قوله: {حَرَضاً} الحَرَضُ: الإِشفاء على الموت يُقال منه: حَرَضَ الرجلُ يَحْرُض حَرَضاً بفتح الراء، فهو حَرِض بكسرها، فالحَرَضُ مصدر، فيجيء في الآية الأوجهُ في «رجل عَدْل» وقد تقدَّم مراراً، ويُطْلَق المصدر من هذه المادة على الجُثَث إطلاقاً شائعاً، ولذلك يَسْتوي فيه المفرد والمثنى والمجموع والمذكر والمؤنث تقول: هو حَرَضٌ، وهما حَرَض، وهم حَرَض، وهنَّ حَرَض، وهي حَرَض، ويقال: رجل حُرُض بضمتين نحو: جُنُب وشُلُل ويقال: أَحْرضه كذا، أي: أهلكه. قال الشاعر:
Yüce Allah'ın: {حَرَضاً} “...eriyip tükeneceksin / ölüm döşeğine düşeceksin...” kavli: Harad (الحَرَضُ), ölüme yaklaşmak demektir. Bu kökten olmak üzere râ'nın fethasıyla 'harida'r-racülü yahradu haradan' (حَرَضَ الرجلُ يَحْرُض حَرَضاً) denir; râ'nın kesresiyle sıfatı 'harid' (حَرِض) gelir. 'el-Harad' bir masdardır; dolayısıyla ayette «racülün adlün» (رجل عَدْل) terkibindeki vecihler geçerli olur ki bu daha önce defalarca geçmişti. Bu maddeden türeyen masdar, cüsseler/cesetler için yaygın bir şekilde kullanılır; bu yüzden onda tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müennes eşittir. Nitekim: 'Hüve haradun' (o tükendi/harap oldu), 'hümâ haradun', 'hüm haradun', 'hünne haradun', 'hiye haradun' dersin. Tıpkı 'cünüb' (جُنُب) ve 'şülül' (شُلُل) kelimelerinde olduğu gibi iki zamme ile 'racülün hurudun' (رجل حُرُض) da denilir. 'Ehradahû kezâ' (أَحْرَضَه كذا) yani 'şu şey onu helak etti' denir. Şair şöyle demiştir:
٢٨٢٠ - إني امرؤٌ لَجَّ بيْ حُبٌّ فَأَحْرَضَني ... حتى بَلِيْتُ وحتى شَفَّني السَّقَمُ
2820 - Muhakkak ki ben, öyle biriyim ki bir aşk bana musallat olup beni eritti, bitirdi; öyle ki yıprandım ve hastalık beni zayıf düşürüp inceltti.
فهو مُحْرَض قال:
Dolayısıyla o «muhrad» (مُحْرَض - helak edilmiş/tükenmiş) olur. [Şair] şöyle demiştir:
٢٨٢١ - أرى المَرْءَ كالأذْوادِ يُصبح مُحْرَضاً ... كإحراض بِكْرٍ في الديار مريضِ
2821 - İnsanı, tıpkı yurdunda hasta düşmüş bir genç devenin takatsiz kalışı gibi, sabahleyin bitkin düşmüş küçük bir deve sürüsü gibi görüyorum.
وقرأ بعضهم: «حَرِضاً» بكسر الراء. قال الزمخشري: «وجاءَتِ القراءةُ بهما جميعاً» . يعني بفتح الراء وكَسْرِها «وقرأ الحسن بضمتين، وقد تقدم أنه كجُنُب وشُلُل، وزاد الزمخشري» وغُرُب «قال الراغب:» الحَرَض: ما لا يُعْتَدُّ به ولا خيرَ فيه، ولذلك يقال لِما أشرف على الهلاك
Bazıları râ'nın kesresiyle «haridan» (حَرِضاً) şeklinde okumuştur. Zemahşerî şöyle demiştir: «Kıraat her ikisiyle de gelmiştir.» Yani râ'nın fethası ve kesrasıyla. Hasan[-ı Basrî] iki zamme ile [«hurudan» (حُرُضاً)] okumuştur; bunun 'cünüb' ve 'şülül' gibi olduğu daha önce geçmişti; Zemahşerî buna 'ğurub' (غُرُب) kelimesini de eklemiştir. Râgıb şöyle demiştir: «Harad (الحَرَض): İtibara alınmayan ve kendisinde hiçbir hayır bulunmayan şeydir; bu yüzden helak olmaya yaklaşan kimseye
حَرِض، قال تعالى: {حتى تَكُونَ حَرَضاً} وقد أحرضه كذا، قال الشاعر: «أني امرؤ لجَّ» البيت. والحُرْضَةُ: مَنْ لا يأكل إلا لحمَ المَيْسِر لنذالتِه، والتحريض: الحَثُّ على الشيء بكثرةِ التنزيين وتسهيل الخَطْبِ فيه كأنه إزالةُ الحَرَضِ نحو: «قَدَّيْتُه» ، أي: أَزَلْتُ عنه القذى، وأَحْرَضْتُه: أَفْسَدْتُه نحو: أَفْذَيْتُه، أي: جَعَلْتَ فيه القذى «انتهى.
'harid' (حَرِض) denir. Nitekim Yüce Allah: {حتى تَكُونَ حَرَضاً} “...tâ ki eriyip tükenesin...” buyurmuştur. 'Ehradahû kezâ' (onun şu hali onu helake sürükledi) denir; nitekim şair: 'İnnî'mruun lecce...' beytini söylemiştir. 'el-Hurdah' (الحُرْضَةُ): Alçaklığından ötürü ancak kumar etini yiyen kimsedir. Tahrid (التحريض) ise: Bir şeyi çokça süsleyip gözde kolaylaştırarak teşvik etmektir; sanki bu, haradın (çaresizliğin/gevşekliğin) giderilmesidir; tıpkı 'kaddeytühû' (قَدَّيْتُه) yani 'ondan çöpü/tozu giderdim' ifadesinde olduğu gibi. 'Ehradtühû' (أَحْرَضْتُه) ise 'onu bozdum/ifsat ettim' demektir; tıpkı 'efzeytühû' (أَفْذَيْتُه) yani 'içine çöp/toz koydun' ifadesinde olduğu gibi.» [Râgıb'ın sözü] bitti.
والحُرُض: الأُشْنان لإِزالته الفسادَ، والمِحْرَضَةُ وعاؤُه، وشُذوذُها كشذوذ مُنْخُل ومُسْعُط ومُكْحُلَة.
'el-Hurud' (الحُرُض), pisliği giderdiği için çöğen otudur (üsnân). 'el-Mihradah' (المِحْرَضَةُ) ise onun kabıdır; bu kelimenin [kıyasa aykırı] şâz oluşu 'münhul' (مُنْخُل - elek), 'müs'ut' (مُسْعُط - enfiye kabı) ve 'mükkuhle' (مُكْحُلَة - sürmedan) kelimelerinin şâzlığı gibidir.
والبَثُّ أشدُّ الحزن كأنه لقوته لا يُطاق حَمْلُه فيبثُّه الإِنسان، أي: يُفَرِّقُه ويُذيعه، وقد تقدم أنَّ أصلَ هذه المادةِ الدلالةُ على الانتشار. وجَوَّز فيه الراغب هنا وجهين، أحدهما: أنه مصدرٌ في معنى المفعول، قال: «أي غَمِّي الذي بَثَثْته عن كتمان، فهو مصدر في تقدير مفعول أو يعني غَمِّي الذي بَثَّ فكري فيكون في معنى الفاعل.
'el-Bess' (البَثُّ) ise hüznün en şiddetlisidir; sanki şiddetinden dolayı taşınmasına güç yetirilemez de insan onu saçar (yebüssühû), yani dağıtır ve açığa vurur. Bu maddenin aslının yayılmaya delalet ettiği daha önce geçmişti. Râgıb burada iki veçhe cevaz vermiştir; birincisi: Mef'ûl anlamında bir masdar olmasıdır; şöyle demiştir: «Yani gizlemekten vazgeçip yaydığım kederim; bu durumda mef'ûl takdirinde bir masdardır. Veya fikrimi dağıtan kederim manasındadır ki bu takdirde fâil anlamında olur.»
وقرأ الحسن وعيسى» وحَزَني «بفتحتين، وقتادة بضمتين وقد تقدم.
Hasan[-ı Basrî] ve Îsâ iki fetha ile «ve hazenî» (وحَزَني), Katâde ise iki zamme ile [«ve huzunî»] okumuşlardır; bunun açıklaması daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {فَتَحَسَّسُواْ} : أي: استقصوا خبره
Yüce Allah'ın: {فَتَحَسَّسُواْ} “...hemen araştırın...” kavli: Yani onun haberini iyice araştırın,
بحواسِّكم، ويكون في الخير والشر. وقيل: بالحاء في الخير، وبالجيم في الشر، ولذلك قال هنا «فتحسَّسُوا» ، وفي الحجرات: {وَلاَ تَجَسَّسُواْ} [الآية: ١٢] ، وليس كذلك، فإنه قد قرىء بالجيم هنا. وتقدَّم الخلاف في قوله «وَلاَ تَيْأَسُواْ» . وقرأ الأعرج: «تَيْئَسوا» .
duyularınızla [araştırın]; bu hem hayırda hem de şerde kullanılır. Ha (ح) harfiyle olanın hayırda, cim (ج) harfiyle olanın ise şerde kullanıldığı da söylenmiştir; bu yüzden burada «fetehassasû» (فتحسَّسُوا), el-Hucurât Suresi'nde ise: {وَلاَ تَجَسَّسُواْ} [el-Hucurât: 12] “...birbirinizin kusurlarını ve gizli hallerini araştırmayın...” buyrulmuştur. Ancak durum böyle değildir; zira burada da cim ile [«fetecessesû»] okunmuştur. Yüce Allah'ın «ve lâ tey'esû» (وَلاَ تَيْأَسُواْ) kavlindeki ihtilaf daha önce geçmişti. A'rec ise «tey'esû» (تَيْئَسوا) şeklinde okumuştur.
والعامَّةُ على «رَوْح اللَّه» بالفتح وهو رحمتُه وتنفيسُه وقرأ الحسن وعمر بن عبد العزيز وقتادة بضم الراء. قال الزمخشري، «أي: مِنْ رحمتِه التي يحيا بها العباد» . وقال ابن عطية: «وكأن معنى هذه القراءة: لا تَيْئَسوا مِنْ حَيٍّ معه رُوح اللَّه الذي وهبه، فإنَّ مَنْ بقي روحُه يُرْجَى، ومِنْ هذا قول الشاعر:
Genel kıraat ehli (cumhur) [râ'nın] fethasıyla «ravhillâh» (رَوْح اللَّه) okumuştur; bu O'nun rahmeti ve ferahlatmasıdır. Hasan[-ı Basrî], Ömer b. Abdilazîz ve Katâde ise râ'nın zammesiyle [«rûhillâh»] okumuşlardır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani kulların kendisiyle hayat bulduğu rahmetinden.» İbn Atıyye ise şöyle demiştir: «Sanki bu kıraatin manası şöyledir: Allah'ın kendisine bağışladığı ruhu taşıyan canlı bir kimseden ümidinizi kesmeyin; zira ruhu baki olan kimseden ümit kesilmez. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
٢٨٢٢ - وفي غيرِ مَنْ قدوارَتِ الأرضُ فاطْمَعِ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2822 - Toprağın örttüğü (ölen) kimseden başkası için artık ümitvar ol...
ومن هذا قول عبيد بن الأبرص:
Ubeyd b. el-Ebras'ın şu sözü de bu kabildendir:
٢٨٢٣ - وكلُّ ذي غَيْبَةٍ يَؤُوْبُ ... وغائبُ الموتِ لا يَؤُوبُ
2823 - Her kaybolup giden kimse geri döner, fakat ölüp giden asla dönmez.
وقراءة أُبَيّ ﵀: {مِن رَّحْمَةِ الله} و {عِنْدِ الله} {مِن فَضْلِ الله} تفسيرُ لا تلاوة.
Übeyy radıyallâhu anh'ın: {مِن رَّحْمَةِ الله} “...Allah'ın rahmetinden...”, {عِنْدِ الله} “...Allah katından...” ve {مِن فَضْلِ الله} “...Allah'ın lütfundan...” şeklindeki kıraati tilavet değil tefsirdir.
وقال أبو البقاء:» الجمهورُ على فتح الراء، وهو مصدر في معنى الرحمة، إلا أنَّ استعمالَ الفعل منه قليل، وإنما يُسْتَعمل بالزيادة مثل أراح ورَوَّح، ويُقرأ بضم الراء وهي لغةٌ فيه. وقيل: هو اسمُ مصدرٍ مثل الشِّرْب والشُّرْب «.
Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Cumhur râ'nın fethası üzerinedir; bu rahmet anlamında bir masdardır, ancak bundan türeyen fiilin kullanımı azdır; bu fiil ancak 'erâha' (أراح) ve 'ravvaha' (رَوَّح) gibi ziyadeli olarak kullanılır. Râ'nın zammesiyle de okunur ki bu da onda bir lügattir. 'eş-Şirb' ve 'eş-şürb' gibi bir ism-i masdar olduğu da söylenmiştir.»
قوله تعالى: {مُّزْجَاةٍ} : أي: مَدْفُوعة يَدْفَعها كلُّ أحدٍ عنه لزهادته فيها، ومنه: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ الله يُزْجِي سَحَاباً} [النور: ٤٣] ، أي: يَسُوقها بالريح. وقال حاتم الطائي:
Yüce Allah'ın: {مُّزْجَاةٍ} “...değersiz / yetersiz...” kavli: Yani değersiz görüldüğü için herkesin geri çevirip öteye ittiği (medfûa) [mal] demektir. Yüce Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ الله يُزْجِي سَحَاباً} [en-Nûr: 43] “Görmedin mi ki Allah bulutları sürükler...” ayetindeki kullanım da bundandır; yani onu rüzgarla sevk eder. Hâtim et-Tâî şöyle demiştir:
٢٨٢٤ - لِيَبْكِ على مِلْحانَ ضَيْفٌ مُدَفَّعٌ ... وأَرمَلَةٌ تُزْجي مع الليل أَرْمَلا
2824 - Kapılardan geri çevrilen misafir ve geceleyin muhtaç çocuklarını güçlükle sevk edip doyurmaya çalışan dul kadın Milhân için ağlasın!
ويقال: أَزْجَيْتُ رديءَ الدرهم فَزُجِيَ، ومنه استعير «زَجَا الخراج يَزْجُو زَجَاءً» ، وخَراجٌ زاجٍ، وقولُ الشاعر:
'Ezceytü redîe'd-dirhemi fe-züciye' (Kalp akçeyi ite kaka elden çıkardım, o da sürüldü) denir. 'Zecâ'l-harâcu yeczû zecâen' (Haraç/vergi kolaylıkla tahsil edildi) ve 'harâcun zâcin' (kolay tahsil edilen haraç) ifadeleri de bundan istiare yoluyla türetilmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:
٢٨٢٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وحاجةٍ غيرِ مُزْجاةٍ من الحاجِ
2825 - ... Ve ihtiyaçlardan savsaklanamayacak kadar mühim bir ihtiyaç...
أي: غير يسيرةً يمكن دَفْعُها وصَرْفها لقلة الاعتداد بها/ فألف «مُزْجاةٌ» منقلبة عن واو.
Yani önemsenmediği için savuşturulup geri çevrilmesi mümkün olan önemsiz bir ihtiyaç değildir. «Müzcât» (مُزْجاةٌ) kelimesindeki elif vavdan dönüşmüştür.
وقوله: {فَأَوْفِ لَنَا الكيل} يجوز أن يُراد به حقيقته من الآلة، وأن يُرادَ به المَكِيل فيكونَ مصدراً.
Yüce Allah'ın: {فَأَوْفِ لَنَا الكيل} “...ölçeği bize tam yap...” kavlinde 'el-keyl' ile lafzın alet olma anlamındaki hakikatinin kastedilmiş olması câiz olduğu gibi, ölçülen şeyin (mekîl) kastedilmiş olup masdar olması da câizdir.
وقوله تعالى: {هَلْ عَلِمْتُمْ} : يجوزُ أن يكونَ استفهاماً للتوبيخ وهو الأظهرُ. وقيل: هو خبر، و «هل» بمعنى قد.
Yüce Allah'ın: {هَلْ عَلِمْتُمْ} “...bildiniz mi / anladınız mı?...” kavli: Azarlama (tevbih) ifade eden bir istifham olması câizdir ki en zâhir olanı da budur. Bir haber olduğu ve «hel» edatının «kad» anlamında olduğu da söylenmiştir.
قوله تعالى: {أَإِنَّكَ} : قرأ ابن كثير، إنَّك «بهمزة واحدة والباقون بهمزتين استفهاماً، وقد عَرَفْتَ قراءاتهم في هاتين الهمزتين تخفيفاً وتسهيلاً وغيرَ ذلك. فأمَّا قراءة ابن كثير فيحتمل أن تكون خبراً محضاً، واستُبْعِد هذا مِنْ حيث تخالُفُ القراءتين مع أن القائلَ واحد، وقد أجيب عن ذلك بأنَّ بعضَهم قاله استفهاماً، وبعضهم قاله خبراً، ويحتمل أن تكونَ استفهاماً حُذِفَت منه الأداة لدلالة السياق، والقراءةُ الأخرى عليه. وقد تقدَّم لك نحوٌ من هذا في الأعراف. و» لأَنْتَ «يجوز أن تكونَ» أنت «مبتدأً و» يوسف «خبرُه، والجملةُ خبر» إنَّ «دَخَلَتْ عليها لامُ الابتداء. ويجوز أن يكونَ فصلاً، ولا يجوز أن يكونَ تأكيداً لاسم إنَّ؛ لأنَّ هذه اللامَ لا تَدْخُل على التوكيد.
Yüce Allah'ın: {أَإِنَّكَ} “...Sen gerçekten sen misin?...” kavli: İbn Kesîr tek hemze ile «inneke» (إنَّك) şeklinde okumuş, diğerleri ise istifham olarak iki hemze ile okumuşlardır. Bu iki hemzede onların tahfif, teshil ve diğer kıraat vecihlerini zaten öğrenmiştin. İbn Kesîr'in kıraatine gelince, bunun sırf bir haber olması muhtemeldir; ancak söyleyenin tek bir kişi olmasına rağmen iki kıraatin birbiriyle ihtilaf etmesi bakımından bu [ihtimal] uzak görülmüştür. Buna şöyle cevap verilmiştir: Onlardan bazıları bunu istifham olarak söylemiş, bazıları ise haber olarak söylemiştir. Ayrıca bağlamın ve diğer kıraatin buna delalet etmesinden dolayı edatı hazfedilmiş bir istifham olması da muhtemeldir. A'râf Suresi'nde buna benzer bir açıklama geçmişti. «Le-ente» (لأَنْتَ) ifadesine gelince: «Ente»nin mübteda, «Yûsuf»un onun haberi olması, bu cümlenin de başına ibtidâ lâmı dahil olmuş halde «inne»nin haberi olması câizdir. Fasıl zamiri olması da câizdir; ancak bu lâm tekidin üzerine dahil olamayacağı için «inne»nin ismini tekit etmesi câiz değildir.
وقرأ أُبَيّ:» أإنك أو أنت يوسف «، وفيها وجهان، أحدهما ما قاله أبو الفتح: من أن الأصل أإنك لغيرُ يوسف أو أنت يوسفُ، فحذف خبر» إن «لدلالة المعنى عليه. الثاني ما قاله الزمخشري: وهو إنك يوسفُ أو أنت يوسف» فحذف الأول لدلالة الثاني عليه، وهذا كلامُ متعجبٍ مُسْتَغْرِبٍ لِما يَسْمع فهو يكرِّر الاستثباتَ «.
Übeyy: «E-inneke ev ente Yûsufu» (أإنك أو أنت يوسف) şeklinde okumuştur. Bunda iki vecih vardır; birincisi Ebu'l-Feth'in söylediğidir: Cümlenin aslı 'E-inneke le-gayru Yûsüfe ev ente Yûsüfü' (Sen Yûsuf'tan başkası mısın, yoksa sen Yûsuf musun?) şeklindedir; mana buna delalet ettiği için «inne»nin haberi hazfedilmiştir. İkincisi ise Zemahşerî'nin söylediğidir: Bu, 'İnneke Yûsüfü ev ente Yûsüfü' (Sen Yûsuf musun, yoksa sen Yûsuf musun?) takdirindedir; ikincisi delalet ettiği için birincisi hazfedilmiştir. Bu, duyduğu şey karşısında hayrete düşüp bunu garipseyen ve bu sebeple teyit almayı tekrarlayan kimsenin sözüdür.
قوله: {يَتَّقِ} قرأ قنبل» يَتَّقي «بإثبات الياء وصلاً ووقفاً، والباقون بحذفها فيهما. وأمَّا قراءةُ الجماعة فواضحة لأنه مجزوم. وأما قراءةُ قنبل فاخْتَلَفَ فيها الناسُ على قولين، أجودهما: أنَّ إثباتَ حرفِ العلة في الحركة لغةٌ لبعض العرب، وأنشدوا على ذلك قولَ قيس ابن زهير:
Yüce Allah'ın: {يَتَّقِ} “...sakınırsa...” kavli: Kunbül hem vasıl hem de vakıf halinde yâ harfini sabit tutarak «yetteḳî» (يَتَّقي) şeklinde okumuş, diğerleri ise her iki durumda da onu hazfederek okumuşlardır. Topluluğun (cumhurun) kıraatine gelince bu açıktır; çünkü fiil meczumdur. Kunbül'ün kıraatine gelince, âlimler bunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir; en uygun olanı şudur: İllet harfinin harekede sabit tutulması bazı Arapların lehçesidir. Buna dair Kays b. Züheyr'in şu sözünü delil getirmişlerdir:
٢٨٢٦ - ألم يأتيك والأنباء تَنْمي ... بما لاقَتْ لَبونُ بني زيادِ
2826 - Ziyâdoğullarının süt develerinin başına gelenlerin haberi, haberler yayılırken sana ulaşmadı mı?
وقول الآخر:
Bir diğer şairin şu sözü de [buna delildir]:
٢٨٢٧ - هَجَوْت زَبَّانَ ثم جِئْتَ مُعْتَذِراً ... مِنْ هَجْوِ زَبَّانَ لم تَهْجُو ولم تَدَعِ
2827 - Zebbân'ı hicvettin, sonra da Zebbân'ı hicvetmekten dolayı özür dilemeye geldin; ne tam hicvettin ne de vazgeçtin.
وقول الآخر:
Bir diğerinin şu sözü de [buna delildir]:
٢٨٢٨ - إذا العجوزُ غَضِبَتْ فَطَلِّقِ ... ولا تَرَضَّاها ولا تَمَلَّقِ
2828 - Yaşlı kadın öfkelendiğinde hemen boşa; ne onun rızasını almaya çalış ne de yaranmaya kalkış!
ومذهبُ سيبويه أنَّ الجزمَ بحذف الحركة المقدرة، وإنما تبعها حرفُ العلة في الحذف تَفْرِقةً بين المرفوع والجزوم. واعتُرض عليه بأنَّ الجازم يُبَيِّن أنه مجزوم، وعَدَمَه يبيَّن أنه غير مجزوم. وأجيب بأنه في بعض الصور يُلْبِس فاطَّرَدَ الحَذْفُ، بيانُه أنك إذا قلت:» زُرْني أعطيك «بثبوت الياء احتمل أن يكون» أعطيك «جزاءً لزيارته، وأن يكونَ خبراً مستأنفاً، فإذا قلت:» أُعْطك «
Sîbeveyh'in mezhebi şudur: Cezm, takdirî harekenin hazfi iledir; merfû ile meczum arasını ayırt etmek için illet harfi hazifte sadece bu harekeye tâbi olmuştur. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Cezm edatı fiilin meczum olduğunu, edatın bulunmaması ise meczum olmadığını zaten gösterir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bazı durumlarda karışıklık (iltibas) meydana gelir, bu sebeple hazif kural haline getirilmiştir. Bunun açıklaması şudur: Sen yâ harfini sabit tutarak 'Zürnî u'tîke' (Beni ziyaret et, sana veririm) dediğinde, «u'tîke» ifadesinin hem onun ziyaretinin karşılığı (cezası) olması hem de müstakil bir haber cümlesi olması muhtemeldir. Fakat onu hazfederek «u'tik»
بحذفها تعيَّن أن يكونَ جزاءً له، فقد وقَع اللَّبْسُ بثبوت حرف العلة وفُقِد بحَذْفِه، فيقال: حرفُ العلةُ يُحذف عند الجازم لا به. ومذهب ابن السَّراج أن الجازم أَثرَّ في نفسِ الحرف فحذفه، وفيه البحث المتقدم.
dediğinde, onun cezası (karşılığı) olması kesinleşir. Böylece illet harfinin sabit kalmasıyla karışıklık meydana gelmiş, hazfedilmesiyle ise bu karışıklık ortadan kalkmıştır. Dolayısıyla: İllet harfi cezm edatıyla değil, cezm edatının yanında hazfedilir denilir. İbnu's-Serrâc'ın mezhebine göre ise cezm edatı doğrudan harfin kendisinde amel etmiş ve onu hazfetmiştir; bunda da daha önce geçen tartışma mevcuttur.
الثاني: أنه مرفوعٌ غير مجزومٍ، و» مَنْ «موصولةٌ والفعل صلتُها، فلذلك لم يَحْذف لامَه. واعْتُرِض على هذا بأنه قد عُطِف عليه مجزومٌ وهو قولُه» ويَصْبِرْ «فإنَّ قنبلاً لم يَقْرأه إلا ساكنَ الراء.
İkincisi: Fiil meczum değil merfûdur; «men» (مَنْ) ism-i mevsûldür ve fiil de onun sılasıdır, bu yüzden fiilin sonundaki harfi (lâmü'l-fiilini) hazfetmemiştir. Buna, üzerine meczum bir fiilin yani «ve yasbir» (ويَصْبِرْ) kavlinin atfedilmiş olmasıyla itiraz edilmiştir; zira Kunbül bu fiili sadece râ'nın sükûnu ile okumuştur.
وأجيب عن ذلك بأنَّ التسكين لتوالي الحركات. وإنْ كان من كلمتين كقراءة أبي عمرو: {يَنصُرْكُمُ} [آل عمران: ١٦٠] {يَأْمُرُكُمْ} [البقرة: ٦٧] . وأُجيب أيضاً بأنه جُزِم على التوهُّم، يعني لَمَّا كانت «مَنْ» الموصولةُ تُشْبه «مَنْ» الشرطية. وهذه عبارةٌ فيها غَلَطٌ على القرآن فينبغي أن يُقال: فيها مراعاةٌ للشبه اللفظي، ولا يقال للتوهُّم. وأجيب أيضاً بأنه سُكِّن للوقف ثم أُجري الوصلُ مجرى الوقفِ. وأُجيب أيضاً بأنه إنما جُزم حملاً ل «مَنْ» الموصولة على «مَنْ» الشرطية؛ لأنها مثلُها في المعنى ولذلك دَخَلَتِ الفاءُ في خبرها.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Sükûn, iki kelimeden de olsa harekelerin peş peşe gelmesi sebebiyledir; nitekim Ebû Amr'ın: {يَنصُرْكُمُ} [Âl-i İmrân: 160] “...size yardım ederse...” ve {يَأْمُرُكُمْ} [el-Bakara: 67] “...size emrediyor...” kıraatinde böyledir. Yine buna, tevehhüm üzere cezm edildiği şeklinde cevap verilmiştir; yani mevsûl olan «men», şart olan «men»e benzediği içindir. Bu ifade Kur'an hakkında bir hatayı barındırmaktadır; bu sebeple 'tevehhüm için' denilmemeli, 'lafzî benzerliğe riayet edilmiştir' denilmelidir. Yine buna, vakıf için sükûn yapıldığı, sonra da vaslın vakıf yerine konulduğu şeklinde cevap verilmiştir. Yine mevsûl olan «men»in şart olan «men»e hamledilerek cezm edildiği cevabı da verilmiştir; çünkü anlam bakımından onun gibidir, nitekim bu yüzden haberine fâ harfi dahil olmuştur.
قلت: وقد يُقال على هذا: يجوز أن تكونَ «مَنْ» شرطيةً، وإنما ثَبَتَت الياءُ، ولم تَجْزِمْ «مَنْ» لشببها ب «مَنْ» الموصولة، ثم لم يُعْتبر هذا الشبهُ في قوله «ويَصْبر» فلذلك جَزَمَه إلا أنه يَبْعُدُ مِنْ جهة أنَّ العامل لم يؤثِّر فيما بعده، ويليه ويؤثرِّ فيما هو بعيدٌ منه. وقد تقدَّم الكلامُ على مثل هذه المسألة أولَ السورة في قوله {يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ} [يوسف: ١٢] .
Derim ki: Buna binaen şöyle denebilir: «Men» edatının şart olması, yâ harfinin sabit kalması ve «men»in mevsûl olan «men»e benzediği için [ilk fiili] cezm etmemiş olması câizdir; ardından bu benzerlik «ve yasbir» kavlinde dikkate alınmamış ve bu yüzden onu cezm etmiştir. Ancak âmilin, hemen ardında gelip kendisine bitişik olanda amel etmeyip kendisinden uzakta olanda amel etmesi bakımından bu görüş uzak bir ihtimaldir. Bu meselenin bir benzerine dair açıklama, surenin başında {يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ} [Yûsuf: 12] “...gezsin, oynasın...” kavlinde geçmişti.
وقوله {فَإِنَّ الله لاَ يُضِيعُ} الرابطُ بين جملة الشرط وبين جوابها:
Yüce Allah'ın: {فَإِنَّ الله لاَ يُضِيعُ} “...şüphesiz ki Allah zayi etmez...” kavlinde şart cümlesi ile cevabı arasındaki bağlayıcı unsur (râbıt):
أمَّا العمومُ في «المحسنين» ، وإمَّا الضميرُ المحذوف، أي: المحسنين منهم، وإمَّا لقيام أل مُقامه والأصل: مُحْسِنيهم، قامَتْ أل مُقام ذلك الضمير.
Ya «el-muhsinîn» (المحسنين) kelimesindeki umûmiliktir (genellik), ya hazfedilmiş zamirdir ki o da 'onlardan iyilik edenleri' (el-muhsinîne minhüm) takdirindedir, ya da harf-i tarifin (el-) zamirin yerine geçmesidir; zira cümlenin aslı 'muhsinîhim' (iyilik edenlerini) olup harf-i tarif bu zamirin yerine geçmiştir.
قوله تعالى: {آثَرَكَ} : أي: «تَفَضَّل عليك، والإِيثار: التفضيلُ/ بجميع أنواع العطايا، آثَره يُؤْثِره إيثاراً، وأصلُه مِن الأَثَر وهو تَتَبُّع الشيءِ فكأنه يَسْتقصي جميعَ أنواع المكارم، وفي الحديث» ستكون بعدي أثَرة «، أي: يَسْتأثر بعضكُم على بعض، ويقال: استأثر بكذا، أي: اختصَّ به، واستأثر اللَّه بفلانٍ كنايةٌ عن اصطفائه، قال الشاعر:
Yüce Allah'ın: {آثَرَكَ} “...seni üstün kıldı...” kavli: Yani seni faziletli kıldı; îsâr (الإِيثار): Her türlü ihsanla üstün kılmaktır. 'Âserahû yü'siruhû îsâran' (آثَره يُؤْثِره إيثاراً) denir. Aslı ise bir şeyin izini sürmek anlamına gelen 'eser' (الأَثَر) kelimesindendir; sanki o, her türlü cömertlik ve erdemin peşine düşmektedir. Hadiste geçen: «Benden sonra bir esere (bencillik/kayırma) olacaktır» ifadesi, 'bazınız bazınızı kendine tercih edecek / kendisini başkasına üstün tutacak' demektir. 'İste'sere bi-kezâ' denir ki 'şu şeyi kendine tahsis etti' demektir. 'İste'serallâhu bi-fülânin' sözü ise onun seçilmesinden kinayedir. Şair şöyle demiştir:
٢٨٢٩ - واللَّه أَسْماك سُماً مبارَكا ... آثرك اللَّه به إيثارَكا
2829 - Allah sana mübarek bir isim verdi; Allah bu [isimle] seni tam bir üstünlükle üstün kıldı.
قوله تعالى: {لاَ تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ} : «عليكم» يجوز أن يكون خبراً ل «لا» ، و «اليومَ» : يُحتمل أن يتعلَّقَ بما تعلَّق به هذا الخبر، أي: لا تثريبَ مستقرٌّ عليكم اليومَ. ويجوزُ أَنْ يكونَ «اليوم» خبرَ «لا» و «عليكم» متعلقٌ بما تعلَّق به هذا الظرفُ. ويجوز أن يكون «عليكم» صفةً لاسم «لا» ، و «اليوم» خبرُها أيضاً، ولا يجوز أن يتعلق كلٌّ مِن الظرف والجارِّ ب «تَثْريب» لأنه يصير مُطَولاً شبيهاً بالمضاف، ومتى كان كذلك أُعْرِب ونُوِّن نحو: «لا خيراً مِنْ زيد عندك» ، ويزيدُ عليه الظرفُ: بأنه يَلْزم الفصلُ بين المصدرِ المؤول بالموصولِ ومعموله بأجنبي وهو «عليكم» لأنه: إمَّا خبر وإمَّا صفة.
Yüce Allah'ın: {لاَ تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ} “...Size hiçbir kınama ve ayıplama yoktur...” kavli: «Aleyküm» (عليكم) ifadesinin «lâ»nın haberi olması câizdir. «el-Yevme» (اليومَ) zarfının ise bu haberin müteallakına taalluk etmesi muhtemeldir; yani 'Bugün üzerinizde yerleşmiş hiçbir kınama yoktur' demektir. «el-Yevme»nin «lâ»nın haberi olması, «aleyküm»ün ise bu zarfın müteallakına taalluk etmesi de câizdir. «Aleyküm»ün «lâ»nın isminin sıfatı olması ve «el-Yevme»nin de yine onun haberi olması câizdir. Hem zarfın hem de câr-mecrûrun «tesrîb» (تَثْريب) lafzına taalluk etmesi ise câiz değildir; çünkü o takdirde kelime şibh-i muzâf (müzâfa benzeyen) olarak uzatılmış olur ve böyle olduğu takdirde 'Lâ hayran min Zeydin ındeke' (Yanında Zeyd'den daha hayırlı kimse yoktur) örneğinde olduğu gibi irap alır ve tenvinlenir. Zarf için bir de şu ilave engel vardır: Sıla [cümlesi] konumundaki masdar ile onun mamulü arasının ecnebî (yabancı) bir kelimeyle yani «aleyküm» ile ayrılması gerekir; çünkü o ya haberdir ya da sıfattır.
وقد جَوَّز الزمخشري أن يكونَ الظرفُ متعلقاً ب «تَثْريب» فقال: «فإنْ قلت: بِمَ يتعلَّق» اليوم «؟ قلت: بالتثريب أو بالمقدَّر في» عليكم «من معنى الاستقرار، أو ب» يَغْفر «. قلت: فَجَعْلُه أنَّه متعلقٌ ب» تَثْريب «فيه ما تقدم. وقد
Zemahşerî ise zarfın «tesrîb»e taalluk etmesini câiz görerek şöyle demiştir: «Şayet: 'el-Yevme' neye taalluk eder? dersen, derim ki: 'Tesrîb'e veya 'aleyküm'deki mukadder olan istikrar manasına yahut 'yağfiru' fiiline taalluk eder.» Derim ki: Onun bu kelimeyi «tesrîb»e taalluk ettirmesinde yukarıda geçen itiraz vardır. Gerçekten de
أَجْرَى بعضُهم الاسمَ العاملَ مُجرى المضافِ لشبهه به فَيُنْزَع ما فيه من تنوينٍ أو نون، وجعل الفارسي من ذلك قوله:
bazı dilciler, amel eden ismi muzâfa benzediği gerekçesiyle muzâf hükmünde tutmuş ve bu sebeple onda bulunan tenvini veya nûn harfini hazfetmişlerdir. Fârisî, şairin şu sözünü buna örnek göstermiştir:
٢٨٣٠ - أراني ولا كُفْرانَ للَّه أيَّةً ... لنفسي، لقد طالَبْتُ غيرَ مُنِيْلِ
2830 - Kendimi -Allah'ın rahmetine karşı nankörlük etmiş olmayayım- kendim için [şöyle] görüyorum: Doğrusu ben, hiçbir şey vermeyen kimseden [istekte bulunup] talep ettim.
قال:» فأيَّةً منصوب بكُفْران، أي: لا أكفر اللَّهَ رحمة لنفسي. ولا يجوزُ أن تُنْصب «أيَّةً» بأَوَيْت مضمراً؛ لئلا يَلْزمَ الفصلُ بين مفعولي «أرى» بجملتين: أي ب «لا» وما في حَيِّزها، وب «أَوَيْت» المقدرة. ومعنى أَوَيْت رَقَقْت. وجعل منه الشيخ جمال الدين بن مالك ما جاء في الحديث «لا صَمْتَ يومٌ إلى الليل» برفع «يومٌ» على أنه مرفوعٌ بالمصدر المنحلِّ لحرفٍ مصدري وفعل مبني للمفعول، وفي بعض ما تقدم خلافٌ لا يَليقُ التعرُّضُ له هنا.
[Fârisî] şöyle demiştir: «'Eyyeten' (أيَّةً) kelimesi 'küfrân' (كُفْران) ile mansubdur; yani 'kendim için Allah'ın rahmetini inkâr etmem/nankörlük etmem' demektir. 'Erâ' (أرى) fiilinin iki mef'ûlü arasının iki ayrı cümleyle yani hem «lâ» ve bünyesindeki cümleyle hem de takdir edilen «eveytü» (أَوَيْت) cümlesiyle ayrılması gerekmesin diye 'eyyeten' kelimesinin gizli bir «eveytü» fiili ile mansub olması câiz değildir. 'Eveytü' (أَوَيْت) kelimesinin manası 'şefkat gösterdim/merhamet ettim' (rakaktü) demektir.» Şeyh Cemâleddîn b. Mâlik de hadiste geçen «Lâ samte yevmün ile'l-leyl» (Geceye kadar gün boyu susma orucu yoktur) rivayetini bundan saymıştır; buradaki «yevmün» (يومٌ) lafzı masdar harfi ile meçhul fiile çözümlenen masdar ile merfû olması hasebiyle merfû kılınmıştır. Yukarıda geçen bazı hususlarda burada değinilmeye uygun olmayan ihtilaflar mevcuttur.
وأمَّا تعليقُه بالاستقرار المقدر فواضِحٌ، ولذلك وقف أكثرُ القراءِ عليه، وابتدأ ب {يَغْفِرُ الله لَكُمْ} ، وأمَّا تعليقُه ب «يَغْفر» فواضِحٌ أيضاً ولذلك وقف بعضُ القرَّاء على «عليكم» وابتدأ {اليوم يَغْفِرُ الله لَكُمْ} ، وجوَّزوا أن يكونَ «عليكم» بياناً ك «لك» في نحو «سقياً لك» ، فعلى هذا تتعلَّق بمحذوف، ويجوز أن يكونَ خبرُ «لا» محذوفاً، و «عليكم» و «اليوم» كلاهما متعلقان بمحذوفٍ آخر يدل عليه «تثريب» ، والتقدير: لا تثريب يَثْرِبُ عليكم اليومَ، كما قَدَّروا في
Onun [zarfın] mukadder olan istikrara taalluk ettirilmesi ise açıktır; bu sebeple kurrânın çoğu onun üzerinde vakfetmiş ve {يَغْفِرُ الله لَكُمْ} “Allah sizi bağışlasın” [kısmıyla] başlamıştır. Onun «yağfiru» fiiline taalluk ettirilmesi de aynı şekilde açıktır; bu sebeple kurrânın bir kısmı «aleyküm» üzerinde vakfetmiş ve {اليوم يَغْفِرُ الله لَكُمْ} “Bugün Allah sizi bağışlasın” [kısmıyla] başlamıştır. Âlimler, «Sekyen lek» (Allah sana su versin) [cümlesindeki] «leke» gibi, «aleyküm»ün de beyan bildirmesini câiz görmüşlerdir; buna göre [aleyküm] mahzûf bir kelimeye taalluk eder. «Lâ»nın haberinin mahzûf olması, «aleyküm» ve «el-yevme» lafızlarının her ikisinin de «tesrîb»in delâlet ettiği başka bir mahzûfa taalluk etmesi de câizdir; takdiri de şöyledir: 'Lâ tesrîbe yesribü aleykümü'l-yevme' (Bugün size kınama kınayacak/azap edecek [kimse] yoktur), nitekim şu ayette de böyle takdir etmişlerdir:
{لاَ عَاصِمَ اليوم مِنْ أَمْرِ الله} [هود: ٤٣] لا عاصمَ يَعْصِم اليومَ. قال الشيخ: «لو قيل به لكان قوياً» .
{لاَ عَاصِمَ اليوم مِنْ أَمْرِ الله} [Hûd: 43] “Bugün Allah'ın emrinden koruyan hiçbir koruyucu yoktur” [ayetinde takdir]: 'Lâ âsıme ya'sımü'l-yevme' (Bugün koruyan hiçbir koruyucu yoktur). Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu görüş ileri sürülseydi güçlü olurdu.»
وقد يُفرَّق بينهما بأنَّ هنا يلزم كثرةُ المجاز، وذلك أنَّك تَحْذف الخبر،
İkisi [iki ayet] arasında şöyle bir fark gözetilebilir: Burada mecazın çoğalması gerekir; çünkü sen hem haberi hazfediyorsun,
وتَحْذف هذا الذي تَعَلَّق به الظرفُ وحرفُ الجر وتَنسِب الفعل إليه؛ لأن التثريب لا يَثْرِب إلا مجازاً كقولهم: «شعرٌ شاعر» بخلاف «عاصم يَعْصِم» فإن نسبة الفعل إلى العاصم حقيقة، فهناك حَذْف شيءٍ واحدٍ من غير مجاز، وهنا حَذْف شيئين مع مجاز.
hem de zarfın ve harf-i cerin taalluk ettiği bu [fiili] hazfediyorsun ve fiili ona nispet ediyorsun; zira tıpkı 'şi'run şâirun' (şiir gibi şiir/şair şiir) demeleri gibi, tesrîb ancak mecazen kınar/azap eder; oysa 'âsımün ya'sımü' (koruyucu korur) ifadesi böyle değildir, zira fiilin âsıme nispet edilmesi hakikattir. Dolayısıyla orada mecaz olmaksızın sadece bir şeyin hazfi vardır, burada ise mecazla birlikte iki şeyin hazfi söz konusudur.
والتَّثْريبُ العَتْب والتأنيب، وعَبَّر بعضُهم عنه بالتعيير، مِنْ عَيَّرته بكذا إذا عِبْته به، وفي الحديث: «إذا زَنَتْ أَمَةُ أحدِكم فَلْيَجْلِدْها ولا يُثَرِّبْ» ، أي: لا يُعَيِّر، وأصله مِن الثَّرْب وهو ما يَغْشى الكَرْش من الشحم، ومعناه إزالة الثَّرْب كما أن التجليدَ إزالة الجِلْد، فإذا قلت: «ثَرّبْتُ فلاناً» فكأنك لشدة عَيْبَتِك له أَزَلْت ثَرْبَه فضُرِب مَثَلاً في تمزيق الأعراض.
Tesrîb (التَّثْريب); azarlamak, kınamak ve başa kakmaktır. Bazıları bunu ayıplamak (ta'yîr) olarak ifade etmiştir; birini bir şeyle kınayıp ayıpladığında 'ayyertehû bi-kezâ' denir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Sizden birinizin cariyesi zina ettiğinde ona celde vursun ama tesrîb etmesin», yani ayıplayıp başa kakmasın. Bu kelimenin aslı 'serb'den (الثَّرْب) gelir ki o da işkembeyi saran iç yağıdır. Manası ise, tıpkı teclîdin (تجليد) deriyi yüzüp gidermek olması gibi, serbi (iç yağını) söküp gidermektir. 'Serrabtü fülânen' (falana tesrîb ettim) dediğinde, sanki onu aşırı ayıplamandan ötürü onun iç yağını söküp almışsın gibi olur; bu sebeple ırzları yırtıp rencide etmede mesel kılınmıştır.
وقال الراغب: «ولا يُعْرف مِنْ لَفْظِه إلا قولُهم» الثَّرْب «وهو شَحْمة رقيقة، وقولُه تعالى: {ياأهل يَثْرِبَ} [الأحزاب: ١٣] يَصِحُّ أن يكونَ أصلُه من هذا الباب والياءُ في مزيدة» .
Râgıb şöyle demiştir: «Bu lafızdan sadece onların 'es-serb' (الثَّرْب) sözü bilinir, o da ince iç yağıdır. Yüce Allah'ın: {ياأهل يَثْرِبَ} [el-Ahzâb: 13] “Ey Yesrib halkı!” sözünün de aslının bu bâbdan olması ve [başındaki] yâ harfinin zâid olması sahihtir.»
قوله تعالى: {بِقَمِيصِي} : يجوز أن يتعلق بما قبله على أنَّ الباءَ مُعَدِّيَةٌ/ كهي في «ذهبْتُ به» ، وأن تكون للحال فتتعلَّقَ بمحذوفٍ، أي: اذهبوا معكم قميصي. و «هذا» نعت له أو بيان أو بدل، و «بصيراً» حال. و «أجمعين» تأكيدٌ، وقد أُكِّد بها دون «كل» ، ويجوز أن تكونَ حالاً.
Yüce Allah'ın: {بِقَمِيصِي} “Gömleğimi” sözü: Bâ harfinin, 'Zehebtü bihî' (Onu götürdüm) ifadesindeki gibi ta'diye (geçişlilik) için olması üzere kendisinden önceki fiile taalluk etmesi de, hâl için olup mahzûfa taalluk etmesi de câizdir; yani: 'Gömleğim yanınızda olduğu halde gidin' demektir. «Hâzâ» lafzı onun sıfatı, beyanı veya bedelidir. «Basîran» hâldir. «Ecmaîne» ise tekit olup 'küll' lafzı olmaksızın onunla tekit yapılmıştır; [ayrıca] hâl olması da câizdir.
قوله تعالى: {تُفَنِّدُونِ} : التَّفْنيد: الإِفساد، يقال: فَنَّدت فلاناً، أي: أَفْسَدْت رأيَه ورَدَدْته، قال:
Yüce Allah'ın: {تُفَنِّدُونِ} “Beni bunaklıkla itham etmezseniz” sözü: Tefnîd (التَّفْنيد), ifsat etmek (bozmak) demektir. 'Fennedtü fülânen' denilir ki, yani 'onun görüşünü bozdum ve reddettim' demektir. Şair şöyle demiştir:
٢٨٣١ - يا صاحِبيَّ دَعَا لَوْمي وتَفْنيدي ... فليسَ ما قُلْتُ من أمرٍ بمَرْدُوْدِ
2831 - Ey iki dostum! Beni kınamayı ve bunak saymayı bırakın, ... Zira söylediğim söz geri çevrilecek bir iş değildir.
ومنه «أَفْنَدَ الدهرُ فلاناً» قال:
«Efneded-dehru fülânen» (Zaman falanı bunattı/yıprattı) ifadesi de bundandır. [Şair] şöyle demiştir:
٢٨٣٢ - دَعِ الدهرَ يَفْعَلُ ما أرادَ فإنه ... إذا كُلِّفَ الإِفنادَ بالناسِ أفندا
2832 - Bırak zaman dilediğini yapsın; çünkü o, ... İnsanları bunatmakla/bozmakla görevlendirildiğinde [mutlaka] bunatır/bozar.
والفَنَدُ: الفساد، قال النابغة:
Fened (الفَنَدُ) ise fesat (bozulma/haddi aşma) demektir. Nâbiga şöyle demiştir:
٢٨٣٣ - إلاَّ سليمانَ إذ قال الإِلهُ له ... قُمْ في البرِيَّةِ فاحْدُدْها عن الفَنَد
2833 - Süleyman müstesna; hani İlah ona: ... 'İnsanlar arasında kalk ve onları fesattan/doğrudan sapmaktan alıkoy' demişti.
والفِنْد: شِمْراخ الجبل وبه سُمِّي الرجل فِنْداً، والفِنْدُ الزمانيُّ أحدُ شعراء الحماسة من ذلك. وقال الزمخشري: «يقال: شيخ مُفَنَّد ولا يقال: عجوز مُفَنَّدة لأنهما لم تكن في شبيبتها ذاتَ رأي فتُفَنَّد في كبرها» وهو غريبٌ. وجوابُ «لولا» الامتناعية محذوفٌ تقديرُه لَصَدَّقْتُموني. ويجوز أن يكونَ تقديرُه: لأَخْبَرْتكم.
Find (الفِنْد) ise dağın sivri tepesi/zirvesi demektir; adama da bu sebeple 'Find' adı verilmiştir. Hamâse şairlerinden biri olan el-Find ez-Zimmânî de bundandır. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Şeyhun müfenned' (bunamış yaşlı adam) denir ama 'acûzün müfennedetün' (bunamış yaşlı kadın) denmez; çünkü kadın gençliğinde isabetli bir fikir sahibi değildi ki yaşlılığında bunak/fikri bozulmuş sayılsın.» Bu açıklama gariptir. İmtinâ bildiren «levlâ»nın cevabı mahzûf olup takdiri: 'Elbette beni tasdik ederdiniz' şeklindedir. Takdirinin 'Size mutlaka haber verirdim' olması da câizdir.
وقوله تعالى: {أَلْقَاهُ} : الظاهر أنَّ الفاعلَ هو ضمير البشير. وقيل: هو ضميرُ يعقوب. وفي «بصيراً» وجهان، أحدهما: أنه حال أي: رَجَع في هذه الحال. والثاني: أنه خبرها لأنها بمعنى صار عند بعضهم. وبَصير مِنْ بَصُر بالشيء، كظريف مِنْ ظَرُف. وقيل: هو مثالُ مبالغةٍ كعليم. وفيه دلالةٌ على أنه لم يذهب بَصَرُه بالكليَّة.
Yüce Allah'ın: {أَلْقَاهُ} “Onu koydu” sözü: Zâhir olan, fâilin müjdecinin zamiri olmasıdır. Ya'kûb'un zamiri olduğu da söylenmiştir. «Basîran» kelimesinde iki vecih vardır: Birincisi: Hâl olmasıdır, yani: 'Bu hâlde [görür vaziyette] geri döndü' demektir. İkincisi: Bazılarına göre «sâre» (oldu/döndü) manasında olduğu için onun haberi olmasıdır. 'Basîr' kelimesi, tıpkı zarîf'in zarüfe'den gelmesi gibi basura bi'ş-şey' (bir şeyi gördü) fiilinden gelir. 'Alîm' gibi mübalağa kipi olduğu da söylenmiştir. Bunda onun görme duyusunun tamamen yok olmadığına delâlet vardır.
وقوله تعالى: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ} : من باب التغليب، يريد
Yüce Allah'ın: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ} “Ve anne babasını çıkardı” sözü: Tağlîb bâbındandır; [bununla]
أباه وأمَّه أو خالتَه. و «سُجَّداً» حال. قال أبو البقاء: «حالٌ مقدرة؛ لأنَّ السجود يكون بعد الخُرور» وفيه نظرٌ لأنه متصلٌ به غيرُ متراخٍ عنه.
babasını ve annesini yahut teyzesini kastetmektedir. «Sücceden» hâldir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Mukadder bir hâldir; çünkü secde yere kapanmaktan sonra olur.» Ancak bunda tutarsızlık vardır; çünkü secde yere kapanmaya bitişiktir, ondan gecikmeli değildir.
قوله: {مِن قَبْلُ} يجوز أنْ يتعلق ب «رُؤْياي» ، أي: تأويل رُؤْياي في ذلك الوقت. ويجوز أنْ يكونَ العاملُ فيه «تَأْويل» لأنَّ التأويلَ كان مِنْ حينِ وقوعِها هكذا، والآن ظهرَ له، ويجوز أن يكونَ حالاً مِنْ «رُؤْياي» قاله أبو البقاء، وقد تقدم أنَّ المقطوعَ عن الإِضافةِ لا يقع حالاً.
[Yusuf'un] {مِن قَبْلُ} “Daha önce” sözü: «Rü'yâye» (رُؤْياي) lafzına taalluk etmesi câizdir; yani: 'O vakitteki rüyamın tevili' demektir. Âmilinin «te'vîl» (تَأْويل) olması da câizdir; zira tevil, rüyanın gerçekleştiği andan itibaren böyleydi, şimdi ise ona zâhir oldu. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği üzere «rü'yâye»den hâl olması da câizdir; fakat izâfetten kesilmiş kelimenin hâl olamayacağı daha önce geçmişti.
قوله: {قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي} حالٌ من «رؤياي» ويجوز أن تكون مستأنفة. وفي «حقاً» وجوه أحدُها: أنه حال. والثاني: أنه مفعولٌ ثان. والثالث: أنه مصدرٌ مؤكد للفعل من حيث المعنى، أي: حَقَّقها ربي حَقَّاً بجَعْلِه.
[Yusuf'un] {قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي} “Rabbim onu kıldı” sözü: «Rü'yâye»den hâldir; müste'nefe (yeni başlangıç cümlesi) olması da câizdir. «Hakken» lafzında birkaç vecih vardır: Birincisi: Hâl olmasıdır. İkincisi: İkinci mef'ûl olmasıdır. Üçüncüsü: Mana bakımından fiili tekit eden masdar olmasıdır; yani: 'Rabbim onu kılmasıyla tam bir hakikat kıldı' demektir.
قوله: {أَحْسَنَ بي} «أَحْسَنَ» أصله أن يتعدَّى ب «إلى» . قال: {وَأَحْسِن كَمَآ أَحْسَنَ الله إِلَيْكَ} [القصص: ٧٧] فقيل: ضُمِّن معنى لَطُف فتعدى بالباء كقوله: {وبالوالدين إِحْسَاناً} [البقرة: ٨٣] وقولِ كثيِّر عَزَّة:
[Yusuf'un] {أَحْسَنَ بي} “Bana ihsanda bulundu” sözü: «Ahsene» (أَحْسَنَ) fiilinin aslı «ilâ» (إلى) ile geçişli olmasıdır. [Allah Teâlâ]: {وَأَحْسِن كَمَآ أَحْسَنَ الله إِلَيْكَ} [el-Kasas: 77] “Allah'ın sana ihsanda bulunduğu gibi sen de ihsanda bulun” buyurmuştur. Bu sebeple: «Latafe» (لَطُفَ - lütufta bulundu) manasını tazammun ettiği ve tıpkı {وبالوالدين إِحْسَاناً} [el-Bakara: 83] “Anne babaya ihsanda bulunarak” ayetinde ve Küseyyir Azze'nin şu sözünde olduğu gibi bâ harfiyle müteaddî kılındığı söylenmiştir:
٢٨٣٤ - أَسِيْئِي بنا أو أَحْسِني لا مَلُوْمَةً ... لَدَيْنَا ولا مَقْلِيَّةً إنْ تَقَلَّتِ
2834 - Bize kötülük et veya iyilik et; bizim katımızda kınanacak da değilsin, ... Bizi terk edip gitsen de nefret edilecek değilsin.
وقيل: بل يتعدى بها أيضاً. وقيل: هي بمعنى «إلى» . وقيل: المفعولُ محذوفٌ: «أَحْسَنَ صُنْعَه بي» ، ف «بي» يتعلَّق بذلك المحذوفِ، وهو تقدير أبي البقاء. وفيه نظر؛ من حيث حَذْفُ المصدرِ وإبقاءُ معموله، وهو ممنوعٌ عند البصريين. و «إذ» منصوبٌ ب «أَحْسَنَ» أو المصدرِ المحذوف قاله
Aksine onun [bâ harfiyle] de müteaddî olduğu söylenmiştir. [Bâ harfinin] «ilâ» manasında olduğu da söylenmiştir. Mef'ûlün mahzûf olduğu da söylenmiştir: 'Ahsene sun'ahû bî' (Bana olan muamelesini güzel yaptı); dolayısıyla «bî» lafzı bu mahzûfa taalluk eder; bu, Ebü'l-Bekâ'nın takdiridir. Ancak bu görüşte, masdarın hazfedilip mamulünün bırakılması yönünden tutarsızlık vardır ki bu durum Basralılara göre câiz değildir. «İz» lafzı ise «ahsene» fiili ile veya mahzûf masdar ile mansubdur; bunu
أبو البقاء، وفيه النظر المتقدم.
Ebü'l-Bekâ söylemiştir ve bunda yukarıda geçen itiraz söz konusudur.
والبَدْوُ: ضد الحضارة وهو مِن الظهور، بدا يبدو: إذا سكن البادية، «إذا بَدَوْنا جَفَوْنا» يروى عن عمر، أي: تخلَّقْنا بأخلاقِ البدويين.
Bedv (البَدْوُ); medeniyetin/şehirliliğin zıddı [çöl/kır hayatı] olup açığa çıkmaktan (zuhûr) gelir. Çölde/kırda ikamet ettiği zaman 'bedâ yebdû' denir. Ömer'den rivayet edilen: «Bedevîleştiğimizde kabalaştık» sözü, 'Bedevilerin ahlakıyla ahlaklandık' demektir.
قوله: {لَطِيفٌ لِّمَا يَشَآءُ} لَطُفَ أصلُه أن يتعدَّى بالباء، وإنما تعدى باللام لتضمُّنِه معنى مُدَبِّر، أي: أنت مُدَبِّر بلطفك لِما تَشاء.
[Yusuf'un] {لَطِيفٌ لِّمَا يَشَآءُ} “Dilediği şeye karşı lütuf sahibidir” sözü: «Latafe» fiilinin aslı bâ harfiyle müteaddî olmasıdır; lâm harfiyle müteaddî kılınması ancak 'müdebbir' (tedbir eden/çekip çeviren) manasını tazammun etmesinden dolayıdır; yani: 'Sen dilediğin şeyi lütfunla çekip çevirensin' demektir.
وقرأ عبد اللَّه: «آتَيْتَنِ» و «عَلَّمْتَنِ» بغير ياءٍ فيهما، وحكى ابن عطية: أنَّ أبا ذر قرأ: «أتيتني» بغير ألفٍ بعد الهمزة و «مِنْ» في «مِن المُلْك» وفي «مِنْ تأويل» للتبعيض، والمفعولُ محذوفٌ، أي: عظيماً من الملك فهي صفة لذلك المحذوفِ وقيل: زائدة. وقيل: لبيان الجنس، وهذان بعيدان.
Abdullah [b. Mes'ûd] her ikisinde de yâ harfi olmaksızın «Âteyten» ve «Allemten» şeklinde okumuştur. İbn Atiyye ise Ebû Zerr'in hemzeden sonra elif olmaksızın «Eteynî» şeklinde okuduğunu nakletmiştir. «Mine'l-mülki» ve «min te'vîli»deki «min» harfleri teb'îz (kısmîlik) içindir ve mef'ûl mahzûftur; yani: 'Mülkten büyük bir pay' demektir, dolayısıyla [minli ifade] o mahzûfun sıfatıdır. Zâide olduğu da söylenmiştir. Cins beyanı için olduğu da söylenmiştir; fakat bu son iki görüş uzaktır.
و «فاطر» يجوز أن يكونَ نعتاً لربّ، ويجوز أنْ يكون بدلاً أو بياناً أو منصوباً بإضمار أَعْني أو نداءً ثانياً.
«Fâtıra» lafzının «Rabbi» için sıfat olması câiz olduğu gibi, bedel veya beyan olması yahut 'a'nî' (kastediyorum) takdiriyle mansub olması veya ikinci bir nidâ olması da câizdir.
قوله تعالى: {ذَلِكَ} : مبتدأ، و {مِنْ أَنْبَآءِ الغيب} خبره، و «نُوحيه» حال. ويجوز أن يكونَ خبراً ثانياً، أو حالاً من الضمير في الخبر. وجَوَّز الزمخشري أن يكونَ موصولاً بمعنى الذي. وقد تقدَّم نظيرُه. و «هم يَمْكُرون» حال.
Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ} “İşte bu” sözü: Mübtedadır; {مِنْ أَنْبَآءِ الغيب} “Gayb haberlerindendir” onun haberidir; «nûhîhi» (نُوحيه) ise hâldir. İkinci haber olması yahut haberdeki zamirden hâl olması da câizdir. Zemahşerî onun 'ellezî' manasında ism-i mevsûl olmasını câiz görmüştür. Bunun benzeri daha önce geçmişti. «Ve hüm yemkürûn» ise hâldir.
[قوله:] {وَلَوْ حَرَصْتَ} : معترضٌ بين «ما» وخبرها. وجوابُ «لو» محذوفٌ لدلالةِ ما تقدَّم عليه.
[Yüce Allah'ın:] {وَلَوْ حَرَصْتَ} “Sen ne kadar hırs göstersen de” [sözü]: «Mâ» [edatı] ile haberi arasına girmiş bir mu'tarızadır (ara cümledir). «Lev»in cevabı ise kendisinden önceki ifadenin delâlet etmesinden ötürü mahzûftur.
و [قوله] : {إِلاَّ وَهُمْ مُّشْرِكُونَ} : حال.
[Yüce Allah'ın:] {إِلاَّ وَهُمْ مُّشْرِكُونَ} “İllâ ki onlar ortak koşan kimselerdir” [sözü]: Hâldir.
وقوله تعالى: {مِّنْ عَذَابِ الله} : صفةٌ ل «غاشية» ، و «بَغْتة» حال وهو في الأصلِ مصدر، وتقدَّم نظيره.
Yüce Allah'ın: {مِّنْ عَذَابِ الله} “Allah'ın azabından” sözü: «Gâşiyeten» lafzının sıfatıdır. «Bağteten» ise hâldir ve aslen masdardır; benzeri daha önce geçmişti.
والجمهور على جَرِّ «الأرض» عطفاً على «السماوات» والضمير في «عليها» للآية فيكون «يمرُّون» صفة للآية أو حالاً لتخصُّصها بالوصفِ بالجار. وقيل: يعود الضمير في «عليها» على الأرض فيكون «يمرون» حالاً منها. وقال أبو البقاء: «وقيل منها ومن السماوات» ، أي: تكون الحال من الشيئين جميعاً، وهذا لا يجوز إذ كان يجب أن يقال «عليهما» ، وأيضاً فإنهم لا يَمُرُّون في السماوات، / إلا أن يُراد: يمرُّون على آياتهما، فيعودُ المعنى إلى عَوْد الضمير للآية. وقد يُجاب عن الأول بأنه مِنْ باب الحذف كقوله تعالى: {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} [التوبة: ٦٢] .
Cumhur, «es-semâvâti»ye atıfla «el-ardı» kelimesini mecrûr okumuştur. «Aleyhâ»daki zamir «âyet»e aittir; bu durumda «yemürrûne» lafzı âyetin sıfatı veya câr[-mecrûr] ile vasıflanarak özelleşmesi sebebiyle ondan hâl olur. «Aleyhâ»daki zamirin arza ait olduğu, dolayısıyla «yemürrûne»nin ondan hâl olduğu da söylenmiştir. Ebü'l-Bekâ: «Zamirin hem arzdan hem de semâvâttan olduğu da söylenmiştir» demiştir; yani hâl her iki şeyden birden olur. Fakat bu câiz değildir; zira öyle olsaydı 'aleyhimâ' denilmesi gerekirdi; ayrıca onlar göklerde dolaşmazlar/üzerinden geçmezler; meğerki 'o ikisinin ayetlerine uğrarlar' manası kastedilmiş olsun ki bu takdirde mana yine zamirin âyete dönmesine varır. Birinci [itiraza] Yüce Allah'ın: {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} [et-Tevbe: 62] “Oysa Allah ve Resûlü, kendisini razı etmelerine daha lâyıktır” ayetinde olduğu gibi hazif kabilinden olduğu şeklinde cevap verilebilir.
وقرأ السدِّي «والأرضَ» بالنصب، ووجهُه أنه من باب الاشتغال، ويُفَسَّر الفعلُ بما يوافقه معنى أي: يطؤون الأرض، أو يسلكون الأرضَ يمرون عليها كقولك: «زيداً مررت به» .
Süddî «ve'l-arda» şeklinde nasb ile okumuştur; bunun gerekçesi iştigâl bâbından olmasıdır ve fiil, mana bakımından ona uygun bir fiille tefsir edilir; yani tıpkı 'Zeyden merartü bihî' (Zeyd'e, ona uğradım) sözünde olduğu gibi: 'Arzı çiğnerler veya arzda yol alıp onun üzerinden geçerler' takdirindedir.
وقرأ عكرمة وعمرو بن فائد: «والأرضُ» بالرفع على الابتداء، وخبرُه الجملةُ بعده، والضمير في هاتين القراءتين يعودُ على الأرض فقط.
İkrime ve Amr b. Fâid, ibtidâ (mübteda) üzere ref ile «ve'l-ardu» şeklinde okumuşlardır; haberi ise kendisinden sonraki cümledir. Bu iki kıraatteki zamir yalnızca arza döner.
وقرأ أبو حفص ومبشر بن عبيد: أو «يَأْتيهم الساعة» بالياء من تحت لأنه مؤنث مجازيٌّ وللفصلِ أيضاً.
Ebû Hafs ve Mübeşşir b. Ubeyd, lafzın mecâzî müennes olması ve ayrıca araya fâsıla girmesi sebebiyle alttan iki noktalı yâ ile «ev ye'tiyehümü's-sâatü» şeklinde okumuşlardır.
قوله تعالى: {أَدْعُو إلى الله} : يجوز أن يكونَ مستأنفاً وهو الظاهر، وأن يكونَ حالاً من الياء. و «على بصيرة» حال من فاعل «أدعو» أي: أَدْعو كائناً على بصيرة.
Yüce Allah'ın: {أَدْعُو إلى الله} “Allah'a çağırırım” sözü: Zâhir olan vecih üzere müste'nefe (yeni başlangıç cümlesi) olması da, [sebîlî'deki] yâ zamirinden hâl olması da câizdir. «Alâ basîratin» ise «ed'û»nun fâilinden hâldir; yani: 'Basiret üzere olduğum halde çağırırım' demektir.
قوله: {وَمَنِ اتبعني} عطفٌ على فاعل «أدعو» ولذلك أكَّد بالضميرِ المنفصل في قوله «أنا» ، ويجوز أن يكون مبتدأً والخبرُ محذوف، أي: ومَنِ اتَّبعني يَدْعو أيضاً. ويجوز أن يكون «على بصيرة» خبراً مقدماً، و «أنا» مبتدأ مؤخرٌ، و «ومَن اتَّبعني» عطفٌ عليه، ويجوزُ أن يكونَ «على بصيرة» وحده حالاً، و «أنا» فاعلٌ به، «ومَنِ اتَّبعني» عطف عليه أيضاً. ومفعول «أدعو» يجوز أنْ لا يُراد، أي: أنا مِنْ أهل الدعاء إلى اللَّه، ويجوز أن يُقَدَّر: أنْ أدعوَ الناس.
[Yüce Allah'ın:] {وَمَنِ اتبعني} “Bana uyanlar da” sözü: «Ed'û»nun fâiline ma'tûftur; bundan dolayı «ene» sözündeki munfasıl zamir ile tekit edilmiştir. Mübteda olup haberinin mahzûf olması da câizdir; yani: 'Bana uyan kimse de çağırır' demektir. «Alâ basîratin» ifadesinin öne geçmiş haber, «ene»nin muahhar mübteda ve «ve meni'ttebeanî»nin de ona ma'tûf olması câizdir. «Alâ basîratin» ifadesinin tek başına hâl, «ene»nin onun fâili ve «ve meni'ttebeanî»nin de yine ona ma'tûf olması da câizdir. «Ed'û» fiilinin mef'ûlünün hiç kastedilmemiş olması câizdir; yani: 'Ben Allah'a davet edenlerdenim' demektir; 'İnsanları davet ederim' şeklinde takdir edilmesi de câizdir.
وقرأ عبد اللَّه «هذا سبيلي» بالتذكير وقد تقدَّم أنه يُذَكَّر ويؤنَّث.
Abdullah [b. Mes'ûd], müzekker olarak «Hâzâ sebîlî» şeklinde okumuştur; [sebîl kelimesinin] hem müzekker hem müennes kullanıldığı daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {نوحي} : العامَّةُ على «يوحى» بالياء من
Yüce Allah'ın: {نوحي} sözü: Genel kıraat (cumhur), alttan iki noktalı yâ ile meçhul
تحت مبنياً للمفعول. وقرأ حفص «نوحي» بالنون مبنياً للفاعل اعتباراً بقوله «وما أَرْسَلْنا» وكذلك قرأ ما في النحل وما في أول الأنبياء، ووافقه الأخَوان على قوله: «نوحي إليه» في الأنبياء على ما سيأتي إن شاء اللَّه تعالى. والجملة صفةٌ ل «رجالاً» . و {مِّنْ أَهْلِ القرى} صفة ثانية، وكان تقديمُ هذه الصفةِ على ما قبلها أكثرَ استعمالاً؛ لأنها أقربُ إلى المفردِ وقد تقدَّم تحريرُه في المائدة.
olarak «yûhâ» şeklindedir. Hafs ise «Ve mâ erselnâ» sözünü dikkate alarak ma'lum olarak nûn harfiyle «nûhî» şeklinde okumuştur; Nahl ve Enbiyâ sûrelerinin başındaki ayetleri de böyle okumuştur. İki Kardeş [Hamza ve Kisâî] de inşâallahu teâlâ geleceği üzere Enbiyâ sûresindeki «nûhî ileyh» kıraatinde ona muvafakat etmişlerdir. Cümle, «ricâlen» lafzının sıfatıdır. {مِّنْ أَهْلِ القرى} “Şehir halkından” ise ikinci sıfattır; bu sıfatın diğerinden öne geçirilmesi istimalde daha yaygındır; çünkü o müfrede daha yakındır; bunun tahkiki Mâide sûresinde geçmişti.
قوله: {وَلَدَارُ الآخرة} وما بعده قد تقدَّم في الأنعام.
Yüce Allah'ın: {وَلَدَارُ الآخرة} “Ahiret yurdu ise elbette...” sözü ve sonrası En'âm sûresinde geçmişti.
قوله تعالى: {حتى} : ليس في الكلامِ شيءٌ تكون «حتى» غايةً له، فمِنْ ثَمَّ اختلف الناسُ في تقدير شيءٍ يَصِحُّ تَغْيِيَتُه ب «حتى» : فقدَّره الزمخشري: «وما أَرْسَلْنا مِنْ قبلك إلا رجالاً فتراخى نَصْرُهُمْ حتى» . وقَدَّره القرطبي: «وما أَرْسَلْنا من قبلك يا محمدُ إلا رجالاً لم نعاقِب أُمَمَهم بالعقاب حتى إذا» . وقدَّره ابن الجوزي: «وما أَرْسَلْنا مِنْ قبلك إلا رجالاً فَدَعَوا قومهم فكذَّبوهم وطال دعاؤُهم وتكذيبُ قومِهم حتى إذا» . وأَحْسَنُها ما قدَّمْتُه.
Yüce Allah'ın: {حتى} “Nihayet...” sözü: Kelamda «hattâ»nın gaye (son sınır) olacağı bir şey bulunmamaktadır; bu sebeple âlimler, «hattâ» ile sınırlandırılması sahih olacak bir şeyi takdir etmede ihtilaf etmişlerdir: Zemahşerî bunu: 'Senden önce de ancak birtakım adamlar gönderdik, derken yardımları gecikti, nihayet...' şeklinde takdir etmiştir. Kurtubî: 'Ey Muhammed! Senden önce de ancak birtakım adamlar gönderdik; onların ümmetlerini nihayet şöyle oluncaya dek cezalandırmadık' şeklinde takdir etmiştir. İbnü'l-Cevzî ise: 'Senden önce de ancak birtakım adamlar gönderdik; kavimlerini davet ettiler, onlar da kendilerini yalanladılar; nihayet şöyle oluncaya dek davetleri ve kavimlerinin yalanlaması uzayıp sürdü' şeklinde takdir etmiştir. Bunların en güzeli benim ilk sunduğumdur.
وتَصَيَّد ابن عطية شيئاً من معنى قوله: «أفلم يسيروا» فقال: «ويتضمَّن قولُه» أفلم يسيروا «إلى» مِنْ قبلِهم «أنَّ الرسلَ الذين بعثهم اللَّه من أهل القرى دَعَوْهم فلم يُؤْمنوا بهم حتى نَزَلَتْ بهم المَثُلاتُ فصبروا في حَيِّز مَنْ يُعْتبر بعاقبته، فلهذا المُضَمَّنِ حَسُن أن تَدْخُل» حتى «في قوله:» حتى إذا «. قال الشيخ:» ولم يتلخَّصْ لنا من كلامِه شيءٌ يكون ما بعد «حتى» غايةً له، لأنه عَلَّق الغايةَ بما ادَّعَى أنه فَهِمَ ذلك مِنْ قوله: «أفلم يَسيروا» . الآية «. قلت: دَعَوْهم فلم يؤمنوا هو المغيى.
İbn Atiyye, «Efelem yesîrû» (Yeryüzünde dolaşmadılar mı?) sözünün manasından bir pay çıkararak şöyle demiştir: «'Efelem yesîrû' sözünden 'min kablihim'e kadar olan kısım; Allah'ın şehir halkından gönderdiği peygamberlerin onları davet ettiğini, onların da ibretlik cezalar başlarına inene kadar iman etmediklerini, böylece akıbetlerinden ibret alınacak kimseler konumunda kaldıklarını tazammun etmektedir. İşte bu tazammun edilen mana sebebiyle 'hattâ izâ' sözündeki 'hattâ'nın dâhil olması güzel olmuştur.» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Onun sözünden, 'hattâ'dan sonrasının gaye olacağı net bir şey bizim için ortaya çıkmamıştır; çünkü o gayeyi, 'Efelem yesîrû...' ayetinden anladığını iddia ettiği şeye bağlamıştır.» Derim ki: [Peygamberlerin] onları davet edip de onların iman etmemesi işte sınırlandırılan şeydir (el-muğayyâ).
قوله: {كُذِبُواْ} قرأ الكوفيون» كُذِبوا «بالتخفيف والباقون بالتثقيل. فأمَّا قراءةُ التخفيف فاضطربت أقوالُ الناسِ فيها، ورُوي إنكارها عن عائشة ﵂ قالت:» معاذَ اللَّه لم يكنِ الرسلُ لِتَظُنُّ ذلك بربها «وهذا ينبغي أن لا يَصِحَّ عنها لتواتُرِ هذه القراءة.
Yüce Allah'ın: {كُذِبُواْ} sözü: Kûfeliler şeddesiz olarak «küzibû» (yalanlandılar/aldatıldılar), diğerleri ise şeddeli olarak [«küzzibû»] okumuşlardır. Şeddesiz kıraate gelince, bu hususta âlimlerin görüşleri muhtelif olmuştur. Âişe'den radıyallâhu anhâ bunu inkâr ettiği rivayet edilmiştir; o: «Allah korusun! Peygamberler Rableri hakkında böyle bir zanda bulunacak değillerdir» demiştir; fakat bu kıraatin mütevâtir olması sebebiyle bu [inkârın] ondan sahih olmaması gerekir.
وقد وَجَّهها الناسُ بأربعة أوجه، أجودُها: أن الضميرَ في» وظنُّوا «عائدٌ على المُرْسَل إليهم لتقدُّمهم في قوله: {كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الذين مِن قَبْلِهِمْ} [يوسف: ١٠٩] ، ولأن الرسلَ تَسْتدعي مُرْسَلاً إليه. والضمير في» أنهم «و» كُذِبوا «عائد على الرسل، أي: وظنَّ المُرْسَل إليهم أنَّ الرسَلَ قد كُذِبوا، أي: كذَّبهم مَنْ أُرْسِلوا إليه بالوحي وبنصرهم عليهم.
Âlimler bu kıraati dört vecihle açıklamışlardır; bunların en üstünü: {كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الذين مِن قَبْلِهِمْ} [Yûsuf: 109] “Kendilerinden öncekilerin akıbeti nasıl oldu?” sözünde daha önce geçmiş olmalarından ve peygamberlerin de kendilerine gönderilen bir topluluğu gerektirmesinden ötürü «ve zannû»daki zamirin kendilerine peygamber gönderilenlere ait olmasıdır. «Ennehüm» ve «küzibû»daki zamir ise peygamberlere döner; yani: Kendilerine elçi gönderilenler, peygamberlerin yalanlandığını; yani kendilerine elçi gönderildikleri vahiy ve onlara karşı yardım olunacakları hususunda kendilerini yalan söylediğini sandılar demektir.
الثاني: أنَّ الضمائرَ الثلاثةَ عائدة على الرسل. قال الزمخشري في
İkincisi: Her üç zamirin de peygamberlere ait olmasıdır. Zemahşerî
تقرير هذا الوجه» حتى إذا اسْتَيْئَسوا من النصر وظنُّوا أنهم قد كُذِبوا، أي: كَذَّبَهم أنفسُهم حين حَدَّثَتْهم أنهم يُنْصَرون أو رجاؤُهم لقولهم رجاءٌ صادق ورجاءٌ كاذب، والمعنى: أن مدَّة التكذيب والعداوةِ من الكفار، وانتظارَ النصر من اللَّه وتأميلَه قد تطاولت عليهم وتمادَتْ، حتى استشعروا القُنوط، وتَوَهَّموا ألاَّ نَصْرَ لهم في الدنيا فجاءهم نَصْرُنا «انتهى/ فقد جعل الفاعلَ المقدر: إمَّا أنفسُهم، وإمَّا رجاؤُهم، وجعل الظنَّ بمعنى التوهم فأخرجه عن معناه الأصلي وهو تَرَجُّحُ أحدِ الطرفين، وعن مجازه وهو استعمالُه في المُتَيَقَّن.
bu vechin takririnde şöyle demiştir: «Nihayet yardımdan ümitlerini kestiklerinde ve kendilerine yalan söylendiğini sandıklarında; yani yardım edileceklerini kendilerine fısıldadığı vakit nefislerinin yahut 'doğru umut ve yalancı umut' denilmesi kabilinden umutlarının kendilerini aldattığını/yalanladığını düşündüklerinde... Manası şudur: Kâfirlerin yalanlama ve düşmanlık süresi ile Allah'tan yardım bekleme ve bunu umut etme süresi üzerlerinde uzayıp gittikçe gitti; nihayet ümitsizliği hissettiler ve dünyada kendilerine hiçbir yardımın gelmeyeceğini vehmettiler; işte o anda yardımımız onlara ulaştı.» (Alıntı bitti). O, mukadder fâili ya nefisleri ya da umutları kılmış; zannı da vehim manasına alarak onu hem asıl manası olan iki taraftan birinin ağır basmasından hem de mecazı olan kesin bilinen şeyde kullanılmasından çıkarmıştır.
الثالث: أنَّ الضمائرَ كلَّها أيضاً عائدة على الرسل، والظنُّ على بابه من الترجيح، وإلى هذا نحا ابن عباس وابن مسعود وابن جبير، قالوا: والرسل بَشَرٌ فَضَعُفوا وساءَ ظَنُّهم، وهذا ينبغي ألاَّ يَصِحَّ عن هؤلاء فإنها عبارة غليظة على الأنبياء ﵈، وحاشى الأنبياء من ذلك، ولذلك رَدَّتْ عائشة وجماعةُ كثيرة هذا التأويلَ، وأعظموا أن تُنْسَبَ الأنبياء إلى شيء مِن ذلك.
Üçüncüsü: Zamirlerin tamamının yine peygamberlere ait olması ve zannın ağır basma anlamındaki kendi asıl manasında bulunmasıdır. İbn Abbas, İbn Mes'ûd ve İbn Cübeyr bu görüşe meyletmişlerdir; onlar: 'Peygamberler de insandır; zayıflığa düştüler ve kötü zanda bulundular' demişlerdir. Ancak bu görüşün o zatlardan sahih olmaması gerekir; zira bu, peygamberler aleyhimüsselâm hakkında çok ağır/kaba bir ifadedir ve peygamberler bundan tamamen münezzehtir; nitekim Âişe ve büyük bir topluluk bu tevili reddetmiş ve peygamberlerin böyle bir şeye nispet edilmesini çok vahim görmüşlerdir.
قال الزمخشري: «إن صَحَّ هذا عن ابن عباس فقد أراد بالظنِّ ما يَخْطِر بالبال ويَهْجِس في القلب مِنْ شبه الوسوسة وحديث النفس على ما عليه البشرية، وأمَّا الظنُّ الذي هو ترجيحُ أحدِ الجائزين على الآخر فغير جائز على رجلٍ من المسلمين، فما بالُ رسلِ اللَّه الذين هم أعرفُ بربهم؟» قلت: ولا يجوز أيضاً أن يقال: خَطَر ببالهم شبهُ الوسوسة؛ فإنَّ الوسوسة من الشيطان وهم مَعْصومون منه.
Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer bu İbn Abbas'tan sahih ise, o zan ile, beşeriyet gereği hatıra gelen ve vesvese ile nefis konuşmasına benzeyen kalpteki geçici düşünceleri kastetmiştir. İki câiz ihtimalden birini diğerine tercih etmek demek olan zanna gelince, bu Müslümanlardan herhangi bir kimse için bile câiz değilken, Rablerini en iyi tanıyan Allah'ın elçileri hakkında nasıl [câiz] olsun?» Derim ki: Onların hatırına vesveseye benzer bir şeyin geldiğini söylemek de câiz değildir; zira vesvese şeytandandır ve onlar şeytandan korunmuşlardır (masumdurlar).
وقال الفارسي أيضا: «إنْ ذهب ذاهب إلى أن المعنى: ظنَّ الرسلُ
Fârisî de şöyle demiştir: «Eğer bir kimse mananın şöyle olduğuna hükmederse: Peygamberler zannetti ki...
الذين وعد اللَّه أمَمَهم على لسانهم قد كُذِبوا فيه فقد أتى عظيماً [لا يجوزُ أَنْ يُنْسَبُ مثلُه] إلى الأنبياء ولا إلى صالحي عبادِ اللَّه، وكذلك مَنْ زعم أنَّ ابنَ عباس ذهب إلى أن الرسل قد ضَعُفوا فظنوا أنهم قد أُخْلفوا؛ لأن اللَّه تعالى لا يُخْلف الميعاد ولا مُبَدِّل لكلماته» . وقد روي عن ابن عباس أيضاً أنه قال: «معناه وظنُّوا حين ضَعُفوا وغُلبوا أنهم قد أُخْلفوا ما وعدهم اللَّه به من النصر وقال: كانوا بشراً وتلا قوله تعالى: {وَزُلْزِلُواْ حتى يَقُولَ الرسول} [البقرة: ٢١٤] .
...Allah'ın dilleri üzere ümmetlerine vadettiği hususta kendilerine yalan söylenmiştir [böyle bir şeye hükmederse], peygamberlere ve Allah'ın sâlih kullarına [benzerinin nispet edilmesi câiz olmayan] çok büyük [ve vahim] bir şey ortaya atmış olur. Aynı şekilde İbn Abbas'ın, elçilerin zaafa düştükleri, bu yüzden kendilerine verilen sözün tutulmadığını zannettikleri görüşüne gittiğini iddia eden kimse de [böyle vahim bir şey söylemiştir]; çünkü Allah Teâlâ vaadinden dönmez ve O'nun kelimelerini değiştirecek hiçbir şey yoktur.» İbn Abbas'tan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: «Bunun manası şudur: Onlar zaafa düşüp mağlup edildiklerinde, Allah'ın kendilerine vadettiği yardım konusunda vaadin tutulmadığını zannettiler.» [İbn Abbas devamla:] «Onlar da insandı» demiş ve Allah Teâlâ'nın şu kavlini okumuştur: {وَزُلْزِلُواْ حتى يَقُولَ الرسول} “...ve öylesine sarsıldılar ki, nihayet Peygamber... dedi” [el-Bakara: 214].
الرابع: أن الضمائر كلَّها تَرْجِعُ إلى المرسَل إليهم، أي: وظَنَّ المُرْسَلُ إليهم أنَّ الرسلَ قد كَذبوهم فيما ادَّعوه من النبوَّة وفيما يُوْعِدون به مَنْ لم يؤمنْ بهم من العقاب قبلُ، وهذا هو المشهور من تأويل ابن عباس وابن مسعود وابن جبير ومجاهد قالوا: ولا يجوز عَوْدُ الضمائر على الرسل لأنهم مَعْصومون. ويُحكى أن ابن جبير حين سُئِل عنها قال: نعم إذا استيئسَ الرسل من قومهم أن يُصَدِّقوهم، وظنَّ المُرْسَلُ إليهم أنَّ الرسلَ قد كَذَبوهم» فقال الضحاك بن مزاحم وكان حاضِراً: «لو رَحَلْتُ في هذه إلى اليمن كان قليلاً» .
Dördüncüsü: Zamirlerin tamamının kendilerine peygamber gönderilenlere dönmesidir; yani: Kendilerine elçi gönderilenler, peygamberlerin peygamberlik iddialarında ve kendilerine inanmayanları daha önce tehdit ettikleri azap konusunda kendilerine yalan söylediklerini zannettiler. İbn Abbas, İbn Mes'ûd, İbn Cübeyr ve Mücâhid'den meşhur olan tevil budur. Onlar şöyle demişlerdir: Zamirlerin peygamberlere dönmesi câiz değildir, çünkü onlar masumdurlar (korunmuşlardır). Rivayet edildiğine göre İbn Cübeyr'e bu [ayet] sorulduğunda şöyle demiştir: «Evet, elçiler kavimlerinin kendilerini doğrulamasından ümidi kestiklerinde ve kendilerine elçi gönderilenler de elçilerin kendilerine yalan söylediklerini zannettiklerinde...» Bunun üzerine orada hazır bulunan Dahhâk b. Müzâhim şöyle demiştir: «Bu [açıklamayı elde etmek] için Yemen'e kadar yolculuk yapmış olsaydım az gelirdi.»
وأمَّا قراءةُ التشديدِ فواضحة وهو أن تعودَ الضمائرُ كلها على الرسل، أي: وظنَّ الرسلُ أنهم قد كَذَّبهم أممُهم فيما جاؤوا به لطول البلاءِ عليهم، وفي صحيح البخاري عن عائشة: «أنها قالت: هم أتباعُ الأنبياءِ الذي آمنوا بهم وصَدَّقوا طال عليهم البلاءُ واستأخر عنهم النصرُ حتى إذا استيئس الرسلُ ممَّن كذَّبهم مِنْ قومهم، وظنَّتْ الرسلُ أن قومَهم قد كَذَّبوهم جاءهم نَصْرُ اللَّهِ عند ذلك» . قلت: وبهذا يَتَّحد معنى القراءتين، والظنُّ هنا يجوز أن يكون على
Şeddeli kıraate gelince, o açıktır; bu da zamirlerin tamamının peygamberlere dönmesidir; yani: Peygamberler, belanın üzerlerinde uzayıp gitmesi sebebiyle getirdikleri şey hususunda ümmetlerinin kendilerini yalanladıklarını zannettiler. Sahîh-i Buhârî'de Âişe'den şöyle dediği [rivayet edilmiştir]: «Onlar peygamberlere uyan, onlara inanıp doğrulayan kimselerdir. Üzerlerindeki bela uzadı ve yardım gecikti; nihayet peygamberler kavimlerinden kendilerini yalanlayanlardan ümitlerini kestiklerinde ve peygamberler kavimlerinin kendilerini yalanladıklarını zannettiklerinde (kesin olarak bildiklerinde), işte o anda onlara Allah'ın yardımı geldi.» Derim ki: Bununla iki kıraatin manası birleşmiş olur. Buradaki zannın
بابه، وأن يكونَ بمعنى اليقين وأن يكونَ بمعنى التوهُّم حسبما تقدَّم.
kendi asıl manasında olması da, kesin bilgi (yakîn) manasında olması da ve daha önce geçtiği üzere vehim manasında olması da câizdir.