İnne Zeyden illâ le-muntaligun' sözü uygun olmadığı gibi —çünkü 'illâ' nefiyden sonra gelen bir ispattır; burada ise pekiştirilmiş bir ispattan başkası öne geçmemiştir— aynı şekilde 'İnne Zeyden lemmâ muntaligun' sözü de uygun düşmez; zira onun anlamındadır. 'Neşedtüke billâhi lemmâ fealte' (Allah aşkına bunu yapmandan başka bir şey istemiyorum) sözü ise ancak...» diyerek ondan naklettiğim metnin sonuna kadar zikretmişti. Bütün bunlar itibar edilmeyen görüşlerdir; çünkü katî ve mütevatir olana zıttır.
وأمَّا القراءات الشاذة فأوَّلُها قراءةُ أُبَيّ ومَنْ تبعه: {وَإِن كُلٌّ لَّمَّا} بتخفيف» إنْ «ورفع» كل «على أنها إنْ النافية و» كلٌّ «مبتدأ، و» لمَّا «مشددة بمعنى إلاَّ، و» لَيُوَفِّيَنَّهم «جوابُ قسمٍ محذوفٍ، وذلك القسمُ وجوابُه خبرُ المبتدأ. وهي قراءةٌ جليَّة واضحةٌ كما قرؤوا كلُّهم: {وَإِن كُلٌّ لَّمَّا جَمِيعٌ} [يس: ٣٢] ومثلُه: {وَإِن كُلُّ ذَلِكَ لَمَّا مَتَاعُ} [الزخرف: ٣٥] ، ولا التفاتَ إلى قولِ مَنْ نفى أنَّ» لمَّا «بمنزلةِ إلاَّ فقد تقدَّمَتْ أدلتُه.
Şaz kıraatlere gelince; bunların ilki Übeyy ve ona tabi olanların {وَإِن كُلٌّ لَّمَّا} “...” kıraatidir. Bu kıraatte «in» hafifletilmiş (şeddesiz) ve «küllün» merfû kılınmıştır; bu durumda «in» nâfiye (olumsuzluk edatı), «küllün» mübteda, şeddeli «lemmâ» ise 'illâ' anlamındadır; «leyüveffiyennehüm» de mahzuf bir yeminin cevabıdır ve bu yemin ile cevabı mübtedanın haberidir. Bu, tıpkı hepsinin {وَإِن كُلٌّ لَّمَّا جَمِيعٌ} [Yâsîn: 32] “Onların hepsi toplanıp huzurumuza getirileceklerdir” ve bunun benzeri olan {وَإِن كُلُّ ذَلِكَ لَمَّا مَتَاعُ} [ez-Zuhruf: 35] “Bütün bunlar ancak dünya hayatının geçimliğidir” şeklinde okudukları gibi açık ve net bir kıraattir. «Lemmâ»nın 'illâ' konumunda olduğunu inkâr eden kimsenin sözüne itibar edilmez; zira bunun delilleri daha önce geçmişti.
وأمَّا قراءةُ اليزيدي وابن أرقم» لَمَّاً «بالتشديد منونةً ف» لمَّاً «فيها مصدرٌ مِنْ قولهم:» لَمَمْتُه أي جمعته لمَّاً «، ومنه قولُه تعالى: {وَتَأْكُلُونَ التراث أَكْلاً لَّمّاً} [الفجر: ١٩] ثم في تخريجه وجهان، أحدُهما ما قاله أبو الفتح، وهو أن يكونَ منصوباً بقوله:» ليوفينَّهم «على حَدِّ قولِهم:» قياماً لأقومَنَّ، وقعوداً لأقعدَنَّ «والتقدير: توفيةً جامعةً لأعمالهم ليوفِّيَنَّهم، يعني أنه منصوبٌ على المصدر الملاقي لعاملِه في المعنى دون الاشتقاق.
Yezîdî ve İbn Erkam'ın tenvinli ve şeddeli olarak «lemmen» (لَمَّاً) şeklindeki kıraatine gelince; buradaki «lemmen», Arapların: 'Lememtühû ey cema'tühû lemmen' (Onu toplayıp bir araya getirdim) sözünden gelen bir masdardır. Cenâb-ı Hakk'ın {وَتَأْكُلُونَ التراث أَكْلاً لَّمّاً} [el-Fecr: 19] “Mirası da harisçe (helal haram demeden) alabildiğine yiyorsunuz” kavli de bu kabildendir. Sonra bunun irabında iki vecih vardır: Birincisi, Ebü'l-Feth'in söylediğidir ki; o da Arapların: 'Kıyâmen le-egûmenne ve kuûden le-eg'udenne' (Ayakta durarak mutlaka duracağım, oturarak mutlaka oturacağım) sözleri kabilinden 'leyüveffiyennehüm' [fiili] ile mensub olmasıdır. Takdiri şöyledir: 'Tevfiyeten câmiaten li-a'mâlihim leyüveffiyennehüm' (Amellerini toptan eksiksiz ödemek suretiyle onlara mutlaka eksiksiz ödeyecektir). Yani iştikak bakımından değil, anlam bakımından amiline uyan mef'ûl-i mutlak (masdar) olarak mensubdur.
