وقرأ ابن عباس والضحاك ومجاهد «كَذَبوا» بالتخفيف مبنياً للفاعل، والضمير على هذه القراءة في «ظنُّوا» عائد على الأمم وفي {أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُواْ} عائدٌ على الرسل، أي: ظنَّ المُرْسَلُ إليهم أنَّ الرسلَ قد كَذَبوهم فيما وعدوهم به من النصر أو من العقاب، ويجوز أن يعودَ الضميرُ في «ظنُّوا» على الرسل وفي {أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُواْ} على المُرْسَل [إليهم] ، أي: وظنَّ الرسلُ أن الأممَ كَذَبَتْهم فيما وعدوهم به مِنْ أنَّهم يؤمنون به، والظنُّ هنا بمعنى اليقين واضح.
İbn Abbas, Dahhâk ve Mücâhid, fâil için bina edilmiş (etken) olarak şeddesiz (tahfif ile) «كَذَبوا» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre «ظنُّوا» kelimesindeki zamir ümmetlere, {أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُواْ} “kendilerine yalan söylendiğini” kavlindeki ise peygamberlere döner; yani: Kendilerine elçi gönderilenler, peygamberlerin vadettikleri yardım yahut azap konusunda kendilerine yalan söylediklerini zannettiler. «ظنُّوا» kelimesindeki zamirin peygamberlere, {أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُواْ} “kendilerine yalan söylendiğini” kavlindekinin ise kendilerine peygamber [gönderilenlere] dönmesi de câizdir; yani: Peygamberler, ümmetlerin iman edeceklerine dair kendilerine verdikleri söz konusunda kendilerine yalan söylediklerini zannettiler (kesin olarak bildiler). Buradaki zannın yakîn (kesin bilgi) manasında olduğu açıktır.
ونقل أبو البقاء أنه قُرِىء مشدَّداً مبنياً للفاعل، وأوَّلَه بأنَّ الرسل ظنُّوا أن الأمم قد كذَّبوهم. وقال الزمخشري: بعد ما حكى قراءة المبني للفاعل «ولو قرىء بهذا مشدَّداً لكان معناه: وظنَّ الرسلُ أنَّ قومَهم كذَّبوهم في موعدهم» فلم يحفظها قراءةً وهي غريبة، وكان قد جَوَّز في القراءة المتقدمة أنَّ الضمائر كلَّها تعود على الرسل، وأن يعودَ الأولُ على المُرْسَل إليهم وما بعده على الرسل فقال: «وقرأ مجاهد» كَذَبوا «بالتخفيف على البناء للفاعل على: وظنَّ الرسلُ أنهم قد كَذَبوا فيما حَدَّثوا به قومهم من النُّصْرة: إمَّا على تأويل ابن عباس، وإمَّا على أنَّ قومهم إذا لم يَرَوا لموعدهم أثراً قالوا لهم: قد كَذَبْتُمونا فيكونون كاذبين عند قومهم أو: وظنَّ المُرْسَلُ إليهم أن الرسلَ قد كَذَبوا» .
Ebü'l-Bekâ, bunun fâil için bina edilmiş (etken) olarak şeddeli de okunduğunu nakletmiş ve bunu, peygamberlerin ümmetlerin kendilerini yalanladıklarını zannettikleri şeklinde tevil etmiştir. Zemahşerî ise etken kıraati aktardıktan sonra şöyle demiştir: «Eğer bu şeddeli olarak [etken] okunsaydı manası şöyle olurdu: Peygamberler kavimlerinin kendilerine verdikleri sözde yalan söylediklerini zannettiler.» Dolayısıyla o bunu bir kıraat olarak zikretmemiştir ve bu şaz (garip) bir kıraattir. O, önceki kıraatte bütün zamirlerin peygamberlere dönmesini de birincinin gönderilen kavimlere, sonrakilerin ise peygamberlere dönmesini de câiz görmüş ve şöyle demiştir: «Mücâhid, etken bina üzere şeddesiz olarak 'كَذَبوا' şeklinde okumuştur; bu da şu anlamadır: Peygamberler kavimlerine anlattıkları yardım konusunda kendilerine yalan söylendiğini zannettiler: Ya İbn Abbas'ın tevili üzere ya da kavimleri vadedilen şeyden bir eser görmeyince onlara 'Bize yalan söylediniz' dedikleri ve böylece kavimlerinin nezdinde yalancı durumuna düştükleri manasındadır; yahut kendilerine peygamber gönderilenler peygamberlerin yalan söylediğini zannettiler [manasındadır].»
قوله: {جَآءَهُمْ} جوابُ الشرط وتقدَّم الكلامُ في «حتى» هذه: ما هي؟
Cenâb-ı Hakk'ın: {جَآءَهُمْ} “onlara geldi” kavli şartın cevabıdır. Buradaki «hattâ»nın ne olduğu konusundaki açıklama daha önce geçmişti.
قوله: {فَنُجِّيَ} قرأ ابن عامر وعاصم/ بنونٍ واحدة وجيم مشددة وياء مفتوحة على أنَّه فعلٌ ماضٍ مبني للمفعول، و «مَنْ» قائمة مقام الفاعل. والباقون بنونين ثانيتهما ساكنةٌ، والجيم خفيفة، والياء ساكنة على أنه مضارع أنجى و «مَنْ» مفعولةٌ، والفاعل ضمير المتكلم نفسِه. وقرأ الحسنُ والجحدري ومجاهد في آخرين كقراءة عاصم، إلا أنهم سَكَّنوا الياء. والأجودُ في تخريجها كما تقدَّم، وسُكِّنَتْ الياءُ تخفيفاً كقراءة {تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ} [المائدة: ٨٩] وقد سُكِّن الماضي الصحيح فكيف بالمعتل؟ كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَنُجِّيَ} “böylece kurtarıldı” kavlini İbn Âmir ve Âsım, meçhul mazi fiil olmak üzere tek nûn, şeddeli cîm ve fethalı yâ ile okumuşlardır; «مَنْ» ise nâib-i fâil (sözde özne) makamındadır. Diğerleri ise 'encâ' fiilinin muzarisi olmak üzere ikincisi sâkin iki nûn, şeddesiz cîm ve sâkin yâ ile okumuşlardır; «مَنْ» mef'ûldür, fâil ise mütekellimin kendisinin zamiridir. Hasan, Cahderî, Mücâhid ve başkaları ise Âsım'ın kıraati gibi okumuşlar, ancak yâ harfini sâkin kılmışlardır. Bunun tahrîcinde en uygun olanı daha önce geçtiği gibidir; yâ harfi {تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ} “ailenize yedirdiğiniz” [el-Mâide: 89] kıraatinde olduğu gibi tahfif amacıyla sâkin kılınmıştır. Sahih mazi fiil bile sâkin kılınmışken illetli olan nasıl kılınmasın? Şairin şu sözünde olduğu gibi:
٢٨٣٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... قد خُلِطْ بجُلْجُلان
2835 - .................... susamla karıştırılmıştı.
وتقدَّم معه أمثالُه. وقيل: الأصل: ننجي بنونين فأدغم النون في الجيم وليس بشيء، إذ النونُ لا تُدْغم في الجيم. على أنه قد قيل بذلك في قوله {نُنجِي المؤمنين} [الأنبياء: ٨٨] كما سيأتي بيانه.
Bunun benzerleri daha önce onunla birlikte geçmişti. Bir görüşe göre ise aslı iki nûn ile 'nüncî' idi, nûn harfi cîm harfine idğam edildi; fakat bu bir şey [ifade etmez], zira nûn harfi cîm harfine idğam edilmez. Bununla birlikte Cenâb-ı Hakk'ın: {نُنجِي المؤمنين} “Müminleri kurtarırız” [el-Enbiyâ: 88] kavlinde bu söylenmiştir, nitekim açıklaması gelecektir.
وقرأ جماعة كقراءة الباقين إلا أنهم فتحوا الياء. قال ابن عطية: «رواها ابنُ هبيرة عن حفص عن عاصم، وهي غلطٌ من ابن هبيرة» قلت: توهَّمَ ابن عطية أنه مضارع باقٍ على رفعه فأنكر فتحَ لامِه وغلَّط راويَها، وليس بغلط؛ وذلك أنه إذا وقع بعد الشرط والجزاء معاً مضارعٌ مقرونٌ بالفاء جاز فيه أوجهٌ أحدها: نصبُه بإضمار «أنْ» بعد الفاء وقد تقدَّم عند قولِه
Bir topluluk diğerlerinin kıraati gibi okumuş, ancak yâ harfini fethalamışlardır. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bunu İbn Hübeyre, Hafs'tan, o da Âsım'dan rivayet etmiştir; bu ise İbn Hübeyre'nin bir hatasıdır.» Derim ki: İbn Atıyye bunun merfûluğu üzere kalan bir muzari fiil olduğunu vehmetmiş, bu yüzden lâm'ının fethalanmasını inkâr etmiş ve ravisini hatalı bulmuştur; oysa bu bir hata değildir. Şöyle ki: Şart ve cezanın her ikisinden sonra fâ ile bitişik bir muzari fiil geldiğinde onda birtakım vecihler câiz olur; bunlardan biri, fâ'dan sonra gizli bir «en» ile nasbedilmesidir; bu durum Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde geçmişti:
{وَإِن تُبْدُواْ مَا في أَنْفُسِكُمْ} [البقرة: ٢٨٤] إلى أنْ قال: «فيغفر» قرىء بنصبه، وتقدم توجيهه، ولا فرق بين أن تكون أداةُ الشرط جازمة كآية البقرة أو غيرَ جازمة كهذه الآية. وقرأ الحسن أيضاً «فَنُنَجِّي» بنونين والجيم مشددة والياء ساكنة، مضارع نجى مشدداً للتكثير. وقرأ هو أيضاً ونصر بن عاصم وأبو حيوة «فنجا» فعلاً ماضياً مخففاً و «مَنْ» فاعله.
{وَإِن تُبْدُواْ مَا في أَنْفُسِكُمْ} [el-Bakara: 284] “İçinizdekini açığa vursanız da...” [ayetinden] «فيغفر» [kısmına] kadar nasb ile de okunmuştur ve bunun izahı daha önce geçmişti. Şart edatının Bakara ayetindeki gibi cezmeden olması ile bu ayetteki gibi cezmetmeyen olması arasında bir fark yoktur. Hasan [el-Basrî] ayrıca iki nûn, şeddeli cim ve sakin yâ ile çokluk bildirmek üzere şeddeli “neccâ” (نَجَّى) [fiilinin] muzarisi olarak «فَنُنَجِّي» şeklinde okumuştur. Yine o (Hasan), Nasr b. Âsım ve Ebû Hayve şeddesiz mazi fiil ve «مَنْ» [kelimesi] faili olacak şekilde «فنجا» okumuşlardır.
ونقل الداني أنه قرأ لابن محيصن كذلك، إلا أنه شَدَّ الجيم والفاعل ضمير النصر، و «مَنْ» مفعوله، ورجَّح بعضُهم قراءة عاصم بأن المصاحف اتفقت على كَتْبها «فنجي» بنونٍ واحدة نقله الداني. وقد نقل مكي أنَّ أكثرَ المصاحفِ عليها، فأشعر هذا بوقوع خلافٍ في الرسل، ورُجِّح أيضاً بأنَّ فيها مناسبةً لِما قبلها من الأفعال الماضية وهي جاريةٌ على طريقةِ كلامِ الملوك والعظماء من حيث بناءُ الفعلِ للمفعول.
Dânî, İbn Muhaysın'ın da böyle okuduğunu, ancak cîm harfini şeddelediğini nakletmiştir; fâil yardımın zamiridir, «مَنْ» ise onun mef'ûlüdür. Bazıları, mushafların tek nûn ile «فنجي» yazılmasında ittifak etmesi sebebiyle Âsım'ın kıraatini tercih etmişlerdir; bunu Dânî nakletmiştir. Mekkî ise mushafların çoğunun bu şekilde olduğunu nakletmiştir; bu durum mushaf yazımında bir ihtilafın bulunduğunu hissettirmiştir. Ayrıca fiilin meçhul bina edilmesi bakımından kralların ve büyük şahsiyetlerin kelam üslubuna uygun olması ve kendisinden önceki mazi fiillerle uyum taşıması sebebiyle de tercih edilmiştir.
وقرأ أبو حيوة «يشاء» بالياء، وقد تقدَّم أنه يقرأ «فنجا» أي فنجا مَنْ يشاء اللَّه نجاته.
Ebû Hayve, yâ ile «يشاء» şeklinde okumuştur. Daha önce geçtiği üzere o «فنجا» okumaktadır; yani Allah'ın kurtulmasını dilediği kimse kurtuldu [demektir].
وقرأ الحسن «بأسَه» ، والضمير للَّه، وفيها مخالفة يسيرةٌ للسواد.
Hasan ise zamir Allah'a ait olmak üzere «بأسَه» şeklinde okumuştur; bu okuyuşta mushaf hattına cüzi bir aykırılık vardır.
وقرأ أبو عمرو في رواية عبد الوارث والكسائي في رواية الأنطاكي «قِصصهم» بكسر القاف وهو جمع قِصة، وبهذه القراءة رجَّح الزمخشري عَوْدَ الضمير في «قصصهم» في القراءة المشهورة على الرسل
Ebû Amr, Abdülvâris rivayetinde; Kisâî de Antâkî rivayetinde, kıssanın çoğulu olarak kāf'ın kesresiyle «قِصصهم» şeklinde okumuşlardır. Zemahşerî, meşhur kıraatteki «قصصهم» kelimesinde yer alan zamirin sadece peygamberlere
وحدهم، وحكى أنه يجوز أن يعودَ على يوسُفَ وإخوته. وحكى غيرُه أنه يجوز أن يعودَ على الرسل وعلى يوسف وإخوته جميعاً. قال الشيخ: «ولا تَنْصُره يعني هذه القراءة إذا قصص يوسف وأبيه وإخوته مشتملٌ على قصصٍ كثيرة وأنباء مختلفة» .
dönmesini bu kıraat ile tercih etmiş ve Yûsuf ile kardeşlerine dönmesinin de câiz olduğunu nakletmiştir. Bir başkası ise hem peygamberlere hem de hep birlikte Yûsuf ve kardeşlerine dönmesinin câiz olduğunu nakletmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Yani bu kıraat onu desteklemez; zira Yûsuf'un, babasının ve kardeşlerinin kıssası pek çok kıssayı ve muhtelif haberleri içermektedir.»
قوله: {مَا كَانَ حَدِيثاً} في «كان» ضميرٌ عائد على القرآن، أي: ما كان القرآنُ المتضمِّنُ لهذه القصة الغريبة حديثاً مختلفاً، وقيل: بل هو عائد على القصص أي: ما كان القصص المذكور في قوله «لقد كان في قَصَصِهم» . وقال الزمخشري: «فإن قلت: فالإمَ يَرْجِع الضمير في {مَا كَانَ حَدِيثاً يفترى} فيمن قرأ بالكسر؟ قلت: إلى القرآن أي: ما كان القرآن حديثاً» . قلت: لأنه لو عاد على «قِصصهم» بكسر القاف لوجب أن يكون «كانت» بالتاء لإِسناد الفعل حينئذ إلى ضمير مؤنث، وإن كان مجازياً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا كَانَ حَدِيثاً} “[o] bir söz değildir” kavlindeki «kâne» fiilinde Kur'an'a dönen bir zamir vardır; yani bu garip kıssayı içeren Kur'an uydurulmuş bir söz değildir. Bir görüşe göre ise kıssaya dönmektedir; yani «Andolsun onların kıssalarında...» kavlinde zikredilen kıssa [uydurma bir söz değildir]. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: [Kāf'ın] kesresiyle okuyan kimseye göre {مَا كَانَ حَدِيثاً يفترى} “uydurulan bir söz değildir” kavlindeki zamir nereye döner? dersen; derim ki: Kur'an'a [döner], yani Kur'an bir söz değildir.» Derim ki: Çünkü kāf'ın kesresiyle «قِصصهم» kelimesine dönmüş olsaydı, fiilin -mecazi de olsa- müennes bir zamire isnat edilmesi sebebiyle tâ ile «kânet» olması gerekirdi.
قوله: {ولكن تَصْدِيقَ} العامَّةُ على نصب «تصديق» ، والثلاثة بعده على أنها منسوقةٌ على خبر كان أي: ولكن كان تَصْدِيْقَ. وقرأ حمران بن أعين وعيسى الكوفي وعيسى الثقفي برفع «تصديق» وما بعده على أنها أخبار لمبتدأ مضمر أي: ولكن هو تصديق، أي: الحديث ذو تصديقٍ، وقد سُمع من العرب مثلُ هذا بالنصب والرفع، قال ذو الرمة:
Cenâb-ı Hakk'ın: {ولكن تَصْدِيقَ} “fakat doğrulayıcıdır” kavlinde cumhur, kâne'nin haberine matuf olmak üzere «tasdîk» kelimesini ve sonraki üç kelimeyi nasb ile okumuştur; yani: Lâkin tasdîk idi [demektir]. Humrân b. A'yen, Îsâ el-Kûfî ve Îsâ es-Sekafî ise gizli bir mübtedanın haberleri olmak üzere «tasdîk» ve sonrakileri ref ile okumuşlardır; yani: Lâkin o bir tasdiktir, yani söz tasdik edicidir [demektir]. Araplardan böylesi hem nasb hem de ref ile işitilmiştir. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:
٢٨٣٦ - وما كان مالي مِنْ تُراثٍ وَرِثْتُه ... ولا ديةً كانَتْ ولا كَسْبَ مأثمِ
2836 - Benim malım vârisi olduğum bir mirastan değildi, ne bir diyetti ne de günah kazancıydı.
ولكنْ عطاءَ اللَّه من كل رحلةٍ ... إلى كل محجوبِ السُّرادِقِ خِضْرَمِ
Fakat o, otağı perdeli olan her bir cömert ve ulu zata yapılan her bir yolculuktan Allah'ın bir ihsanıydı.
وقال لوط بن عبيد:
Lût b. Ubeyd de şöyle demiştir:
٢٨٣٧ - وإني بحمد اللَّه لا مالَ مسلمٍ ... أخذْتُ ولا مُعْطي اليمينِ مُحالِفِ
2837 - Ve ben Allah'a hamdolsun ki ne bir Müslümanın malını aldım, ne de antlaşma için yemin veren biriyim.
ولكنْ عطاء اللِّهِ مْنِ مالِ فاجرٍ ... قَصِيِّ المحلِّ مُعْوِرٍ للمَقارفِ
Lâkin [bu], yurdu uzak, kusurları ve günahları açıkta olan fâcir bir kimsenin malından Allah'ın bir ihsanıdır.
يُرْوى «عطاء اللَّه» في البَيتين منصوباً على «ولكن كان عطاء» ومرفوعاً على: ولكن هو عطاء اللَّه. وتقدَّم نظيرُ ما بقي من السورة فأغنى عن إعادته.
Her iki beyitte de «عطاء اللَّه» ibaresi, 'lâkin kâne atâe' takdiriyle mansub olarak da, 'lâkin hüve atâullāh' takdiriyle merfû olarak da rivayet edilmiştir. Surenin kalan kısmının benzeri daha önce geçmişti; dolayısıyla bu, onu tekrarlamaktan müstağni kılmıştır.