٢٦٨٨ - ما راعني إلا حَمولةُ أهلِها ... وسطَ الديار تَسِفُّ حَبَّ الخِمْخِمِ
2688 - Beni ancak o [sevgilinin] ailesinin develeri korkuttu ... Yurdun ortasında hımhım tohumu otlarken
وارتاع: افتعل منه. قال النابغة:
«ارتاع» ise bundan ifti'âl (افتعل) babındadır. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
٢٦٨٩ - فارتاعَ من صَوْتِ كَلاَّبِ فباتَ له ... طَوْعَ الشَّوامِتِ من خوفٍ ومن صَرَدٍ
2689 - Bir av köpeği bakıcısının sesinden dehşete kapıldı da geceyi ... Korkudan ve dondurucu soğuktan düşmanları sevindirecek bir halde geçirdi.
وأمَّا الرُّوْعُ بالضم فهي النفسُ لأنها محلُّ الرَّوْع، ففرَّقوا بين الحالِّ والمَحَلِّ. وفي الحديث: «إنَّ رُوْحَ القدس نفث في رُوْعي» .
Damme ile olan er-Rû' (الرُّوْعُ) ise nefis / kalptir; çünkü korkunun (er-rav') yeridir. Böylece hâl (hulûl eden şey) ile mahal (bulunulan yer) arasını ayırmışlardır. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Cebrail (Rûhu'l-Kudüs) kalbime (rû'î) üfledi».
قوله: {وَجَآءَتْهُ البشرى} عطف على «ذَهَب» وجوابُ «لَمَّا» على هذا محذوفٌ أي: فلما اكن كيت وكيت اجترأ على خطابهم، أو فَطِن لمجادلتهم، وقوله: «يُجادلنا» على هذا جملةٌ مستأنفة، وهي الدالَّةُ على ذلك الجوابِ المحذوفِ. وقيل: تقديرُ الجواب: أقبل يجادِلُنا، فيجادلُنا على هذا حالٌ من فاعل «
{وَجَآءَتْهُ البشرى} “ve kendisine müjde gelince” kavli: «ذَهَب» (gitti) fiiline matuftur. «لَمَّا» edatının cevabı buna göre mahzuftur; yani «böyle böyle olunca onlara hitap etmeye cesaret etti» veya «onlarla mücadele etmeye yöneldi» takdirindedir. Buna göre «يُجادلنا» kavli ise müste'nefe bir cümledir ve bu mahzuf cevaba delalet etmektedir. Cevabın takdirinin: «أقبل يجادلنا» (bizimle mücadele etmeye yöneldi) olduğu da söylenmiştir; bu durumda «يجادلنا», «أقبل» fiilinin failinden hâl olur.
أَقبل» . وقيل: جوابها قوله: «يجادِلُنا» وأوقع المضارعَ موقعَ الماضي. وقيل: الجوابُ قولُه {وَجَآءَتْهُ البشرى} ، وهو الجوابُ والواوُ زائدةٌ. وقيل: «يجادلنا» حال من «إبراهيم» ، وكذلك قولُه: «وجاءَتْه البشرى» و «قد» مقدرةٌ. ويجوز أن يكونَ «يجادِلُنا» حالاً من ضمير المفعول في «جاءَتْه» . و «في قوم» أي: في شأنهم.
[Edatın] cevabının «يجادِلُنا» olduğu ve muzârinin mâzî yerine kullanıldığı da söylenmiştir. Cevabın {وَجَآءَتْهُ البشرى} “ve kendisine müjde gelince” kavli olduğu, bunun cevap olup vâv'ın zâid olduğu da söylenmiştir. «يجادلنا» fiilinin «إبراهيم»den hâl olduğu; aynı şekilde «قد» takdiriyle «وجاءَتْه البشرى» cümlesinin de [hâl olduğu] söylenmiştir. «يجادِلُنا» ifadesinin «جاءَتْه» fiilindeki mef'ûl zamirinden hâl olması da caizdir. «في قوم» ise «onların durumunda / hakkında» demektir.
قوله تعالى: و {أَوَّاهٌ} : فعَّال مِنْ أوَّهَ، وقد تقدم اشتقاقه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوَّاهٌ} “pek duygulu / içli” kavli: «أوَّهَ» fiilinden fa''âl (فعَّال) veznindedir; iştikakı daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {آتِيهِمْ عَذَابٌ} : يجوز أن يكون جملةً من مبتدأ وخبر في محلِّ رفع خبراً ل «إنهم» . ويجوز أن يكون «آتيهم» الخبر و «عذاب» المبتدأ، وجاز ذلك لتخصُّصِه بالوصف، ولتنكير «آتيهم» لأنَّ إضافتَه غيرُ محضة. ويجوز أن يكون «آتيهم» خبرَ «إنَّ» و «عذاب» فاعلٌ به، ويدل على ذلك قراءةُ عمرو بن هَرِم: «وإنهم أتاهم» بلفظ الفعل الماضي.
Cenâb-ı Hakk'ın: {آتِيهِمْ عَذَابٌ} “onlara bir azap gelecektir” kavli: Mübteda ve haberden oluşan bir cümle olup «إنهم»nin haberi olarak ref mahallinde olması caizdir. «آتيهم»nin haber, «عذاب»ın mübteda olması da caizdir; vasıfla özelleştiği (tahsîs) ve «آتيهم» lafzının izâfeti gayr-i mahza (lafzî) olduğu için nekire sayıldığından bu caiz olmuştur. «آتيهم»nin «إنَّ»nin haberi, «عذاب»ın da onun fâili olması caizdir; Amr b. Herim'in mâzî fiil lafzıyla okuduğu «وإنهم أتاهم» kıraati de buna delalet eder.
قوله تعالى: {سياء} : فعلٌ مبنيٌّ للمفعول. والقائمُ مقامُ الفاعل ضميرُ لوط مِنْ قولِك «ساءني كذا» أي: حَصَل/ لي سُوْءٌ. و «بهم» متعلقٌ به أي: بسببهم. و «ذَرْعاً» نصبٌ على التمييز، وهو في الأصل مصدر ذَرَعَ البعير يَذْرَع بيديه في سَيْره إذا سار على قَدْر خَطْوِه، اشتقاقاً من الذِّراع، ثم تُوُسِّع فيه فوُضِعَ مَوْضِعَ الطاقة والجهد فقيل: ضاق ذَرْعُه أي: طاقتُه قال:
Cenâb-ı Hakk'ın: {سياء} “fenalaştı / içi daraldı” kavli: Meçhul bir fiildir. Nâib-i fâil, «ساءني كذا» (bana şu şey kötü geldi / bana fenalık ulaştı) sözündeki gibi Lût'un zamiridir. «بهم» ona müteallıktır; yani «onlar sebebiyle» demektir. «ذَرْعاً» temyiz olarak mansubdur; aslen «ذَرَعَ البعير يَذْرَع» ifadesinin masdarıdır ki devenin yürürken adımı ölçüsünce ön ayaklarını uzatması demektir ve zira' (kol/ön ayak) kelimesinden türemiştir. Daha sonra bunda genişleme yapılarak güç ve takat yerine kullanılmış ve «ضاق ذَرْعُه» yani «gücü daraldı / takati tükendi» denilmiştir. Şair şöyle demiştir:
٢٦٩٠ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . ...
2690 - ...
فاقدِرْ بذَرْعِك وانظر أين تَنْسَلِكُ
Kendi takatine göre ölçüp biç ve nereye süzülüp gireceğine bak
وقد يقع الذِّراعُ موقِعَه قال:
Bazen «الذِّراع» kelimesi de onun yerine kullanılır; [şair] şöyle demiştir:
٢٦٩١ - إذا التَّيَّازُ ذو العَضَلاتِ قُلْنا ... إليك إليك ضاقَ بها ذِراعا
2691 - Kaslı ve iri yarı adama: «Uzak dur, uzak dur!» dediğimizde ... Bu durum karşısında eli kolu bağlandı (çaresiz kaldı).
قيل: هو كنايةٌ عن ضِيق الصدر.
Bunun göğsün daralmasından kinaye olduğu da söylenmiştir.
وقوله: {عَصِيبٌ} العَصِيْبُ والعَصَبْصَبُ والعَصُوب: اليوم الشديد، الكثير الشرِّ الملتفُّ بعضُه ببعض قال:
{عَصِيبٌ} “çetin” kavli: el-'Asîb (العَصِيْبُ), el-'asabsab (العَصَبْصَبُ) ve el-'asûb (العَصُوب); şiddetli, şerri çok ve birbirine sarmaş dolaş olmuş gün demektir. Şair şöyle demiştir:
٢٦٩٢ - وكنت لِزازَ خَصْمِكَ لم أُعَرِّدْ ... وقد سَلكوك في يومٍ عصيبِ
2692 - Ben hasmının amansız dengiydim, asla kaçmadım ... Onlar seni çetin bir güne sürüklemişken.
وعن أبي عُبَيْد: «سُمِّي عَصِيباً لأنه يعصب الناسَ بالشرِّ» . والعِصَابَةُ: الجماعة من الناس سُمُّوا بذلك لإِحاطتهم إحاطةَ العَصابة.
Ebû Ubeyd'den nakledildiğine göre: «İnsanları şerle sardığı / kuşattığı için عَصِيب olarak isimlendirilmiştir». el-'İsâbe (العِصَابَةُ) ise insan topluluğu demektir; sarığın (el-'asâbe) sarması gibi kuşattıkları için bu şekilde isimlendirilmişlerdir.
قوله: {يُهْرَعُونَ} في محل نصب على الحال. والعامَّة على «يُهرعون» مبنياً للمفعول. والإِهراع: الإِسراع ويقال: وهو المَشْيُ بين الهَرْوَلة والجَمَز. وقال الهروي: هَرَع وأَهْرَعَ: اسْتَحَثَّ. وقرأت فرقة: «يَهْرعون» بفتح الياء مبنياً للفاعل مِنْ لغة «هَرَع» .
{يُهْرَعُونَ} “koşarak geliyorlardı” kavli: Hâl olarak nasb mahallindedir. Cumhûr meçhul olarak «يُهرعون» şeklinde okumuştur. el-İhrâ' (الإِهراع): Hızlı koşmaktır. Hızlı yürüyüş (hervale) ile sıçrayarak koşma (cemez) arasındaki yürüyüş olduğu da söylenir. el-Herevî şöyle demiştir: «هَرَع» ve «أَهْرَعَ» acele ettirdi demektir. Bir grup ise «هَرَع» lehçesinden hareketle mâlûm olarak yâ'nın fethasıyla «يَهْرعون» şeklinde okumuştur.
قوله: {هؤلاء بَنَاتِي} جملةٌ برأسها، و «هنَّ أطهرُ لكم» جملةٌ أخرى، ويجوز أن يكونَ «هؤلاء» مبتدأ، و «بناتي» بدلٌ أو عطفُ بيان، و «هنَّ» مبتدأ،
{هؤلاء بَنَاتِي} “İşte bunlar kızlarım” kavli başlı başına bir cümledir; «هنَّ أطهرُ لكم» ise diğer bir cümledir. «هؤلاء» lafzının mübteda, «بناتي» lafzının bedel veya atf-ı beyân, «هنَّ» lafzının mübteda,
و «أَطْهَرُ» خبره، والجملةُ خبر الأول. ويجوز أن يكونَ «هنَّ» فَصْلاً، و «أطهر» خبر: إمَّا ل «هؤلاء» ، وإمَّا ل «بناتي» ، والجملةُ خبر الأول.
«أَطْهَرُ» lafzının onun haberi olması ve [bu ikinci] cümlenin birincinin haberi olması caizdir. «هنَّ» zamirinin fasl zamiri; «أطهر» lafzının da ya «هؤلاء» için ya da «بناتي» için haber olması ve cümlenin birincinin haberi olması da caizdir.
وقرأ الحسن وزيد بن علي وسعيد بن جبير وعيسى بن عمر والسدي: «أطهرَ» بالنصب. وخُرِّجت على الحال. فقيل: «هؤلا» مبتدأ، و «بناتي هُنَّ» جملةٌ في محلِّ خبره، و «أطهر» حال، والعاملُ: إمَّا التنبيهُ وإمَّا الإِشارةُ. وقيل: «هنَّ» فَصْلٌ بين الحال وصاحبها، وجُعِل من ذلك قولُهم: «أكثر أكلي التفاحةَ هي نضيجةً» . ومنعه بعض النحويين، وخرَّج الآيةَ على أن «لكم» خبر «هن» فلزمه على ذلك أن تتقدَّم الحالُ على عاملها المعنوي، وخرَّجَ المَثَلَ المذكور على أن «نضيجة» منصوبة ب «كان» مضمرة.
el-Hasan, Zeyd b. Ali, Saîd b. Cübeyr, Îsâ b. Ömer ve es-Süddî, «أطهرَ» kelimesini nasb ile okumuşlardır. Bu kıraat hâl olarak tevil edilmiştir. Şöyle denilmiştir: «هؤلا» mübteda, «بناتي هُنَّ» onun haber mahalli olan bir cümle, «أطهر» ise hâldir; âmil ise ya tenbîh edatı ya da işaret ismidir. «هنَّ» zamirinin hâl ile sâhibu'l-hâl arasında fasl olduğu da söylenmiş ve Arapların: «أكثر أكلي التفاحةَ هي نضيجةً» (Elmayı en çok olgun iken yerim) sözü buna örnek gösterilmiştir. Bazı nahivciler bunu caiz görmemiş ve ayeti «لكم» ifadesinin «هن» zamirinin haberi olması üzere tevil etmişlerdir; ancak bu durumda hâlin manevî âmilinin önüne geçmesi gerekmiştir. Zikredilen meseli ise «نضيجة» kelimesinin mukadder bir «كان» ile mansub olması üzere tevil etmişlerdir.
قوله: {وَلاَ تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي} : الضيف في الأصل مصدرٌ، ثم أطلق على الطارق لميلانه إلى المُضيف، ولذلك يقع على المفرد والمذكر وضدَّيهما بلفظٍ واحدٍ، وقد يُثنَّى فيقال: ضَيْفان، ويُجْمع فيقال: أضايف وضُيوف كأبيات وبُيوت وضِيفان كحَوْض وحِيضان.
{وَلاَ تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي} “Misafirlerimin yanında beni rezil etmeyin!” kavli: ed-Dayf (الضيف) aslen bir masdardır; daha sonra ev sahibine (el-mudîf) yönelip meyleden kişi için misafir anlamında kullanılmıştır. Bu sebeple tekil, eril ve bunların zıtları (çoğul ve dişil) için tek bir lafızla kullanılır. Bazen tesniye yapılarak «ضَيْفان», çoğul yapılarak da «أبيات» ve «بُيوت» gibi «أضايف» ve «ضُيوف», «حَوْض» ve «حِيضان» gibi «ضِيفان» denilir.
قوله تعالى: {مِنْ حَقٍّ} : يجوز أن يكون مبتدأ، والجارُّ خبره، وأن يكونَ فاعلاً بالجارِّ قبله لاعتماده على نفي، و «مِنْ» مزيدةٌ على كلا القولين.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنْ حَقٍّ} “hiçbir hakkımız” kavli: Mübteda olup câr-mecrûrun onun haberi olması da, olumsuzluğa dayandığı için önündeki câr-mecrûr sebebiyle fâil olması da caizdir. «مِنْ» ise her iki görüşe göre de zâiddir.
قوله: {مَا نُرِيدُ} يجوز أن تكونَ مصدريةً، وأن تكونَ موصولةً بمعنى الذي. والعلم عرفانٌ، فلذلك يتعدَّى لواحدٍ أي: لتعرف إرادتنا، أو الذي نريده. ويجوز أن تكونَ «ما» استفهامية وهي مُعَلِّقة للعلم قبلها.
{مَا نُرِيدُ} “ne istediğimizi” kavli: Masdariyye olması da, «ellezî» anlamında mevsûl olması da caizdir. İlim (bilmek) burada irfan (tanımak/bilmek) anlamında olduğundan tek mef'ûle geçişli olmuştur; yani «isteğimizi / istediğimiz şeyi pekâlâ biliyorsun» demektir. «ما» edatının istifhâmiyye olup kendinden önceki ilim fiilini amelden ta'lîk etmiş olması da caizdir.
قوله تعالى: {لَوْ أَنَّ} جوابُها محذوف تقديره: لفعلتُ بكم وصنعْتُ كقوله: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ} [الرعد: ٣١] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَوْ أَنَّ} “Keşke...” kavli: Bunun cevabı mahzuf olup takdiri: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ} [er-Ra'd: 31] kavlinde olduğu gibi «size yapacağımı yapardım / hak ettiğiniz muameleyi ederdim» şeklindedir.
قوله: {أَوْ آوي} يجوز أن يكونَ معطوفاً على المعنى، تقديره: أو أني آوي، قاله أبو البقاء والحوفي. ويجوز أن يكون معطوفاً على «قوة» لأنه منصوبٌ في الأصل بإضمار أن فلمَّا حُذِفَتْ «أن» رُفع الفعل كقوله: {وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ} [الروم: ٢٤] .
{أَوْ آوي} “yahut sığınabilseydim” kavli: Ebü'l-Bekâ ve el-Havfî'nin belirttiği üzere «أو أني آوي» (yahut sığınsaydım) takdiriyle manaya matuf olması caizdir. «قوة» lafzına matuf olması da caizdir; çünkü aslen «أن» takdiriyle mansubdur, «أن» hazfedilince {وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ} [er-Rûm: 24] kavlinde olduğu gibi fiil merfû kılınmıştır.
واستضعف أبو البقاء هذا الوجهَ بعدم نصبِه. وقد تقدم جوابه. ويدلُّ على اعتبار ذلك قراءةُ شيبة وأبي جعفر «أو آويَ» بالنصب كقوله:
Ebü'l-Bekâ, nasb edilmemesi sebebiyle bu vechi zayıf görmüştür. Bunun cevabı ise daha önce geçmişti. Şeybe ve Ebû Ca'fer'in nasb ile «أو آويَ» şeklindeki kıraatleri de bunun dikkate alındığına delalet eder; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٢٦٩٣ - ولولا رجالٌ من رِزامٍ أعزَّةٍ ... وآلُ سبيعٍ أو أسُوْءَك عَلْقما
2693 - Rızâmoğullarından o şerefli adamlar ... Ve Sübey' ailesi olmasaydı sana kötülük ederdim ey Alkame!
وقولها:
Ve kadının şu sözünde olduğu gibi:
٢٦٩٤ - لَلُبْسُ عباءةٍ وتقرَّ عَيْني ... أحبُّ إليَّ من لُبْس الشُّفوف
2694 - Bir aba giymek ve gözümün aydın olması ... Bana ince ipek elbiseler giymekten daha sevimlidir.
ويجوز أن يكون عَطْفُ هذه الجملةِ الفعلية على مثلها إن قدَّرْتَ أنَّ «أنَّ» مرفوعة بفعل مقدرٍ بعد «لو» عند المبرد، والتقدير: لو يستقر أو يثبت استقرار القوة أو آوي، ويكون هذان الفعلان ماضيَيْ المعنى؛
el-Müberred'e göre «لو» edatından sonra mukadder bir fiille «أنَّ» cümlesinin merfû olduğunu takdir ederseniz, bu fiil cümlesinin kendi benzerine atfedilmiş olması da caizdir. Takdir şöyledir: «لو يستقر أو يثبت استقرار القوة أو آوي» (Gücün yerleşmesi sabit olsaydı veya sığınsaydım). Bu iki fiil mana bakımından mâzî anlamındadır;
لأنها تَقلب المضارع إلى المضيِّ. وأمَّا على رأي سيبويه في كونِ أنَّ «أنَّ» في محل الابتداء، فيكون هذا مستأنفاً. وقيل: «أو» بمعنى بل وهذا عند الكوفيين.
çünkü [«لو» edatı] muzâriyi mâzîye çevirir. Sîbeveyh'in «أنَّ»nin ibtidâ mahallinde (mübteda) olduğu görüşüne göre ise bu [fiil cümlesi] müste'nefe olur. Kûfelilere göre «أو» edatının «بل» (bilakis) anlamında olduğu da söylenmiştir.
و «بكم» متعلق بمحذوفٍ لأنه حالٌ من «قوة» ، إذ هو في الأصل صفةُ للنكرة، ولا يجوز أن يتعلَّق ب «قوة» لأنها مصدر.
«بكم» ifadesi mahzufa müteallıktır; çünkü aslen nekirenin sıfatı olduğundan «قوة» kelimesinden hâldir. Masdar olduğu için doğrudan «قوة» lafzına müteallık olması ise caiz değildir.
والرُّكُنْ بسكون الكاف وضمها الناحية من جبل وغيره، ويُجمع على أركان وأَرْكُن قال:
er-Rukn (الرُّكُنْ / الرُّكْن), kâf harfinin sükûnu ve dammesiyle; dağın ve benzeri şeylerin yanı / tarafı (dayanağı) demektir. Çoğulu «أركان» ve «أَرْكُن» şeklinde gelir. Şair şöyle demiştir:
٢٦٩٥ - وزَحْمُ رُكْنَيْكَ شديدُ الأَرْكُنِ/ ...
2695 - Senin iki tarafının (ordunun kanatlarının) hücumu pek çetin köşe ve dayanaklara sahiptir / ...
قوله تعالى: {فَأَسْرِ} : قرأ نافع وابن كثير: {فاسْرِ بأهلك} هنا وفي الحجر، وفي الدخان: {فَأَسْرِ بِعِبَادِي} [الآية: ٢٣] ، وقوله: {أَنْ أَسْرِ} [الآية: ٧٧] في طه والشعراء، جميع ذلك بهمزة الوصل تسقط دَرْجاً وتَثْبُتُ مكسورة ابتداءً. والباقون «فَأَسْر» بهمزة القطع تثبت مفتوحة دَرْجاً وابتداء، والقراءتان مأخوذتان من لُغَتي هذا الفعل فإنه يُقال: سَرَى، ومنه {والليل إِذَا يَسْرِ} [الفجر: ٤] ، وأَسْرى، ومنه: {سُبْحَانَ الذي أسرى} [الإسراء: ١] وهل هما بمعنى واحدٍ
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَأَسْرِ} “geceleyin yola çıkar” kavli: Nâfi' ve İbn Kesîr; burada ve el-Hicr sûresinde {فاسْرِ بأهلك}, ed-Duhân sûresinde {فَأَسْرِ بِعِبَادِي} [Ayet: 23], Tâhâ ve eş-Şu'arâ sûrelerinde ise {أَنْ أَسْرِ} [Ayet: 77] ayetlerinin tamamını vasıl hemzesiyle okumuşlardır; vasıl halinde hemze düşer, ibtidâ halinde ise kesreli olarak sabit kalır. Diğer kurrâ ise vasıl ve ibtidâ halinde fethalı olarak sabit kalan kat' hemzesiyle «فَأَسْر» şeklinde okumuşlardır. Bu iki kıraat bu fiilin iki lehçesinden alınmıştır; nitekim {والليل إِذَا يَسْرِ} [el-Fecr: 4] kavlinde olduğu gibi «سَرَى» denildiği gibi, {سُبْحَانَ الذي أسرى} [el-İsrâ: 1] kavlinde olduğu gibi «أَسْرى» da denir. Bu ikisinin aynı anlamda mı
أو بينهما فرقٌ؟ خلافٌ مشهور. فقيل: هما بمعنى واحدٍ، وهو قول أبي عبيد. وقيل: بل أَسْرى لأولِ الليل، وسَرَى لآخره، وهو قولُ الليث، وأمَّا سار فمختص بالنهار، وليس مقلوباً مِنْ سَرى.
yoksa aralarında bir fark mı olduğu hususu meşhur bir ihtilaftır. Ebû Ubeyd'in kavline göre bunların aynı anlamda olduğu söylenmiştir. el-Leys'in kavline göre ise «أَسْرى» gecenin evvelinde gitmek, «سَرَى» ise gecenin sonunda gitmektir. «سار» fiili ise gündüze mahsustur ve «سَرى» fiilinin kalbedilmişi (harf değişimi) değildir.
قوله: {بِأَهْلِكَ} يجوز أَنْ تكونَ الباءُ للتعدية، وأن تكونَ للحال أي: مصاحباً لهم. وقوله: «بقِطْعٍ» حال من «أهلك» أي: مصاحبين لقِطْع، على أن المرادَ به الظلمة. وقيل: الباء بمعنى «في» . والقِطْع هنا نصف الليل، لأنه قطعةٌ منه مساويةٌ لباقيه، وأنشدوا:
{بِأَهْلِكَ} “aileni” kavli: Bâ harfinin ta'diye (geçişlilik) için olması da, hâl için yani «onlarla beraber» anlamında olması da caizdir. «بقِطْعٍ» kavli «أهلك» lafzından hâldir; yani bununla karanlık kastedilmiş olarak «karanlığın bir parçasıyla birlikte» demektir. Bâ harfinin «في» (içinde) anlamında olduğu da söylenmiştir. Buradaki el-Kıt' (القِطْع), gecenin yarısı demektir; çünkü geceden, geri kalanına eşit bir parçadır. Şairler şöyle inşad etmişlerdir:
٢٦٩٦ - ونائحةٍ تَنُوْحُ بقِطْعِ ليلِ ... على رَجُلٍ بقارعةِ الصعيد
2696 - Nice ağıt yakan kadın vardır ki gecenin bir vaktinde ... Yolun ortasında [yatan] bir adama ağıt yakar.
وقد تقدَّم الكلامُ على القِطْع في يونس بأشبع من هذا.
el-Kıt' (القِطْع) konusundaki açıklama Yûnus sûresinde bundan daha doyurucu bir şekilde geçmişti.
قوله: {إِلاَّ امرأتك} ابن كثير وأبو عمرو برفع «امرأتك» والباقون بنصبها. وفي هذه الآية الكريمة كلامٌ كثيرٌ لا بد من استيفائه. أمَّا قراءة الرفع ففيها وجهان، أشهرُهما عند المعربين: أنَّه على البدل من «أحد» وهو أحسن من النصب، لأنَّ الكلام غيرُ موجَب. وهذا الوجهُ قد رَدَّه أبو عبيد بأنه يَلْزَمُ منه أنهم نُهوا عن الالتفات إلا المرأة، فإنها لم تُنْهَ عنه، وهذا لا يجوزُ، ولو كان الكلامُ «ولا يلتفت» برفع «يلتفت» يعني على أنْ تكونَ «لا» نافيةً، فيكون الكلام خبراً عنهم بأنهم لم يَلْتفتوا إلا امرأته فإنها تلتفت، لكان الاستثناء بالبدلية واضحاً، لكنه لم يقرأ برفع «يلتفت» أحد.
{إِلاَّ امرأتك} “karın müstesna” kavli: İbn Kesîr ve Ebû Amr «امرأتك» kelimesini ref ile, diğerleri ise nasb ile okumuşlardır. Bu yüce ayette eksiksiz aktarılması gereken pek çok bahis vardır. Ref kıraatine gelince, bunda iki vecih bulunmaktadır; irapçıların nezdinde en meşhuru, kelam menfî (mûceb olmayan) olduğu için «أحد» lafzından bedel olmasıdır ve bu nasbdan daha üstündür. Bu vechi Ebû Ubeyd reddetmiş ve bundan, arkalarına dönüp bakmaktan kadının değil sadece diğerlerinin nehyedildiği, kadının ise nehyedilmediği anlamının çıkacağını, bunun da caiz olamayacağını söylemiştir. Şayet ibare «لا» nâfiye olmak üzere «يلتفت» fiilinin ref'i ile «ولا يلتفت» şeklinde olsaydı; kelam onların arkalarına dönüp bakmadıklarına, sadece karısının baktığına dair bir haber olurdu ve bedel yoluyla istisna açık ve tutarlı olurdu; ancak «يلتفت» kelimesini ref ile hiç kimse okumamıştır.
وقد استحسن ابنُ عطيةَ هذا الإِلزامَ من أبي عبيد، وقال: «إنه وارِدٌ على القول باستثناءِ المرأة من» أحد «سواءً رَفَعْتَ المرأة أو نَصَبْتها» . قلت: وهذا صحيحٌ، فإن أبا عبيد لم يُرِد الرفعَ لخصوصِ كونه رفعاً، بل لفسادِ المعنى، وفسادُ المعنى دائر مع الاستثناء من «أحد» ، وأبو عبيد يُخَرِّج النصبَ على الاستثناء من «بأهلك» ، ولكنه يَلْزم من ذلك إبطالُ قراءة الرفع، ولا سبيلَ إلى ذلك لتواترها.
İbn Atıyye, Ebû Ubeyd'in bu bağlayıcı itirazını güzel bulmuş ve şöyle demiştir: «Bu itiraz, kadını ister ref ister nasb ile oku, kadının 'أحد' lafzından istisna edildiği görüşü üzerine varittir». Derim ki: Bu doğrudur; zira Ebû Ubeyd sırf ref olmasından ötürü ref'i kastetmemiş, bilakis mananın bozulmasından ötürü bunu kastetmiştir; mananın bozulması ise 'أحد' lafzından istisna yapılmasıyla doğrudan bağlantılıdır. Ebû Ubeyd nasb kıraatini 'بأهلك' lafzından istisnaya hamleder; ancak bu durum ref kıraatini iptal etmeyi gerektirir ki mütevatir olması sebebiyle buna hiçbir yol yoktur.
وقد انفصل المبردُ عن هذا الإِشكالِ الذي أورده أبو عبيد بأن النهيَ في اللفظ ل «أحد» وهو في المعنى للوط ﵇، إذ التقدير: لا تَدَعْ منهم أحداً يلتفت، كقولك لخادمك: «لا يَقُمْ أحدٌ» النهيُ لأحد، وهو في المعنى للخادم، إذ المعنى: «لا تَدَعْ أحداً يقوم» .
el-Müberred, Ebû Ubeyd'in getirdiği bu müşkülden şöyle bir çıkış yolu bulmuştur: Nehiy lafızda «أحد» kelimesinedir, manada ise Lût aleyhisselâm'adır. Çünkü takdir: «Onlardan hiçbirini arkasına bakar bırakma» şeklindedir; tıpkı hizmetçine: «Kimse ayağa kalkmasın» demen gibidir ki nehiy lafzen «kimse»yedir, manada ise hizmetçiyedir; zira mana: «Kimseyi ayağa kalkar bırakma» demektir.
قلت: فآل الجواب إلى أنَّ المعنى: لا تَدَعْ أحداً يلتفت إلا امرأتك فَدَعْها تلتفت، هذا مقتضى الاستثناء كقولك: «لا تَدَعْ أحداً يقوم إلا زيداً، معناه: فَدَعْه يقوم. وفيه نظر؛ إذ المحذور الذي قد فرَّ منه أبو عبيد موجودٌ هو أو قريب منه هنا.
Derim ki: Bu cevap şu manaya varır: «Karın müstesna kimseyi arkasına bakar bırakma, onu ise bırak baksın». Zira istisnanın gereği budur; tıpkı senin: «Zeyd müstesna kimseyi kalkar bırakma» sözünün «onu bırak kalksın» anlamına gelmesi gibi. Bunda ise eleştiriye açık bir yön vardır; çünkü Ebû Ubeyd'in kaçındığı sakınca aynen veya benzer şekilde burada da mevcuttur.
والثاني: أن الرفعَ على الاستثناءِ المنقطع، والقائلُ بهذا جعل قراءةَ النصبِ أيضاً من الاستثناء المنقطع، فالقراءتان عنده على حَدٍّ سواء، ولنسْرُدْ كلامه لنعرفَه فقال:» الذي يظهر أن الاستثناء على كلتا القراءتين منقطع، لم يُقْصَدْ به إخراجُها من المأمور بالإِسراء معهم، ولا من المنهيين عن الالتفاتِ، ولكن استؤنف الإِخبار عنها، فالمعنى: لكن امرأتَك يَجْري لها كذا وكذا، ويؤيد هذا المعنى أن مثلَ هذه الآية جاءت في سورة الحجر، وليس فيها استثناءٌ البتةَ، قال تعالى: {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ} الآية. فلم تقع العنايةُ في ذلك
İkinci vecih: Ref'in istisnâ-i munkatı' üzere olmasıdır. Bunu söyleyen zat, nasb kıraatini de istisnâ-i munkatı'dan saymış, dolayısıyla her iki kıraat onun nezdinde eşit olmuştur. Onun ne dediğini anlamak için sözlerini aktaralım; şöyle demiştir: «Görünen o ki istisna her iki kıraatte de munkatı'dır; bununla ne kendileriyle geceleyin yola çıkılması emredilenlerden ne de arkalarına dönüp bakmaktan nehyedilenlerden kadının çıkarılması kastedilmemiştir; bilakis onun hakkında yeni bir haber verilmeye başlanmıştır. Mana şöyledir: Fakat karına gelince, onun başına şöyle şöyle gelecektir. Bu manayı, bu ayetin bir benzerinin Hicr sûresinde gelmiş olması ve orada hiçbir istisnanın bulunmaması da desteklemektedir; Cenâb-ı Hak: {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ} “aileni geceleyin yola çıkar” buyurmuştur. Dolayısıyla orada özen gösterilen husus
إلا بذكر مَنْ أنجاهم اللَّه تعالى، فجاء شرح حالِ امرأتِه في سورة هود تبعاً لا مقصوداً بالإِخراج مما تقدم، وإذا اتضح هذا المعنى عُلم أن القراءتين وردتا على ما تقتضيه العربية في الاستثناء المنقطع، وفيه النصب والرفع، فالنصب لغة أهل الحجاز وعليه الأكثر، والرفع لغة تميم وعليه اثنان من القراء «. قال الشيخ:» وهذا الذي طوَّل به لا تحقيقَ فيه، فإنه إذا لم يُقْصَدْ إخراجُها من المأمور بالإِسراء بهم ولا من/ المَنْهِيِّين عن الالتفاتِ، وجُعل استثناءً منقطعاً، كان من المنقطع الذي لم يتوجَّهْ عليه العاملُ بحال، وهذا النوع يجب فيه النصبُ على كلتا اللغتين، وإنما تكون اللغتان في ما جاز توجُّهُ العاملِ عليه، وفي كلا النوعين يكون ما بعد «إلا» من غير الجنس المستثنى، فكونُه جازَ في اللغتان دليل على أنه يمكن أن يتوجَّه عليه العامل، وهو قد فرض أنه لم يُقْصَدْ بالاستثناء إخراجُها من المأمور بالإِسراء بهم ولا من المنهيين عن الالتفات، فكان يجب فيه إذ ذاك النصبُ قولاً واحداً «.
yalnızca Allah Teâlâ'nın kurtardığı kimselerin zikredilmesidir; karısının durumunun açıklaması ise Hûd sûresinde öncekilerden çıkarılma kastı olmaksızın tebean gelmiştir. Bu mana açıklığa kavuştuğunda bilinir ki iki kıraat de istisnâ-i munkatı'da Arap dilinin gerektirdiği kural üzere gelmiştir. Onda nasb ve ref caizdir; nasb Hicaz ehlinin lügatidir ve çoğunluk bunun üzeredir, ref ise Temîm lügatidir ve iki kurrâ bunun üzere okumuştur». Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Onun uzattığı bu sözde bir tahkik yoktur. Çünkü kadın ne kendileriyle geceleyin yola çıkılması emredilenlerden ne de arkalarına dönüp bakmaktan nehyedilenlerden çıkarılması kastedilmeyip istisnâ-i munkatı' kılındığında; hiçbir şekilde âmilin üzerine yönelmediği bir munkatı' türünden olur. Bu türde ise her iki lügate göre de nasb vaciptir. İki lügat ancak âmilin üzerine yönelmesinin caiz olduğu yerde geçerlidir; her iki türde de 'إلا' edatından sonrası müstesnâ minh'in cinsinden gayrıdır. Dolayısıyla iki lügatin caiz olması, âmilin ona yönelmesinin mümkün olduğuna delildir; o ise istisna ile kadının kendileriyle yola çıkılması emredilenlerden de bakmaktan nehyedilenlerden de çıkarılmasının kastedilmediğini varsaymıştır. O halde o takdirde ittifakla nasb vacip olurdu».
[قلت: القائل بذلك هو الشيخ شهاب الدين أبو شامة] . وأمَّا قولُه:» إنه لم يتوجَّهْ عليه العامل «ليس بمسلَّم، بل يتوجَّه عليه في الجملة، والذي قاله النحاة ممَّا لم يتوجَّهْ عليه العاملُ من حيث المعنى نحو: ما زاد إلا ما نقص، وما نفع إلا ما ضر، وهذا ليس مِنْ ذاك، فكيف يُعْترض به على أبي شامة؟ .
[Derim ki: Bunu söyleyen kişi Şeyh Şehâbeddin Ebû Şâme'dir]. Onun: «Âmilin üzerine yönelmediği» sözü ise kabul edilemez; bilakis genel olarak ona yönelir. Nahivcilerin mana yönünden âmilin üzerine yönelmediği olarak belirttikleri şeyler «ما زاد إلا ما نقص» (Eksilenden başka bir şey artmadı) ve «ما نفع إلا ما ضر» (Zarar verenden başka bir şey fayda vermedi) gibi örneklerdir. Bu ise onlardan değildir; o halde Ebû Şâme'ye bu şekilde nasıl itiraz edilebilir?
وأمَّا النصبُ ففيه ثلاثة أوجه، أحدها: أنه مستثنى مِنْ» بأهلك «، واستَشْكلوا عليه إشكالاً من حيث المعنى: وهو أنه يلزم ألاَّ يكونَ سَرَى بها، لكن الفرضِ أنه سرى بها، يدلُّ عليه أنها التفتَتْ، ولو لم تكن معهم لمَا حَسُن
Nasb kıraatine gelince, bunda üç vecih vardır. Birincisi: «بأهلك» lafzından müstesna olmasıdır. Buna mana yönünden şöyle bir itiraz getirmişlerdir: Bundan onun kadınla gece yola çıkmamış olması gerekir; oysa farazî olan, onunla gece yola çıktığıdır; nitekim arkasına dönüp baktığı buna delalet eder. Şayet onlarla beraber olmasaydı
الإِخبار عنها بالالتفات، فالالتفاتُ يدلُّ على كونها سَرَتْ معهم قطعاً.
onun arkasına dönüp baktığının haber verilmesi doğru olmazdı; dolayısıyla arkasına bakması, kesin olarak onlarla beraber gece yola çıktığına delalet eder.
وقد أُجيب عنه بأنه لم يَسْرِ هو بها، ولكن لمَّا سَرَى هو وبنتاه تَبِعَتْهم فالتفتت، ويؤيِّد أنه استثناء من الأهل ما قرأ به عبد اللَّه وسقط مِنْ مصحفه «فَأَسْر بأهلك بقطع من الليل إلا امرأتك» ولم يذكر قوله {وَلاَ يَلْتَفِتْ مِنكُمْ أَحَدٌ} .
Buna, [Lût'un] onu gece yola çıkarmadığı, fakat kendisi ve iki kızı gece yola çıktığında kadının onların peşine takıldığı ve arkasına dönüp baktığı şeklinde cevap verilmiştir. Bunun ehilden (aileden) bir istisna olduğunu, Abdullah'ın [İbn Mes‘ûd] {وَلاَ يَلْتَفِتْ مِنكُمْ أَحَدٌ} “İçinizden hiçbiri arkasına dönüp bakmasın” kavlini zikretmeksizin kendi mushafında düşmüş olarak «فَأَسْر بأهلك بقطع من الليل إلا امرأتك» şeklinde okumuş olması da teyit etmektedir.
والثاني: أنه مستثنى مِنْ «أحد» وإن كان الأحسنُ الرفعَ إلا أنه جاء كقراءة ابن عامر {مَّا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِّنْهُمْ} [النساء: ٦٦] بالنصبِ مع تقدُّم النفي الصريح. وقد تقدَّم لك هناك تخريجٌ آخرُ لا يمكن ههنا.
İkincisi: Ref ile okunması daha güzel olmakla birlikte, açık bir nefyin öne geçmesine rağmen İbn Âmir'in {مَّا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِّنْهُمْ} “İçlerinden pek azı müstesna, bunu yapmazlardı” [en-Nisâ 4/66] ayetini nasb ile okuması gibi, [bu kelimenin de] «أحد» lafzından müstesna olmasıdır. Orada sana, burada mümkün olmayan başka bir tevil geçmişti.
والثالث: أنه مستثنى منقطعٌ على ما قدَّمْتُه عن أبي شامة. وقال الزمخشري: «وفي إخراجها مع أهله روايتان، روي أنه أخرجها معهم، وأُمِرَ أَنْ لا يلتفتَ منهم أحد إلا هي، فلما سَمِعَتْ هِدَّة العذاب التفتَتْ وقالت: يا قوماه، فأدركها حجرٌ فقتلها، ورُوي أنه أُمِر بأن يُخَلِّفَها مع قومها فإنَّ هواها إليهم ولم يَسْرِ بها، واختلاف القراءتين لاختلاف الروايتين» .
Üçüncüsü: Ebû Şâme'den daha önce aktardığım üzere istisnâ-i munkatı' olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Kadının ailesiyle birlikte çıkarılması hususunda iki rivayet vardır: Bir rivayete göre [Lût] onu da onlarla birlikte çıkardı ve kendisi hariç içlerinden hiçbirinin arkasına dönüp bakmaması emredildi; kadın azabın gürültüsünü duyunca arkasına dönüp: 'Vay kavmim!' dedi, bunun üzerine bir taş ona isabet edip onu öldürdü. Diğer bir rivayete göre ise meyli onlara olduğu için onu kavmiyle geride bırakması emredildi ve [Lût] onu gece yola çıkarmadı. İki kıraatin farklılığı, bu iki rivayetin farklılığından ileri gelmektedir».
قال الشيخ: «وهذا وهمٌ فاحشٌ، إذ بنى القراءتين على اختلاف الروايتين مِنْ أنه سرى بها أو لم يَسْرِ بها، وهذا تكاذُبٌ في الإِخبار، يستحيل أن تكن القراءتان وهما مِنْ كلام اللَّه تعالى يترتبان على التكاذب» . قلت: وحاشَ للَّه أن تترتب القراءتان على التكاذُب، ولكن ما قاله الزمخشري صحيحٌ، الفرض أنه قد جاء في التفسير القولان، ولا يَلْزم من ذلك التكاذبُ، لأنَّ مَنْ قال إنه سرى بها يعني أنها سَرَتْ هي بنفسها مصاحِبةً لهم في أوائل الأمر، ثم أخذها العذاب فانقطع سُراها، ومن قال إنه لم يَسْرِ بها، أي:
Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Bu vahim bir vehimdir; zira o, iki kıraati [Lût'un] onu gece yola çıkarıp çıkarmadığına dair iki rivayetin farklılığı üzerine bina etmiştir. Bu ise haberlerde birbirini yalanlamaktır; her ikisi de Allah Teâlâ'nın kelâmı olan iki kıraatin birbirini yalanlama üzerine bina edilmiş olması imkânsızdır». Derim ki: İki kıraatin birbirini yalanlamaya dayanmasından Allah'a sığınırız; fakat Zemahşerî'nin söylediği doğrudur; zira tefsirde her iki görüş de gelmiştir ve bundan birbirini yalanlama gerekmez. Çünkü kadını gece yola çıkardığını söyleyen kimse, onun işin başında onlara eşlik ederek bizzat kendisinin gece yola çıktığını, sonra azabın onu yakalamasıyla yolculuğunun kesildiğini kastetmiştir. Onu gece yola çıkarmadığını söyleyen kimse ise:
لم يَأْمرها ولم يأخذها وأنه لم يَدُم سُراها معهم بل انقطع فَصَحَّ أن يقال: إنه سَرَى بها ولم يَسْرِ بها، وقد أجاب الناسُ بهذا وهو حسنٌ.
Ona emretmediğini, onu yanına almadığını ve onunla yolculuğun devam etmeyip kesildiğini kastetmiştir. Dolayısıyla onunla gece yola çıktığının da yola çıkmadığının da söylenmesi sahih olur. İlim ehli buna böyle cevap vermiştir ve bu güzeldir.
وقال الشيخ أبو شامة: «ووقع لي في تصحيح ما أعربه النحاةُ معنى حسنٌ، وذلك أن يكون في الكلام اختصارَ نَبَّهَ عليه اختلافُ القراءتين فكأنه قيل: فَأَسْرِ بأهلِك إلا امرأتك، وكذا روى أبو عبيدة وغيره أنها في مصحف عبد اللَّه هكذا، وليس فيها {وَلاَ يَلْتَفِتْ مِنكُمْ أَحَدٌ} فهذا دليلٌ على استثنائها مِن السُّرى بهم، ثم كأنه قال سبحانه: فإن خرجَتْ معكم وتَبِعَتْكم غيرَ أن تكونَ أنت سَرَيْتَ بها فانْهَ أهلك عن الالتفات غيرَها، فإنها ستلتفت فيُصيبها ما أصاب قومها، فكانت قراءةُ النصب دالَّةً على المعنى المتقدم، وقراءةُ الرفع دالَّةً على المعنى المتأخر، ومجموعُهما دالٌّ على جملة المعنى المشروح» وهو كلامٌ حسنُ شاهدٌ لِما ذكرته.
Şeyh Ebû Şâme şöyle demiştir: «Nahivcilerin irabını doğrulama hususunda aklıma güzel bir mana geldi. Şöyle ki: Sözde iki kıraatin farklılığının dikkat çektiği bir icaz (kısaltma) vardır; sanki şöyle denilmiştir: 'Ailenle gece yola çık, karın hariç.' Nitekim Ebû Ubeyde ve başkaları, Abdullah'ın mushafında {وَلاَ يَلْتَفِتْ مِنكُمْ أَحَدٌ} “İçinizden hiçbiri arkasına dönüp bakmasın” kısmı bulunmaksızın bu şekilde olduğunu rivayet etmişlerdir. İşte bu, kadının gece yola çıkarılanlardan istisna edildiğine delildir. Sonra sanki [Allah] Sübhânehu şöyle buyurmuştur: 'Eğer seninle yola çıkarılmış olmaksızın seninle birlikte çıkar ve peşinize takılırsa, o hariç aileni dönüp bakmaktan nehyet. Zira o dönüp bakacak ve kavmine isabet eden şey ona da isabet edecektir.' Böylece nasb kıraati önceki manaya, ref kıraati ise sonraki manaya delalet etmiş oldu; ikisinin toplamı da açıklanan mananın tamamına delalet etmektedir». Bu, zikrettiğim hususa şahitlik eden güzel bir sözdür.
قوله: {إِنَّهُ مُصِيبُهَا} الضميرُ ضمير الشأن، و «مُصيبها» خبرٌ مقدم، و «ما أصابهم» مبتدأ مؤخر وهو موصولٌ بمعنى الذي، والجملة خبرُ إنَّ؛ لأن ضمير الشأن يُفَسَّر بجملةٍ مُصَرَّحٍ بجزْأَيْها.
{إِنَّهُ مُصِيبُهَا} “Doğrusu ona da isabet edecektir” kavlindeki zamir zamîr-i şândır. «مُصيبها» öne geçmiş haber, «ما أصابهم» ise sona kalmış mübtedadır; bu [mâ], «ellezî» anlamında ism-i mevsûldür. Cümle ise «إنَّ»nin haberidir; çünkü zamîr-i şân iki cüzü de açıkça zikredilmiş bir cümle ile tefsir edilir.
وأعرب الشيخ «مُصيبها» مبتدأً، و «ما أصابهم» الخبر، وفيه نظرٌ من حيث الصناعة: فإن الموصولَ معرفة، فينبغي أن يكونَ المبتدأ و «مُصيبها» نكرةً لأنَّه عامل تقديراً فإضافتُه غيرُ محضةٍ، ومن حيث المعنى: إنَّ المراد الإِخبار عن الذي أصابهم أنه مُصِيبها من غيرِ عكسٍ، ويجوز عند الكوفيين أن يكونَ «مصيبُها» مبتدأً، و «ما» / الموصولةُ فاعلٌ لأنهم يُجيزون أن يُفَسَّر ضميرُ الشأنِ بمفرد عاملٍ فيما بعده نحو: «إنه قائمٌ أبواك» .
Şeyh [Ebû Hayyân] «مُصيبها» kelimesini mübteda, «ما أصابهم» kısmını ise haber olarak irab etmiştir. Bunda nahiv sanatı açısından itiraz vardır: Zira ism-i mevsûl marifedir, dolayısıyla mübteda olması gerekir; «مُصيبها» ise nekredir, çünkü takdiren âmildir ve izâfeti lâfzîdir (gayr-i mahzadır). Mana açısından da şudur: Kastedilen, onlara isabet eden şeyin kadına da isabet edeceğinin bildirilmesidir, aksi değildir. Kûfelilere göre ise «مصيبُها» mübteda, mevsûl olan «ما» fail olabilir; zira onlar zamîr-i şânın kendisinden sonraki lafızda amel eden müfred bir lafızla tefsir edilmesini caiz görürler; tıpkı «إنه قائمٌ أبواك» (Şüphesiz senin iki baban ayaktadır) örneğinde olduğu gibi.
قوله: {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ} ، أي: موعد هلاكهم. وقرأ عيسى بن عمر «الصبح» بضمتين فقيل: لغتان، وقيل: بل هي إتباعٌ، وقد تقدَّم البحثُ في ذلك.
{إِنَّ مَوْعِدَهُمُ} “Şüphesiz onların vaad edilen zamanı” kavli, yani onların helak vaktidir. Îsâ b. Ömer «الصبح» kelimesini iki damme ile [es-Subuhu] okumuştur; bunun iki ayrı lügat olduğu söylenmiş, ayrıca ittibâ (ötreye uyum) olduğu da söylenmiştir. Buna dair inceleme daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {عَالِيَهَا سَافِلَهَا} : مفعولا الجعل الذي بمعنى التصيير، و «سِجِّيل» قيل: هو في الأصل مركَّب من: «سكر كل» وهو بالفارسية حجر وطين فعُرِّب وغُيِّرت حروفهُ. وقيل: سِجِّيل اسمٌ للسماء وهو ضعيف أو غلط؛ لوصفه بمَنْضود. وقيل: مِنْ أَسْجَلَ، أي: أرسل فيكون فِعِّيلاً، وقيل: هو مِن التسجيل، والمعنى: أنه مِمَّا كتب اللَّهُ وأَسْجل أن يُعَذَّب به قوم لوط، وينصرُ الأولَ تفسيرُ ابن عباس أنه حجرٌ وطين كالآجرّ المطبوخ، وعن أبي عبيد هو الحجر الصُّلْب. و «منضود» صفةٌ لسِجِّيل. والنَّضْدُ: جَعْلُ الشيءِ بعضَه فوقَ بعضٍ، ومنه {وَطَلْحٍ مَّنضُودٍ} [الواقعة: ٢٩] ، أي: متراكب، والمرادُ وصفُ الحجارة بالكثرة.
Allah Teâlâ'nın {عَالِيَهَا سَافِلَهَا} “üstünü altına [çevirdik]” kavli, dönüştürme anlamındaki «ce‘l» fiilinin iki mef'ûlüdür. «سِجِّيل» (siccîl) kelimesinin aslen Farsça taş ve çamur anlamına gelen «seng ü gil» [veya seker kil] kelimelerinden mürekkep olduğu, sonra Araplaştırılarak harflerinin değiştirildiği söylenmiştir. Siccîlin semanın bir ismi olduğu da söylenmiştir ki «menzûd» ile nitelenmesi sebebiyle bu zayıftır veya yanlıştır. «أَسْجَلَ» yani 'gönderdi/salıverdi' fiilinden geldiği, dolayısıyla «fi‘‘îl» vezninde olduğu da söylenmiştir. «Tescîl»den geldiği de söylenmiştir; manası: Allah'ın, Lût kavmine azap edilmesini yazdığı ve tescil ettiği şeylerdendir. Birinci görüşü, İbn Abbâs'ın bunun pişmiş tuğla gibi taş ve çamur olduğuna dair tefsiri destekler; Ebû Ubeyd'den ise sert taş olduğu nakledilmiştir. «منضود» (istif edilmiş) kelimesi «siccîl»in sıfatıdır. Nadd (نَضْد), bir şeyi birbiri üstüne koymaktır; nitekim {وَطَلْحٍ مَّنضُودٍ} “üst üste dizilmiş meyveleri olan muz ağaçları” [el-Vâkıa 56/29] ayetindeki de üst üste yığılmış anlamındadır. Kastedilen, taşların çoklukla nitelenmesidir.
و «مُسَوَّمة» نعتٌ لحجارة، وحينئذ يلزمُ تقدُّمُ الوَصْفِ غير الصريح على الصريح لأنَّ «مِنْ سجيل» صفةٌ لحجارة، والأَوْلى أن يُجْعل حالاً من حجارة، وسوَّغ مجيئَها مِن النكرة تخصُّصُ النكرة بالوصف. والتَّسْويم. العلامَةُ. قيل: عُلِّم على كلِّ حجرٍ اسمُ مَنْ يرمى به، وتقدَّم اشتقاقُه في آل عمران. و «عند» : إمَّا منصوبٌ ب «مُسَوَّمة» ، وإمَّا بمحذوفٍ على أنها صفة ل «مُسَوَّمة» .
«مُسَوَّمة» (damgalanmış/işaretlenmiş) kelimesi «hicâreh» (taşlar) kelimesinin sıfatıdır; bu durumda gayr-i sarîh vasfın sarîh vasfın önüne geçmesi gerekir, çünkü «مِنْ سجيل» ibaresi de «hicâreh»nin sıfatıdır. Evlâ olan, bunun «hicâreh»den hâl yapılmasıdır; nekreden hâl gelmesini ise nekrenin sıfatla tahsis edilmiş olması caiz kılmıştır. Tesvîm (التَّسْويم), işaret koymaktır. Her taşın üzerine kime atılacaksa onun isminin işaretlendiği söylenmiştir; kelimenin iştikakı Âl-i İmrân sûresinde geçmişti. «عند» (katında) zarfı ise ya «مُسَوَّمة» ile mensuptur ya da «مُسَوَّمة»nin sıfatı olarak mahzuf bir lafızla [mensuptur].
قوله: {وَمَا هِيَ} الظاهرُ عَوْدُ هذا الضمير على القرى المُهْلَكة. وقيل:
{وَمَا هِيَ} “Ve o, [uzak] değildir” kavlinde zahir olan, bu zamirin helak edilen şehirlere dönmesidir. Şöyle de denilmiştir:
يعودُ على الحجارة وهي أقربُ مذكور. وقيل: يعودُ على العقوبة المفهومة من السياق. ولم يُؤَنِّث «ببعيد» : إمَّا لأنه في الأصلِ نعتٌ لمكانٍ محذوف تقديره: وما هي بمكان بعيدٍ بل هو قريبٌ، والمرادُ به السماء أو القرى المهلَكة، وإمَّا لأن العقوبةَ والعقابَ واحد، وإمَّا لتأويل الحجارة بعذاب أو بشيءٍ بعيد.
En yakın zikredilen lafız olan taşlara döner. Siyaktan anlaşılan cezaya döndüğü de söylenmiştir. «ببعيد» kelimesinin müennes getirilmemesi ise: Ya aslen mahzuf bir mekânın sıfatı olmasındandır ki takdiri: «وما هي بمكان بعيدٍ» (O, uzak bir mekânda değildir, bilakis yakındır) şeklindedir ve bununla sema veya helak edilen şehirler kastedilmiştir; ya ukūbet ile ikāb aynı anlamda olduğu içindir; ya da taşların azap veya uzak bir şey ile tevil edilmesindendir.
قوله تعالى: {وَلاَ تَنقُصُواْ} : «نَقَصَ» يتعدَّى لاثنين، إلى أولهما بنفسه، وإلى ثانيهما بحرف الجر، وقد يُحْذَفُ، تقول: نَقَصْت زيداً مِنْ حقَّه، وهو هنا كذلك؛ إذ المرادُ: ولا تَنْقُصوا الناسَ من المكيال، ويجوز أن يكون متعدِّياً لواحدٍ على المعنى، والمعنى: لا تُقَلِّلوا وتُطَفِّفوا، ويجوز أن يكون «المكيالَ» مفعولاً أول والثاني محذوف، وفي ذلك مبالغة، والتقدير: ولا تَنْقُصوا المكيالَ والميزانَ حَقَّهما الذي وَجَبَ لهما وهو أبلغُ في الأمر بوفائهما.
Allah Teâlâ'nın {وَلاَ تَنقُصُواْ} “Eksiltmeyin” kavlinde: «Nekasa» (نَقَصَ) fiili iki mef'ûle müteaddî olur; birincisine bizzat kendisiyle, ikincisine ise harf-i cer ile [geçişli olur] ve bazen [harf-i cer] hazfedilir; «نَقَصْت زيداً مِنْ حقَّه» (Zeyd'in hakkından eksilttim) dersin. Burada da böyledir; zira murat: «İnsanların ölçeğinden eksiltmeyin» demektir. Mana bakımından tek mef'ûle müteaddî olması da caizdir; anlamı: 'Azaltmayın ve eksik ölçmeyin' demektir. «المكيالَ» kelimesinin birinci mef'ûl, ikincisinin ise mahzuf olması da caizdir ve bunda bir mübalağa vardır; takdiri: «Ölçeğin ve tartının kendilerine vacip olan hakkını eksiltmeyin» şeklindedir ki bu, onların tam yapılması emrinde daha beliğdir.
قوله: {مُّحِيطٍ} صفة لليوم، ووُصِف به من قولهم: أحاط به العدوُّ، وقوله: {وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ} [الكهف: ٤٢] . قال الزمخشري: «إنَّ وَصْفَ اليوم بالإِحاطة أبلغُ مِنْ وصف العذاب بها» قال: «لأنَّ اليومَ زمانٌ يشتمل على الحوادث، فإذا أحاط بعذابه فقد اجتمع للمعذَّب ما اشتمل عليه منه كما إذا أحاط بنعيمه» .
{مُّحِيطٍ} “Kuşatıcı [bir gün]” kavli günün sıfatıdır. «Düşman onu kuşattı» sözünden ve {وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ} “Derken serveti kuşatılıp [yok edildi]” [el-Kehf 18/42] kavlinden hareketle bu şekilde nitelenmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Günün kuşatmayla nitelenmesi, azabın onunla nitelenmesinden daha beliğdir.» Şöyle devam etmiştir: «Çünkü gün, olayları içine alan bir zamandır; binaenaleyh azabıyla kuşattığında, nimetleriyle kuşattığı zamanki gibi, azap görene o günden içerdikleri toplanmış olur».
وزعم قومٌ أنه جُرَّ على الجِوار، لأنه في المعنى صفةٌ للعذاب، والأصلُ: عذاب يوم محيطاً. وقال آخرون: التقدير: عذاب يومٍ محيطٍ عذابُه. قال أبو البقاء: «وهو بعيدٌ؛ لأنَّ محيطاً قد جَرَى على غير مَنْ هوله، فيجب إبرازُ فاعله مضافاً إلى ضمير الموصوف.
Bir topluluk, manada azabın sıfatı olduğu için civar sebebiyle mecrur olduğunu iddia etmiştir; aslı: «عذاب يوم محيطاً» şeklindedir. Başkaları ise takdirin «عذاب يومٍ محيطٍ عذابُه» (azabı kuşatıcı bir günün azabı) olduğunu söylemiştir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu uzaktır; zira 'muhît' sıfatı ait olmadığı şey üzerine cereyan etmiştir; bu durumda failinin mevsunun zamirine muzaf olarak açıkça zikredilmesi vacip olur.
قوله تعالى: {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} : قال ابن عطية: «وجواب هذا الشرط متقدم» يعني على مذهب مَنْ يراه لا على [مذهب] جمهور البصريين. والعامَّة على تشديد ياء «بقيَّة» . وقرأ إسماعيل بن جعفر من أهل المدينة بتخفيفها. قال ابن عطية: «وهي لغةٌ» . وهذا لا ينبغي أن يُقال، بل يُقال: إنْ لم يُقْصد الدلالةُ على المبالغة جيء بها مخففةً، وذلك أن فَعِل بكسر العين إذا كان لازماً فقياسُ الصفة منه فَعِل بكسر العين نحو: سَجِيَت المرأة فهي سَجِيَة فإن قَصَدْت المبالغة قيل: سَجِيَّة لأنَّ فعيلاً من أمثلة المبالغة فكذلك بقيَّة وبَقِية أي بالتشديد والتخفيف.
Allah Teâlâ'nın {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “Eğer inanıyorsanız” kavli hakkında İbn Atıyye: «Bu şartın cevabı öne geçmiştir» demiştir; yani bunu caiz gören kimsenin mezhebine göredir, Basralıların cumhurunun [mezhebine] göre değil. Cumhûr «بقيَّة» kelimesinin yesini şeddeli okumuştur. Medine ehlinden İsmâil b. Ca‘fer ise şeddesiz (hafifleterek) okumuştur. İbn Atıyye: «Bu bir lügattir» demiştir. Bunun böyle söylenmemesi, bilakis şöyle denilmesi gerekir: Şayet mübalağaya delalet kastedilmemişse şeddesiz getirilir; zira aynü'l-fiili kesreli olan «fe‘ile» lâzım bir fiil olduğunda, ondan gelen sıfatın kıyası aynü'l-fiili kesreli «fe‘il» veznidir; tıpkı «سَجِيَت المرأة فهي سَجِيَة» (kadın sakin tabiatlı oldu, o sakin tabiatlıdır) örneğinde olduğu gibi. Eğer mübalağa kastedilirse «سَجِيَّة» denilir, çünkü «fa‘îl» (veya fa‘iyye) mübalağa kalıplarındandır; dolayısıyla «bakiyye» ve «bakiye» de şeddeli ve şeddesiz olarak böyledir.
وتقدم الخلاف في قوله «أصلاتك» بالنسبة إلى الإِفراد والجمع في سورة براءة.
{أَصَلَاتُكَ} “Namazın mı [sana emrediyor]” kavlindeki müfred ve cemi olma ihtilafı Berâe (et-Tevbe) sûresinde geçmişti.
قوله {أَوْ أَن نَّفْعَلَ} العامة على نون الجماعة أو التعظيم في «نفعل» و «نشاء» . وقرأ زيد بن علي وابن أبي عبلة والضحاك بن قيس بتاء الخطاب فيهما. وقرأ أبو عبد الرحمن وطلحة الأول بالنون والثاني بالتاء، فَمَنْ قرأ بالنون
{أَوْ أَن نَّفْعَلَ} “Yahut [yapmamızı mı emrediyor]” kavlinde: Cumhûr «نفعل» ve «نشاء» fiillerinde cemaat veya tazim nûnu ile okumuştur. Zeyd b. Ali, İbn Ebî Able ve Dahhâk b. Kays ise her ikisini de hitap tesi ile okumuştur. Ebû Abdirrahmân ve Talha birinciyi nûn ile, ikinciyi ise te ile okumuştur. Her ikisini nûn ile okuyan kimse,
فيهما عَطفه على مفعول «نترك» وهو «ما» الموصولةُ/، والتقدير: أصلواتُك تأمركَ أن نَتْرُكَ ما يعبدُ آباؤنا، أو أن نترك أن نفعلَ في أموالِنا ما نشاء، وهو بَخْسُ الكَيْل والوَزْنِ المقدَّم ذكرُهما. و «أو» للتنويع أو بمعنى الواو، قولان، ولا يجوز عَطْفُه على مفعول «تأمرك» ؛ لأن المعنى يتغير، إذ يصير التقدير: أصلواتُك تأمُرك أن نفعلَ في أموالنا.
bunu «نترك» fiilinin mef'ûlü olan mevsûl «ما» üzerine atfetmiştir. Takdiri şöyledir: «Namazların sana, babalarımızın taptıklarını bırakmamızı veya mallarımızda dilediğimizi yapmayı bırakmamızı mı emrediyor?» Bu da daha önce zikredilen ölçü ve tartıyı eksik yapmaktır. «أو» (veya) edatı tenvî' (çeşitlendirme) içindir yahut «vav» (ve) anlamındadır; bu konuda iki görüş vardır. Bunun «تأمرك» fiilinin mef'ûlüne atfedilmesi ise caiz değildir; zira anlam değişir; çünkü takdir: «Namazların sana mallarımızda [dilediğimizi] yapmamızı mı emrediyor?» şeklini alır.
ومَنْ قرأ بالتاء فيهما جاز أن يكونَ معطوفاً على مفعول «تأمرك» ، وأن يكونَ معطوفاً على مفعول «نترك» ، والتقدير: أصلواتك تأمرك أن تفعل أنت في أموالنا ما تشاء أنت، أو أن نترك ما يعبد آباؤنا، أو أن نترك أن تفعل أنت في أموالنا ما تشاء أنت.
Her ikisini te ile okuyan kimseye göre ise, hem «تأمرك» fiilinin mef'ûlüne matuf olması hem de «نترك» fiilinin mef'ûlüne matuf olması caizdir. Takdiri: «Namazların sana, babalarımızın taptıklarını bırakmamızı veya bizzat senin bizim mallarımızda dilediğini yapmanı mı emrediyor, yahut bizzat senin bizim mallarımızda dilediğini yapmanı terk etmemizi mi [emrediyor]?» şeklinde olur.
ومَنْ قرأ بالنون في الأول وبالتاء في الثاني كان «أن نفعل» معطوفاً على مفعول «تأمرك» ، فقد صار ذلك ثلاثةَ أقسام، قسمٍ يتعينَّ فيه العطفُ على مفعول «نترك» وهي قراءةُ النونِ فيهما، وقسمٍ يتعيَّن فيه العطفُ على مفعول «تأمرك» ، وهي قراءةُ النون في «نفعل» والتاء في «تشاء» ، وقسمٍ يجوز فيه الأمران وهي قراءةُ التاء فيهما. والظاهرُ من حيث المعنى في قراءة التاء فيهما أو في «تشاء» أن المراد بقولهم ذلك هو إيفاءُ المكيال والميزان؛ لأنه كان يأمرهم بهما. وقال الزمخشري: «المعنى: تأمرك بتكليف أن نترك، فحذف المضاف لأنَّ الإِنسان لا يُؤْمَرُ بفعل غيره» .
Birincisini nûn ile, ikincisini te ile okuyan kimseye göre ise «أن نفعل» ifadesi «تأمرك» fiilinin mef'ûlüne matuftur. Böylece bu üç kısım olmuştur: «نترك» fiilinin mef'ûlüne atfın taayyün ettiği kısım ki bu her ikisinde nûn kıraatidir; «تأمرك» fiilinin mef'ûlüne atfın taayyün ettiği kısım ki bu «نفعل»de nûn ve «تشاء»de te kıraatidir; her iki durumun da caiz olduğu kısım ki bu her ikisinde te kıraatidir. Her ikisinde veya «تشاء»de te kıraatinde mana bakımından zahir olan, onların bu sözle ölçü ve tartıyı tam yapmayı kastetmiş olmalarıdır; çünkü [Şuayb] onlara bunları emrediyordu. Zemahşerî şöyle demiştir: «Mana: 'Sana [bize] terk etmeyi teklif etmeni/emretmeni mi emrediyor?' şeklindedir; zira insan başkasının fiiliyle emrolunmaz, bu sebeple muzaf hazfedilmiştir».
قوله تعالى: {أَرَأَيْتُمْ} : قد تقدَّم ذلك غيرَ مرة. وقال
Allah Teâlâ'nın {أَرَأَيْتُمْ} “Gördünüz mü / söyler misiniz?” kavli defalarca geçmişti. Şöyle demiştir:
الزمخشري هنا: «فإنْ قلت: أين جوابُ» أرأيتم «وما له لم يَثْبت كما ثبت في قصة نوح وصالح؟ قلت: جوابُه محذوفٌ، وإنما لم يَثْبُتْ لأن إثباتَه في القصتين دلَّ على مكانه، ومعنى الكلام ينادي عليه، والمعنى: أخبروني إن كنت على حجة واضحةٍ ويقين مِنْ ربي و [كنت] نبياً على الحقيقة، أيصحُّ أنْ لا آمرَكم بترك عبادة الأوثان والكفِّ عن المعاصي، والأنبياءُ لا يُبْعَثون إلا لذلك؟» .
Zemahşerî burada şöyle demiştir: «Eğer: '«أرأيتم»nin cevabı nerededir ve Nûh ile Sâlih kıssasında sabit olduğu gibi burada niçin sabit olmamıştır?' dersen; derim ki: Onun cevabı mahzuftur. Burada sabit olmaması, iki kıssada sabit olmasının onun yerine delalet etmesinden ve sözün manasının bunu haykırmasındandır. Anlamı şudur: 'Söyleyin bana; şayet Rabbimden apaçık bir delil ve yakîn üzere isem ve gerçekten bir peygamber isem, peygamberler de ancak bunun için gönderilmişken, putlara tapmayı bırakmanızı ve günahlardan el çekmenizi size emretmemem hiç doğru olur mu?'».
قال الشيخ: «وتَسْمِيَةُ هذا جواباً ل» أرأيتم «ليس بالمصطلح، بل هذه الجملةُ التي قَدَّرها في موضع المفعول الثاني ل» أرأيتم « [لأن أرأيتم] إذا ضُمِّنَتْ معنى أخبرني تعدَّتْ إلى مفعولين، والغالبُ في الثاني أن يكون جملةُ استفهاميةً ينعقد منها ومن المفعول الأول في الأصل جملةٌ ابتدائية كقول العرب:» أرأيتك زيداً ما صنع «وقال الحوفي:» وجوابُ الشرط محذوفُ لدلالة الكلام عليه تقديره: أأَعْدِل عَمَّا أنا عليه «. وقال ابن عطية:» وجوابُ الشرط الذي في قوله «أن كنت» محذوفٌ تقديره: أضِلُّ كما ضَلَلْتُمْ أو أترك تَبْليغ الرسالة، ونحو هذا ممَّا يليق بهذه المحاجَّة «. قال الشيخ:» وليس قوله «أضلّ» جواباً للشرط؛ لأنه إن كان مثبتاً فلا يمكن أن يكونَ جواباً لأنه لا يترتَّب على الشرط، وإن كان استفهاماً حُذف منه الهمزةُ
Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Bunu «أرأيتم»nin cevabı olarak isimlendirmek ıstılaha uygun değildir; bilakis takdir ettiği bu cümle «أرأيتم» fiilinin ikinci mef'ûlü konumundadır. Çünkü «أرأيتم», 'bana haber verin' manasını tazammun ettiğinde iki mef'ûle müteaddî olur; ikincisinin çoğunlukla istifham cümlesi olması ve asılda birinci mef'ûl ile kendisinden isim cümlesi oluşması galiptir; tıpkı Arapların: «أرأيتك زيداً ما صنع» (Zeyd'in ne yaptığını bana söyler misin?) sözü gibi. Havfî ise şöyle demiştir: 'Kelâmın delaleti sebebiyle şartın cevabı mahzuftur, takdiri: «أأَعْدِل عَمَّا أنا عليه» (Üzerinde bulunduğum şeyden döner miyim?) şeklindedir.' İbn Atıyye ise şöyle demiştir: '{إِن كُنتُ} “Eğer [bir delil] üzere isem” kavlindeki şartın cevabı mahzuftur, takdiri: «Sizin saptığınız gibi sapar mıyım yahut risaleti tebliğ etmeyi bırakır mıyım?» ve bu münazaraya uygun düşen benzeri ifadelerdir.' Şeyh demiştir ki: 'Onun «أضلّ» (Sapar mıyım?) sözü şartın cevabı olamaz; zira şayet olumlu bir cümle ise şarta terettüp etmeyeceği için cevap olması mümkün değildir; şayet hemzesi hazfedilmiş bir istifham ise,
فهو في موضع المفعول الثاني ل «أرأيتم» ، وجوابُ الشرط محذوفٌ يدل عليه الجملةُ السابقة مع متعلَّقها.
o takdirde «أرأيتم» fiilinin ikinci mef'ûlü konumundadır; şartın cevabı ise mahzuftur ve müteallakıyla birlikte önceki cümle ona delalet etmektedir.'»
قوله: {أَنْ أُخَالِفَكُمْ} قال الزمخشري: «خالفني فلان إلى كذا: إذا قصده وأنت مُوَلٍّ عنه، وخالفني عنه: إذا ولى عنه وأنت قاصدُه، ويلقاك الرجل صادراً عن الماء فتسأله عن صاحبه فيقول:» خالَفَني إلى الماء «، يريد أنه ذاهب إليه وارداً، وأنا ذاهبٌ عنه صادراً، ومنه قولُه تعالى: {وَمَآ أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إلى مَآ أَنْهَاكُمْ عَنْهُ} يعني أن أسْبِقَكم إلى شهواتكم التي نَهَيْتُكم عنها لأستبدَّ بها دونكم» . وهذا الذي ذكره أبو القاسم معنى حسنٌ لطيف ولم يتعرَّض لإِعرابِ مفرداته، لأنَّ بفهم المعنى يُفهم الإِعراب ولنذكر ما فيه:
{أَنْ أُخَالِفَكُمْ} “Size muhalefet etmek [istemiyorum]” kavli hakkında Zemahşerî şöyle demiştir: «Sen bir şeyden yüz çevirirken falanca kişi ona yöneldiğinde 'falanca bana şu hususta muhalefet edip yöneldi' (خالفني فلان إلى كذا) denir; sen bir şeye yönelirken o yüz çevirdiğinde ise 'falanca benden yüz çevirip muhalefet etti' (خالفني عنه) denir. Sudan dönen bir adama rastlayıp arkadaşını sorduğunda: 'O, suya gitmek üzere benden ayrıldı' (خالَفَني إلى الماء) der; yani 'O suya gitmekte, bense sudan dönmekteyim' demek ister. Allah Teâlâ'nın {وَمَآ أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إلى مَآ أَنْهَاكُمْ عَنْهُ} “Size yasakladığım şeylerde size aykırı davranmak istemiyorum” kavli de böyledir; yani 'Sizi nehyettiğim arzularınıza sizden ayrı olarak tek başıma sahip olmak için sizden önce koşmak istemiyorum' demektir». Ebu'l-Kāsım'ın [Zemahşerî] zikrettiği bu mana güzel ve latiftir; fakat kelimelerinin irabına değinmemiştir; zira mananın anlaşılmasıyla irab da anlaşılır. Biz ise onda bulunan [irab vecihlerini] zikredelim:
فأقول: يجوز أن يكونَ «أن أخالفَكم» في موضع مفعولٍ ب «أريد» ، أي: وما أريدُ مخالفتَكم، ويكون فاعَلَ بمعنى فَعَل نحو: جاوَزْتُ الشيءَ وجُزْته، أي: وما أريد أن أخالفكم، أي: أكونَ خَلَفاً منكم. وقولُه: {إلى مَآ أَنْهَاكُمْ} يتعلَّق ب «أخالفكم» ، ويجوز أن يتعلَّق بمحذوف على أنه حال، أي: مائلاً إلى ما أنهاكم عنه، ولذلك قدَّر بعضُهم محذوفاً يتعلَّق به هذا الجارُّ تقديرُه: وأميل إلى أن أخالفكم، ويجوز أن يكونَ «أن أخالفكم» مفعولاً من أجله، وتتعلق «إلى» بقوله «أريد» بمعنى: وما أقصد لأجل مخالفتكم إلى ما أنهاكم عنه، ولذلك قال الزجاج: «وما أقصد بخلافكم إلى ارتكاب ما أنهاكم عنه.
Derim ki: «أن أخالفَكم» ifadesinin «أريد» fiilinin mef'ûlü konumunda olması caizdir; yani «Size muhalefet etmek istemiyorum» demektir ve «fâ‘ale» vezni «cevezte'ş-şey'e ve cuztuhû» (bir şeyi geçtim) örneğinde olduğu gibi «fe‘ale» manasındadır; yani «Size muhalefet etmek, sizin ardınızdan kalmak istemiyorum» demektir. {إلى مَآ أَنْهَاكُمْ} “size yasakladığım şeylere” kavli «أخالفكم» fiiline müteallıktır; hâl olarak mahzuf bir lafza müteallık olması da caizdir, yani «Sizi kendisinden nehyettiğim şeye meylederek» demektir. Bu sebeple bazısı bu car-mecrurun müteallık olduğu mahzuf bir lafız takdir etmiş olup takdiri: «Size muhalefet etmeye meylederim» şeklindedir. «أن أخالفكم» ifadesinin mef'ûlün lieclih olması ve «إلى» edatının «أريد» fiiline müteallık olması da caizdir; anlamı: «Size muhalefet etmek amacıyla sizi nehyettiğim şeye yönelmiyorum» demektir; nitekim Zeccâc: «Size muhalefet ederek sizi nehyettiğim şeyleri irtikâp etmeye yönelmem» demiştir.
ويجوز أن يُراد بأن أخالفكم معناه من المخالفة، وتكون في موضع المفعول به بأريد، ويقدَّر مائلاً إلى.
«أن أخالفكم» ifadesiyle doğrudan muhalefet manasının kastedilmesi, «أريد» fiilinin mef'ûlün bihi konumunda olması ve «meylederek» [takdiriyle] «...-e» takdir edilmesi de caizdir.
قوله: {مَا استطعت} يجوز في «ما» هذه وجوه، أحدها: أن تكونَ مصدريةً ظرفيةً أي: مدة استطاعتي. الثاني: أن تكون «ما» موصولة بمعنى الذي بدلاً من «الإِصلاح» والتقدير: إنْ أريد إلا المقدارَ الذي أستطيعه من الصلاح. الثالث: أن يكونَ على حَذْف مضاف، أي: إلا الإِصلاحَ إصلاحَ ما استطعت، وهو أيضاً بدل. الرابع: / أنها مفعول بها بالمصدرِ المُعَرَّف، أي: إنْ أريد إلا أن أُصْلح ما استطعت إصلاحَه كقوله:
{مَا استطعت} “Gücüm yettiğince” kavlindeki «ما» lafzında birkaç vecih caizdir: Birincisi: Masdariyye-i zarfiyye olmasıdır, yani «Gücüm yettiği müddetçe» demektir. İkincisi: «ما» lafzının «ellezî» anlamında ism-i mevsûl olup «الإِصلاح» lafzından bedel olmasıdır; takdiri: «Islah namına ancak güç yetirebildiğim miktarı istiyorum» şeklindedir. Üçüncüsü: Muzafın hazfi üzere olmasıdır, yani «إلا الإِصلاحَ إصلاحَ ما استطعت» (ancak ıslahı, yani güç yetirdiğim şeyin ıslahını [istiyorum]) demektir ve bu da bedeldir. Dördüncüsü: [El- takısıyla] marife kılınmış masdarın mef'ûlü olmasıdır, yani «Ben ancak ıslahına güç yetirdiğim şeyi ıslah etmek istiyorum» demektir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
٢٦٩٧ - ضعيفُ النِّكايةِ أعداءَه ... يخالُ الفِرارُ يُراخي الأجَلْ
2697- Düşmanlarına vereceği zarar zayıf olan kimse... Kaçmanın eceli erteleyeceğini sanır.
ذَكَرَ هذه الأوجهَ الثلاثةَ الزمخشري، إلا أن إعمال المصدر المعرَّف قليلٌ عند البصريين، ممنوعٌ إعمالُه في المفعول به عند الكوفيين. وتقدم الجارَّان في «عليه» و «إليه» للاختصاص أي: عليه لا على غيره، وإليه لا إلى غيره.
Bu üç vechi Zemahşerî zikretmiştir; ancak marife kılınmış masdara amel ettirmek Basralılara göre azdır, Kûfelilere göre ise onun mef'ûlün bihde amel etmesi caiz görülmemiştir. «عليه» ve «إليه» lafızlarındaki iki car-mecrurun ihtisas (yalnız O'na tahsis) için olduğu daha önce geçmişti; yani: Başkasına değil yalnız O'na [tevekkül ettim], başkasına değil yalnız O'na [yönelirim].
قوله تعالى: {لاَ يَجْرِمَنَّكُمْ} : العامَّةُ على فَتْح ياءِ المضارعة من جَرم ثلاثياً. وقرأ الأعمشُ وابنُ وثاب بضمِّها مِنْ أجرم. وقد تقدم أنَّ «جَرَمَ» يتعدَّى لواحدٍ ولاثنين مثل كسب، فيقال: جَرَم زيدٌ مالاً نحو: كَسَبه، وجَرَمْتُه ذَنْباً، أي: كَسَبَتْه إياه فهو مثلُ كَسَب، وأنشد الزمخشري على تعدِّيه لاثنين قولَ الشاعر:
Allah Teâlâ'nın {لاَ يَجْرِمَنَّكُمْ} “[Bana olan düşmanlığınız] sizi sürüklemesin” kavlinde: Cumhûr, mücerred sülâsî olan «cerame»den muzâri yesinin fethasıyla okumuştur. A‘meş ve İbn Vessâb ise «ecreme»den [if'âl babı] yesinin dammesiyle okumuştur. «Cerame» fiilinin «kesebe» gibi bir ve iki mef'ûle müteaddî olduğu daha önce geçmişti; nitekim «جَرَم زيدٌ مالاً» (Zeyd mal kazandı) yani «kesebehû» denir; «جَرَمْتُه ذَنْباً» (Ona bir günah kazandırdım) yani «kesebtuhû iyyâhu» denir, dolayısıyla «kesebe» gibidir. Zemahşerî onun iki mef'ûle müteaddî oluşuna şairin şu sözünü şahit getirmiştir:
٢٦٩٨ - ولقد طَعَنْتُ أبا عُيَيْنَة طعنَةً ... جَرَمَتْ فَزارةُ بعدها أن يَغْضَبوا
2698- Andolsun ki Ebû Uyeyne'ye öyle bir mızrak darbesi indirdim ki... Ondan sonra Fezâre kabilesine öfkelenmeyi kazandırdı (onları öfkelenmeye sevk etti).
فيكون الكاف والميم هو المفعول الأول، والثاني هو: أن يُصيبكم أي: لا تَكْسِبَنَّكُم عداوتي إصابةَ العذاب. وقد تقدم أن جَرَم وأَجْرم بمعنىً، أو بينهما فرق. ونسب الزمخشري ضمَّ الياءِ مِنْ أجرم لابن كثير.
Bu durumda kâf ve mîm zamiri [küm] birinci mef'ûl, ikincisi ise «أن يُصيبكم» ifadesi olur; yani «Bana olan düşmanlığınız size azabın isabet etmesini kazandırmasın (sizi buna sürüklemesin)» demektir. «Cerame» ve «ecreme»nin aynı anlamda olduğu veya aralarında fark bulunduğu daha önce geçmişti. Zemahşerî «ecreme»den muzâri yesinin dammeli okunuşunu İbn Kesîr'e nispet etmiştir.
والعامَّةُ أيضاً على ضم لام «مثلُ» رفعاً على أنه فاعل «يُصيبكم» ، وقرأ مجاهد والجحدري بفتحها، وفيها وجهان، أحدهما: أنها فتحة بناء وذلك أنَّه فاعل كحاله في القراءة المشهورة، وإنما بُني على الفتح لإِضافته إلى غير متمكن كقوله تعالى: {إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَآ أَنَّكُمْ تَنطِقُونَ} [الذاريات: ٢٣] وكقوله:
Cumhûr yine «يُصيبكم» fiilinin faili olarak ref ile «مثلُ» lafzının lâmını dammeli okumuştur. Mücâhid ve Cahderî ise fetha ile okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Meşhur kıraatteki fail olma durumunu koruması sebebiyle bunun bina fethası olmasıdır; gayr-i mütemekkin (müncelib/mebni) bir lafza muzaf kılındığı için fetha üzere mebni kılınmıştır; tıpkı Allah Teâlâ'nın {إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَآ أَنَّكُمْ تَنطِقُونَ} “Şüphesiz o, tıpkı sizin konuşmanız gibi kesin bir gerçektir” [ez-Zâriyât 51/23] kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi:
٢٦٩٩ - لمَ يَمْنَعِ الشُّرْبَ منها غيرَ أَنْ نَطقَتْ ... حَمامةٌ في غُصون ذات أَوْقالِ
2699- Ondan [su] içmeye engel olmadı, ancak dalları yüksek bir ağacın budaklarında öten bir güvercin [engel oldu].
وقد تقدَّم تحقيقُ هذه القاعدةِ في الأنعام. والثاني: أنه نعتٌ لمصدر محذوف فالفتحة للإِعراب، والفاعلُ على هذا مضمرٌ يفسره سياقُ الكلام، أي: يصيبكم العذاب إصابةً مثلَ ما أصابَ.
Bu kuralın tahkiki el-En‘âm sûresinde geçmişti. İkincisi: Mahzuf bir masdarın sıfatı olmasıdır; bu durumda fetha irab fethasıdır. Buna göre fail, kelâmın siyakının tefsir ettiği gizli bir zamirdir; takdiri: «Azap, isabet ettiği şey gibi bir isabetle size isabet eder» şeklindedir.
قوله: {بِبَعِيدٍ} أتى ب «بعيد» مفرداً وإن كان خبراً عن جمعٍ لأحد أوجهٍ: إمَّا لحَذف مضاف تقديرُه: وما إهلاك قومٍ، وإمَّا باعتبار زمان، أي: بزمانٍ بعيد، وإما باعتبار مكان، أي: بمكان بعيد، وإمَّا باعتبار موصوفٍ غيرِهما، أي: بشيءٍ بعيد، كذا قدَّره الزمخشري، وتبعه الشيخ، وفيه إشكالٌ من
{بِبَعِيدٍ} “Uzak [değildir]” kavlinde: Bir çoğulun haberi olmasına rağmen «بعيد» kelimesinin müfred getirilmesi şu vecihlerden biriyledir: Ya takdiri «وما إهلاك قومٍ» (Bir kavmin helaki [uzak değildir]) şeklinde olan bir muzafın hazfi sebebiyledir; ya zaman itibarıyladır, yani «uzak bir zamanda [değildir]» demektir; ya mekân itibarıyladır, yani «uzak bir mekânda [değildir]» demektir; ya da bunların dışındaki bir mevsunun itibarıyladır, yani «uzak bir şey [değildir]» demektir. Zemahşerî böyle takdir etmiş, Şeyh [Ebû Hayyân] de ona tabi olmuştur. Bunda şu yönden bir müşkül vardır:
حيث إنَّ تقديرَه بزمان يلزم فيه الإِخبارُ بالزمان عن الجثَّة. وقال الزمخشري أيضاً: «ويجوز أن يسوى في» قريب «و» بعيد «و» قليل «و» كثير «بين المذكر والمؤنث لورودِها على زِنَةِ المصادر التي هي كالصَّهيل والنهيق ونحوهما» .
Zaman ile takdir edildiğinde cüsse (somut varlık) hakkında zaman ile haber vermek gerekir. Zemahşerî ayrıca şöyle demiştir: «'Sahîl' (at kişnemesi) ve 'nahîk' (eşek anırması) ve benzeri masdarların vezninde gelmeleri sebebiyle «قريب» (yakın), «بعيد» (uzak), «قليل» (az) ve «كثير» (çok) kelimelerinde müzekker ile müennesin eşit kılınması caizdir».
والوَدُود بناءُ مبالغة مِنْ وَدَّ الشيءَ يَوَدُّه وُدَّاً، ووِداداً، ووِدادَةً وودَادة أي أَحبَّه وآثره. والمشهور وَدِدْت بكسر العين، وسمع الكسائي وَدَدْت بفتحها، والوَدود بمعنى فاعل أي يَوَدُّ عبادَه ويرحمهم. وقيل: بمعنى مفعول بمعنى أن عبادَه يحبُّونه ويُوادُّون أولياءَه، فهم بمنزلة «المُوادُّ» مجازاً.
«الْوَدُودُ» (çok seven/sevilen) kelimesi bir şeyi sevip tercih etmek anlamında «وَدَّ الشيءَ يَوَدُّه وُدَّاً، ووِداداً، ووِدادَةً وودَادة» fiilinden mübalağa kalıbıdır. Meşhur olan, aynü'l-fiilin kesresiyle «وَدِدْتُ» şeklindedir; Kisâî fetha ile «وَدَدْتُ» okunuşunu da işitmiştir. «الْوَدُودُ» fâil (seven) anlamındadır; yani kullarını sever ve onlara merhamet eder. Mef'ûl (sevilen) anlamında olduğu da söylenmiştir; yani kulları O'nu sever ve O'nun dostlarını severler; böylece onlar mecazen 'sevilen' konumundadırlar.
والرَّهْط جماعةُ الرجل. وقيل: الرَّهْط والرَّاهط لِما دون العشرة من الرجال، ولا يقع الرَّهْطُ والعَصَب والنَّفَر إلا على الرجال. وقال الزمخشري: «من الثلاثة إلى العشرة، وقيل: إلى السبعة» ويُجْمع على أَرْهُط، وأَرْهُط على أراهِط قال:
«الرَّهْط» (akraba topluluğu), bir kimsenin cemaatidir/kabilesidir. «Er-Raht» ve «er-râhit» kelimelerinin erkeklerden onu geçmeyen topluluk için kullanıldığı söylenmiştir; raht, asabe ve nefer kelimeleri ancak erkekler için kullanılır. Zemahşerî: «Üçten ona kadar, yediye kadar da denilmiştir» demiştir. «Er-Raht»ın çoğulu «erhut» (أَرْهُط), onun çoğulu da «erâhit» (أراهِط) şeklinde gelir. Şair şöyle demiştir:
٢٧٠٠ - يا بُؤْسَ للحَرْب التي ... وَضَعَتْ أراهِطَ فاستراحوا
2700- Yazıklar olsun o savaşa ki... [Nice] kabileleri yere serdi de rahata erdiler!
قال الرمَّاني: «وأصلُ الكلمة من الرَّهْط، وهو الشدُّ، ومنه» التَّرْهيط «وهو شدَّةُ الأكل» والرَّاهِطاء اسم لجُحْر من جِحَرة اليَرْبوع لأنه يَتَوَثَّقُ به ويَحْيَا فيه أولادُه.
Rummânî şöyle demiştir: «Kelimenin aslı 'bağlamak/sıkmak' anlamındaki 'raht' (الرَّهْط) kökündendir; nitekim 'şiddetle yemek' anlamındaki 'terhît' (التَّرْهيط) de bundandır.» 'Râhitâ' (الرَّاهِطاء) ise çöl faresinin deliklerinden birinin adıdır; çünkü onunla emniyete kavuşur ve yavruları orada yaşar.
قوله: {وَمَآ أَنتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ} قال الزمخشري: «وقد دلَّ إيلاءُ ضميرِه حرفَ النفي على أنَّ الكلامَ واقعٌ في الفاعل لا في المفعول كأنه قيل:
{وَمَآ أَنتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ} “Sen bize karşı üstün/güçlü de değilsin” kavli hakkında Zemahşerî şöyle demiştir: «[Şuayb'ın] zamirinin nefy harfinin hemen ardına getirilmesi, sözün mef'ûl hakkında değil fail hakkında cereyan ettiğine delalet etmiştir; sanki şöyle denilmiştir:
وما أنت بعزيزٍ علينا بل رَهْطُك هم الأعزَّة علينا، فلذلك قال في جوابهم: {أرهطي أَعَزُّ عَلَيْكُم مِّنَ الله} ولو قيل:» وما عَزَزْتَ علينا «لم يصحَّ هذا الجواب» .
'Bize karşı güçlü/değerli olan sen değilsin, bilakis bize karşı güçlü/üstün olan senin kabilendir.' İşte bu sebeple onlara cevap olarak: {أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُم مِّنَ اللَّهِ} “Kabilem size Allah'tan daha mı üstün/değerli?” demiştir. Şayet «وما عَزَزْتَ علينا» (Bize karşı üstün gelmedin) denilseydi bu cevap sahih olmazdı».
قوله تعالى: {واتخذتموه} : يجوز أن تكونَ المتعدية لاثنين، أولهما الهاء، والثاني «ظِهْرِيَّا» . ويجوز أنْ يكونَ الثاني هو الظرف و «ظِهْرِياً» حالٌ، وأن تكونَ المتعدية لواحد، فيكون «ظِهْرِيَّاً» حالاً فقط. ويجوز في «وراءكم» أن يكونَ ظرفاً للاتخاذ، وأن يكونَ حالاً مِنْ «ظهريَّاً» ، والضمير في «اتخذتموه» يعود على اللَّه؛ لأنهم يجهلون صفاتِه، فجعلوه أي: جعلوا أوامره ظِهْريَّاً، أي: منبوذَةً وراء ظهورهم.
Allah Teâlâ'nın {وَاتَّخَذْتُمُوهُ} “ve O'nu edindiniz” kavlinde: [İttehaze fiilinin] iki mef'ûle müteaddî olması caizdir; birincisi 'hâ' zamiri, ikincisi «ظِهْرِيَّا» lafzıdır. İkincisinin zarf olup «ظِهْرِيَّاً» lafzının hâl olması da tek mef'ûle müteaddî olup «ظِهْرِيَّاً» lafzının sadece hâl olması da caizdir. «وراءكم» (arkanıza) ifadesinin ise ittihâz fiilinin zarfı olması veya «ظهريَّاً» lafzından hâl olması caizdir. «اتخذتموه» kavlindeki zamir Allah'a döner; çünkü onlar O'nun sıfatlarını bilmemekteydiler, böylece O'nu, yani O'nun emirlerini «zıhriyyen», yani sırtlarının arkasına atılmış kıldılar.
والظِهْرِيُّ: هو المنسوبُ إلى الظَّهِيْر وهو مِنْ تغييرات النسب كما قالوا في أَمْس: إمْسِيّ بكسر الهمزة، وإلى الدَّهْر: دُهْرِيّ بضم الدال.
Zıhriyy (الظِهْرِيُّ): «Ez-Zahîr» kelimesine mensup olandır; dünün mensubuna hemzenin kesresiyle «imsiyy» (إمْسِيّ), dehre mensup olana dâlın dammesiyle «duhriyy» (دُهْرِيّ) dedikleri gibi, bu da nisbet değişikliklerindendir.
وقيل: الضمير يعودُ على العصيان، أي: واتخذتم العصيان عوناً على عداوتي، فالظِّهْرِيُّ على هذا بمعنى المُعِين المُقَوِّي.
Zamirin isyana döndüğü de söylenmiştir; yani: «Bana olan düşmanlığınızda isyanı bir yardımcı edindiniz». Buna göre «ez-zıhriyy», yardım eden ve kuvvet veren manasındadır.
قوله تعالى: {مَن يَأْتِيهِ} : قد تقدَّم نظيرُه في قصة نوح. قال ابن عطية بعد أن حكى عن الفراء أن تكون موصولةً مفعولةً ب «تَعْلمون» ، وأن تكونَ استفهاميةً مبتدأة مُعَلِّقة ل «تعلمون» : «والأول أحسن» ثم قال: «ويَقْضي بصلتها أن المعطوفة عليها موصولة لا محالة» . قال الشيخ: «لا يتعيَّن ذلك، إذ من الجائز أن تكونَ الثانيةُ استفهاميةً أيضاً معطوفةً على الاستفهامية قبلها، والتقدير: سوف تعلمون أيُّنا يأتيه/ عذابٌ،
Allah Teâlâ'nın {مَن يَأْتِيهِ} “Kime geleceğini” kavlinin benzeri Nûh kıssasında geçmişti. İbn Atıyye, Ferrâ'dan naklen «تَعْلمون» fiilinin mef'ûlü olan bir mevsûl olmasını ve «تعلمون» fiilini amelden ta'lik eden mübteda konumunda bir istifhamiyye olmasını zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Birincisi daha güzeldir.» Sonra şöyle devam etmiştir: «Kendisine matuf olan lafzın şüphesiz mevsûl olması, onun da sıla (mevsûl) olmasını iktiza eder». Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Bu taayyün etmez; zira ikincisinin de kendisinden önceki istifhamiyye üzerine matuf bir istifhamiyye olması caizdir; takdiri: 'Hangimize bir azap geleceğini pek yakında bileceksiniz' şeklindedir».
وأيُّنا هو كاذبٌ. وقال الزمخشري:» فإن قلت: أيُّ فَرْقٍ بين إدخالِ الفاء ونَزْعها في «سوف تعلمون» ؟ قلت: إدخالُ الفاءِ وَصْلٌ ظاهر بحرفٍ موضوعٍ للوصل، ونَزْعُها وَصْلٌ خفيٌّ تقديريٌّ بالاستئناف الذي هو جوابٌ لسؤال مقدر كأنهم قالوا: فماذا يكون إذا عَمِلْنا نحن على مكانتنا وعَمِلْتَ أنت على مكانتك؟ فقيل: سوف تعلمون، فَوَصَلَ تارةً بالفاء وتارةً بالاستئناف للتفنن في البلاغة، كما هو عادةُ البلغاء من العرب، وأقوى الوصلين وأبلغُهما الاستئنافُ، وهو بابٌ من علم البيان تتكاثرُ محاسِنُه «.
ve hangimizin yalancı olduğunu [bileceksiniz]'. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Eğer «سوف تعلمون» ifadesinde fâ harfinin getirilmesi ile getirilmemesi arasındaki fark nedir? dersen, derim ki: Fâ'nın dahil edilmesi, rabıt (bağlama) için konulmuş bir harfle yapılan zahirî bir bağlamadır. Fâ'nın kaldırılması ise, takdirî bir soruya cevap olan istînâf (yeni başlangıç) yoluyla yapılan gizli ve takdirî bir bağlamadır. Sanki onlar: «Biz kendi durumumuza göre amel ettiğimizde, sen de kendi durumuna göre amel ettiğinde ne olacak?» demişler, bunun üzerine de «Pek yakında bileceksiniz» denilmiştir. Dolayısıyla, Arapların belagat ehlinin âdeti olduğu üzere, belagatte çeşitlilik (tefennün) sağlamak amacıyla kimi zaman fâ ile bağlanmış, kimi zaman da istînâf ile bağlanmıştır. İki bağlama tarzının en güçlüsü ve en beliğ olanı ise istînâftır; bu da beyan ilminde güzellikleri pek çok olan bir babdır.'