والثاني: ما قاله أبو عليّ الفارسي وهو: أن يكونَ وصفاً ل» كل «وصفاً بالمصدر مبالغةً، وعلى هذا فيجب أن يقدَّرَ المضافُ إليه» كل «نكرةً ليصحَّ وَصْفُ» كل «بالنكرة، إذ لو قُدِّر المضافُ معرفةً لتعرَّفَتْ» كل «، ولو تَعَرَّفَتْ لامتنع وَصْفُها بالنكرة فلذلك قُدِّر المضافُ إليه نكرةً، ونظيرُ ذلك قولُه تعالى:
İkincisi ise Ebû Ali el-Fârisî'nin söylediğidir: O da mübalağa kastıyla masdar yoluyla «küll» lafzının sıfatı olmasıdır. Buna göre, «küll» lafzının nekra ile sıfatlanmasının sahih olabilmesi için «küll»ün muzafun ileyhinin nekra olarak takdir edilmesi vaciptir. Zira muzafun ileyh marife takdir edilseydi «küll» marifeleşirdi; marifeleşseydi de onun nekra ile sıfatlanması imkânsız olurdu; işte bu sebeple muzafun ileyh nekra olarak takdir edilmiştir. Bunun benzeri Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlidir:
{وَتَأْكُلُونَ التراث أَكْلاً لَّمّاً} [الفجر: ١٩] ، فوقع «لمَّا» نعتاً ل «أكلاً» وهو نكرة.
{وَتَأْكُلُونَ التراث أَكْلاً لَّمّاً} [el-Fecr: 19] “Mirası da harisçe alabildiğine yiyorsunuz”. Burada «lemmâ», nekra olan «eklen» kelimesine sıfat olmuştur.
قال أبو عليّ: «ولا يجوزُ أن يكونَ حالاً لأنه لا شيءَ في الكلامِ عاملٌ في الحال» .
Ebû Ali demiştir ki: «Bunun hâl olması caiz değildir; zira kelamda hâlde amel edecek hiçbir amil yoktur».
[وظاهر عبارة الزمخشري أنه تأكيدٌ تابعٌ ل «كلاً» كما يتبعها أجمعون، أو أنه منصوبٌ على النعت ل «كلاً» ] فإنه قال: {وَإِنَّ كُلاًّ لَّمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} كقوله «أكلاً لمَّاً» ملمومين بمعنى مجموعين، كأنه قيل: وإنْ كلاً جميعاً، كقوله تعالى: {فَسَجَدَ الملائكة كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} [الحجر: ٣٠] انتهى. لا يريد بذلك أنه تأكيدٌ صناعيٌّ، بل فَسَّر معنى ذلك، وأراد أنه صفةٌ ل «كلاً» ، ولذلك قَدَّره بمجموعين. وقد تقدَّم لك في بعضِ توجيهات «لَمَّا» بالتشديد من غير تنوين أن المنون أصلُها، وإنما أُجري الوصلُ مجرى الوقف، وقد عُرِف ما فيه. وخبرُ «إنْ» على هذه القراءة هي جملة القسم المقدَّر وجوابه سواءً في ذلك تخريجُ أبي الفتح وتخريجُ شيخه.
[Zemahşerî'nin ifadesinin zahiri, tıpkı 'ecmaûn' lafzının 'küll'e tabi olması gibi 'küllen'e tabi olan bir tekit olduğunu veya 'küllen' lafzına sıfat olarak mensub olduğunu gösterir]. Nitekim o şöyle demiştir: {وَإِنَّ كُلاًّ لَّمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} “Şüphesiz Rabbin onların her birine [amellerini] mutlaka eksiksiz ödeyecektir” ifadesi, 'eklen lemmen' yani 'toplanmışlar olarak' sözü gibidir. Sanki Cenâb-ı Hakk'ın: {فَسَجَدَ الملائكة كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} [el-Hicr: 30] “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler” kavli gibi 'Ve in küllen cemîan' (Şüphesiz onların hepsine toptan) denilmiştir. [Zemahşerî'nin sözü] bitti. [Zemahşerî] bununla nahiv ıstılahındaki tekit manasını kastetmemiş, bilakis anlamı tefsir etmiş ve 'küllen' için bir sıfat olmasını murat etmiştir; nitekim bu sebeple onu 'toplanmışlar olarak' diye takdir etmiştir. Tenvinsiz şeddeli «lemmâ»nın bazı izahlarında tenvinlinin onun aslı olduğu ve vaslın vakıf yerine kaim kılındığı sana daha önce geçmişti; bundaki durum da bilinmektedir. Bu kıraate göre «in»in haberi, gerek Ebü'l-Feth'in gerekse hocasının izahında takdir edilen yemin ve cevabından oluşan cümledir.
وأمَّا قراءةُ الأعمش فواضحةٌ جداً وهي مفسرةٌ لقراءة الحسنِ المقتدمة، لولا ما فيها مِنْ مخالفة سواد الخط.
A'meş'in kıraatine gelince, bu son derece açıktır ve mushaf hattının yazısına olan muhalefeti bulunmasaydı Hasan'ın daha önce geçen kıraatini açıklayıcı mahiyettedir.
وأمَّا قراءةُ ما في مصحفِ أُبَي كما نقلها أبو حاتم فإنْ فيها نافية، و «مِنْ» زائدةٌ «في النفي، و» كل «مبتدأ، و» ليوفِّينَّهم «مع قَسَمه المقدَّر خبرُها، فَتَؤُول إلى قراءة الأعمش التي قبلها، إذ يصير التقديرُ بدون» مِنْ «: {وإنْ كلٌ إلا ليوفِّينَّهم} .
Übeyy'in mushafında bulunan kıraate gelince —Ebû Hâtim'in naklettiği üzere— buradaki «in» nâfiyedir; «min» ise nefiyde zâiddir; «küll» mübteda, «leyüveffiyennehüm» de takdirî yeminiyle beraber onun haberidir. Dolayısıyla kendisinden önceki A'meş kıraatine raci olur; zira «min» olmaksızın takdiri: {وإنْ كلٌ إلا ليوفِّينَّهم} (Her birine mutlaka eksiksiz ödenecektir) şeklinde olur.
والتنوين في» كلاً «عوضٌ من المضافِ إليه. قال الزمخشري:» يعني: وإنَّ كلَّهم، وإنَّ جميعَ المختلفين فيه «. وقد تقدَّم أنه على قراءةِ» لَمَّاً «بالتنوين في تخريج أبي علي له لا يُقَدَّر المضافُ إليه» كل «إلا نكرةً لأجل نعتِها بالنكرة.
«Küllen»deki tenvin, muzafun ileyhin ivazıdır (yerine gelmiştir). Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani: Şüphesiz onların hepsi ve hakkında ihtilaf edenlerin tamamı». Ebû Ali'nin izahına göre tenvinli «lemmen» kıraatinde, nekra ile sıfatlanması sebebiyle «küll»ün muzafun ileyhinin ancak nekra olarak takdir edilebileceği daha önce geçmişti.
وانظر إلى ما تضمَّنَتْه هذه الآيةُ الكريمة من التأكيد، فمنها: التوكيد ب» إنَّ «وب» كل «وبلام الابتداء الداخلة على خبر» إنَّ «وزيادةِ» ما «على رأيٍ، وبالقسمِ المقدر وباللامِ الواقعةِ جواباً له، وبنون التوكيد، وبكونها مشددةً، وإردافِها بالجملة التي بعدها من قوله {إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} فإنه يتضمَّن وعيداً شديداً للعاصي ووعداً صالحاً للطائع.
Bu yüce ayetin neleri ihtiva ettiğine bir bak: Bunlardan biri «inne» ile, «küll» ile, «inne»nin haberine dahil olan lâm-ı ibtidâ ile, bir görüşe göre «mâ»nın ziyadesi ile, takdir edilen yemin ile, onun cevabı olarak gelen lâm ile, tekit nûnu ile ve onun şeddeli olmasıyla pekiştirilmesidir; ayrıca {إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “Şüphesiz O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır” kavlinden sonra gelen cümle ile devam ettirilmesidir; zira bu [cümle], isyankâr için şiddetli bir tehdit, itaatkâr için ise güzel bir vaat içermektedir.
وقرأ/ العامَّةُ» يعملون «بياء الغيبة، جرياً على ما تقدَّم مِن المختلفين. وقرأ ابن هرمز» بما تعملون «بالخطاب فيجوز أن يكونَ التفاتاً من غَيْبة إلى خطاب، ويكون المخاطبون هم الغيب المتقدِّمون، ويجوز أن يكونَ التفاتاً إلى خطاب غيرهم.
Genel kıraat uleması (cumhur), ihtilaf edenlerle ilgili daha önce geçen ifadeye uygun olarak «ya'melûn» (يَعْمَلُونَ) kelimesini gâib yâ'sı ile okumuştur. İbn Hürmüz ise hitap ile «bimâ ta'melûn» (بِمَا تَعْمَلُونَ) şeklinde okumuştur; bu durumda gâibden hitaba bir iltifat olması ve muhatapların da daha önce geçen gâibler olması caizdir; başkalarına yönelik bir hitaba iltifat olması da caizdir.
قوله تعالى: {كَمَآ أُمِرْتَ} : الكافُ في محل النصب: إمَّا على النعتِ لمصدرٍ محذوفٍ، كما هو المشهورُ عند المعربين. قال الزمخشري: «أي: استقمْ استقامةً مثلَ الاستقامة التي أُمِرْتَ بها على جادَّة الحقِّ غيرَ عادلٍ عنها» ، وإمَّا على الحال من ضمير ذلك المصدر. واستَفْعَل هنا للطلب كأنه قيل: اطلبْ الإِقامةَ على الدين، قال: «كما تقول: استغفر، أي: اطلب الغفران» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَمَآ أُمِرْتَ} “Emrolunduğun gibi” kavlinde kâf harfi nasb mahallindedir: İrab uleması katında meşhur olduğu üzere ya mahzuf bir masdara sıfattır —Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani: Hak caddesinden sapmaksızın sana emredilen dosdoğruluk gibi dosdoğru ol»— ya da o masdarın zamirinden hâldir. Buradaki istif'âl kalıbı talep içindir; sanki: 'Dinde dosdoğru kalmayı talep et' denilmiştir. [Zemahşerî] demiştir ki: «Nitekim 'istiğfar etti' yani 'mağfiret talep etti' demen gibidir».
قوله: {وَمَن تَابَ مَعَكَ} في «مَنْ» وجهان أحدهُما: أنَّه منصوبٌ على المفعول معه، كذا ذكره أبو البقاء، ويصير المعنى: استقم مصاحباً لمَنْ تاب مصاحباً لك، وفي هذا المعنى نُبُوٌّ عن ظاهرِ اللفظ. الثاني: أنه مرفوعٌ، فإنه نسق على المستتر في «استقم» ، وأغنى الفصلُ بالجارِّ عن تأكيده بضميرٍ منفصل في صحةِ العطف، وقد تقدَّم لك هذا البحثُ في قوله {اسكن أَنْتَ وَزَوْجُكَ} [البقرة: ٣٥] وأنَّ الصحيحَ أنه من عطفِ الجمل لا من عطف المفردات، ولذلك قدَّره الزمخشري: «فاستقم أنت وليستقم مَنْ تاب» فقدَّر الرافعَ له فعلاً لائقاً برفعِه الظاهرَ.
{وَمَن تَابَ مَعَكَ} “Ve seninle beraber tevbe edenler de” kavlindeki «men» lafzında iki vecih vardır: Birincisi, mef'ûlün maah olarak mensub olmasıdır; Ebü'l-Bekâ böyle zikretmiştir; bu durumda mana: 'Seninle beraber tevbe eden kimseyle birlikte dosdoğru ol' şeklinde olur ki bu manada lafzın zahirinden bir uzaklaşma vardır. İkincisi, merfû olmasıdır; zira «istegım»deki müstetir zamire atfedilmiştir ve atfın sıhhati için mecrur ile fasıl yapılması, munfasıl bir zamirle tekit edilmesine ihtiyaç bırakmamıştır. Bu mesele sana {اسكن أَنْتَ وَزَوْجُكَ} [el-Bakara: 35] “Sen ve eşin yerleşin” kavlinde geçmiş ve sahih olanın müfredlerin atfı değil cümlelerin atfı olduğu belirtilmişti. Bu sebepledir ki Zemahşerî: «Sen dosdoğru ol, tevbe eden kimse de dosdoğru olsun» şeklinde takdir etmiş ve onu raf edeni, zahirdeki raf durumuna uygun bir fiil olarak takdir etmiştir.
وقرأ العامَّةُ {بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} بالتاء جرياً على الخطاب المتقدم.
Genel kıraat uleması (cumhur), önceki hitaba uygun olarak {بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “[Allah] yaptıklarınızı hakkıyla görendir” [ayetini] tâ ile okumuştur.
وقرأ الحسن والأعمش وعيسى الثقفي بالياء للغيبة، وهو التفاتٌ من خطابٍ لغيبةٍ عكسَ ما تقدم في {بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} [هود: ١١١] .
Hasan, A'meş ve Îsâ es-Sekafî ise gâiblik bildiren yâ ile okumuşlardır; bu da {بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} [Hûd: 111] “Yaptıklarından hakkıyla haberdardır” [ayetinde] geçen durumun aksine, hitaptan gâibe bir iltifattır.
قوله تعالى: {وَلاَ تركنوا} : قرأ العامَّةُ بفتح التاء والكاف، والماضي من هذا ركِن بكسر العين كعَلِمَ، وهذه هي الفصحى، كذا قال الأزهري. قال غيره: «وهي لغةُ قريش» . وقرأ أبو عمرو في روايةٍ «تِرْكَنوا» ، وقد تقدَّم إتقانُ ذلك أوَل هذا الموضوع.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ تركنوا} “Ve meyletmeyin” kavli: Genel kıraat uleması (cumhur) tâ ve kâf harflerinin fethasıyla okumuştur. Bunun mazi fiili, 'alime' gibi aynü'l-fiilinin kesresiyle 'rakine'dir; en fasih olanı da budur; Ezherî böyle demiştir. Başkası ise: «Bu, Kureyş'in lehçesidir» demiştir. Ebû Amr bir rivayette «tirkenû» şeklinde okumuştur; bu konunun tahkiki bu bahsin başında geçmişti.
وقرأ قتادة وطلحة والأشهب بن رميلة ورُوِيَتْ عن أبي عمرو «تَرْكُنوا» بضم العين، وهو مضارع رَكَن بفتحها كقَتَل يَقْتُل. وقال بعضهم: «هو من التداخل» يعني أنَّ مَنْ نطق ب «رَكِنَ» بكسر العين قال: «يَرْكُن» بضمها، وكان مِنْ حقه أَنْ يفتح، فلما ضَمَّا عَلِمْنا أنه اسْتَغْنى بلغةِ غيره في المضارع عن لغتِه، وأمَّا في هذه القراءةِ فلا ضرورة بنا إلى ادِّعاء التداخُل بل نَدَّعي أنَّ مَنْ فَتَحَ الكافَ أخذه مِنْ رَكِن بالكسر، ومَنْ ضَمَّها أَخَذَه مِنْ ركَن بالفتح، ولذلك قال الراغب: «والصحيحُ أنْ يُقالَ رَكِنَ يَرْكَن، وركَنَ يَرْكُن، بالكسر في الماضي مع الفتح في المضارع، وبالفتح في الماضي مع الضم في المضارع» . وشَذَّ أيضاً قولُهم رَكَن يَرْكَن بالفتح فيهما وهو من التداخُل، فتحصَّل مِنْ هذا أن يُقَالَ: رَكِن بكسر العين وهي اللغةُ العاليةُ
Katâde, Talha ve el-Eşheb b. Rümehle aynü'l-fiilin zammesiyle «terkünû» şeklinde okumuşlardır; bu Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Bu, 'katele-yaktülü' gibi fetha ile 'rakene'nin muzarisidir. Bazıları şöyle demiştir: «Bu tedâhüldendir (lehçe karışımıdır)»; yani aynü'l-fiili kesreli olarak «rakine» diyen kimse zammeli olarak «yerkünü» demiştir; oysa kuralı fetha yapmasıydı. Zammeli okuyunca, muzaride kendi lehçesi yerine başkasının lehçesini kullandığını anlamış olduk. Bu kıraatte ise tedâhül olduğunu iddia etmeye ihtiyacımız yoktur; bilakis kâf harfini fethalı okuyanın bunu kesreli 'rakine'den, zammeli okuyanın ise fethalı 'rakene'den aldığını iddia ederiz. Nitekim Râgıb şöyle demiştir: «Sahih olan; mazide kesre ve muzaride fetha ile 'rakine-yerkenü', mazide fetha ve muzaride zamme ile 'rakene-yerkünü' denilmesidir». Her ikisinde de fetha ile «rakene-yerkenü» demeleri de şazdır ve tedâhüldendir. Buradan çıkan neticeye göre: Daha önce geçtiği üzere en fasih lehçe olan aynü'l-fiilin kesresiyle 'rakine',
كما تقدَّم، ورَكَن بفتحها وهي لغةُ قيسٍ وتميم، زاد الكسائي «ونَجْد» ، وفي المضارع ثلاثٌ: الفتحُ والكسرُ والضمُّ.
fethasıyla da 'rakene' denir ki bu Kays ve Temîm'in lehçesidir; Kisâî «ve Necid» lehçesini de eklemiştir. Muzaride ise üç [vecih] vardır: Fetha, kesre ve zamme.
وقرأ ابنُ أبي عبلة «تُرْكَنوا» مبنياً للمفعول مِنْ أَرْكَنه إذا أماله، فهو من باب «لا أُرَيَنَّك ههنا» و {فَلاَ يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِّنْهُ} [الأعراف: ٢] وقد تقدَّم.
İbn Ebî Able meçhul sîgasıyla «türkenû» şeklinde okumuştur ki bu, meylettirdiğinde kullanılan 'erkenehû' fiilindendir; dolayısıyla «lâ üreyenneke hâhünâ» (Seni burada görmeyeyim) ve daha önce geçen {فَلاَ يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِّنْهُ} [el-A'râf: 2] “Bundan dolayı göğsünde bir sıkıntı olmasın” kabilindendir.
والرُّكُون: المَيْل، ومنه الرُّكْنُ للاستناد إليه.
Rukûn (الرُّكُون): Meyletmektir; dayanılan şey anlamına gelen 'rükn' (الرُّكْن) kelimesi de bundandır.
قوله: {فَتَمَسَّكُمُ} هو منصوبٌ بإضمار أنْ في جوابِ النهي. وقرأ ابن وثاب وعلقمة والأعمش في آخرين «فتِمَسَّكم» بكسرِ التاء وقد تقدَّم.
{فَتَمَسَّكُمُ} “Yoksa size dokunur” kavli: Nehyin cevabında gizli bir 'en' ile mensubdur. İbn Vessâb, Alkame, A'meş ve başkaları tâ'nın kesresiyle «fetimessüküm» şeklinde okumuşlardır; bu daha önce geçmişti.
قوله: {وَمَا لَكُمْ} هذه الجملةُ يجوز أن تكونَ حاليةً، أي: تَمَسَّكم حالَ انتفاءِ ناصركم. ويجوز أن تكون مستأنفة. و «مِنْ أولياء» : «مِنْ» فيه زائدةٌ: إمَّا في الفاعل، وإما في المبتدأ؛ لأن الجارَّ إذا اعتمد على أشياءَ أحدُها النفي رفع الفاعل.
{وَمَا لَكُمْ} “Sizin için yoktur” kavli: Bu cümlenin hâl cümlesi olması caizdir; yani: 'Yardımcınızın bulunmadığı bir hâlde [ateş] size dokunur'. Müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesi olması da caizdir. «Min evliyâe»deki «min» ise zâiddir: Ya failde ya da mübtedada [zâiddir]; çünkü harf-i cer aralarında nefiy de bulunan birtakım unsurlara dayandığında faili raf eder.
قوله: {ثُمَّ لاَ تُنصَرُونَ} العامَّةُ على ثبوتِ نون الرفعِ لأنه فعلٌ مرفوع، إذ هو من بابِ عطفِ الجمل، عَطَفَ جملةً فعليةً على جملةٍ اسميةٍ. وقرأ زيد بن علي ﵄ بحذفِ نون الرفع، عطفه على «تمسَّكم» ، والجملةُ على ما تقدَّم من الحاليةِ أو الاستئناف فتكون معترضةً. وأتى ب «ثمَّ» تنبيهاً على تباعد الرتبة.
{ثُمَّ لاَ تُنصَرُونَ} “Sonra size yardım da edilmez” kavli: Genel kıraat uleması (cumhur), fiil merfû olduğu için raf nûnunun sübutu üzeredir; zira bu, cümlelerin atfı kabilindendir; fiil cümlesini isim cümlesine atfetmiştir. Zeyd b. Alî radıyallâhu anh ise raf nûnunu hazfederek okumuş ve onu «temesseküm»e atfetmiştir; bu takdirde cümle daha önce geçtiği üzere hâl veya isti'nâf olarak mu'tarıza (ara cümle) olur. Mertebenin uzaklığına dikkat çekmek için «sümme» getirilmiştir.
قوله تعالى: {طَرَفَيِ النهار} : ظرفٌ ل «أَقِمْ» . ويضعف أن يكون ظرفاً للصلاة، كأنه قيل: أي: أقم الصلاة الواقعة في هذين الوقتين،
Cenâb-ı Hakk'ın: {طَرَفَيِ النهار} “Gündüzün iki tarafında” kavli: «Egım» [fiilinin] zarfıdır. Namazın zarfı olması zayıf bir ihtimaldir; sanki: 'Bu iki vakitte vaki olan namazı kıl' denilmiştir.
والطَرَف وإن لم يكن ظرفاً، ولكنه لمَّا أضيف إلى الظرف أُعْرب بإعرابه، وهو كقولك: «أتيته/ أولَ النهار وآخرَه ونصفَ الليل» بنصبِ هذه كلِّها على الظرفِ لمَّا أضيفَتْ إليه، وإن كانت ليسَتْ موضوعةً للظرفية.
Taraf (طَرَف) lafzı her ne kadar bizzat zarf olmasa da, zarfa muzaf kılındığı için onun irabıyla irablanmıştır; bu, bizzat zarflık için vazedilmemiş olsalar bile zarfa muzaf kılındıklarında hepsinin zarf olarak nasbedildiği 'Eteytühû evvele'n-nehâri ve âhirahû ve nısfe'l-leyl' (Ona gündüzün başında, sonunda ve gece yarısında geldim) sözün gibidir.
وقرأ العامَّةُ «زُلَفاً» بضم الزاي وفتح اللام، وهي جمعُ «زُلْفة» بسكون اللام، نحو: غُرَف في جمع غُرْفة، وظُلَم في جمعِ ظُلْمة. وقرأ أبو جعفر وابن أبي إسحاق بضمها، وفي هذه القراءةِ ثلاثةُ أوجه، أحدها: أنه جمع زُلْفة أيضاً، والضمُّ للإِتباع، كما قالوا بُسْرة وبُسُر بضم السين إتباعاً لضمة الباء. والثاني: أنه اسمٌ مفرد على هذه الزِّنة كعُنُق ونحوه: الثالث: أنه جمع زَلِيف، قال أبو البقاء: «وقد نُطِق به» ، يعني أنهم قالوا: زَليف، وفَعيل يُجمع على فُعُل نحو: رَغِيف ورُغُف، وقَضِيب وقُضُب.
Genel kıraat uleması (cumhur), zâ'nın zammesi ve lâm'ın fethasıyla «zülefen» (زُلَفاً) şeklinde okumuştur; bu, 'gurreh'in çoğulunun 'guref' ve 'zulmeh'in çoğulunun 'zulem' olması gibi lâm'ın sükûnu ile olan «zülfe»nin çoğuludur. Ebû Câfer ve İbn Ebî İshak ise [lâm'ın] zammesiyle [«zülüfen»] okumuşlardır. Bu kıraatte üç vecih vardır: Birincisi, bunun da «zülfe»nin çoğulu olmasıdır; zamme ise bânın zammesine tabi olarak sînin zammesiyle 'büsreh-büsür' demeleri gibi tebaiyyet (uyum) içindir. İkincisi, 'unuk' ve benzeri gibi bu vezinde tekil bir isim olmasıdır. Üçüncüsü ise «zelîf» kelimesinin çoğulu olmasıdır. Ebü'l-Bekâ: «Bu şekilde telaffuz edilmiştir» demiştir; yani 'zelîf' demişlerdir ve 'faîl' vezni, 'ragîf-ruguf' ve 'gadîb-gudub' gibi 'fuul' vezninde çoğul yapılır.
وقرأ مجاهد وابن محيصن بإسكان اللام. وفيها وجهان، أحدهما: أنه يُحتمل أَنْ تكونَ هذه القراءةُ مخففةً مِنْ ضم العين فيكون فيها ما تقدَّم. والثاني: أنه سكونُ أصلٍ من باب اسمِ الجنس نحو: بُسْرة وبُسْر مِنْ غير إتباع.
Mücâhid ve İbn Muhaysın lâm'ın sükûnu ile [«zülfen»] okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, bu kıraatin aynü'l-fiilin zammesinden hafifletilmiş olma ihtimalidir ki bu takdirde daha önce geçen izahlar geçerli olur. İkincisi ise tebaiyyet olmaksızın 'büsreh-büsr' gibi cins ismi kabilinden asıl bir sükûn olmasıdır.
وقرأ مجاهد وابن محيصن أيضاً في روايةٍ «وزُلْفَى» بزنة «حُبْلَى» ، جَعَلُوها على صفةِ الواحدة المؤنثة اعتباراً بالمعنى، لأنَّ المعنى على المنزلة الزلفى، أو الساعة الزلفى، أي: القريبة. وقد قيل: إنه يجوز أن يكونَ أَبْدلا التنوين ألفاً ثم أَجْرَيا الوصل مجرى الوقف، فإنهما يقرآن بسكون اللام
Mücâhid ve İbn Muhaysın bir rivayette de «hublâ» vezninde «ve zülfâ» (وزُلْفَى) şeklinde okumuşlardır; manayı dikkate alarak bunu müennes tekilin sıfatı kılmışlardır. Çünkü mana 'el-menziletü'z-zülfâ' (en yakın makam) veya 'es-sâatü'z-zülfâ' (yakın vakit) demektir. Tenvini elife tebdil edip sonra da vaslı vakıf yerine kaim kılmış olmalarının caiz olduğu da söylenmiştir; nitekim onlar lâm'ın sükûnu ile okumaktadırlar,
وهو محتمَلٌ. وقال الزمخشري: «والزُّلْفى بمعنى الزُّلْفَة، كما أن القُرْبى بمعنى القُرْبة» ، يعني أنه مما تَعَاقَبَ فيه تاءُ التأنيث وألفه.
bu da ihtimal dahilindedir. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Kurbâ'nın 'kurbe' anlamında olması gibi 'zülfâ' da 'zülfe' anlamındadır»; yani bu, müenneslik tâ'sı ile elifinin birbirinin yerine geçtiği kelimelerdendir.
وفي انتصاب «زُلَفاً» وجهان، أظهرهما: أنه نسقٌ على «طرفي» فينتصب الظرف، إذ المرادُ بها ساعات الليل القريبة. والثاني: أن ينتصبَ انتصابَ المفعول به نسقاً على الصلاة. قال الزمخشري: بعد أن ذكر القراءاتِ المتقدمة «وهو ما يقرب مِنْ آخر النهار ومن الليل، وقيل: زُلَفاً من الليل وقُرْباً من الليل، وحَقُّها على هذا التفسير أن تعطف على الصلاة، أي: أقم الصلاة طرفي النهار، وأقم زُلَفاً من الليل، على معنى: صلوات تتقرَّب بها إلى اللَّه ﷿ في بعض الليل» .
«Zülefen» kelimesinin nasbında iki vecih vardır: En zahir olanı, «tarafeyi» üzerine matuf olup zarf olarak nasbedilmesidir; zira bununla gecenin [gündüze] yakın saatleri kastedilmektedir. İkincisi ise 'es-salât' üzerine matuf olarak mef'ûlün bih şeklinde nasbedilmesidir. Zemahşerî daha önce geçen kıraatleri zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Bu, gündüzün sonuna ve geceye yakın olan vakittir; 'gecenin zülefi' yani 'gecenin yakın vakitleri' denilmiştir. Bu tefsire göre hakkı 'es-salât' üzerine matuf olmasıdır; yani: 'Gündüzün iki tarafında namaz kıl, gecenin bazı kısımlarında da Allah azze ve celle'ye kendileriyle yakınlaşacağın namazlar kıl' anlamındadır».
والزُّلْفَةُ: أولُ ساعات الليل، قاله ثعلب. وقال الأخفش وابن قتيبة: «الزُّلَف: ساعاتُ الليل وآناؤه، وكل ساعةٍ منه زُلْفَة» فلم يُخَصِّصاه بأول الليل. وقال العجَّاج:
Zülfe (الزُّلْفَةُ): Gecenin ilk saatleridir; bunu Sa'leb söylemiştir. Ahfeş ve İbn Kuteybe ise: «Zülef (الزُّلَف): Gecenin saatleri ve anlarıdır, onun her saatine zülfe denir» diyerek bunu gecenin ilkiyle sınırlandırmamışlardır. Accâc şöyle demiştir:
٢٧٢٩ - ناجٍ طواه الأَْيْنُ مِمَّا وَجَفا ... طَيَّ الليالي زُلَفاً فَزُلَفا
2729 - Hızlı yürüyen bir binek ki, yorgunluk ve yürüyüş onu zayıflatıp inceltmiştir / Geceleri saat saat, evre evre katetmiştir.
سَماوَةَ الهلالِ حتى احْقَوْقَفا ... وأصلُ الكلمة مِنْ «الزُّلْفَى» وهو القُرْب، يقال: أَزْلَفه فازْدَلَفَ، أي: قَرَّبه فاقتربَ. قال تعالى: {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الآخرين} [الشعراء: ٦٤] وفي الحديث: «
Hilalin gökteki yüksekliği gibi bükülüp yay biçimini alıncaya dek... Kelimenin aslı 'yakınlık' demek olan «ez-zülfâ»dandır. 'Ezlefehû fe'zdelefe' yani 'onu yaklaştırdı, o da yaklaştı' denilir. Cenâb-ı Hak: {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الآخرين} [eş-Şuarâ: 64] “Diğerlerini de oraya yaklaştırdık” buyurmuştur. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «
ازْدَلِفوا إلى اللَّه بركعتين» وقال الراغب: «والزُّلْفَةُ: المَنْزِلَةُ والحُظْوَة، وقد اسْتُعْمِلت الزُّلْفَة في معنى العذاب كاستعمال البِشارة ونحوها، والمزالِفُ، المَراقي، وسُمِّيَتْ ليلةَ المزدلفة لقُرْبهم مِنْ مِنى بعد الإِفاضة» .
İki rekâtla Allah'a yaklaşınız (izdelifû)». Râgıb demiştir ki: «Zülfe (الزُّلْفَةُ): Mertebe ve paye/makamdır. Müjde kelimesinin [azapta] kullanılması gibi zülfe kelimesi de bazen azap anlamında kullanılmıştır. Mezâlif ise basamaklar ve derecelerdir. Müzdelife gecesi de ifâzadan (Arafat'tan dönüşten) sonra Mina'ya olan yakınlıkları sebebiyle bu şekilde isimlendirilmiştir».
وقوله: {مِّنَ الليل} صفةٌ ل «زُلَفاً» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنَ الليل} “Geceden” kavli, «zülefen» kelimesinin sıfatıdır.
قوله تعالى: {فَلَوْلاَ كَانَ} : «لولا» تحضيضيةٌ دخلها معنى التفجُّع عليهم، وهو قريبٌ مِنْ مجازِ قوله تعالى: {ياحسرة عَلَى العباد} [يس: ٣٠] . وما يروى عن الخليل أنه قال: «كلُّ» لولا «في القرآن فمعناها» هَلاَّ «إلا التي في الصافَّات: {فَلَوْلاَ أَنَّهُ [كَانَ مِنَ المسبحين] } [الآية: ١٤٣] ، لا يصح عنه لورودها كذلك في غير الصافات: {لَّوْلاَ أَن تَدَارَكَهُ} [القلم: ٤٩] {وَلَوْلاَ أَن ثَبَّتْنَاكَ} [الفتح: ٢٥] ، {وَلَوْلاَ رِجَالٌ} [الإسراء: ٧٤] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلَوْلاَ كَانَ} “Olsaydı ya” kavli: «Levlâ» teşvik ve teşci (tahsîs) bildiren bir edattır; içine onlar adına bir teessüf ve acıma manası girmiştir ki bu Cenâb-ı Hakk'ın: {ياحسرة عَلَى العباد} [Yâsîn: 30] “Yazıklar olsun o kullara!” kavlindeki mecaza yakındır. Halîl'den rivayet edilen: «Sâffât'taki {فَلَوْلاَ أَنَّهُ [كَانَ مِنَ المسبحين] } [es-Sâffât: 143] “Eğer o [tesbih edenlerden] olmasaydı” ayeti hariç Kur'an'daki bütün 'levlâ'lar 'hellâ' (olsaydı ya) anlamındadır» şeklindeki söz ise ondan sahih olarak gelmemiştir; zira Sâffât dışındaki yerlerde de bu anlamda gelmiştir: {لَّوْلاَ أَن تَدَارَكَهُ} [el-Kalem: 49] “Eğer [ona bir lütuf] yetişmeseydi”, {وَلَوْلاَ أَن ثَبَّتْنَاكَ} [el-İsrâ: 74] “Eğer seni sağlamlaştırmasaydık”, {وَلَوْلاَ رِجَالٌ} [el-Feth: 25] “Eğer [inanan] erkekler olmasaydı”.
و» مِن القُرون «: يجوزُ أن يتعلق ب» كان «لأنها هنا تامة، إذ المعنى: فهلاَّ وُجِد من القرون، أو حَدَث، ونحو ذلك، ويجوز أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من» أُولو بَقِيَّة «لأنه لو تأخَّر عنه لجاز أن يكون نعتاً له. و» مِنْ قبلكم «حال من» القرون «و» يَنْهَوْن «حالٌ من» أولو بقية «لتخصُّصه بالإِضافة، ويجوز أن يكون نعتاً ل» أُولوا بقية «وهو أولى.
«Mine'l-kurûn» lafzı: Buradaki «kâne» tam fiil olduğu için ona müteallık olması caizdir; zira mana: 'Nesillerden bulunsaydı ya, meydana gelseydi ya' ve benzeri şekildedir. «Ulû bakıyyetin» lafzından hâl olmak üzere mahzufa müteallık olması da caizdir; zira ondan sonra gelseydi ona sıfat olması caiz olurdu. «Min kabliküm» lafzı «el-kurûn»dan hâldir; «yenhevne» ise izafetle tahsis kazandığı için «ulû bakıyyetin»den hâldir; «ulû bakıyyetin»e sıfat olması da caizdir ki bu daha evladır.
ويَضْعُفُ أن تكونَ» كان «هذه ناقصةً لبُعد المعنى مِنْ ذلك، وعلى تقديرِه يتعيَّن تَعَلُّق» من القرون «بالمحذوف على أنه حالٌ، لأنَّ» كان «الناقصة لا تعمل عند جمهور النحاة، ويكون» يَنْهَوْن «في محل نصب خبراً ل» كان «.
Mananın bundan uzak olması sebebiyle buradaki «kâne»nin nâkıs olması zayıf bir ihtimaldir. Bu takdirde, nahivcilerin cumhuruna göre nâkıs «kâne» amel etmediğinden dolayı «mine'l-kurûn»un hâl olarak mahzufa taalluk etmesi gerekir ve «yenhevne» de nasb mahallinde «kâne»nin haberi olur.
وقرأ العامَّة:» بَقِيَّة «بفتح الباء وتشديد الياء، وفيها وجهان، أحدهما: أنها صفةٌ على فَعيلة للمبالغة بمعنى فاعل، ولذلك دخلت التاءُ فيها، والمرادُ بها حينئذٍ جُنْدُ الشيء وخياره، وإنما قيل لجنده وخياره» بقيَّة «في قولهم:» فلان بقيةُ الناس، وبقيةُ الكرام، لأن الرجلَ يَسْتَبْقي ممَّا يُخْرِجه أجودَه وأفضلَه، وعليه حُمل بيت الحماسة:
Genel kıraat uleması (cumhur), bânın fethası ve yânın şeddesiyle «bakıyyetin» (بَقِيَّة) şeklinde okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, fail anlamında mübalağa bildiren 'faîle' vezninde bir sıfat olmasıdır; işte bu sebeple ona tâ dahil olmuştur. Bu durumda bununla kastedilen, bir şeyin seçkinleri ve en hayırlılarıdır. Arapların: 'Filânün bakıyyetü'n-nâs ve bakıyyetü'l-kirâm' (Filanca insanların geriye kalan seçkini ve cömertlerin bakiyesidir) sözlerinde bir şeyin topluluğuna ve seçkinlerine «bakıyye» denilmesi; kişinin elinden çıkardığı şeyler arasından en kaliteli ve en faziletli olanını geride tutmasından (saklamasından) dolayıdır. Hamâse'deki şu beyit de buna hamledilmiştir:
٢٧٣٠ - إنْ تُذْنِبُوا ثم تَأْتِيني بقيَّتُكم ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2730 - Eğer günah işlerseniz de sonra bana geride kalan seçkinleriniz gelirse ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .