قوله تعالى: {وَلَمَّا جَآءَ أَمْرُنَا} : قال الزمخشري: «فإن قلت: ما بال ساقَتَي قصة عاد وقصة مَدْين جاءتا بالواو، والساقتان الوُسْطَيان بالفاء؟ قلت: قد وقعتْ الوُسْطَيان بعد ذِكْر الوعد، وذلك قوله {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصبح} ، {ذلك وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} فجاء بالفاء التي للتسبُّب كما تقول:» وعدته فلما جاء الميعاد كان كيت وكيت «، وأمَّا الأُخْرَيان فلم تقعا بتلك المنزلة، وإنما وقعتا مبتدأتين فكان حقُّهما أن تُعْطَفا بحرف الجمع على ما قبلهما، كما تُعْطَفُ قصة على قصة» ، وهذا من غُرَر كلام الزمخشري.
Allah Teâlâ'nın {وَلَمَّا جَآءَ أَمْرُنَا} “Emrimiz geldiğinde” kavlinde Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer, 'Âd kıssası ile Medyen kıssasının son kısımları ne diye vâv ile geldi de aradaki iki kıssanın son kısımları fâ ile geldi?' dersen; derim ki: Aradaki iki kıssa vaadin zikrinden sonra vaki olmuştur, bu da O'nun {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ} “Şüphesiz onların buluşma zamanı sabahtır” ve {ذَٰلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} “Bu, yalanlanamayacak bir vaaddir” kavilleridir. Böylece sebep bildiren fâ ile gelmiştir; nitekim 'Ona vaatte bulundum, buluşma vakti gelince de şöyle şöyle oldu' dersin. Diğer iki kıssa ise bu konumda vaki olmamış, bilakis müstakil başlangıçlar olarak vaki olmuştur; dolayısıyla onların hakkı, kıssanın kıssaya atfedilmesi gibi cem harfi [vâv] ile kendilerinden öncekine atfedilmeleridir». Bu, Zemahşerî'nin sözlerinin en seçkinlerindendir.
قوله تعالى: {فَأَوْرَدَهُمُ} : يجوز أن تكونَ هذه المسألةُ من باب الإِعمال، وذلك أنَّ «يَقْدُمُ» يَصْلُح أن يتسلَّط على «النار» بحرف الجر، أي: يَقْدم قومَه إلى النار، وكذا «أَوْرَدَهم» يَصِحُّ تسلُّطه عليها أيضاً، ويكون قد أعمل الثاني للحذف مِن الأول، ولو أعمل الأولَ لتعدى ب إلى، ولأضمر في الثاني، ولا محلَّ ل «أَوْرَدَ» لاستئنافِه، وهو ماضٍ لفظاً مستقبلٌ معنىً؛ لأنه عَطَفَ على ما هو نصٌّ في الاستقبال. والهمزة في «أَوْرَدَ» للتعدية، لأنه قبلها يتعدَّى لواحد. قال تعالى: {وَلَمَّا وَرَدَ مَآءَ مَدْيَنَ} وقيل: أوقع الماضي هنا لتحقُّقه. وقيل: بل هو ماضٍ على حقيقته، وهذا قد وقع وانفصل وذلك أنه أوردهم في الدنيا النار. قال تعالى: {النار يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا} [غافر: ٤٦] . وقيل: أوردهم مُوْجِبَها وأسبابها، وفيه بُعْدٌ لأجلِ العطف بالفاء.
Allah Teâlâ'nın {فَأَوْرَدَهُمُ} “Böylece onları vardırdı” kavlinde: Bu meselenin i'mâl babından olması caizdir. Şöyle ki, «يَقْدُمُ» fiili harf-i cer ile «النار» kelimesi üzerinde amel etmeye elverişlidir; yani: «Kavmini ateşe doğru öne geçirip götürür». Aynı şekilde «أَوْرَدَهم» fiilinin de onun üzerinde amel etmesi sahihtir; böylece birinciden hazfedildiği için ikinci amel ettirilmiş olur. Şayet birinci amel ettirilseydi «إلى» ile müteaddî olur ve ikincide zamir getirilirdi. «أَوْرَدَ» fiili istînâf olduğu için mahalli yoktur; lafzen mazi, manen müstakbeldir (gelecek zamandır); zira istikbalde açık olan bir ifadeye atfedilmiştir. «أَوْرَدَ» fiilindeki hemze ta'diye (geçişlilik) içindir; çünkü o hemzeden önce tek mef'ûle müteaddîdir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَلَمَّا وَرَدَ مَآءَ مَدْيَنَ} “Medyen suyuna vardığında” buyurmuştur. Mazi sîgasının kesin olarak gerçekleşeceğinden dolayı burada kullanıldığı da söylenmiştir. Hatta bunun hakikati üzere mazi olduğu ve bunun vaki olup bittiği, yani onları dünyada ateşe vardırdığı da söylenmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: {النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا} “Onlar ateşe sunulurlar” [Mü'min: 46] buyurmuştur. Onları ateşi gerektiren amellere ve sebeplerine vardırdığı da söylenmiştir; ancak fâ ile atıf sebebiyle bunda bir uzaklık vardır.
والوِرْد: يكون مصدراً بمعنى الوُرود، ويكون بمعنى الشيء المُوْرَد كالطِّحن والرِّعي. ويُطلب أيضاً على الوارد، وعلى هذا إنْ جَعَلْت الوِرْد مصدراً أو بمعنى الوارد فلا بدَّ مِنْ حذف مضاف تقديره: وبئس مكانُ الورد المورود، وهو النار، وإنما احتيج إلى هذا التقدير لأنَّ تَصادُقَ فاعل نِعْمَ وبِئْسَ ومخصوصِها شرطٌ، لا يُقال: نِعْم الرجلُ الفرسَ. وقيل: بل المورود صفةً للوِرْد، والمخصوصُ بالذم محذوف تقديره: بئس الوِرْدُ المورود النارُ، جوَّز من ذلك أبو البقاء وابن عطية، وهو ظاهرُ كلامِ الزمخشري. وقيل: التقدير: بئسَ القومُ المورودُ بهم هم، فعلى هذا «الورد» مرادٌ به الجمعُ
Vird (الوِرْد): Vürûd (varmak) manasında mastar olur; «tahn» (öğütülen şey) ve «rıy'» (otlanan şey) gibi kendisiyle varılan şey manasında da olur. Varana (vârid) da ıtlak olunur. Buna göre eğer vird kelimesini mastar veya varan (vârid) manasında kılarsan, takdiri: «Varılan vird yeri ne kötüdür; o da ateştir» şeklinde olan bir muzafın hazfi zorunludur. Bu takdire ancak «ni'me» ve «bi'se» fiillerinin faili ile mahsusunun birbiriyle örtüşmesi şart olduğu için ihtiyaç duyulmuştur; zira «نِعْم الرجلُ الفرسَ» (At ne güzel adamdır) denilmez. «El-Mevrûd» kelimesinin «el-vird» için sıfat olduğu ve zemme mahsus olanın hazfedildiği de söylenmiştir; takdiri: «Varılan o vird [olan] ateş ne kötüdür» şeklindedir. Bunu Ebu'l-Bekâ ve İbn Atıyye caiz görmüştür; Zemahşerî'nin sözünün zahiri de budur. Şöyle de denilmiştir: Takdiri: «Kendileriyle varılan o topluluk ne kötüdür, onlar [ateştekilerdir]» şeklindedir; buna göre «el-vird» ile varanlar topluluğu kastedilmiştir,
الواردون، والمَوْرود صفةٌ لهم، والمخصوص بالذمِّ الضميرُ المحذوف وهو «هم» ، فيكون ذلك للواردين لا لموضع الوِرْد/ كذا قاله الشيخ. وفيه نظر لا يَخْفى: كيف يُراد بالوِرْد الجمع الواردون، ثم يقول والمورود صفةٌ لهم؟ وفي وصف مخصوص نعم وبئس خلافٌ بين النحويين منعه ابن السراج وأبو علي.
yani varanlar; «el-mevrûd» da onlar için bir sıfattır, zemme mahsus olan ise hazfedilmiş «onlar» (هم) zamiridir; böylece bu [zem], vird yerine değil varanlara ait olur. Şeyh [Ebû Hayyân] böyle demiştir. Bunda gizli olmayan bir itiraz vardır: «El-Vird» ile varanlar topluluğu kastedilip de ardından «el-mevrûd onların sıfatıdır» nasıl denilebilir? Ni'me ve bi'se'nin mahsusunun sıfatlanması hususunda nahivciler arasında ihtilaf vardır; İbnü's-Serrâc ve Ebû Ali bunu men etmiştir.
و {بِئْسَ الرفد المرفود} كالذي قبله. وقوله: «ويومَ القيامة» عطفٌ على موضع «في هذه» والمعنى: أنهم أُلْحِقُوا لعنةً في الدنيا وفي الآخرة، ويكون الوقف على هذا تاماً، ويُبتدأ بقوله «بِئْس» .
{بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} “Verilen o bağış ne kötüdür!” kavli de kendisinden önceki gibidir. «Kıyamet gününde de» kavli «bunda» (في هذه) ifadesinin mahalline matuftur; anlam şudur: Onlara dünyada ve ahirette lanet katılmıştır. Buna göre vakıf tam olur ve «بِئْسَ» kavliyle [yeni bir cümleye] başlanır.
وزعم جماعة أن التقسيم: هو أنَّ لهم في الدنيا لعنة، ويومَ القيامة بِئْس ما يُرْفَدون به، فهي لعنة واحدة أولاً وقَبُح إرفاد آخِرا. وهذا لا يصحُّ لأنه يؤدي إلى إعمال «بئس» فيما تقدَّم عليها وذلك لا يجوز لعدم تصرُّفها، أمّا لو تأخَّر لجاز كقوله:
Bir grup âlim taksimin şöyle olduğunu iddia etmiştir: Dünyada onlar için lanet vardır, kıyamet gününde ise kendilerine verilen bağış ne kötüdür; dolayısıyla bu, başlangıçta tek bir lanet, sonda ise çirkin bir bağıştır. Bu ise sahih değildir; çünkü «bi'se» fiilinin kendisinden önce geçen öge üzerinde amel etmesine yol açar; bu ise onun çekimsiz (gayr-ı mutasarrıf) olması sebebiyle caiz değildir. Şayet sonra gelseydi, şairin şu sözünde olduğu gibi caiz olurdu:
٢٧٠٥ - ولَنِعْمَ حَشْوُ الدِّرْعِ أنت إذا ... دُعِيَتْ نَزَالِ ولُجَّ في الذُّعْرِ
2705 - 'İn [aşağı]!' diye çağrıldığında ve dehşet içinde direnildiğinde, ... zırhı dolduran [yiğit] olarak sen ne iyisin!
وأصلُ الرِّفْد كما قال الليث: العطاء والمعونة، ومنه رِفادة قريش، رَفَدْتُه أَرْفِدُه رِفْداً ورَفْداً بكسر الراء وفتحها: أعطيتَه وأَعَنْتَه. وقيل: بالفتح مصدر، وبالكسر اسم، كأنه نحو: الرِّعْي والذِّبْح. ويقال: رَفَدْت الحائط، أي: دَعَمْتُه، وهو من معنى الإِعانة.
Rifd (الرِّفْد) kelimesinin aslı, Leys'in dediği gibi: Bağış ve yardımdır; Kureyş'in «rifâde»si de bundandır. Râ harfinin kesresi ve fethasıyla «رَفَدْتُه أَرْفِدُه رِفْداً ورَفْداً» denir: Ona verdin ve yardım ettin demektir. Fetha ile olanın mastar, kesre ile olanın ise isim olduğu söylenmiştir; tıpkı «er-Rı'y» ve «ez-Zibh» gibi. «رَفَدْت الحائط» (Duvarı destekledim) denilir; bu da yardım etme manasındandır.
قوله تعالى: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَآءِ القرى نَقُصُّهُ} : يجوز أن يكون «نقصُّه» خبراً، و «مِنْ أبناء» حال، ويجوز العكس، قيل: وثَمَّ مضافٌ محذوف، أي: من أنباء أهل القرى ولذلك أعاد الضمير عليها في قوله «وما ظلمْناهم» .
Allah Teâlâ'nın {ذَٰلِكَ مِنْ أَنبَاءِ الْقُرَىٰ نَقُصُّهُ} “İşte bu, o şehirlerin haberlerindendir; onu sana anlatıyoruz” kavlinde: «نقصُّه» ifadesinin haber, «مِنْ أبناء» ifadesinin hâl olması caiz olduğu gibi aksi de caizdir. Orada hazfedilmiş bir muzaf olduğu, yani «şehir halklarının haberlerindendir» takdirinde olduğu söylenmiştir; nitekim bu sebeple «onlara zulmetmedik» kavlinde zamiri oraya döndürmüştür.
قوله: {مِنْهَا قَآئِمٌ وَحَصِيدٌ} : «حصيد» مبتدأ محذوفُ الخبر، لدلالةِ خبر الأول عليه، أي: ومنها حصيد وهذا لضرورةِ المعنى.
O'nun: {مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ} “Onlardan kimi ayakta kalmış, kimi de biçilmiştir” kavlinde: «حصيد» kelimesi, birincinin haberinin ona delalet etmesinden ötürü haberi hazfedilmiş bir mübtedadır; yani: «Ve onlardan kimi de biçilmiştir» takdirindedir; bu da mananın zorunluluğu gereğidir.
وهل لهذه الجملةِ محلٌّ من الإِعراب؟ فقال الزمخشري: «لا محلَّ لها لأنها مستأنفةٌ» . وقال أبو البقاء: «إنها في محلِّ نصبٍ على الحال من مفعول» نَقُصُّه «.
Bu cümlenin iraptan mahalli var mıdır? Zemahşerî: «İstînâfiyye olduğu için mahalli yoktur» demiştir. Ebu'l-Bekâ ise: ««نَقُصُّه» fiilinin mef'ûlünden hâl olarak nasb mahallindedir» demiştir.
ويجوز في» ذلك «أوجه، أحدها: أنه مبتدأ وقد تقدم. والثاني: أنه منصوبٌ بفعلٍ مقدر يفسِّره» نقصُّه «فهو من باب الاشتغال، أي: نَقُصُّ ذلك في حال كونه من أنباء القرى، وقد تقدَّم في قوله: {ذلك مِنْ أَنَبَآءِ الغيب نُوحِيهِ إِلَيكَ} [آل عمران: ٤٤] أوجه، وهي عائدةٌ هنا.
«ذلك» lafzında birkaç vecih caizdir; birincisi: Mübteda olmasıdır, bu geçmişti. İkincisi: «نقصُّه» fiilinin tefsir ettiği takdirî bir fiille mensub olmasıdır, bu durumda iştigal babından olur; yani: Şehirlerin haberlerinden olduğu halde biz onu anlatıyoruz demektir. Nitekim {ذَٰلِكَ مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ} “Bu, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir” [Âl-i İmrân: 44] kavlinde vecihler geçmişti; onlar burada da geçerlidir.
و» الحَصِيد «بمعنى محصود، وجمعه: حصدى وحِصاد مثل مريض ومرضى ومِراض، وهذا قول الأخفش، ولكن باب فعيل وفَعْلَى أن يكونَ في العقلاء نحو: قتيل وقَتْلَى.
«El-Hasîd» (ve Hasîd (حصيد)), mahsûd (biçilmiş) anlamındadır; çoğulu: «marîd» (hasta), «merdâ» ve «mirâd» gibi «hasdâ» ve «hısâd» gelir. Bu, Ahfeş'in kavlidir; ancak fa'îl ve fa'lâ vezinlerinin kuralı «katîl» (öldürülmüş) ve «katlâ» gibi akıl sahiplerinde olmasıdır.
قوله تعالى: {لَّمَّا جَآءَ أَمْرُ} : قال الزمخشري: «لما» منصوب ب «أَغْنَتْ» . وهو بناءً منه على أنَّ «لمَّا» ظرفية. والظاهر أنَّ «ما» نافية، أي:
Allah Teâlâ'nın {لَمَّا جَاءَ أَمْرُ} “Emri geldiğinde” kavlinde Zemahşerî şöyle demiştir: «لما» lafzı «أَغْنَتْ» fiili ile mensubdur. Bu da onun «لما» edatının zarfiyye olduğu görüşüne dayanmaktadır. Zahir olan ise «ما» edatının nâfiye (olumsuzluk eki) olmasıdır, yani:
لم تُغْن. ويجوز أن تكونَ استفهاميةً، و «يَدْعون» حكاية حال، أي: التي كانوا يَدْعون، و «ما زادوهم» الضميرُ المرفوع للأصنام، والمنصوبُ لعَبَدَتِها، وعبَّر عنهم بواوِ العقلاء لأنهم نَزَّلوهم منزلتَهم.
fayda vermedi [demektir]. İstifhamiyye olması da caizdir. «يَدْعون» lafzı hikâye-i hâldir; yani: «Dua etmekte oldukları [şeyler]» demektir. «ما زادوهم» kavlindeki merfû zamir putlara, mensub zamir ise onlara tapanlara aittir; putlardan akıl sahiplerinin vâv'ı ile bahsedilmiştir çünkü onları akıl sahipleri yerine koymuşlardır.
قوله تعالى: {وكذلك} : خبرٌ مقدم، و «أَخْذُ» مبتدأ مؤخر، والتقدير: ومثْلُ ذلك الأَخْذِ اللَّهِ الأمم السالفة أَخْذُ ربك. و «إذا» ظرف مُتَمَحِّض، ناصبُه المصدر قبله وهو قريبٌ مِنْ حكاية الحال، والمسألةُ من باب التنازع فإنَّ الأَخْذَ يَطْلب «القرى» ، و «أَخَذَ» الفعل أيضاً يطلبها، وتكون المسألة من إعمال الثاني للحذف من الأول.
Allah Teâlâ'nın {وَكَذَٰلِكَ} “İşte böyledir” kavli: Mukaddem haberdir; «أَخْذُ» ise muahhar mübtedadır. Takdiri: «Allah'ın geçmiş ümmetleri yakalayışı gibi senin Rabbinin yakalayışı da böyledir» şeklindedir. «إذا» lafzı hâlis zarftır; nasb edeni kendisinden önceki mastardır ve bu hikâye-i hâle yakındır. Bu mesele tenâzu' babındandır; zira «el-Ahz» mastarı «القرى» kelimesini talep ettiği gibi «أَخَذَ» fiili de onu talep eder; böylece bu mesele birinciden hazfedildiği için ikincinin amel ettirilmesinden olur.
وقرأ أبو رجاء والجحدري: «أَخَذ ربك، إذ أَخَذَ» جَعَلَهما فعلين ماضيين، و «ربُّك» فاعل. وقرأ طلحة بن مصرف كذلك، إلا أنه ب «إذا» كالعامَّة قال ابن عطية: «وهي قراءةٌ متمكنة المعنى، ولكن قراءة الجماعة تُعْطي الوعيد واستمراره في الزمان، وهو الباب في وَضْع المستقبل مَوْضِعَ الماضي» .
Ebû Recâ ve el-Cahderî, iki mazi fiil kılarak ve «ربُّك» lafzını fail yaparak «أَخَذ ربك، إذ أَخَذَ» şeklinde okumuşlardır. Talha b. Musarrif de aynı şekilde okumuş, ancak cumhur gibi «إذا» ile okumuştur. İbn Atıyye demiştir ki: «Bu, anlamı sağlam bir kıraattir; ancak cemaatin (cumhurun) kıraati, tehdidi ve onun zamanda sürekliliğini ifade eder; mazi yerine müstakbelin konulması kuralı da budur».
وقوله: {وَهِيَ ظَالِمَةٌ} جملةٌ حالية.
O'nun: {وَهِيَ ظَالِمَةٌ} “onlar zulmetmektelerken” kavli hâl cümlesidir.
والتَّتْبيب: التَّخْسيرُ يقال: تَبَّبَ غيرُه فتبَّ هو بنفسه، فيُستعمل لازماً ومتعدياً، ومنه {تَبَّتْ يَدَآ أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ} [المسد: ١] . وتبَّبْتُه تَتْبِيباً، أي: خَسَّرْته تخسيراً. قال لبيد:
Tettîb (التَّتْبيب): Hüsrana uğratmaktır (tahsîr). «تَبَّبَ غيرُه فتبَّ هو بنفسه» (Başkası onu hüsrana uğrattı, o da bizzat kendisi helak/hüsran oldu) denilir; dolayısıyla hem lâzım hem de müteaddî olarak kullanılır. {تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ} “Ebû Leheb'in iki eli kurusun; kurudu da!” [Tebbet: 1] ayeti de bundandır. «تبَّبْتُه تَتْبِيباً», yani: «Onu büsbütün hüsrana uğrattım» demektir. Lebîd şöyle demiştir:
٢٧٠٦ - ولقد بَلِيْتُ وكلُّ صاحبِ جِدَّةٍ ... لِبِلىً يعودُ وذاكمُ التَّتْبيبُ
2706 - Andolsun ki yıprandım; her yeniye sahip olan da ... yıpranmaya döner; işte hüsran/helak da budur.
قوله تعالى: {ذلك يَوْمٌ} : «ذلك» إشارةٌ إلى يوم القيامة، المدلولِ عليه بالسياق من قوله: «عذابَ الآخرة» . و «مجموع» صفةٌ ل «اليوم» جَرَتْ على غير مَنْ هي له فلذلك رَفَعَت الظاهرَ وهو «الناس، وهذا هو الإِعراب نحو، مررت برجلٍ مضروبٍ غلامُه» . وأعرب ابن عطية «الناس» مبتدأ مؤخراً و «مجموع» خبره مقدماً عليه، وفيه ضعف؛ إذ لو كان كذلك لقيل: مجموعون، كما يقال: الناس قائمون ومضروبون، ولا يقال: قائم ومضروب إلا بضعف. وعلى إعرابه يحتاج إلى حذف عائد، إذ الجملةُ صفة لليوم، وهو الهاء في له، أي: الناس مجموع له، و «مشهود» متعيِّنٌ لأن يكونَ صفة فكذلك ما قبله.
Allah Teâlâ'nın {ذَٰلِكَ يَوْمٌ} “İşte o bir gündür” kavlinde: «ذلك», «عذابَ الآخرة» kavlindeki bağlamdan anlaşılan kıyamet gününe bir işarettir. «مجموع» kelimesi, kendisine ait olmayan bir şey üzerine cereyan etmiş olan «اليوم» lafzının sıfatıdır; bu sebeple zahir ismi, yani «الناس» kelimesini ref etmiştir; «مررت برجلٍ مضروبٍ غلامُه» (Kölesi dövülmüş bir adama uğradım) örneğinde olduğu gibi doğru irap budur. İbn Atıyye ise «الناس» kelimesini muahhar mübteda, «مجموع» kelimesini de onun önüne geçmiş haber olarak irap etmiştir; bunda bir zayıflık vardır; zira şayet böyle olsaydı, tıpkı «الناس قائمون ومضروبون» denildiği gibi «مجموعون» denilirdi; ancak zayıf bir kullanımla «قائم ومضروب» denilebilir. Onun irabına göre, bir ait zamirin hazfine ihtiyaç duyulur; zira cümle günün sıfatıdır; bu da «له» ifadesindeki 'hâ' zamiridir; yani «insanların kendisi için toplandığı [gün]» demektir. «مشهود» kelimesinin sıfat olması taayyün ettiğine göre, kendisinden öncekisi de böyledir.
وقوله: {مَّشْهُودٌ} من بابِ الاتساعِ في الظرف/ بأنْ جَعَلَه مشهوداً، وإنما هو مشهودٌ فيه، وهو كقوله:
O'nun: {مَّشْهُودٌ} “şahit olunan” kavli, zarfta genişletme (ittisâ') babındandır; şöyle ki, o gün aslında içinde şahit olunandır (meşhûdun fîh), ancak bizzat kendisi meşhûd kılınmıştır; bu, şairin şu sözü gibidir:
٢٧٠٧ - ويومٍ شَهِدْناه سُلَيْماً وعامِراً ... قليلٌ سوى الطعنِ النِّهالِ نوافلُهْ
2707 - Süleym ve Âmir [kabilelerine] tanıklık ettiğimiz öyle bir gün vardır ki, ... susuzluğu gideren mızrak darbelerinden başka ganimetleri pek azdır.
والأصل: مشهود فيه، وشَهِدْنا فيه، فاتُّسِع فيه بأنْ وَصَل الفعلُ إلى ضميره من غير واسطة، كما يصل إلى المفعول به. قال الزمخشري: «فإن قلت: أيُّ فائدة في أن أوثر اسمُ المفعول على فِعْله؟ قلت: لِما في اسم المفعول من دلالته على ثبات معنى الجمع لليوم، وأنَّه لا بد أن يكونَ ميعاداً مضروباً لجمع الناس له، وأنه هو الموصوفُ بذلك صفةً لازمة» .
Aslı: «مشهود فيه» ve «شَهِدْنا فيه» şeklindedir; mef'ûlün bihe ulaştığı gibi fiilin onun zamirine vasıtasız ulaşması suretiyle zarfta genişletme yapılmıştır. Zemahşerî demiştir ki: «Eğer: İsm-i mef'ûlün kendi fiiline tercih edilmesinde ne fayda vardır? dersen; derim ki: İsm-i mef'ûlün, toplanma manasının o gün için sabit olduğuna, insanların onun için toplanacağı belirlenmiş bir buluşma vakti olmasının kaçınılmazlığına ve o günün lâzımî (ayrılmaz) bir sıfatla bununla nitelendiğine delalet etmesinden ötürüdür».
والضمير في «نُؤَخِّره» يعودُ على «يوم» . وقال الحوفي: «على الجزاء» . وقرأ الأعمش: «وما يُؤَخِّره» ، أي اللَّه تعالى.
«نُؤَخِّره» lafzındaki zamir «gün»e döner. El-Hûfî ise «cezaya döner» demiştir. El-A'meş: «وما يُؤَخِّره» şeklinde [yâ ile] okumuştur; yani: «Allah Teâlâ onu ertelemez».
وقرأ أبو عمرو والكسائي ونافع «يأتي» بإثبات الياء وصلاً وحَذْفِها وقفاً. وقرأ ابن كثير بإثباتها وصلاً ووقفاً، وباقي السبعة قرؤوا بحذفها وصلاً ووقفاً. وقد وَرَدَت المصاحف بإثباتها وحذفها: ففي مصحف أُبَي إثباتُها، وفي مصحف عثمان حَذْفُها، وإثباتُها هو الوجه لأنها لام الكلمة وإنما حذفوها في القوافي والفواصل لأنها محلُّ وقوف وقالوا: لا أَدْرِ، ولا أبالِ. وقال الزمخشري: «والاجتزاءُ بالكسرة عن الياءِ كثيرٌ في لغة هُذَيْل» وأنشد ابن جرير في ذلك:
Ebû Amr, Kisâî ve Nâfi', «يأتي» kelimesini vasıl (geçiş) halinde yâ'nın sübûtuyla, vakıf halinde ise hazfiyle okumuşlardır. İbn Kesîr hem vasıl hem vakıf halinde yâ'nın sübûtuyla okumuştur. Yedi kıraat imamının geri kalanı ise hem vasıl hem vakıf halinde yâ'nın hazfiyle okumuşlardır. Mushaflarda hem sübûtu hem de hazfiyle gelmiştir: Übeyy mushafında sübûtu, Osman'ın mushafında ise hazfi yer almaktadır. Kelimenin lâm'ı (son harfi) olduğu için onun sübût bulması asıl vecihtir; kafiyelerde ve fâsılalarda vakıf yeri olduğu için hazfetmişler ve «لا أَدْرِ» (bilmiyorum) ile «ولا أبالِ» (aldırmıyorum) demişlerdir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Hüzeyl lehçesinde yâ yerine kesre ile yetinmek çok yaygındır». İbn Cerîr bu hususta şu beyti inşâd etmiştir:
٢٧٠٨ - كفَّاك كفٌّ ما تُليقُ دِرْهماً ... جُوْداً وأخرى تُعْطِ بالسيف الدَّما
2708 - Senin iki elinden biri cömertlikten bir dirhem dahi tutamaz, ... diğeri ise kılıçla kan döker.
والناصبُ لهذا الظرف فيه أوجه، أحدها: أنه «لا تَكَلَّمُ» والتقدير: لا تَكَلَّمُ نفسٌ يومَ يأتي ذلك اليوم. وهذا معنى جيد لا حاجةَ إلى غيره. والثاني: أن ينتصب ب «واذكر» مقدراً. والثالث: أن ينتصبَ بالانتهاءِ المحذوفِ في قوله: «إلا لأجل» ، أي: ينتهي الأجل يوم يأتي. والرابع: أنه منصوبٌ ب «لا تَكَلَّم» مقدَّراً، ولا حاجةَ إليه.
Bu zarfı nasb eden lafızda birkaç vecih vardır; birincisi: «لا تَكَلَّمُ» fiilidir; takdiri: «O gün geldiği gün hiçbir nefis konuşamaz» şeklindedir. Bu güzel bir anlamdır, başkasına ihtiyaç yoktur. İkincisi: Takdir edilen bir «واذكر» (hatırla) fiili ile mensub olmasıdır. Üçüncüsü: «إلا لأجل» kavlindeki hazfedilmiş nihayet bulma anlamı ile mensub olmasıdır; yani: «O gün geldiğinde ecel nihayet bulur». Dördüncüsü ise: Takdir edilen bir «لا تَكَلَّم» fiili ile mensub olmasıdır; buna ise gerek yoktur.
والجملةُ من قوله: «لا تَكَلَّمُ» في محلِّ نصبٍ على الحال من ضمير اليوم المتقدم في «مشهود» ، أو نعتاً له لأنه نكرة. والتقدير: لا تَكَلَّم نفسٌ فيه
«لا تَكَلَّمُ» kavlinden oluşan cümle, «مشهود» lafzında daha önce geçen günün zamirinden hâl olarak veya nekre olduğu için onun sıfatı olarak nasb mahallindedir. Takdiri: «Onda hiçbir nefis konuşamaz
إلا بإذنه، قاله الحوفي وقال ابن عطية: «لا تكلَّم نفسٌ» يَصِحُّ أن تكون جملةً في موضع الحال من الضمير الذي في «يأتي» وهو العائد على قوله: «ذلك يومٌ» ، ويكون على هذا عائدٌ محذوف تقديره: لا تَكَلَّم نفسٌ فيه، ويصح أن يكون قوله: {لاَ تَكَلَّمُ نَفْسٌ} صفةً لقوله: «يوم يأتي» .
ancak O'nun izniyle [konuşabilir]» şeklindedir; bunu el-Hûfî söylemiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: ««لا تكلَّم نفسٌ» ifadesinin «يأتي» fiilindeki zamirden hâl konumunda bir cümle olması sahihtir; o da «ذلك يومٌ» kavline dönen zamirdir. Buna göre takdiri: «Onda hiçbir nefis konuşamaz» şeklinde olan mahzuf bir ait zamir bulunur. {لاَ تَكَلَّمُ نَفْسٌ} “hiçbir kimse konuşamaz” kavlinin «يوم يأتي» ifadesi için sıfat olması da sahihtir».
وفاعلُ «يأتي» فيه وجهان، أظهرهما: أنه ضميرُ «يوم» المتقدِّم. والثاني: أنه ضمير اللَّه تعالى كقوله: {هَلْ يَنظُرُونَ إِلاَّ أَن يَأْتِيَهُمُ الله} [البقرة: ٢١٠] وقوله: {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ} والضميرُ في قوله: «فمنهم» الظاهر عَوْدُه على الناس في قوله: {مَّجْمُوعٌ لَّهُ الناس} . وجعله الزمخشري عائداً على أهلِ الموقف وإن لم يُذْكَروا، قال: «لأنَّ ذلك معلومٌ؛ ولأن قوله: {لاَ تَكَلَّمُ نَفْسٌ} يدلُّ عليه» ، وكذا قال ابنُ عطية.
«يأتي» fiilinin failinde iki vecih vardır; en zahir olanı: Daha önce geçen «gün»ün zamiri olmasıdır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın {هَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا أَن يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ} “Onlar ille de Allah'ın kendilerine gelmesini mi bekliyorlar?” [Bakara: 210] ve {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ} “Yahut Rabbinin gelmesini” kavillerinde olduğu gibi Allah Teâlâ'nın zamiri olmasıdır. «فمنهم» kavlindeki zamirin ise zahir olanı {مَّجْمُوعٌ لَّهُ النَّاسُ} “insanların kendisi için toplandığı” kavlindeki insanlara dönmesidir. Zemahşerî ise zikredilmemiş olsalar bile onu mahşer ehline döndürmüş ve: «Çünkü bu bilinmektedir ve {لاَ تَكَلَّمُ نَفْسٌ} kavli de buna delalet etmektedir» demiştir; İbn Atıyye de böyle söylemiştir.
قوله: {وَسَعِيدٌ} خبره محذوف: أي: ومنهم سعيدٌ، كقوله: {مِنْهَا قَآئِمٌ وَحَصِيدٌ} [هود: ١٠٠] .
O'nun: {وَسَعِيدٌ} “ve mutlu (cennetlik) olanlar da vardır” kavlinin haberi hazfedilmiştir; yani: {مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ} “Onlardan kimi ayakta kalmış, kimi de biçilmiştir” [Hûd: 100] kavlinde olduğu gibi: «Onlardan mutlu (cennetlik) olan da vardır» takdirindedir.
قوله تعالى: {شَقُواْ} : الجمهورُ على فتح الشين لأنه مِنْ شَقِي فعلٌ قاصِر. وقرأ الحسن بضمها فاستعمله متعدياً، فيقال: شَقاه اللَّه، كما يقال أشقاه اللَّه.
Allah Teâlâ'nın {شَقُوا} “bedbaht olanlar” kavlinde: Cumhur şîn harfinin fethasıyla okumuştur; zira «شَقِيَ» lâzım bir fiildir. Hasan [el-Basrî] ise onu müteaddî kullanarak şîn'in dammesiyle [şukû şeklinde] okumuştur; nitekim «أشقاه اللَّه» denildiği gibi «شَقاه اللَّه» (Allah onu bedbaht kıldı) da denilir.
وقرأ الأخوان وحفص «سُعِدُوا» بضم السين، والباقونَ بفتحها،
İki Kârî (Hamza ve Kisâî) ile Hafs, sîn harfinin dammesiyle «سُعِدُوا» şeklinde okumuşlar, diğerleri ise fethasıyla okumuşlardır.
الأُولى مِنْ قولهم «سَعَدَه اللَّه» ، أي: أسعده، حكى الفراء عن هُذَيل أنها تقول: سَعَده اللَّه بمعنى أَسْعد. وقال الجوهري: «سَعِد فهو سعيد كسَلِمَ فهو سليم، وسُعِد فهو مسعود» . وقال ابن القشيري: «وَرَدَ سَعَده اللَّه فهو مَسْعود، وأسعد فهو مُسْعَد» . وقيل: يُقال: سَعَده وأَسْعده فهو مَسْعود، استَغْنوا باسم مفعول الثلاثي. وحُكي عن الكسائي أنه قال: «هما لغتان بمعنىً» ، يعني فَعَل وأَفْعل، وقال أبو عمرو بن العلاء: «يُقال: سُعِد الرجل كما يُقال جُنَّ» . وقيل: سَعِده لغة.
Birincisi [damme ile okunuş], «سَعَدَه اللَّه» (Allah onu mutlu kıldı), yani «أسعده» sözlerindendir; Ferrâ, Hüzeyl kabilesinin «أسعد» manasında «سَعَده اللَّه» dediğini nakletmiştir. Cevherî demiştir ki: «سَلِمَ فهو سليم» (Esen oldu, o esendir) gibi «سَعِد فهو سعيد» (Mutlu oldu, o mutludur) denir; «سُعِد فهو مسعود» (Mutlu kılındı, o mutlu kılınandır) da denir. İbnü'l-Kuşeyrî ise: «سَعَده اللَّه فهو مَسْعود (Allah onu mutlu kıldı, o mutlu kılınandır) ve أسعد فهو مُسْعَد şeklinde nakledilmiştir» demiştir. Sülâsînin ism-i mef'ûlü ile yetinerek «سَعَده ve أَسْعده فهو مَسْعود» denildiği de söylenmiştir. Kisâî'den: «Bunlar aynı manada iki lehçedir» dediği nakledilmiştir; yani «فَعَل» ve «أَفْعل» vezinlerini kastetmiştir. Ebû Amr b. el-Alâ ise: ««جُنَّ» (delirdi/delirtildi) denildiği gibi «سُعِد الرجل» (Adam mutlu kılındı) denilir» demiştir. «سَعِده» şeklinin bir lehçe olduğu da söylenmiştir.
وقد ضَعَّف جماعةٌ قراءةَ الأخَوين، قال المهدوي: مَنْ قرأ «سُعِدوا» فهو محمولٌ على مَسْعود، وهو شاذ قليل، لأنه لا يُقال: سَعَده اللَّه، إنما يقال: أسعده اللَّه. وقال بعضُهم: احتجَّ الكسائي بقولهم: «مسعود» . قيل: ولا حُجَّةَ فيه، لأنه يُقال: مكان مسعود فيه ثم حُذِف «فيه» وسُمِّي به. وكان عليّ بن سليمان يتعجَّب مِنْ قراءة الكسائي: / «سُعِدوا» مع علمه بالعربية، والعجبُ مِنْ تعجُّبه. وقال مكي: «قراءةُ حمزةَ والكسائي» سُعِدوا «بضم السين حملاً على قولهم:» مسعود «وهي لغةٌ قليلة شاذة، وقولهم:» مَسْعود «إنما جاء على حذف الزوائد كأنه مِنْ أسعده اللَّه، ولا يُقال: سَعَدَه اللَّه، وهو مثل قولهم: أجنَّه اللَّه فهو مجنون، أتى على جَنَّه اللَّه، وإنْ كان لا يُقال ذلك، كما لا يقال: سَعَده اللَّه» .
Bir grup âlim İki Kârî'nin kıraatini zayıf görmüştür. Mehdevî şöyle demiştir: ««سُعِدوا» şeklinde okuyan kimsenin [kıraati] «مَسْعود» lafzına hamledilmiştir; bu ise şâz ve azdır; çünkü «سَعَده اللَّه» denilmez, sadece «أسعده اللَّه» denilir». Bazıları da: «Kisâî onların 'mes'ûd' sözünü delil getirmiştir» demiştir. Buna karşı: «Bunda bir hüccet yoktur; zira 'kendisinde mutlu olunan yer' (مكان مسعود فيه) denir, sonra 'fîhi' hazfedilmiş ve onunla isimlendirilmiştir» denilmiştir. Ali b. Süleyman, Arapça ilmindeki yetkinliğine rağmen Kisâî'nin «سُعِدوا» kıraatine şaşmaktaydı; asıl şaşılacak olan ise onun bu şaşmasıdır! Mekkî şöyle demiştir: «Hamza ve Kisâî'nin sîn'in dammesiyle «سُعِدوا» kıraati, onların 'mes'ûd' sözüne hamledilerek yapılmıştır; bu ise az ve şâz bir lehçedir. Onların 'mes'ûd' sözü ise sanki 'es'adehullâh' ifadesinden zâit harflerin hazfiyle gelmiştir; yoksa 'sa'adehullâh' denilmez. Bu tıpkı onların 'ecennehullâh' (Allah onu delirtti) manasında -böyle denilmese bile- 'cennehullâh'tan gelmiş gibi 'mecnûn' demelerine benzer; nitekim 'sa'adehullâh' denilmediği gibi o da denilmez».
وضَمُّ السين بعيدٌ عند أكثر النحويين إلا على حذف الزوائد. وقال أبو البقاء: «وهذا غيرُ معروفٍ في اللغة ولا هو مقيسٌ» .
Sîn harfinin dammelenmesi, zâit harflerin hazfi hali müstesna, nahivcilerin çoğuna göre uzaktır. Ebu'l-Bekâ da: «Bu lügatte bilinmemektedir ve kıyasa da uygun değildir» demiştir.
وقوله: {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ} : هذه الجملةُ فيها احتمالان، أحدهما: أنها مستأنفة، كأن سائلاً سأل حين أَخْبَرَ أنهم في النار: ماذا يكون لهم؟ فقيل: لهم كذا. الثاني: أنها منصوبةٌ المحلِّ، وفي صاحبها وجهان، أحدهما: أنه الضمير في الجارِّ والمجرور وهي «ففي النار» . والثاني: أنها حالٌ من «النار» .
O'nun: {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ} “Onlar için orada iniltili bir soluk alış vardır” kavlinde: Bu cümlede iki ihtimal vardır; birincisi: İstînâfiyye olmasıdır; sanki bir soran onların ateşte oldukları haber verilince: «Onlar için ne olacak?» diye sormuş, «Onlar için şu vardır» denilmiştir. İkincisi: Mahallen mensub olmasıdır; sahibinde ise iki vecih vardır; biri: Câr ve mecrurdaki zamirdir ki o da «ففي النار» kavlidir. İkincisi ise: «النار» kelimesinden hâl olmasıdır.
والزَّفير: أولُ صوت الحمار، والشَّهيق: آخره، قال رؤبة:
Zefîr (الزَّفير): Eşeğin [anırırken çıkardığı] ilk sesidir; şehîk (الشَّهيق) ise onun son sesidir. Rû'be şöyle demiştir:
٢٧٠٩ - حَشْرَجَ في الصدر صَهِيْلاً وشَهَقْ ... حتى يُقالَ ناهِقٌ وما نَهَقْ
2709 - Göğsünde kişneme ve hırıltılı bir solukla inledi, ... öyle ki 'anırıyor' denilecekti oysa anırmadı.
وقال ابن فارس: «الشَّهيق ضد الزفير؛ لأنَّ الشهيق ردُّ النفسَ، والزَّفير: إخراج النفَس مِنْ شدة الحزن مأخوذ من الزِّفْرِ وهو الحِمْل على الظهر، لشدته. وقال الزمخشري نحوه، وأنشد للشماخ:
İbn Fâris şöyle demiştir: «Şehîk, zefîrin zıddıdır; çünkü şehîk nefesi içeri çekmektir, zefîr ise hüznün şiddetinden ötürü nefesi dışarı vermektir; bu da şiddetinden ötürü sırttaki yük anlamına gelen 'ez-Zifr'den alınmıştır». Zemahşerî de buna benzer bir açıklama yapmış ve Şammâh'ın şu beytini inşâd etmiştir:
٢٧١٠ - بعيدٌ مدى التَّطْريْبِ أولُ صوتِه ... زفير ويَتْلوه شهيق مُحَشْرِج
2710 - Nağmesinin uzanışı uzaktır; sesinin ilki ... bir zefîrdir (nefes veriş), ardından da hırıltılı bir şehîk (nefes çekiş) gelir.
وقيل: الشَّهيق: النَّفَس الممتدُّ، مأخوذ مِنْ قولهم» جبل شاهق أي
Şehîk: Uzun nefes demektir; onların «cebelün şâhıkun» (yüksek bir dağ), yani
عالٍ. وقال الليث: «الزَّفير: أن يملأَ الرجلُ صدرَه حالَ كونه في الغمِّ الشديد من النفسَ ويُخْرِجُه، والشهيق أن يُخْرِجَ ذلك النفسَ، وهو قريبٌ مِنْ قولهم:» تنفَّس الصعداء «. وقال أبو العالية والربيع بن أنس:» الزفير في الحَلْق والشَّهيقُ في الصدر «. وقيل: الزفير للحمار والشهيق للبَغْل.
yüce [dağ] sözlerinden alınmıştır. Leys şöyle demiştir: «Zefîr: Kişinin şiddetli keder içindeyken göğsünü nefesle doldurup onu dışarı vermesidir; şehîk ise o nefesi [içeri] çekmesidir; bu da onların 'derin bir ah çekti' (تنفس الصعداء) sözlerine yakındır». Ebu'l-Âliye ve Rebî' b. Enes: «Zefîr boğazda, şehîk ise göğüstedir» demişlerdir. Zefîrin eşeğe, şehîkin ise katıra ait olduğu da söylenmiştir.
وقوله تعالى: {خَالِدِينَ} : منصوبٌ على الحال المقدرة. قلت: ولا حاجةَ إلى قولِهم مقدرة، وإنما احتاجوا إلى التقدير في مثل قوله {فادخلوها خَالِدِينَ} [الزمر: ٧٣] ؛ لأنَّ الخلودَ بعد الدخول، بخلافِ هنا.
Allah Teâlâ'nın {خَالِدِينَ} “ebedî kalıcılar olarak” kavli: Mukadder hâl olarak mensubdur. Derim ki: Onların «mukadder» demelerine gerek yoktur; onlar {فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ} “Oraya ebedî kalıcılar olarak girin” [Zümer: 73] gibi kavillerde takdire ihtiyaç duymuşlardır; çünkü ebedî kalış girişi takibendir; buradaki ise öyle değildir.
قوله: {مَا دَامَتِ} «ما» مصدرية وقتية، أي: مدة دوامهما. و «دام» هنا تامةٌ لأنها بمعنى بَقِيت.
O'nun: {مَا دَامَتِ} “sürdükçe” kavlinde «ما» masdariyye-i vaktiyyedir; yani: «İkisinin devam ettiği müddetçe» demektir. Buradaki «دام» fiili ise «kaldı/baki oldu» manasında olduğu için tam fiildir.
قوله: {إِلاَّ مَا شَآءَ رَبُّكَ} فيه أقوال كثيرة منتشرة لخّصتها في أربعةَ عشرَ وجهاً، أحدها: وهو الذي ذكره الزمخشريُّ فإنه قال: «فإنْ قلت: ما معنى الاستثناء في قوله: {إِلاَّ مَا شَآءَ رَبُّكَ} وقد ثَبَتَ خلودُ أهلِ الجنة والنار في الأبد مِنْ غير استثناء؟ قلت: هو استثناء مِن الخلود في عذاب النار، ومن الخلود في نعيم أهل الجنة، وذلك أنَّ أهل النار لا يُخَلَّدون في عذابها وحدَه، بل يُعَذَّبون بالزمهرير، وبأنواعٍ أُخَرَ من العذاب، وبما هو أشدُّ من ذلك وهو سُخْط اللَّه عليهم، وكذا أهل الجنة لهم مع نعيم الجنة ما هو أكبرُ منه كقوله: {وَرِضْوَانٌ مِّنَ الله أَكْبَرُ} [التوبة: ٧٢] ، والدليل عليه قوله: {عَطَآءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} [هود: ١٠٨] ، وفي مقابله {إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ} ، أي: يَفْعل بهم ما يريد
O'nun: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç” kavlinde yaygın pek çok görüş vardır; bunları on dört vecihte özetledim: Birincisi: Zemahşerî'nin zikrettiği görüştür; zira o şöyle demiştir: «Eğer: Cennet ve cehennem ehlinin istisna olmaksızın ebedî kalışları sabit olmuşken, {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} kavlindeki istisnanın manası nedir? dersen; derim ki: Bu, cehennem azabında ebedî kalmaktan ve cennet ehlinin nimetinde ebedî kalmaktan bir istisnadır. Şöyle ki, cehennem ehli sadece onun azabında ebedî tutulmazlar, bilakis zemherîr (dondurucu soğuk) ile, diğer azap türleriyle ve bundan daha şiddetli olanı yani Allah'ın kendilerine olan gazabı ile de azap olunurlar. Aynı şekilde cennet ehli için de cennet nimetleriyle beraber ondan daha büyük olan nimetler vardır; nitekim Allah Teâlâ: {وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ın rızası ise daha büyüktür” [Tevbe: 72] buyurmuştur. Bunun delili O'nun {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir lütuf olarak” [Hûd: 108] kavli ve bunun karşılığındaki {إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ} “Şüphesiz Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır” kavlidir; yani: Cennet ehline kesintisiz lütufta bulunduğu gibi, onlara da azaptan dilediğini
من العذاب، كما يعطي أهل الجنة ما لا انقطاعَ له» . قال الشيخ: «ما ذكره في أهل النار قد يتمشى لأنهم يَخْرُجون من النار إلى الزمهرير فيصحُّ الاستثناء، وأما أهل الجنة فلا يخرجون من الجنة فلا يصحُّ فيهم الاستثناء» . قلت: الظاهر أنه لا يصحُّ فيهما؛ لأنَّ أهلَ النار مع كونهم يُعَذَّبون بالزمهرير هم في النار أيضاً.
yapar». Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Cehennem ehli hakkında zikrettiği görüş tutarlı olabilir; çünkü onlar ateşten zemherîre çıkarılırlar, böylece istisna sahih olur. Cennet ehline gelince, onlar cennetten çıkmazlar; dolayısıyla onlar hakkında istisna sahih olmaz». Derim ki: Zahir olan her ikisi hakkında da sahih olmamasıdır; çünkü cehennem ehli zemherîr ile azap olunmakla birlikte yine ateşin içindedirler.
الثاني: أنه استثناءٌ من الزمان الدالِّ عليه قوله: «خالدين فيها ما دامَتِ السماواتُ والأرضُ» والمعنى: إلا الزمان الذي شاءه اللَّه فلا يُخَلَّدون فيها.
İkincisi: «Gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcılar olarak» kavlinin delalet ettiği zamandan istisna olmasıdır; manası: «Allah'ın dilediği zaman müstesna, [o vakitte] orada ebedî kalmazlar» şeklindedir.
الثالث: أنه مِنْ قوله: «ففي النار» و «ففي الجنة» ، أي: إلا الزمان الذي شاءَه اللَّهُ فلا يكون في النار ولا في الجنة، ويمكن أن يكون هذا الزمانُ المستثنى هو الزمان الذي يَفْصِل اللَّهُ فيه بين الخلق يومَ القيامة إذا كان الاستثناءُ مِن الكون في النار أو في الجنة، لأنه زمانٌ يخلو فيه الشقيُّ والسعيدُ مِنْ دخول النار والجنة، وأمَّا إن كان الاستثناءُ مِنْ الخلود يمكن ذلك بالنسبة إلى أهل النار، ويكون الزمانُ المستثنى هو الزمان الذي فات أهلَ النارِ العصاةَ من المؤمنين الذي يَخْرجون من النار ويَدْخلون الجنة فليسوا خالدين في النار، إذ قد أخرجوا منها وصاروا إلى الجنة. وهذا المعنى مَرْوِيٌّ عن قتادة والضحاك وغيرهما، والذين شَقُوا على هذا شامل للكفار والعصاة، هذا في طرفِ الأشقياء العُصاة ممكنٌ، وأمَّا حقُّ الطرف الآخر فلا يتأتَّى هذا التأويلُ فيه؛ إذ ليس منهم مَنْ يدخلُ الجنةَ ثم لا يُخَلَّد فيها.
Üçüncüsü: «Ateştedirler» ve «cennettedirler» kavlinden [istisna] olmasıdır; yani: «Allah'ın dilediği zaman müstesna, [o vakitte] ne ateşte ne de cennette olurlar». Eğer istisna ateşte veya cennette bulunmaktan ise, bu istisna edilen zamanın, kıyamet gününde Allah'ın mahlûkat arasında hüküm vereceği zaman olması muhtemeldir; çünkü o, hem şakînin hem de saidin ateşe ve cennete girmekten hali olduğu bir zamandır. Şayet istisna ebedî kalıştan ise, bu cehennem ehli açısından mümkündür ve istisna edilen zaman, cehennemden çıkıp cennete girecek olan müminlerin günahkârlarının cehennemde kaçırdığı [geçirdiği] zaman olur; zira onlar oradan çıkarılmış ve cennete intikal etmişlerdir, dolayısıyla ateşte ebedî değillerdir. Bu mana Katâde, Dahhâk ve başkalarından rivayet edilmiştir. Buna göre «şakî olanlar» ifadesi kâfirleri de günahkârları da kapsamaktadır. Bu durum günahkâr şakîler tarafında mümkündür; diğer tarafın [cennet ehlinin] hakkında ise bu tevil geçerli olmaz, zira onlardan cennete girip de orada ebedî kalmayacak kimse yoktur.
قال الشيخ: يمكن ذلك/ باعتبار أن يكونَ أريد الزمان الذي فاتَ أهلَ النار العصاة من المؤمنين، أو الذي فات أصحابَ الأعراف، فإنه بفوات تلك المدة التي دخل المؤمنون فيها الجنة وخُلِّدوا فيها صَدَقَ على العصاة
Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Bu durum, müminlerin günahkârlarının kaçırdığı zaman veya A'râf ehlinin kaçırdığı zaman kastedilmiş olması itibariyle mümkündür. Zira müminlerin cennete girip orada ebedî kaldıkları o müddetin kaçırılması sebebiyle, günahkâr
المؤمنين وأصحابِ الأعراف أنهم ما خُلِّدوا في الجنة تخليدَ مَنْ دخلها لأولِ وَهْلة «.
müminler ve A'râf ehli hakkında, oraya ilk anda girenlerin ebedî kalışı gibi cennette ebedî kalmadıkları [ifadesi] doğru olur».
الرابع: أنه استثناءٌ من الضمير المستتر في الجار والمجرور وهو قوله:» ففي النار «و» ففي الجنة «؛ لأنه لمَّا وقع خبراً تحمَّل ضميرَ المبتدأ.
Dördüncüsü: «Ateştedirler» ve «cennettedirler» kavlindeki car ve mecrûrun içinde müstetir (gizli) olan zamirden istisna olmasıdır; çünkü haber olarak vaki olduğunda mübtedanın zamirini yüklenmiştir.
الخامس: أنه استثناءٌ من الضمير المستتر في الحال وهو» خالدين «، وعلى هذين القولين تكون» ما «واقعةً على مَنْ يعقل عند مَنْ يرى ذلك، أو على أنواعٍ مَنْ يعقل كقوله: {مَا طَابَ لَكُمْ مِّنَ النسآء} [النساء: ٣] والمراد ب» ما «حينئذٍ العصاةُ من المؤمنين في طرفِ أهل النار، وأمَّا في طرف أهل الجنة فيجوز أن يكونوا هم أو أصحابُ الأعراف، لأنهم لم يدخلوا الجنة لأولِ وهلة ولا خُلِّدوا فيها خلودَ مَنْ دَخَلها أولاً.
Beşincisi: Hâl olan «ebedî kalıcılar olarak» ifadesindeki müstetir zamirden istisna olmasıdır. Bu iki görüşe göre «mâ» (ما), bunu caiz görenlere göre akıl sahiplerine veya {مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَاءِ} “kadınlardan size helal olanları” [Nisâ: 3] kavlinde olduğu gibi akıl sahiplerinin nevilerine delalet eder. Bu takdirde «mâ» ile kastedilen, cehennem ehli tarafında müminlerin günahkârlarıdır; cennet ehli tarafında ise bunların bizzat kendileri veya A'râf ehli olması caizdir; çünkü onlar cennete ilk anda girmemişler ve ilk girenlerin ebedî kalışı gibi orada ebedî kalmamışlardır.
السادس: قال ابن عطية:» قيل: إنَّ ذلك على طريقِ الاستثناء الذي نَدَبَ الشارعُ إلى استعماله في كل كلامٍ فهو كقولِه: {لَتَدْخُلُنَّ المسجد الحرام إِن شَآءَ الله آمِنِينَ} [الفتح: ٢٧] ، استثناء في واجب، وهذا الاستثناء هو في حكم الشرط، كأنه قال: إنْ شاء اللَّه، فليس يحتاج أن يُوْصَفَ بمتصل ولا منقطع «.
Altıncısı: İbn Atıyye demiştir ki: «Bunun, Şâri'in her kelamda kullanılmasını mendup kıldığı istisna kabilinden olduğu söylenmiştir; bu tıpkı vacip olan bir şeydeki istisna olan {لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِن شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} “Allah dilerse Mescid-i Haram'a güven içinde mutlaka gireceksiniz” [Fetih: 27] kavli gibidir. Bu istisna şart hükmündedir, sanki 'inşaallah' demiş gibidir; dolayısıyla muttasıl veya munkatı' olarak nitelenmesine gerek yoktur».
السابع: هو استثناءٌ من طول المدة، ويروى عن ابن مسعود وغيره، أنَّ جهنمَ تخلو مِن الناس وتَخْفِق أبوابُها فذلك قولُه: {إِلاَّ مَا شَآءَ رَبُّكَ} . وهذا مردودٌ بظواهر الكتابِ والسنة، وما ذكرته عن ابن مسعود فتأويله أنَّ جهنم هي الدَّرَك الأَعْلى، وهي تَخْلو من العُصاة المؤمنين، هذا على تقديرِ صحةِ ما نُقِل عن ابن مسعود.
Yedincisi: Müddetin uzunluğundan yapılan bir istisnadır. İbn Mes'ûd ve başkalarından, cehennemin insanlardan hali kalacağı ve kapılarının [rüzgârdan] çarpacağı rivayet edilmiştir; işte O'nun: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç” kavli budur. Bu görüş Kitap ve Sünnet'in zahirleriyle reddedilmiştir. İbn Mes'ûd'dan zikrettiğim şeyin tevili ise şudur: Cehennem en üst tabakadır (derekedir) ve günahkâr müminlerden hali kalacaktır; bu da İbn Mes'ûd'dan nakledilen rivayetin sahih olduğu takdirdedir.
الثامن: أن» إلا «حرفُ عطفٍ بمعنى الواو، فمعنى الآية: وما شاءَ ربُّك زائداً على ذلك.
Sekizincisi: «İllâ» (إلا) edatının «vâv» (و) manasında bir atıf harfi olmasıdır; ayetin manası: «Ve buna ilaveten Rabbinin dilediği [kadar]» şeklindedir.
التاسع: أن الاستثناءَ منقطعٌ، فيقدَّر ب» لكن «أو ب» سوى «، ونَظَّروه بقولك:» لي عليك ألفا درهم، إلا الألفَ التي كنت أسلفتك «بمعنى سوى تلك، فكأنه قيل: خالدين فيها ما دامت السماواتُ والأرضُ سوى ما شاء ربك زائداً على ذلك. وقيل: سوى ما أعدَّ لهم مِنْ عذابٍ غيرِ عذابِ النار كالزَّمْهرير ونحوِه.
Dokuzuncusu: İstisnanın munkatı' olmasıdır; bu durumda «lâkin» (fakat) veya «sivâ» (başka) ile takdir edilir. Bunu: «Sana önceden borç verdiğim bin dirhem hariç (yani ondan başka), üzerimde iki bin dirhem hakkın var» sözüne benzetmişlerdir. Sanki: «Buna ilaveten Rabbinin dilediği müstesna/başka, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcılar olarak» denilmiştir. Bir görüşe göre de: «Zemherîr ve benzeri gibi cehennem azabından başka onlar için hazırladığı azaplar müstesna» demektir.
العاشر: أنه استثناءٌ من مدة السماوات والأرض التي فَرَطَت لهم في الحياة الدنيا.
Onuncusu: Dünya hayatında kendileri için geçip giden gökler ve yer müddetinden bir istisna olmasıdır.
الحادي عشر: أنه استثناءٌ من التدرُّج الذي بين الدنيا والآخرة.
On birincisi: Dünya ile ahiret arasındaki geçiş [aşamasından] bir istisna olmasıdır.
الثاني عشر: أنه استثناءٌ من المسافات التي بينهم في دخول النار، إذ دخولُهم إنما هو زُمَراً بعد زُمَر.
On ikincisi: Cehenneme girişlerinde aralarındaki mesafelerden [zaman farklarından] bir istisna olmasıdır; zira onların girişi ancak zümre zümre olacaktır.
الثالث عشر: أنه استثناءٌ من قوله:» ففي النار «كأنه قال: إلا ما شاء ربُّك مِنْ تأخُّر قوم عن ذلك، وهذا القولُ مرويٌّ عن أبي سعيد الخدري وجابر.
On üçüncüsü: «Ateştedirler» kavlinden bir istisna olmasıdır; sanki: «Bir topluluğun bundan gecikmesine dair Rabbinin dilediği hariç» demiştir. Bu görüş Ebû Saîd el-Hudrî ve Câbir'den rivayet edilmiştir.
الرابع عشر: أنَّ» إلا ما شاء «بمنزلة كما شاء، قيل: كقوله: {مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِّنَ النسآء إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ} [النساء: ٢٢] ، أي: كما قَدْ سَلَفَ.
On dördüncüsü: «İllâ mâ şâe» (إلا ما شاء) ifadesinin «kemâ şâe» (dilediği gibi) mesabesinde olmasıdır. Bunun: {مَا نَكَحَ آبَاؤُكُم مِّنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar müstesna, babalarınızın nikâhladığı kadınları [nikâhlamayın]” [Nisâ: 22] yani: «Geçmişte olduğu gibi» kavli kabilinden olduğu söylenmiştir.
قوله تعالى: {عَطَآءً} نُصِبَ على المصدر المؤكد من معنى الجملةِ قبله؛ لأن قوله: «ففي الجنة خالدين» يقتضي إعطاء وإنعاماً فكأنه قيل: يُعْطيهم عَطاءً، وعطاء اسم مصدر، والمصدر في الحقيقة الإِعطاء
Allah Teâlâ'nın: {عَطَاءً} “bir lütuf olarak” kavli, kendisinden önceki cümlenin manasından tekit edici masdar (mef'ûl-i mutlak) olarak mansub kılınmıştır; çünkü: «Cennette ebedî kalıcılar olarak» kavli bir bağış ve nimeti iktiza eder, sanki: «Onlara bir lütufta bulunur» denilmiştir. «Atâ» (عطاء) isim masdardır; hakikatte masdar ise if'âl vezninde «i'tâ» (إعطاء) dır.
على الإِفعال، أو يكونُ مصدراً على حذف الزوائد كقوله: {أَنبَتَكُمْ مِّنَ الأرض نَبَاتاً} [نوح: ١٧] ، أو هو منصوب بمقدَّرٍ موافِقٍ له، أي: فَنَبَتُّم نباتاً، وكذلك هنا يقال: عَطَوْتُ بمعنى تناولْت.
Veyahut {أَنبَتَكُم مِّنَ الْأَرْضِ نَبَاتاً} “Sizi yerden bir bitki olarak bitirmiştir” [Nûh: 17] kavlinde olduğu gibi zait harflerin hazfedilmesi üzerine bir masdardır; yahut kendisine muvafık takdirî bir fiille mansubdur, yani: «Siz de bir bitişle bittiniz» takdirindedir. Burada da aynı şekilde «aldım/kabul ettim» manasında «atevtü» (عَطَوْتُ) denilir.
و «غيرَ مَجْذوذ» نَعْتُه. والمجذوذ: المقطوع، ويقال لِفُتات الذهب والفضة والحجارة: «جُذاذ» من ذلك، وهو قريب من الجَدِّ بالمهملة في المعنى، إلا أن الراغب جَعَل جَدَّ بالمهملة بمعنى قَطْع الأرضِ المستوية، ومنه «جَدَّ في سيره يَجِدُّ جَدَّاً» ، ثم قال: «وتُصُوِّر مِنْ جَدَدْتُ [الأرضَ] القَطْعُ المجردُ فقيل: جَدَدْتُ الثوب إذا قطعتَه على وجهِ الإِصلاح، وثوبٌ جديد أصله المقطوع، ثم جُعل لكل ما أُحْدِث إنشاؤه» . والظاهرُ أن المادتين متقاربتان في المعنى، وقد ذكرْتُ لهما نظائرَ نحو: عَتَا وعَثا وكثب وكتب.
«Gayra meczûzin» (غيرَ مَجْذوذ) ise onun sıfatıdır. «Meczûz» (المجذوذ), kesilmiş demektir. Altın, gümüş ve taş kırıntılarına bu kökten hareketle «cüzâz» (جُذاذ) denir. Bu kelime, noktasız dâl ile olan «cedd» (الجَدّ) kelimesine mana bakımından yakındır; ancak Râgıb, noktasız dâl ile olan «cedd»i düz arazinin kat'ı (hızlıca katedilmesi) manasında kılmıştır, nitekim «yürüyüşünde hızlı davrandı» manasındaki «cedde fî seyrihî yeciddü cedden» (جَدَّ في سيره يَجِدُّ جَدَّاً) ifadesi bundandır. Sonra şöyle demiştir: «'Arazide hızlıca yol aldım' manasındaki cedetü [el-arda] (جَدَدْتُ الأرض) ifadesinden soyut kesme manası tasavvur edilmiş ve: 'Elbiseyi ıslah gayesiyle kestiğinde cedettü's-sevbe (جَدَدْتُ الثوب)' denilmiştir. 'Yeni elbise' (sevbun cedîd) ifadesinin aslı da kesilmiş olandır; sonra sonradan ihdas edilen/yapılan her şey için kullanılmıştır». Zahir olan şudur ki bu iki kök mana bakımından birbirine yakındır; ben bunlar için: «atâ» (عتا) ve «asâ» (عثا), «keseb» (كثب) ve «keteb» (كتب) gibi benzer örnekler zikretmiştim.
قوله تعالى: {مِّمَّا يَعْبُدُ} : «ما» / في «ممَّا يعبد» وفي «كما يَعبْدُ» مصدريةٌ. ويجوز أن تكونَ الأولى اسميةً دونَ الثانية.
Allah Teâlâ'nın: {مِّمَّا يَعْبُdُ} “kulluk ettikleri şeylerden” kavlinde: «Mimmâ ya'büdü» ve «kemâ ya'büdü»deki «mâ» (ما) masdariyyedir. İkincisi hariç, birincisinin ismiyye (mوصûl) olması da caizdir.
قوله: {لَمُوَفُّوهُمْ} قرأ العامة بالتشديد مِنْ وفَّاه مشدداً، وقرأ ابن محيصن «لَمُوْفُوْهم» بالتخفيف مِنْ أَوْفَى، كقوله: {وَأَوْفُواْ بعهدي} [البقرة: ٤٠] ، وقد تقدَّم في البقرة أنَّ فيه ثلاثَ لغات.
O'nun: {لَمُوَفُّوهُمْ} “onlara mutlaka eksiksiz vereceğiz” kavlini cumhur, şeddeli «veffâ»dan (وفَّاه) hareketle şeddeli olarak okumuştur. İbn Muhaysın ise {وَأَوْفُواْ بِعَهْدِي} “Benim ahdime vefa gösterin” [Bakara: 40] kavlinde olduğu gibi «evfâ»dan (أَوْفَى) hareketle tahfif ile «lemûfûhüm» (لَمُوْفُوْهم) şeklinde okumuştur. Bakara Suresi'nde bunda üç lügat olduğu daha önce geçmişti.
قوله: {غَيْرَ مَنقُوصٍ} حالٌ مِنْ «نصيبهم» ، وفي ذلك احتمالان،
O'nun: {غَيْرَ مَنقُوصٍ} “eksiltilmeksizin” kavli, «nasîbehum» (onların payı) ifadesinden hâldir. Bunda iki ihtimal vardır:
أحدهما: أن تكونَ حالاً مؤكدة، لأنَّ لفظ التوفية يُشْعر بعدم النقص، فقد استفيد معناها مِنْ عاملها وهو شأنُ المؤكدة. والثاني: أن تكونَ حالاً مُبَيِّنة. قال الزمخشري: «فإن قلت: كيف نُصِبَ» غيرَ منقوص «حالاً عن النصيب المُوَفَّى؟ قلت: يجوز أن يُوَفَّى وهو ناقصٌ ويوفَّى وهو كاملٌ، ألا تَراك تقول:» وَفَّيْتُه شطرَ حَقِّه، وثلثَ حقِّه، وحقَّه كاملاً وناقصاً «، فظاهر هذه العبارة أنها مبيِّنة؛ إذ عاملُها محتملٌ لمعناها ولغيره. إلا أن الشيخ قال بعد كلامه هذا:» وهذه مَغْلَطَة، إذا قال: «وفَّيته شطرَ حَقِّه» فالتوفيهُ وَقَعَتْ في الشطر، وكذا في الثلث، والمعنى: أعطيته الشطرَ والثلثَ كاملاً لم أنقصه شيئاً، وأمَّا قوله: «وحقَّه كاملاً وناقصاً» أمَّا كاملاً فصحيح، وهي حالٌ مؤكدة؛ لأن التوفيةَ تقتضي الإِكمالَ، وأمَّا «وناقصاً» فلا يقال لمنافاته التوفيه «. وفي مَنْع الشيخ أَنْ يُقال:» وَفَّيْتُه حقَّه ناقصاً «نظر، إذ هو شائعٌ في تركيبات الناسِ المعتبرِ قولهم؛ لأن المرادَ بالتوفية مطلقُ التَّأْدية» .
Birincisi: Müekkide (pekiştirici) hâl olmasıdır; çünkü tevfiye (eksiksiz verme) lafzı noksanlığın bulunmadığını hissettirir, böylece manası amilinden elde edilmiş olur ki bu da müekkide hâlin özelliğidir. İkincisi: Mübeyyine (açıklayıcı) hâl olmasıdır. Zemahşerî demiştir ki: «Eğer: Eksiksiz verilen nasip lafzından 'gayra menkûs' nasıl hâl olarak mansub kılınmıştır? dersen; derim ki: Eksik olduğu halde eksiksiz verilmesi caiz olduğu gibi, tam olduğu halde eksiksiz verilmesi de caizdir; görmez misin ki sen: 'Ona hakkının yarısını, hakkının üçte birini, hakkını tam olarak ve eksik olarak tastamam ödedim' dersin». Bu ibarenin zahiri, onun mübeyyine olduğudur; zira amili hem onun manasına hem de başkasına ihtimallidir. Ancak Şeyh [Ebû Hayyân] onun bu sözünden sonra şöyle demiştir: «Bu bir yanıltmacadır (mugalatadır); 'Ona hakkının yarısını tastamam ödedim' dediğinde tevfiye yarı üzerinde gerçekleşmiştir, üçte birde de böyledir; manası: 'Ona yarıyı ve üçte biri tam olarak verdim, hiçbir şey eksiltmedim' demektir. 'Ve hakkını tam ve eksik olarak' sözüne gelince; tam olarak demesi sahihtir ve bu müekkide bir hâldir; çünkü tevfiye tamamlamayı iktiza eder. 'Ve eksik olarak' demesine gelince, tevfiyeye aykırı olduğu için bu söylenmez». Şeyh'in «Ona hakkını eksik olarak tastamam ödedim» denilmesini menetmesinde tereddüt vardır; zira bu, sözleri muteber olan insanların terkiplerinde yaygındır; çünkü tevfiye ile kastedilen mutlak ifadır (ödemedir).
قوله تعالى: {فاختلف فِيهِ} : أي في الكتاب، و «في» على بابها من الظرفية، وهو هنا مجاز، أي: في شأنه. وقيل: هي سببية، أي: هو سببُ اختلافهم، كقوله تعالى: {يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ} [الشورى: ١١] ، أي: يُكَثِّركم بسببه. وقيل: هي بمعنى على، ويكون الضمير لموسى ﵇، أي: فاخْتُلِف عليه.
Allah Teâlâ'nın: {فَاخْتُلِفَ فِيهِ} “onun hakkında ihtilafa düşüldü” kavli: Yani Kitap hakkında demektir. «Fî» (في) harfi zarfiyyet aslı üzeredir ve buradaki kullanımı mecazdır; yani: «onun konusunda» demektir. Bir görüşe göre sebebiyye içindir; yani: Allah Teâlâ'nın: {يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ} “Sizi orada üretip çoğaltır” [Şûrâ: 11] yani 'onun sebebiyle sizi çoğaltır' kavlinde olduğu gibi «onların ihtilafının sebebidir» manasındadır. Bir görüşe göre «alâ» (عَلَى) manasındadır ve zamir Mûsâ aleyhisselâm'a aittir; yani: «ona muhalefet edildi» demektir.
و «مُرِيْب» مِنْ أراب إذا حَصَلَ الرَّيْب لغيره، أو صار هو في نفسه ذا رَيْب، وقد تقدم.
«Murîb» (مُرِيْب) ise, başkası için şüphe hâsıl olduğunda veya kendisi bizzat şüphe sahibi haline geldiğinde kullanılan «erâbe» (أراب) fiilindendir; [açıklaması] daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {وَإِنَّ كُلاًّ لَّمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} : هذه الآيةُ الكريمة
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّ كُلّاً لَّمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} “Şüphesiz Rabbin onların her birine mutlaka eksiksiz verecektir” kavli: Bu yüce ayet,
مما تَكَلَّم الناسُ فيها قديماً وحديثاً، وعَسُر على أكثرِهم تلخيصُها قراءةً وتخريجاً، وقد سَهَّل اللَّه تعالى، فذكرْتُ أقاويلهم وما هو الراجحُ منها.
insanların eskiden ve yenide hakkında konuştukları ve çoğuna kıraat ve nahiv tahlili (tahrici) açısından özetlemesi zor gelen hususlardandır. Allah Teâlâ kolaylaştırdı; ben de onların görüşlerini ve bunlardan racih olanı zikrettim.
فقرأ نافع وابن كثير وأبو بكر عن عاصم: «وإنْ» بالتخفيف، والباقون بالتشديد. وأمَّا «لمَّا» فقرأها مشددةً هنا وفي يس، وفي سورة الزخرف، وفي سورة السمآء والطارق، ابنُ عامر وعاصمٌ وحمزةُ، إلا أن عن ابن عامر في الزخرف خلافاً: فروى عنه هشامٌ وجهين، وروى عنه ابن ذكوان التخفيفَ فقط، والباقون قرؤوا جميع ذلك بالتخفيف. وتلخص من هذا: أنَّ نافعاً وابن كثير قرآ: «وإنْ» و «لَمَا» مخففتين، وأنَّ أبا بكر عن عاصم خَفَّفَ «إنَّ» وثَقَّل «لمَّا» ، وأن ابن عامر وحمزة وحفصاً عن عاصم شددوا «إنَّ» و «لمَّا» معاً، وأن أبا عمرو والكسائي شدَّدا «إنَّ» وخَفَّفا «لَمَّا» . فهذه أربعُ مراتب للقراء في هذين الحرفين.
Nâfi', İbn Kesîr ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, tahfif ile «ve in» (وَإِنْ) okumuş; diğerleri ise şedde ile [«ve inne»] okumuşlardır. «Lemmâ» (لَمَّا) lafzına gelince; İbn Âmir, Âsım ve Hamza burayı, Yâsîn'de, Zuhruf Suresi'nde ve Semâi ve't-Târık Suresi'nde şeddeli okumuşlardır. Şu kadar var ki İbn Âmir'den Zuhruf'ta ihtilaf vardır: Hişâm ondan iki vecih rivayet etmiş, İbn Zekvân ise ondan sadece tahfifi rivayet etmiştir; diğerleri ise bütün bunları tahfif ile okumuşlardır. Bundan özetle şu çıkar: Nâfi' ve İbn Kesîr «ve in» ve «lemâ»yı tahfif ile okumuşlardır; Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr «inne»yi hafifletmiş ve «lemmâ»yı şeddelemiştir; İbn Âmir, Hamza ve Âsım'dan rivayetle Hafs «inne» ve «lemmâ»yı birlikte şeddelemişlerdir; Ebû Amr ve Kisâî ise «inne»yi şeddelemiş ve «lemâ»yı hafifletmişlerdir. Bu iki kelimede kurrânın mertebeleri dörttür.
هذا في المتواتر، وأمَّا في الشاذ، فقد قرىء أربعُ قراءاتٍ أُخَر، إحداها: قراءةُ أُبَيّ والحسن وأبان بن تغلب «وإنْ كل» بتخفيفها، ورفع «كل» ، «لَمَّا» بالتشديد، الثانية: قراءة اليزيدي وسليمان بن أرقم: «لمَّاً» مشددة منونة، ولم يتعرَّضوا لتخفيف «إنَّ» ولا لتشديدها. الثالثة: قراءة الأعمش وهي في حرف ابن مسعود كذلك: «وإنْ كلٌّ إلا» : بتخفيفِ «إنْ» ورفع «
Bu mütevâtir kıraatlerdedir; şâz kıraatlere gelince, dört kıraat daha okunmuştur. Birincisi: Übey, Hasan ve Ebân b. Tağlib'in tahfif ile «ve in» (وَإِنْ), «küllün»ün ref'i ile ve şedde ile «lemmâ» (لَمَّا) okuyuşudur. İkincisi: Yezîdî ve Süleymân b. Erkâm'ın tenvinli ve şeddeli olarak «lemmen» (لَمّاً) okuyuşudur; onlar «inne»nin tahfifine veya teşdidine değinmemişlerdir. Üçüncüsü: A'meş'in kıraatidir ki İbn Mes'ûd'un mushafında da böyledir: «İn»in tahfifi ve «küllün»ün
كل» . الرابعة. قال أبو حاتم: «الذي في مُصْحف أبي {وإنْ مِنْ كلٍ إلا لَيُوَفِّيَنَّهم} .
ref'i ile: «Ve in küllün illâ» (وَإِنْ كُلٌّ إِلَّا). Dördüncüsü: Ebû Hâtim demiştir ki: «Übey'in mushafındaki [kıraat]: {وإنْ مِنْ كلٍ إلا لَيُوَفِّيَنَّهم} “Her biri yoktur ki onlara mutlaka eksiksiz verilmesin” şeklindedir».
هذا ما يتعلَّق بها من جهة التلاوة، أمَّا ما يتعلق بها من حيث التخريجُ فقد اضطرب الناسُ فيه اضطراباً كثيراً، حتى قال أبو شامة:» وأمَّا هذه الآيةُ فمعناها على القراءات من أشكلِ الآيات، وتسهيلُ ذلك بعون اللَّه أنْ أذكرَ كلَّ قراءةٍ على حِدَتِها وما قيل فيها.
Bu, tilavet cihetinden ayetle ilgili husustur. Tahric cihetinden ilgili hususa gelince; insanlar bu konuda çokça ihtilafa düşmüşlerdir, hatta Ebû Şâme şöyle demiştir: «Bu ayete gelince, kıraatler üzerindeki manası en müşkil ayetlerdendir. Bunun Allah'ın yardımıyla kolaylaştırılması, her bir kıraati müstakil olarak ve hakkında söylenenleri zikretmemle olacaktır».
فأمَّا / قراءةُ الحَرَمِيَّيْن ففيها إعمال إنْ المخففة، وهي لغة ثانية عن العرب. قال سبويه: «حَدَّثَنا مَنْ نثق به أنه سَمع مِن العرب مَنْ يقول:» إنْ عمراً لمنطلقٌ «كما قالوا:
Haremeyn kurrâsının [Nâfi' ve İbn Kesîr] kıraatine gelince; onda muhaffefe olan «in»in amel ettirilmesi vardır ki bu, Araplardan gelen ikinci lügattir. Sîbeveyh demiştir ki: «Güvendiğimiz kimse bize, Araplardan: 'Şüphesiz Amr kesinlikle gitmektedir' manasında 'İn Amran le-muntaligun' (إِنْ عَمْراً لَمُنْطَلِقٌ) diyen birini işittiğini haber verdi; nitekim şöyle de demişlerdir:
٢٧١١ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... كأن ثَدْيَيْهِ حُقَّانِ
2711 - ... Sanki onun iki göğsü iki kutucuktur.
قال:» ووجهُه مِن القياس أنَّ «إنْ» مُشْبِهَةٌ في نصبها بالفعل، والفعلُ يعمل محذوفاً كما يَعْمل غيرَ محذوف نحو: «لم يكُ زيد منطلقاً» {فَلاَ تَكُ فِي مِرْيَةٍ} [هود: ١٠٩] وكذلك لا أَدْرِ «. قلت: وهذا مذهبُ البصريين، أعني أنَّ هذه الأحرفَ إذا خُفِّف بعضُها جاز أن تعملَ وأن تُهْمَلَ ك» إنْ «، والأكثر الإِهمالُ، وقد أُجْمع عليه في قوله: {وَإِن كُلٌّ لَّمَّا جَمِيعٌ لَّدَيْنَا [مُحْضَرُونَ] } ، وبعضُها يجب إعمالُه ك» أنْ «بالفتح و» كأنْ «، ولكنهما لا يَعْملان في مُظْهَرٍ ولا ضميرٍ بارزٍ إلا ضرورةً، وبعضُها يَجِبُ إهمالُه عند الجمهور ك» لكن «.
[Sîbeveyh] demiştir ki: «Kıyas cihetinden bunun vechi şudur: 'İn' (إِنْ) nasb etmesinde fiile benzer; fiil ise 'Zeyd gidici olmadı' [lem yekü Zeydün muntalikan] sözünde, {فَلاَ تَكُ فِي مِرْيَةٍ} “Sakın şüphe içinde olma” [Hûd: 109] kavlinde ve aynı şekilde 'bilmiyorum' [lâ edri] ifadesinde olduğu gibi hazfedilmiş olarak da hazfedilmemiş gibi amel eder». Derim ki: Bu Basralıların mezhebidir; yani bu harflerden bir kısmı hafifletildiğinde, «in» (إِنْ) harfinde olduğu gibi amel etmesi de ihmal edilmesi (amelden düşürülmesi) de caizdir; çok olan ise ihmal edilmesidir. Nitekim {وَإِن كُلٌّ لَّمَّا جَمِيعٌ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ} “Hepsi toplanıp huzurumuza getirileceklerdir” [Yâsîn: 32] kavlinde [ihmal edilmesi hususunda] icmâ edilmiştir. Bunlardan bir kısmının amel ettirilmesi vaciptir; üstünlü «en» (أَنْ) ve «ke-en» (كَأَنْ) gibi; ancak bunlar zaruret hali dışında açık isimde veya bariz zamirde amel etmezler. Bir kısmının ise cumhura göre ihmali vaciptir; «lâkin» (لكنْ) gibi.
وأمَّا الكوفيون فيُوجبون الإِهمالَ في «إنْ» المخففةِ، والسَّماعُ حُجَّةٌ عليهم، بدليل هذه
Kûfelilere gelince, muhaffefe olan «in»de ihmali vacip kılarlar; oysa bu mütevâtir kıraatin delaletiyle işitilen dil malzemesi (semâ') onlara karşı
القراءة المتواترة. وقد أنشدَ سيبويهِ على إعمالِ هذه الحروفِ مخففةً قولَه:
bir delildir. Sîbeveyh bu harflerin hafifletilmiş olarak amel etmesine şu beyti şahit getirmiştir:
٢٧١٢ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... كأنْ ظبيةٌ تَعْطُو إلى وارِقِ السَّلَمْ
2712 - ... Sanki selem ağacının yaprağına uzanan bir dişi ceylandır.
قال الفراء: «لم نَسْمَعِ العربَ تُخَفِّفُ وتَعْمل إلا مع المكنى كقوله:
Ferrâ demiştir ki: «Biz Arapların şu beyitte olduğu gibi zamir dışında hafifletip de amel ettirdiğini işitmedik:
٢٧١٣ - فلو أنْكِ في يومِ الرَّخاء سَأَلْتِني ... طلاقَكِ لم أَبْخَلْ وأنتِ صديقُ
2713 - Eğer sen bolluk gününde benden boşanmanı isteseydin, sen bir dost iken ben cimrilik etmezdim.
قال:» لأنَّ المكنى لا يَظْهر فيه إعرابٌ، وأمَّا مع الظاهر فالرفع «. قلت: وقد تقدَّم ما أنشده سيبويهِ وقولُ الآخر:
[Ferrâ] demiştir ki: «Çünkü zamirde irab zahir olmaz; zahir isimde ise ref' gerekir». Derim ki: Sîbeveyh'in şahit getirdiği beyit ile diğer şairin şu sözü daha önce geçmişti:
٢٧١٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... كأنْ ثَدْيَيْه حُقَّانِ
2714 - ... Sanki onun iki göğsü iki kutucuktur.
و [قوله] :
Ve [şairin şu sözü]:
٢٧١٥ - كأنْ وَرِيْدَيْه رِشاءُ خُلْبِ ... هذا ما يتعلق ب» إنْ «. وأمَّا» لَمَا «في هذه القراءة فاللامُ فيها هي لامُ» إنْ «الداخلةُ في الخبر. و» ما «يجوز أن تكونَ موصولةً بمعنى الذي واقعةً على مَنْ يَعْقل كقوله تعالى: {فانكحوا مَا طَابَ لَكُمْ مِّنَ النسآء} [النساء: ٣] فأوقع» ما «على العاقل. واللام في» ليوفِّيَنَّهم «جوابُ قسمٍ مضمر، والجملةُ مِن القسم وجوابِه صلةٌ للموصول، والتقدير: وإنْ كلاً لَلذين واللَّه ليوفيَّنهم. ويجوز أن
2715 - Sanki onun iki şah damarı hurma lifinden bir iptir... Bu, «in» (إِنْ) ile ilgili kısımdır. Bu kıraatteki «lemâ» (لَمَا) lafzına gelince; buradaki lâm, «in»in haberine dahil olan lâmdır. «Mâ»nın (ما) ise Allah Teâlâ'nın: {فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَاءِ} “kadınlardan size helal olanları nikâhlayın” [Nisâ: 3] kavlinde olduğu gibi «ellezî» manasında akıl sahiplerine delalet eden bir mevsûl olması caizdir; zira orada «mâ» akıl sahibine delalet ettirilmiştir. «Le-yüveffiyennehüm»deki lâm ise gizli bir yeminin cevabıdır; yemin ve cevabından oluşan cümle mevsûlun sılasıdır. Takdir şöyledir: «Ve şüphesiz onların her biri, Allah'a andolsun ki kendilerine mutlaka eksiksiz verilecek olan kimselerdir». [«Mâ»nın]
تكونَ هنا نكرةً موصوفةً، والجملةُ القسميةُ وجوابُها صفةٌ ل» ما «والتقدير: وإنْ كلاً لخَلْقٌ أو لفريقٌ واللَّهِ ليوفِّيَنَّهم، والموصولُ وصلتُه أو الموصوفُ وصفتُه خبرٌ ل» إنْ «.
burada mevsûfe bir nekre olması da caizdir; kasem cümlesi ve cevabı ise «mâ»nın sıfatı olur. Takdir: «Ve şüphesiz onların her biri, Allah'a andolsun ki kendilerine mutlaka eksiksiz verilecek bir yaratılmış veya bir fırkadır» şeklindedir. Mevsûl ile sılası veya mevsûf ile sıfatı «in»in haberidir.
وقال بعضُهم: اللامُ الأولى هي الموطِّئةُ للقسَم، ولمَّا اجتمع اللامان، واتفقا في اللفظ فُصِل بينهما ب» ما «كما فُصِل بالألف بين النونين في» يَضْرِبْنانِّ «، وبين الهمزتين في نحو: أأنت. فظاهرُ هذه العبارة أنَّ» ما «هنا زائدةٌ جي بها للفصل إصلاحاً لِلَّفظ، وعبارةُ الفارسي مُؤْذِنَةٌ بهذا، إلا أنه جَعَلَ اللامَ الأولى لامَ» إنْ «فقال:» العُرْفُ أن تُدْخِل لامَ الابتداء على الخبر، والخبرُ هنا هو القَسَمُ وفيه لام تَدْخل على جوابه، فلمَّا اجتمع اللامان والقسمُ محذوفٌ، واتفقا في اللفظ وفي تَلَقِّي القسم، فَصَلوا بينهما كما فَصَلوا بين إنَّ واللام «.
Bazıları şöyle demiştir: Birinci lâm yemine hazırlık (muvattıe) lâmıdır. İki lâm bir araya gelip lafızda uyuşunca; «yadribnânni»de iki nun arasına ve «e-ente» gibi yerlerde iki hemze arasına elif ile fasıla yapıldığı gibi, bunların arasına da «mâ» ile fasıla yapılmıştır. Bu ibarenin zahiri, buradaki «mâ»nın lafzı düzeltmek maksadıyla fasıla için getirilmiş zait bir harf olduğudur. Fârisî'nin ifadesi de buna işaret etmektedir; ancak o, birinci lâmı «in»in lâmı kılmış ve şöyle demiştir: «Yaygın kullanım ibtida lâmının habere dahil edilmesidir. Buradaki haber ise kasemdir ve onda da cevabına dahil olan bir lâm vardır. Kasem hazfedilmiş olarak iki lâm bir araya geldiğinde, hem lafızda hem de kasemi karşılamada uyuştukları için, 'inne' ile lâm arasını ayırdıkları gibi bu ikisinin arasını da [mâ ile] ayırmışlardır».
وقد صَرَّح الزمخشري بذلك فقال:» واللامُ في «لَمَا» موطِّئةٌ للقسم و «ما» مزيدةٌ «ونَصَّ الحوفيُّ على أنها لام» إنْ «. وقال أبو شامة:» واللامُ في «لَمَا» هي الفارقة بين المخففة من الثقيلة والنافية «وفي هذا نظرٌ؛ لأنَّ الفارقةَ إنما يؤتى بها عند التباسِها بالنافية، والالتباسُ إنما يجيء عند إهمالها نحو:» إنْ زيدٌ لقائم «وهي في الآية الكريمة مُعْمَلة فلا التباسَ بالنافية، فلا يُقال إنها فارقة.
Zemahşerî bunu açıkça belirterek şöyle demiştir: «'Lemâ'daki lâm kaseme hazırlık (muvattıe) lâmıdır, 'mâ' ise zaittir». Havfî ise onun «in»in lâmı olduğunu açıkça ifade etmiştir. Ebû Şâme ise: «'Lemâ'daki lâm, şeddeli olandan hafifletilen ile nâfiye (olumsuzluk eki) arasını ayıran fârika lâmıdır» demiştir. Bu görüşte tereddüt vardır; çünkü fârika lâmı sadece nâfiye ile iltibas (karışma) olduğunda getirilir; karışıklık ise «İn Zeydün le-kâimün» (Şüphesiz Zeyd ayaktadır) örneğinde olduğu gibi amelden düşürüldüğünde meydana gelir. Oysa ayet-i kerimede [in] amel etmiştir, dolayısıyla nâfiye ile karışma ihtimali yoktur; bu sebeple onun fârika olduğu söylenemez.
فتلخَّص في كلٍ من اللام و «ما» ثلاثة أوجه، أحدها: في اللام: أنها للابتداء الداخلة على خبر «إنْ» . الثاني: لامٌ موطئة للقسم. الثالث: أنَّها
Böylece lâm ve «mâ»nın her birinde üç vecih özetlenmiş oldu. Lâm hakkındaki [vecihlerden] biri: «İn»in haberine dahil olan ibtida lâmı olmasıdır. İkincisi: Kaseme hazırlık (muvattıe) lâmı olmasıdır. Üçüncüsü: Tevil
جوابُ القسم كُرِّرَتْ تأكيداً. وأحدها في «ما» : أنها موصولة. الثاني: أنها نكرة. الثالث: أنها مزيدة للفصل بين اللامين.
ve tekit için tekrarlanmış kasem cevabı olmasıdır. «Mâ» hakkındaki [vecihlerden] biri: Mevsûl olmasıdır. İkincisi: Nekre olmasıdır. Üçüncüsü: İki lâm arasını ayırmak için zait olmasıdır.
وأمَّا قراءةُ أبي بكر ففيها أوجه/، أحدها: ما ذهب إليه الفراء وجماعة من نحاة البصرة والكوفة، وهو أن الأصل: لَمِنْ ما، بكسر الميم على أنها مِنْ الجارة دخلت على «ما» الموصولة «أو الموصوفة كما تقرَّر، أي: لَمِنَ الذين واللَّهِ ليوفِّيَنَّهم، أو لَمِنْ خَلْقٍ واللَّهِ ليوفِّينَّهم، فلمَّا اجتمعت النونُ ساكنةً قبل ميم» ما «وجب إدغامُها فيها فقُلِبَتْ ميماً، وأُدْغمت فصار في اللفظ ثلاثةُ أمثال، فخُفِّفَتْ الكلمةُ بحذف إحداها فصار اللفظُ كما ترى» لمَّا «. قال نصر ابن علي الشيرازي:» وَصَلَ «مِنْ» الجارة ب «ما» فانقلبت النون أيضاً ميماً للإِدغام، فاجتمعت ثلاث ميمات فَحُذِفت إحداهن، فبقي «لمَّا» بالتشديد «. قال: و» ما «هنا بمعنى» مَنْ «وهو اسم لجماعة الناس كما قال تعالى: {فانكحوا مَا طَابَ لَكُمْ مِّنَ النسآء} أي مَنْ طاب، والمعنى: وإنْ كلاً مِن الذين ليوفِّينَّهم ربُّك أعمالهم، أو جماعة ليوفِّيَنَّهم ربُّك أعمالَهم» .
Ebû Bekr'in kıraatine gelince, onda birkaç vecih vardır: Birincisi: Ferrâ ile Basra ve Kûfe nahivcilerinden bir grubun benimsediği görüştür; o da aslın mîm'in kesresiyle «le-min mâ» (لَمِنْ ما) olmasıdır; zira car olan «min», yukarıda sabit olduğu üzere mevsûl veya mevsûfe olan «mâ»nın üzerine dahil olmuştur; yani: «Allah'a andolsun ki kendilerine mutlaka eksiksiz verilecek olan kimselerdendir» veya «Allah'a andolsun ki kendilerine mutlaka eksiksiz verilecek bir topluluktandır» manasındadır. Sakin nun, «mâ»nın mîm'inden önce gelince ona idgam edilmesi vacip oldu; böylece mîm'e dönüştürüldü ve idgam edildi, lafızda üç benzer harf [mîm] bir araya geldi. Kelime bunlardan birinin hazfiyle hafifletildi ve lafız gördüğün gibi «lemmâ» (لَمَّا) haline geldi. Nasr b. Ali eş-Şîrâzî şöyle demiştir: «Car olan 'min' harfini 'mâ'ya bitiştirdi; idgam sebebiyle nun harfi de mîm'e dönüştü; böylece üç mîm bir araya geldi ve bunlardan biri hazfedilip şedde ile 'lemmâ' kaldı». [Şîrâzî] dedi ki: «Buradaki 'mâ', Allah Teâlâ'nın {فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَاءِ} 'kadınlardan size helal olanları nikâhlayın' kavlinde olduğu gibi 'men' (kimseler) manasındadır ve insan topluluğu için bir isimdir; yani 'hoşunuza giden kimseler' demektir. Mana: 'Şüphesiz onların her biri, Rabbinin kendilerine amellerini tastamam ödeyeceği kimselerdendir yahut bir topluluktandır' şeklindedir».
وقد عَيَّن المهدويُّ الميمَ المحذوفة فقال: «حُذِفت الميمُ المكسورة، والتقدير، لَمِنْ خلقٍ ليوفِّيَنَّهم» .
Mehdevî ise hazfedilen mîm'i belirterek şöyle demiştir: «Esreli mîm hazfedilmiştir; takdir: 'Kendilerine mutlaka eksiksiz verilecek bir yaratılmıştandır (le-min halkın le-yüveffiyennehüm)' şeklindedir».
الثاني: ما ذهب إليه المهدويُّ ومكي وهو: أن يكونَ الأصل: لمَنْ ما بفتح ميم «مَنْ» على أنها موصولة أو موصوفة، و «ما» بعدها مزيدةٌ فقال: «
İkincisi: Mehdevî ve Mekkî'nin benimsediği görüştür; o da aslın mevsûl veya mevsûfe olan «men»in mîm'inin fethasıyla «le-men mâ» (لَمَنْ ما) olması ve sonrasındaki «mâ»nın zait olmasıdır. Şöyle demiştir:
فقلبت النونُ ميماً، وأُدْغمت في الميم التي بعدها، فاجتمع ثلاثُ ميمات، فحُذِفَت الوُسْطى منهن، وهي المبدلةُ من النون، فقيل» لَمَّا «. قال مكي:» والتقدير: وإنْ كلاً لَخَلْقٌ لَيوفينَّهم ربك أعمالهم «، فترجعُ إلى معنى القراءة الأولى بالتخفيف، وهذا الذي حكاه الزجاج عن بعضهم فقال:» زَعَمَ بعضُ النحويين أن أصله لمَنْ ما، ثم قلبت النون ميماً، فاجتمعت ثلاثُ ميمات، فَحُذِفت الوسطى «قال:» وهذا القولُ ليس بشيءٍ، لأنَّ «مَنْ» لا يجوز حَذْفُ بعضها لأنها اسمٌ على حرفين «.
«Nun harfi mîm'e dönüştürüldü ve kendisinden sonraki mîm'e idgam edildi, böylece üç mîm bir araya geldi; bunların ortasındaki yani nun'dan dönüştürülen mîm hazfedildi ve 'lemmâ' (لَمَّا) denildi». Mekkî demiştir ki: «Takdir: 'Şüphesiz onların her biri, Rabbinin kendilerine amellerini tastamam ödeyeceği bir mahlûktur' şeklindedir». Böylece tahfif ile olan birinci kıraatin manasına döner. Züccâc'ın bazılarından naklettiği husus da budur; o şöyle demiştir: «Bazı nahivciler aslının 'le-men mâ' olduğunu, sonra nun'un mîm'e dönüştürüldüğünü, böylece üç mîm bir araya gelip ortadakinin hazfedildiğini iddia etmiştir». Züccâc demiştir ki: «Bu söz bir değer taşımaz; çünkü 'men' iki harfli bir isim olduğu için bir parçasının hazfedilmesi caiz değildir».
وقال النحاس:» قال أبو إسحاق: هذا خطأ، لأنه تُحْذف النونُ مِنْ «مَنْ» فيبقى حرفٌ واحد «. وقد رَدَّه الفارسيُّ أيضاً فقال:» إذ لم يَقْوَ الإِدغام على تحريك الساكن قبل الحرف المدغم في نحو «قدم مالك» فأَنْ لا يجوزُ الحَذْفُ أَجْدَرُ «قال:» على أنَّ في هذه السورة ميماتٍ اجتمعَتْ في الإِدغام أكثرَ ممَّا كانَتْ تجتمع في «لَمَنْ ما» ولم يُحذفْ منها شيءٌ، وذلك في قولِه تعالى:
en-Nehhâs şöyle demiştir: «Ebû İshâk şöyle dedi: 'Bu hatalıdır; çünkü «men» (مَنْ) kelimesinden nun harfi hazfedilirse geriye tek bir harf kalır'». el-Fârisî de bunu reddederek şöyle demiştir: «'Kademü Mâlik' (قَدِمَ مَالِكٌ) gibi ifadelerde idgam, idgam edilen harften önceki sakini harekeli kılmaya güç yetirememişken, [burada] hazfin caiz olmaması çok daha evladır». [el-Fârisî devamla] şöyle demiştir: «Kaldı ki bu surede, 'le-men mâ' (لَمَنْ ما) terkibinde bir araya gelenlerden daha fazla mîm idgam halinde bir araya gelmiş ve bunlardan hiçbir şey hazfedilmemiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlindedir: