Binûn

Ra'd — 3. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولذلك سقط التنوينُ مِنْ «بؤس» كأنه قيل: يا طِيْباهم، أي: ما أَطيبَهم وأحسنَ مآبَهم. قال الزمخشري: «ومعنى طُوْبَى لك: أَصَبْتَ خيراً وطِيباً، ومحلُّها النصبُ أو الرفع كقولك: طِيباً لك وطِيبٌ لك، وسلاماً لك، وسلامٌ لك، والقراءةُ في قوله:» وحُسن مآب «بالنصب والرفع تدلُّك على مَحَلَّيْها، واللامُ في» لهم «للبيان، مثلها في» سَقْياً لك «. فهذا يدلُّ على أنها تتصرَّفُ ولا تلزم الرفعَ بالابتداء.

Bundan dolayı «بؤس» kelimesinden tenvin düşmüştür; sanki «يا طِيْباهم» (Onlara ne mutlu!) denilmiş gibidir, yani: Onlar ne kadar hoştur ve varacakları yer ne kadar güzeldir! ez-Zemahşerî şöyle demiştir: ««طُوْبَى لك» ifadesinin anlamı: Hayra ve güzelliğe eriştin demektir. Bunun mahalli, tıpkı senin «طِيباً لك» ve «طِيبٌ لك», «سلاماً لك» ve «سلامٌ لك» demen gibi nasb veya refdir. Âyetteki «وحُسن مآب» kavlinin hem nasb hem de ref ile okunması sana bu iki mahalli gösterir. «لهم» ifadesindeki lâm harfi ise, tıpkı «سَقْياً لك» ifadesindeki gibi beyân (açıklama) içindir». Bu da göstermektedir ki o çekimlenebilir (mutesarrıf) bir kelimedir ve sadece mübteda olarak merfû kılınması zorunlu değildir.

وقرأ مَكْوَزَةُ الأعرابي» طِيْبَى «بكسرِ الطاء لِتَسْلَمَ الياءُ نحو: بِيْض ومَعِيْشة.

A‘râbî olan Mekveze, yâ harfinin [vâva dönüşmeyip] sağlam kalması için tıpkı «بِيْض» ve «مَعِيْشة» kelimelerinde olduğu gibi tâ harfinin kesresiyle «طِيْبَى» şeklinde okumuştur.

وقُرِئ» وحُسْنَ مآبٌ «بفتح النون ورفع» مآب «على أنه فعلٌ ماضٍ، أصلُه» حَسُن «فَنُقِلَت ضمةُ العينِ إلى الفاءِ قَصْداً للمدح، كقولهم:

Ayrıca nûn harfinin fethası ve «مآب» kelimesinin ref'i ile «وحُسْنَ مآبٌ» şeklinde de okunmuştur. [Bu takdirde «حُسْنَ»] aslı «حَسُن» olan mazi bir fiildir; medih (övme) kastıyla aynü'l-fiilin dammesi fâü'l-fiile nakledilmiştir. Tıpkı Arapların şu sözünde olduğu gibi:

٢٨٥ - ٦-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . حُسْنَ ذا أَدَبا

285 - 6- ... Bu ne güzel bir edeptir!

و» مَآبٌُ «فاعلُه.

«مَآبٌ» ise onun fâilidir.

قوله تعالى: {كَذَلِكَ أَرْسَلْنَاكَ} : الكافُ في محلِّ نصبٍ كنظائرها. قال الزمخشري: «مثلَ ذلك الإِرسالِ أَرْسلناك، يعني: ارسلناك إرسالاً له شأن» . وقيل: الكافُ متعلِّقةٌ بالمعنى الذي في قوله {إِنَّ الله يُضِلُّ مَن يَشَآءُ ويهدي} [الرعد: ٢٧] ، أي: «كما أنفذ اللهُ هذا كذلك ارسلناك» . وقال ابن عطية: «الذي يظهر لي أن المعنى: كما أَجْرَيْنا العادةَ بأنَّ الله يُضِلُّ ويَهْدِيْ لا الآياتِ المقترحةَ، فكذلك أيضاً فَعَلنا في هذه الأمَّةِ: أرسَلْناك إليها بوحيٍ لا بآيات مقترحة» .

Yüce Allah'ın: {كَذَلِكَ أَرْسَلْنَاكَ} “İşte böylece seni gönderdik” kavli: Buradaki Kâf harfi benzerlerinde olduğu gibi nasb mahallindedir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Bunun gibi bir gönderme ile seni gönderdik; yani seni şanı büyük bir gönderme ile gönderdik.» Şöyle de denilmiştir: Kâf harfi, {إِنَّ الله يُضِلُّ مَن يَشَآءُ ويهدي} “Şüphesiz Allah dilediğini saptırır ve [kendisine yöneleni] doğru yola iletir” [er-Ra'd: 27] kavlindeki manaya bağlıdır; yani: «Allah bunu nasıl infaz ettiyse, seni de öylece gönderdik.» İbn Atıyye ise şöyle demiştir: «Bana açık görünen mana şudur: Allah'ın saptırmasını ve hidayete erdirmesini [müşriklerin] önerdikleri mucizelerle değil de [kendi sünneti olarak] cari kıldığımız âdet üzere gerçekleştirdiğimiz gibi, bu ümmette de aynısını yaptık: Seni onlara önerilen mucizelerle değil, bir vahiyle gönderdik.»

وقال أبو البقاء: «كذلك» [التقديرُ:] الأمر كذلك فجعلها في موضعِ رفعٍ. وقال الحوفي: «الكافُ للتشبيه في موضع نصب، أي: كفِعْلِنا الهدايةَ والإِضلال» . والإِشارةُ ب «ذلك» إلى ما وَصَفَ به نفسَه مِنْ أنَّ اللهَ يُضِلُّ مَنْ يشاء ويَهْدِي مَنِ يشاء.

Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «كذلك» ifadesinde [takdir:] «Durum böyledir» (الأمر كذلك) şeklindedir; dolayısıyla onu ref mahallinde kılmıştır. el-Hûfî ise şöyle demiştir: «Kâf harfi teşbih (benzetme) içindir ve nasb mahallindedir; yani: Hidayete erdirme ve saptırma fiilimiz gibi...». «ذلك» ile yapılan işaret, Allah'ın dilediğini saptırıp dilediğini hidayete erdirdiğine dair kendisini nitelediği şeyedir.

قوله: {قَدْ خَلَتْ} جملةٌ [في محلِّ جرٍّ صفةً] . و «للتلُوَ» متعلِّقٌ ب «أَرْسَلْناك» .

{قَدْ خَلَتْ} “...gelip geçmiş [olan]...” kavli, [cer mahallinde sıfat olan] bir cümledir. {لِّتَتْلُوَا۟} “...onlara okuman için...” ifadesi ise «أَرْسَلْنَاكَ» fiiline taalluk etmektedir.

قوله: {وَهُمْ يَكْفُرُونَ} يجوز أن تكونَ هذه الجملةُ استئنافيةً وأن تكونَ حاليةً، والضميرُ في «وهم» عائدٌ على «أمة» من حيث المعنى، ولو عاد على لفظِها لكان التركيبُ «وهي تكفر» . وقيل: الضميرُ عائدٌ على «أمَّة» وعلى «أُمَم» . وقيل: على الذين قالوا: {لَوْلاَ أُنزِلَ} [الرعد: ٢٧] .

{وَهُمْ يَكْفُرُونَ} “Onlar ise inkâr ediyorlar” kavlindeki bu cümlenin istînâf (başlangıç) cümlesi olması da hâl cümlesi olması da caizdir. «وهم» zamiri mana bakımından «أُمَّةٍ» kelimesine dönmektedir; şayet lafzına dönseydi terkip «ve hiye tekfuru» (وهي تكفر) şeklinde olurdu. Bir görüşe göre bu zamir hem «ümmet» hem de [önceki] «ümem» (ümmetler) kelimesine dönmektedir. Bir diğer görüşe göre ise {لَوْلاَ أُنزِلَ} “Ona indirilseydi ya...” [Ra'd 27] diyenlere dönmektedir.

قوله تعالى: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً} : جوابُها محذوفٌ، أي: لكان هذا القرآنُ، لأنه في غاية ما يكونُ من الصحة. وقيل: تقديرُه:

Yüce Allah'ın {وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً} “Eğer bir Kur'an olsaydı...” kavlinin cevabı mahzuftur; yani: «O, işte bu Kur'an olurdu» takdirindedir; çünkü o sağlamlığın ve tesirin en son noktasındadır. Bir görüşe göre takdiri:

لما آمنوا. ونُقِل عن الفراء أنَّ جوابَ «لو» هي الجملة مِنْ قولِه {وَهُمْ يَكْفُرُونَ} ففي الكلامِ تقديمٌ وتأخيرٌ، وما بينهما اعتراضٌ. وهذا في الحقيقة دالٌّ على الجوابِ. وإنما حُذِفَت التاءُ في قوله «وكُلِّم به المَوْتى» وثَبَتَتْ في الفعلَيْن قبله لأنه من باب التغليب؛ لأنَّ «المَوْتى» يشمل المذكرَ والمؤنث.

«Yine de iman etmezlerdi» (لما آمنوا) şeklindedir. el-Ferrâ'dan nakledildiğine göre «لو» edatının cevabı, {وَهُمْ يَكْفُرُونَ} “Onlar ise inkâr ediyorlar” kavlindeki cümledir; dolayısıyla sözde takdim ve tehir (öteleme) vardır ve aradaki kısım ise itiraziyye (ara cümle)dir. Bu ise hakikatte cevaba delalet eden bir unsurdur. {وكُلِّم به المَوْتى} “...veya onunla ölüler konuşturulsaydı...” kavlinde tâ harfinin hazfedilip kendisinden önceki iki fiilde sabit kalması tağlîb babından dolayıdır; zira «المَوْتى» kelimesi hem müzekkeri hem de müennesi kapsamaktadır.

قوله: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الذين} أصلُ اليَأْسِ: قَطْعُ الطمعِ عن الشيء والقُنوطُ فيه. واختلف الناسُ فيه ههنا: فقال بعضهم: هو هنا على بابه، والمعنى: أفلم يَيْئَسِ الذين آمنوا من إيمانِ الكفَّار من قريش، وذلك أنَّهم لَمَّا سألوا هذه الآياتِ طَمِعوا في إيمانِهم وطلبوا نزولَ هذه الايات ليؤمِنَ الكفار، وعَلِمَ اللهُ أنهم لا يؤمنون فقال: أفلم يَيْئَسوا من إيمانهم، قاله الكسائي. وقال الفراء: «أَوْقَعَ الله للمؤمنين أنْ لو يشاء اللهُ لهدى الناسَ جميعاً فقال: أفلم يَيْئسوا عِلْماً، يقول: أَيْئَسهم العِلْم مضمراً، كما تقول في الكلام: يَئِست منك أن لا تفلح، كأنه قال: عَلِمه علماً» ، قال: فيَئِسَتْ بمعنى عَلِمَت، وإنْ لم يكنْ قد سمع، فإنه يتوجَّه إلى ذلك بالتأويل «.

{أَفَمَنْ يَيْأَسِ الذين} “[İman edenler] hâlâ anlamadılar / ümit kesmediler mi...” kavlinde: Ye's (يَأْس) kelimesinin asıl anlamı: Bir şeyden umudu kesmek ve ümitsizliğe düşmektir. Âlimler buradaki anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları demiştir ki: Bu kelime burada kendi asıl manasındadır; yani: İman edenler, Kureyş kâfirlerinin iman etmesinden ümit kesmediler mi? Şöyle ki: Müşrikler bu mûcizeleri istediklerinde müminler onların iman etmesini ummuş ve kâfirlerin iman etmesi için bu mûcizelerin inmesini arzu etmişlerdi; Allah ise onların iman etmeyeceğini bildiği için: «Onların iman etmesinden hâlâ ümit kesmediler mi?» buyurmuştur; bunu el-Kisâî söylemiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: «Allah müminlere Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi hakikatini bildirip: «Bunu kesin bir bilgiyle bilip ümit kesmediler mi?» buyurmuştur. Şunu demek ister: Gizli bir 'ilim' onları ümitsiz kılmıştır; nitekim günlük konuşmada: «Senin iflah olmayacağını kesin olarak bildim (ümidimi kestim)» dersin; sanki: «Bunu kesin bir bilgiyle bildi» demiştir». el-Ferrâ devamla: «Böylece «يَئِسَتْ» kelimesi, doğrudan işitilmemiş olsa bile tevil yoluyla «عَلِمَتْ» (bildi) anlamına yönelir» demiştir.

وقال ابن عطية:» ويحتمل أن يكونَ «اليأسُ» في هذه الآية على بابه، وذلك: أنه لمَّا أبْعَدَ إيمانَهم في قوله: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً} على التأويلين في المحذوفِ المقدَّر قال في هذه: أفلم يَيْئَسِ المؤمنون من إيمانِ هؤلاءِ عِلْماً منهم أن لو يشاء اللهُ لهدَى الناسَ جميعاً «.

İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bu âyette «el-Ye's» kelimesinin kendi asıl manasında olması muhtemeldir; şöyle ki: Allah, takdir edilen mahzuf hakkındaki iki tevile göre {وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً} “Eğer bir Kur'an olsaydı...” kavlinde onların iman etmesini uzak bir ihtimal kılınca, bu âyette de: «Müminler, Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi hakikatini bilerek bunların iman etmesinden hâlâ ümit kesmediler mi?» buyurmuştur».

وقال الزمخشري:» ويجوز أن يتعلَّقَ {أَن لَّوْ يَشَآءُ} بآمَنوا على: أولم يَقْنَطْ عن إيمانِ هؤلاءِ الكَفَرَةِ الذين آمنوا بأن لو يشاءُ اللهُ لهدى الناسَ جميعاً ولهداهم «وهذا قد سبقه إليه أبو العباس.

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «{أَن لَّوْ يَشَآءُ} “...şayet [Allah] dileseydi...” kavlinin {آمَنُوا} fiiline taalluk etmesi de caizdir; buna göre mana: «Allah dileseydi bütün insanları ve onları da hidayete erdirirdi hakikatine iman eden kimseler, bu kâfirlerin iman etmesinden hâlâ ümit kesmediler mi?» şeklinde olur». Bu görüşte Ebu'l-Abbâs ondan önce davranmıştır.

وقال الشيخ:» ويُحْتَمَلُ عندي وجهٌ آخرُ غيرُ الذي/ ذكروه: وهو أنَّ الكلامَ تامٌّ عند قوله: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الذين آمنوا} وهو تقريرٌ، أي: قد يَئِس المؤمنون من إيمان المعاندين، و {أَن لَّوْ يَشَآءُ الله} جوابُ قَسَمٍ محذوفٍ، أي: وأُقْسِمُ لو يشاء الله لهدى الناس جميعاً، ويدلُّ على هذا القَسَمِ وجودُ «أنْ» مع «لو» ، كقولِ الشاعر:

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bana göre onların zikrettiğinden başka bir vecih daha muhtemeldir: Söz {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الذين آمنوا} “İman edenler hâlâ anlamadılar / ümit kesmediler mi...” kavlinde tamamlanmaktadır ve bu bir takrîrdir (onaylatmadır); yani: Müminler o inatçıların iman etmesinden kesinlikle ümit kesmişlerdir. {أَن لَّوْ يَشَآءُ الله} “...şayet Allah dileseydi...” kavli ise mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani: Yemin ederim ki eğer Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi takdirindedir. Bu yemine, şairin şu sözünde olduğu gibi «أنْ» edatının «لو» ile birlikte bulunması delalet eder:

٢٨٥ - ٧- أَمَا واللهِ انْ لو كنتَ حُرَّاً ... وما بالحُرِّ أنت ولا القَمينِ

285 - 7- Dikkat et! Allah'a yemin olsun ki eğer sen hür biri olsaydın... Oysa sen ne hürsün ne de buna layıksın!

وقول الآخر:

Diğer bir şairin şu sözü de böyledir:

٢٨٥ - ٨- فأُقسمُ أنْ لَوِ التقينا وأنتُمُ ... لكان لكم يومٌ من الشرِّ مظلِمُ

285 - 8- Yemin ederim ki şayet biz sizinle karşılaşsaydık, sizin için şerden kapkaranlık bir gün olurdu!

وقد ذكر سيبويه أنَّ «أنْ» تأتي بعد القَسَم، وجعلها ابنُ عصفور رابطةً للقَسَم بالجملة المُقْسَمِ عليها.

Sîbeveyh, «أنْ» edatının yeminden sonra geldiğini zikretmiş; İbn Usfûr ise onu yemin ile üzerine yemin edilen cümle (kasem ile cevâb-ı kasem) arasında bir bağlaç kılmıştır.

وقال بعضُهم: «بل هو هنا بمعنى عَلِمَ وتَبَيَّن. قال القاسم بن معن وهو من ثقاتِ الكوفيين:» هي لغة هوازن «.

Bazı âlimler ise şöyle demiştir: «Bilakis o burada «عَلِمَ» (bildi) ve «تَبَيَّنَ» (anladı/açıkça gördü) manasındadır. Kûfelilerin güvenilir âlimlerinden olan el-Kâsım b. Ma'n: «Bu, Hevâzin kabilesinin lehçesidir» demiştir».

وقال ابن الكلبي: «هي لغةُ حيّ من النَّخَع، ومنه قولُ رباح بن عدي:

İbnü'l-Kelbî ise şöyle demiştir: «Bu, Nahâ kabilesinden bir boyun lehçesidir; Rebâh b. Adiy'in şu sözü de bu kabildendir:

٢٨٥ - ٩- ألم يَيْئَسِ الأقوامُ أني أنا ابنُهُ ... وإن كنتُ عن أرضِ العشيرةِ نائيا

285 - 9- Kabilemin yurdundan uzakta olsam bile, insanlar benim onun oğlu olduğumu bilmediler mi / anlamadılar mı?

وقول سحيم:

Suhaym'in şu sözü de böyledir:

٢٨٦ - ٠- أقولُ لهم بالشَّعْبِ إذ يَأْسِرُونني ... ألم تَيْئَسُوا أني ابنُ فارسِ زَهْدَمِ

286 - 0- Beni dağ geçidinde esir aldıklarında onlara şöyle derim: Benim [meşhur at] Zehdem'in süvarisinin oğlu olduğumu bilmediniz mi / anlamadınız mı?

وقول الآخر:

Diğer bir şairin şu sözü de böyledir:

٢٨٦ - ١- حتى إذا يَئِسَ الرُّماةُ وأَرْسَلوا ... غُضْفاً دواجنَ قافِلاً أعْصامُها

286 - 1- Nihayet okçular [avı vuramayacaklarını] anlayıp da tasmaları kuruyup sertleşmiş, evcil ve sarkık kulaklı av köpeklerini saldıklarında...

وردَّ الفراء هذا وقال:» لم أَسْمَعْ يَئِسْتُ بمعنى عَلِمْتُ «. ورُدَّ عليه: بأنَّ مَنْ حَفِظ حجةٌ على مَنْ لم يَحْفَظْ، ويَدُلُّ على ذلك قراءةُ عليّ وابن عباس وعكرمة وابن أبي مُلَيْكة والجحدري وعلي بن الحسين وابنه

el-Ferrâ buna karşı çıkmış ve: ««يَئِسْتُ» fiilinin «عَلِمْتُ» (bildim) anlamında kullanıldığını hiç işitmedim» demiştir. Ona ise şöyle cevap verilmiştir: Ezberinde/hafızasında [bilgi] olan, olmayan kimseye karşı bir delildir. Nitekim Ali, İbn Abbâs, İkrime, İbn Ebî Müleyke, el-Cahderî, Ali b. el-Hüseyin ve oğlu

زيد وجعفر بن محمد وابن يزيد المديني وعبد الله بن يزيد وعلي ابن بَذِيمة:» أو لم يتبيَّنْ «، مِنْ تبيَّنْتُ كذا إذا عَرَفْتَه. وقد افترى مَنْ قال:» إنما كتبه الكاتب وهو ناعِسٌ، وكان أصله «أفلم يتبيَّن» فَسَوَّى هذه الحروفَ فَتُوُهِّمَ أنها سين «.

Zeyd, Ca'fer b. Muhammed, İbn Yezîd el-Medînî, Abdullah b. Yezîd ve Ali b. Bezîme'nin; bir şeyi bildiğin zaman söylenen «تبيَّنْتُ كذا» ifadesinden hareketle «أو لم يتبيَّنْ» şeklindeki kırâati de buna delalet eder. Şu iddiada bulunan kimse ise kesinlikle iftira etmiştir: «Kâtip bunu uykuluyken yazmıştır; aslı «أفلم يتبيَّن» iken bu harfleri birbirine bitiştirip düzleştirmiş, böylece sîn harfi zannedilmiştir».

قال الزمخشري:» وهذا ونحوُه ممَّا لا يُصَدَّقُ في كتاب [كتاب الله الذي لا يأتيه] الباطلُ مِنْ [بينِ] يديه ولا مِنْ خلفِه، وكيف يَخْفَى هذا حتى يَبْقى بين دَفَتَيْ الإِمام، وكان متقلِّباً في أيدي أولئك الأعلامِ المحتاطِيْنَ في دين الله، المهيمنين عليه، لا يَغْفُلون عن جلائِله ودقائقِه، خصوصاً عن القانون الذي إليه المرجعُ، والقاعدةُ التي عليها المبنى، هذه واللهِ فِرْيَةٌ، ما فيها مِرْيَةٌ «. وقال الزمخشري أيضاً:» وقيل: إنما اسْتَعْمل اليأسَ بمعنى العِلْم، لأن الآيسَ عن الشيء عالمٌ بأنه لا يكونُ، كما اسْتَعْمل الرجاءَ في معنى الخوف والنسيان والتركِ لتضمُّن ذلك «.

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu ve benzeri iddialar, önünden de ardından da bâtılın kendisine asla yaklaşamayacağı Allah'ın Kitabı hakkında asla tasdik edilemez. Nasıl olur da bu durum, İmam Mushaf'ın iki kapağı arasında kalacak derecede gizli kalabilir? Oysa o Mushaf, Allah'ın dini hususunda son derece titiz davranan, onu hakkıyla koruyup gözeten, onun ne büyük ne de küçük hiçbir inceliğinden gafil olmayan, bilhassa başvurulacak temel kanun ve üzerine bina edilen kaide olan Mushaf hakkında asla gevşeklik göstermeyen o seçkin önderlerin ellerinde dolaşmaktaydı! Vallahi bu, içinde hiçbir şüphe olmayan apaçık bir iftiradır». ez-Zemahşerî ayrıca şöyle demiştir: «Denildi ki: Ye's kelimesi ilim manasında kullanılmıştır; çünkü bir şeyden ümidini kesen kimse, o şeyin gerçekleşmeyeceğini kesin olarak bilendir. Nitekim ricâ (umut) kelimesi de o anlamı içerdiği için korku, unutma ve terk etme manasında kullanılmıştır».

ويُحتمل في» أَنْ «قولان، أحدُهما: أنها المخففةُ من الثقيلة فاسمُها ضميرُ الشأنِ، والجملةُ الامتناعيةُ بعدها خبرُها، وقد وقع الفصلُ ب» لو «، و» أنْ «وما في حَيِّزها إن عَلَّقْناها ب» آمنوا «تكونُ في محلِّ نصبٍ أو جَرّ على

«أَنْ» edatında iki görüş muhtemeldir; birincisi: Şeddeli nûndan hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sakîle) olmasıdır; bu durumda ismi şân zamiridir, kendisinden sonraki imtinâiyye (şart) cümlesi ise onun haberidir ve araya «لو» ile fasıl girmiştir. «أنْ» ve sılası (birlikteki cümle), şayet onu «آمَنُوا» fiiline taalluk ettirirsek,

الخلاف بين الخليلِ وسيبويه، إذ أصلُها الجرُّ بالحرفِ، أي: آمَنوا بأن لو يشاءُ الله، وإن عَلَّقْناها ب» يَيْئَس «على أنه بمعنى» عَلِمَ «كانت في محلِّ نصبٍ لسَدِّها مَسَدَّ المفعولين.

el-Halîl ile Sîbeveyh arasındaki ihtilafa göre nasb veya cer mahallinde olur; zira aslı harf-i cerledir, yani: «آمَنوا بأن لو يشاءُ الله» (Allah'ın dileseydi hidayete erdireceğine iman ettiler) takdirindedir. Şayet onu «عَلِمَ» (bildi) manasında kabul ederek «يَيْئَس» fiiline taalluk ettirirsek, iki mef'ûlün yerini tuttuğu için nasb mahallinde olur.

والثاني: أنها رابطةٌ بين القًسَمِ والمُقْسِمِ عليه كما تقدم.

İkincisi ise: Daha önce geçtiği üzere, yemin ile üzerine yemin edilen şey arasında bir bağlaç olmasıdır.

قوله: {أَوْ تَحُلُّ} يجوز أن يكونَ فاعلُه ضميرَ الخطاب [أي:] أو تَحُلُّ أنت يا محمدُ، وأن يكونَ ضميرَ القارعة، وهذا أَبْيَنُ، أي: تُصيبهم قارِعَةٌ، أو تَحُلُّ القارعة.

{أَوْ تَحُلُّ} “...yahut [sen/o] konuncaya [kadar]...” kavlinde: Fâilin hitap zamiri olması caizdir; [yani:] «Yahut sen [onların yurdunun yakınına] konuncaya kadar ey Muhammed!» takdirindedir. Fâilin kâria (büyük felaket) kelimesine ait bir zamir olması da caizdir ki bu daha açıktır; yani: Onlara büyük bir felaket isabet edinceye yahut o felaket onların yurdunun yakınına ininceye kadar.

وقرأ ابن جبير ومجاهد» يَحُلُّ «بالياء مِنْ تحتُ، والفاعلُ على ما تقدم: إمَّا ضميرُ القارعة، وإنما ذكَّر الفعلَ لأنها بمعنى العذاب، أو لأن التاءَ للمبالغة، والمرادُ قارِع، وإمَّا ضميرُ الرسول، أتى به غائباً. وقرآ أيضاً» مِنْ ديارهم «وهي واضحة.

İbn Cübeyr ve Mücâhid, alttan yâ harfiyle «يَحُلُّ» şeklinde okumuşlardır. Fâil ise daha önce geçtiği üzere: Ya kâria kelimesine ait zamirdir -fiili müzekker kılması kârianın azap manasında olmasından veya tâ harfinin mübalağa için olup kastedilenin müzekker bir felaket (kâri') olmasındandır-; ya da gaib sigasıyla getirilen Resûl'e ait zamirdir. İkisi ayrıca [«دَارِهِمْ» yerine] «مِنْ ديارهم» şeklinde de okumuşlardır ki bu gayet açıktır.

قوله تعالى: {أَفَمَنْ هُوَ قَآئِمٌ} : «مَنْ» موصولةٌ، صلتُها «هو قائم» والموصولُ مرفوعٌ بالابتداء، وخبرُه محذوفٌ تقديرُه: كمَنْ ليس كذلك مِنْ شركائِهم التي لا تَضُرُّ ولا تنفع. ودلَّ على هذا المحذوفِ قولُه {وَجَعَلُواْ للَّهِ شُرَكَآءَ} ونحوُه قولُه تعالى: {أَفَمَن شَرَحَ الله صَدْرَهُ لِلإِسْلاَمِ} [الزمر: ٢٢] تقديره: كَمَنْ قَسا قلبُه، يَدُلُّ عليه {فَوَيْلٌ لِّلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِّن ذِكْرِ الله} وإنما حَسَّن حَذْفَه كونُ الخبرِ مقابلاً للمبتدأ. وقد جاء منفياً كقولِه {أَفَمَن يَخْلُقُ كَمَن لاَّ يَخْلُقُ} [النحل: ١٧] {أَفَمَن يَعْلَمُ أَنَّمَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَبِّكَ الحق كَمَنْ هُوَ أعمى} [الرعد: ١٩] .

Yüce Allah'ın {أَفَمَنْ هُوَ قَآئِمٌ} “Her nefsin kazandığını gözetip duran [Allah inkâr edilir mi]?” buyruğunda: «مَنْ» ismi mevsûldür; sılası «هو قائم» ifadesidir. İsmi mevsûl mübteda (özne) olarak merfûdur. Haberi (yüklemi) ise mahzûftur (düşürülmüştür); takdiri: "[Zarar ve fayda vermeyen] ortaklarından böyle olmayan kimse gibi midir?" şeklindedir. Bu mahzûfa {وَجَعَلُواْ للَّهِ شُرَكَآءَ} “Onlar Allah'a ortaklar koştular” buyruğu delâlet etmektedir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunun benzeridir: {أَفَمَن شَرَحَ الله صَدْرَهُ لِلإِسْلاَمِ} [ez-Zümer: 22] “Allah'ın, göğsünü İslâm'a açtığı kimse...”; takdiri: "Kalbi katılaşan kimse gibi midir?" şeklindedir. Buna da {فَوَيْلٌ لِّلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِّن ذِكْرِ الله} “Allah'ın zikrinden dolayı kalpleri katılaşmış olanların vay hâline!” ifadesi delâlet etmektedir. Haberin hazfedilmesini güzel kılan şey, haberin mübtedânın mukabili (zıddı) olmasıdır. [Bu yapı] bazen de şu buyruklarda olduğu gibi [açıkça zikredilerek] gelmiştir: {أَفَمَن يَخْلُقُ كَمَن لاَّ يَخْلُقُ} [en-Nahl: 17] “Yaratan, hiç yaratamayan gibi olur mu?”, {أَفَمَن يَعْلَمُ أَنَّمَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَبِّكَ الحق كَمَنْ هُوَ أعمى} [er-Ra'd: 19] “Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör olan kimse gibi midir?”.

قوله: {وَجَعَلُواْ} يجوز أن يكونَ استئنافاً وهو الظاهرُ، جيءَ به للدلالةِ على الخبرِ المحذوفِ كما تقدم تقريرُه. وقال الزمخشري: «ويجوز أَن يُقَدَّر ما يقع خبراً للمبتدأ، ويُعْطَفَ عليه و» جعلُوا «، وتمثيلُه: أفَمَنْ هو بهذه الصفةِ لم يوحِّدوه، / وجعلوا له وهو اللهُ الذي يستحقُّ العبادةَ وحدَه شركاءَ. قال الشيخ:» وفي هذا التوجيهِ إقامةُ الظاهر مُقامَ المضمر في قوله «وجعلوا لله: أي له» ، وفيه حَذْفُ الخبرِ عن المقابل، وأكثرُ ما جاء هذا الخبرُ مقابلاً «. وقيل: الواو للحال والتقدير: اَفَمَنْ هو قائمٌ على نفسٍ موجودٌ، والحالُ أنهم جعلوا له شركاءَ، فَأُقيم الظاهرُ -وهو الله- مُقامَ المضمرِ، تقريراً للإِلهية وتصريحاً بها.

{وَجَعَلُواْ} “...ve koştular / koştukları hâlde...” kavlinin istînâf (yeni bir başlangıç) olması caizdir ki zâhir olan da budur; daha önce açıklandığı üzere mahzuf habere delalet etmesi için getirilmiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Mübtedaya haber olacak bir ifadenin takdir edilmesi ve «جعلُوا» fiilinin onun üzerine matuf kılınması da caizdir. Bunun misali şöyledir: Bu sıfata sahip olan zatı birlemediler de yalnızca ibadete layık olan Allah O olduğu hâlde O'na ortaklar mı koştular?». Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu tevcihte, «وجعلوا لله» kavlinde zâhir ismin zamir yerine (yani «له» yerine «لله») kaim kılınması vardır. Ayrıca bunda haberin mukabilinden (zıddından) hazfi söz konusudur; oysa bu tür haberler ekseriyetle mukabil olarak gelir». Bir görüşe göre vâv harfi hâl içindir ve takdiri şöyledir: «Her canın başında durup gözeten bir zat mevcut iken, onlar ise O'na ortaklar koştular». İlahlığı pekiştirmek ve açıkça belirtmek amacıyla zâhir isim olan «Allah» lafzı zamir yerine kaim kılınmıştır.

وقال ابن عطيَّة:» ويظهر أن القولَ مرتبطٌ بقوله: {وَجَعَلُواْ للَّهِ شُرَكَآءَ} كأن التقديرَ: أَفَمَنْ له القدرةُ والوحدانيةُ، ويُجْعَلُ له شريكٌ، أَهْلٌ أن ينتقمَ ويعاقِبَ أم لا «. وقيل:» وجعلوا «عطفٌ على» استُهزِئ «بمعنى: ولقدِ استهزَؤُوا وجعلوا.

İbn Atiyye şöyle demiştir: «Sözün {وَجَعَلُواْ للَّهِ شُرَكَآءَ} kavliyle irtibatlı olduğu zâhir olmaktadır; sanki takdiri şöyledir: Kudret ve birlik kendisine ait olup da kendisine ortak koşulan zat, intikam almaya ve cezalandırmaya ehil midir değil midir?». Bir görüşe göre «وجعلوا» fiili «استُهزِئ» fiiline matuftur; yani: «Andolsun alay ettiler ve ortak koştular» anlamındadır.

وقال أبو البقاء:» وهو معطوفٌ على «كَسَبَت» ، أي: وبجَعْلِهم لله شركاءَ «.

Ebu'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «O, «كَسَبَتْ» fiiline matuftur; yani: Her nefsin kazandığına ve Allah'a ortaklar koşmalarına [şahittir/gözetendir]».

قوله: {أَمْ تُنَبِّئُونَهُ} أم هذه منقطعةٌ مقدَّرةٌ ب» بل «والهمزةِ، والاستفهامُ للتوبيخ: بل أتُنَبِّئونه شركاء لا يعلمهم في الأرض، ونحوُه: {قُلْ أَتُنَبِّئُونَ الله بِمَا لاَ يَعْلَمُ فِي السماوات وَلاَ فِي الأرض} [يونس: ١٨] ، فجعل الفاعلَ ضميراً عائداً على الله، والعائدُ على» ما «محذوفٌ، تقديرُه: بما لا يعلمُهُ اللهُ، وقد تقدَّم في تلك الآيةِ أنَّ الفاعلَ ضميرٌ يعودُ على» ما «وهو جائزٌ هنا أيضاً.

{أَمْ تُنَبِّئُونَهُ} “Yoksa O'na haber mi veriyorsunuz?” kavlinde: Buradaki «أم» edatı «بل» ve istifham hemzesi takdirinde olan munkatı' (kesintili) bir edattır; istifham (soru) ise azarlama (tevbih) içindir: «Yoksa siz O'na yeryüzünde bilmediği ortakları mı haber veriyorsunuz?». Şu kavil de bunun gibidir: {قُلْ أَتُنَبِّئُونَ الله بِمَا لاَ يَعْلَمُ فِي السماوات وَلاَ فِي الأرض} “De ki: Allah'a göklerde ve yerde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?” [Yûnus 18]. Burada fâili Allah'a dönen bir zamir kılmış, «ما» mevsûlüne dönen zamir (âid) ise mahzuftur; takdiri: «Allah'ın bilmediği bir şeyi...» (بما لا يعلمُهُ اللهُ) şeklindedir. O âyette fâilin «ما» lafzına dönen bir zamir olduğu geçmişti; bu durum burada da caizdir.

قوله: {أَم بِظَاهِرٍ} الظاهرُ أنها منقطعة. و» الظاهر «هنا قيل: الباطلُ. وأنشدوا:

{أَم بِظَاهِرٍ} “Yoksa kuru / zahiri [bir sözle mi]...” kavlinde: Zâhir olan, buradaki «أم» edatının munkatı' olmasıdır. Buradaki «الظاهر» lafzının bâtıl (asılsız/boş) anlamına geldiği söylenmiştir. Şairin şu beytini inşad etmişlerdir:

٢٨٦ - ٢- أَعَيَّرْتَنا ألبانَها ولحومَها ... وذلك عارٌ يا بنَ رَيْطَةَ ظاهِرُ

286 - 2- Onların sütlerini ve etlerini [yememizi] bize ayıp mı saydın? Ey Rayta'nın oğlu, asıl bu apaçık / asılsız bir ayıptır!

أي باطِلٌ، وفَسَّره مجاهدٌ» بكذبٍ «وهو موافقٌ لهذا. وقيل:» أم «متصلةٌ، أي: اتنبئونه بظاهرٍ لا حقيقةَ له.

Yani bâtıldır (asılsızdır). Mücâhid ise bunu «yalan» (كذب) ile tefsir etmiştir ki bu da mezkûr manaya uygundur. Bir görüşe göre ise «أم» muttasıldır; yani: «O'na hakikati olmayan zâhirî/kuru bir lafla mı haber veriyorsunuz?» demektir.

قوله: {وَصُدُّواْ} قرأ الكوفيون» وصُدُّوا «مبنياً للمفعول، وفي غافر {وَصُدَّ عَنِ السبيل} [الآية: ٣٧] كذلك. وباقي السبعة مبنيِّين للفاعل. و» صَدَّ «جاء لازماً ومتعدياً فقراءةُ الكوفةِ من المتعدِّي فقط، وقراءةُ الباقين تتحمل أن يكونَ من المتعدِّي ومفعولُه محذوفٌ، أي: وصَدُّوا غيرَهم أو أنفسَهم، وأن يكونَ مِنَ اللازم، أي: أَعْرَضوا وتَوَلَّوا.

{وَصُدُّواْ} “...ve [yoldan] alıkondular / saptılar” kavlinde: Kûfeliler «وصُدُّوا» fiilini meçhul (mebniyyen li'l-mef'ûl) olarak okumuşlardır; Mü'min (Gâfir) sûresindeki {وَصُدَّ عَنِ السبيل} “...ve [doğru] yoldan alıkonuldu” [Gâfir 37] kavlinde de böyledir. Yedi kırâat imamının geri kalanı ise [her iki yerde de] mâlum (mebniyyen li'l-fâil) olarak okumuşlardır. «صَدَّ» fiili hem lâzım (geçişsiz) hem de müteaddî (geçişli) olarak gelir; dolayısıyla Kûfe ehlinin kırâati yalnızca müteaddî fiildendir. Diğer kurrânın kırâati ise mef'ûlü mahzuf müteaddî fiil olmaya ihtimallidir; yani: «Başkalarını veya kendilerini [yoldan] alıkoydular» (وصَدُّوا غيرَهم أو أنفسَهم) demektir; lâzım fiil olmaya da ihtimallidir, yani: «Yüz çevirip saptılar» (أَعْرَضوا وتَوَلَّوا) demektir.

وقرأ ابنُ وثاب» وصِدُّوا «و {وصِدَّ عن السبيل} بكسرِ الصاد، وهو

İbn Vessâb, sâd harfinin kesresiyle «وصِدُّوا» ve {وصِدَّ عن السبيل} “...ve [doğru] yoldan alıkonuldu” şeklinde okumuştur; bu,

مبنيٌّ للمفعول، اجراه مُجْرى قِيْل وبِيْع، فهو كقراءة {رِدَّت إلينا} ، [وقوله:]

meçhul (mebniyyen li'l-mef'ûl) bir yapıdır; onu «قِيْلَ» ve «بِيْعَ» kalıbı gibi işletmiştir. Dolayısıyla bu, {رُدَّتْ} yerine {رِدَّت إلينا} “...bize geri verilmiş” kırâati ve [şairin şu] sözü gibidir:

٢٨٦ - ٣- وما حِلَّ مِنْ جهلٍ حُبا حُلَمائِنا ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

286 - 3- Ağırbaşlılarımızın diz bağları bir cehaletten ötürü çözülmüş değildir...

وقد تقدم.

Bu husus daha önce geçmişti.

قوله تعالى: {مَّثَلُ الجنة} : مبتدأ، وخبرُه محذوفٌ تقديره: فيما قَصَصْنا، أو فيما يُتْلَى عليكم مَثَلُ الجنَّة، وعلى هذا فقولُه {تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} تفسيرٌ لذلك المَثَل. وقال أبو البقاء: «فعلى هذا» تَجري «» حالٌ من العائدِ المحذوف في «وُعِد» ، أي: وُعِدَها مُقَدَّراً جَرَيَانُ أنهارها «. ونَقَل عن الفراء أنه جعل الخبر قوله» تجري «. قال:» وهذا خطأٌ عند البصريين «. قال:» لأنَّ المَثَلَ لا تَجْري مِنْ تَحتِه الأنهارُ، وإنما هو من صفاتِ المضافِ إليه، وشُبْهَتُه: انَّ المَثَل هنا بمعنى الصفة فهو كقولِه «صِفَةُ زيدٍ أنه طويلٌ» ، ويجوز أن يكونَ «تجري» مستانَفاً «.

Yüce Allah'ın: {مَّثَلُ الجنة} “Cennetin misali/durumu...” kavli mübtedadır; haberi ise mahzuftur, takdiri: «Anlattıklarımız arasında veya size okunanlar arasında cennetin misali/vasfı [şöyledir]» (فيما قَصَصْنا، أو فيما يُتْلَى عليكم مَثَلُ الجنَّة) şeklindedir. Buna göre {تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} “altından ırmaklar akar” kavli, bu meselin (nitelendirmesinin) açıklaması (tefsiri) olur. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Buna göre «تَجري», «وُعِدَ» fiilindeki mahzuf âid zamirden hâl olur; yani: "Irmaklarının akması takdir edilmiş olarak kendilerine vaad olunan [cennet]..." demektir». [Ebu'l-Bekâ], Ferrâ'dan haberin «تجري» ifadesi olduğunu nakletmiştir. [Ardından] şöyle demiştir: «Bu, Basralılara göre bir hatadır. Çünkü meselin (vasfın) altından ırmaklar akmaz; bu ancak muzafun ileyhin (yani cennetin) sıfatlarındandır. [Ferrâ'nın] dayanağı ise şudur: Buradaki mesel, sıfat (nitelik) anlamındadır; bu durum "Zeyd'in sıfatı uzun boylu olmasıdır" sözü gibidir. «تجري» cümlesinin müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olması da caizdir».

قلت: وهذا الذي ذكره ابو البقاء نَقَل نحوَه الزمخشريُّ: ونَقَل غيرُه عن الفراء في الآية تاويلين آخرين، أحدُهما: على حذف لفظةِ» أنَّها «والأصلُ: صفةُ الجنَّة أنها تجري، وهذا منه تفسيرُ معنىً لا إعرابٍ، وكيف

Ben derim ki: Ebu'l-Bekâ'nın zikrettiği bu görüşün benzerini Zemahşerî de nakletmiştir. Bir başkası ise bu ayette Ferrâ'dan iki farklı tevîl daha nakletmiştir: Birincisi, «أنَّها» lafzının hazfedilmesi esasına göredir; aslı: «Cennetin sıfatı, onun [altından ırmaklar] akmasıdır» şeklindedir. Bu, Ferrâ'nın i'rab değil mana yönünden yaptığı bir tefsirdir. Zira nasıl olur da...

يَحْذِفُ» أنها «من غير دليلٍ. والثاني: أنَّ لفظةَ» مثل «زائدةٌ، والأصل: الجنة تجري مِنْ تحتِها الأنهار، وزيادةُ» مَثَل «كثيرةٌ في لسانِهم. ومنه {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} [الشورى: ١١] {فَإِنْ آمَنُواْ بِمِثْلِ مَآ آمَنْتُمْ} [البقرة: ١٣٧] وقد تقدَّم.

...herhangi bir delil olmaksızın «أنها» lafzını hazfedebilir? İkincisi ise «مثل» lafzının zâid olmasıdır; aslı: «Cennetin altından ırmaklar akar» şeklindedir. [Arapların] dilinde «مَثَل» lafzının zâid olarak kullanılması çokça görülür. {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ 11] ve {فَإِنْ آمَنُواْ بِمِثْلِ مَآ آمَنْتُمْ} “Eğer sizin inandığınız gibi inanırlarsa...” [Bakara 137] ayetleri de bu kabildendir; bu husus daha önce geçmişti.

وقال الزمخشري:» وقال غيرُه: -أي سيبويه - الخبر {تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} كما تقول: صفةُ زيدٍ أسمرُ «. قال الشيخ:» وهذا أيضاً لا يَصِحُّ أن يكونَ «تَجْري» خبراً عن الصفةِ، ولا «أسمر» خبراً عن الصفة، وإنما يُتَأَوَّل «تجري» على إسقاطِ «أنْ» ورفعِ الفعل، والتقدير: أَنْ تَجْري، أي: جَرَيانُها.

Zemahşerî şöyle demiştir: «Bir başkası -yani Sîbeveyh- haberin {تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} “altından ırmaklar akar” kısmı olduğunu söylemiştir; nitekim "Zeyd'in vasfı esmerdir" dersin». Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Bu da doğru değildir; ne «تَجْري» fiilinin sıfattan haber olması ne de «أسمر» kelimesinin sıfattan haber olması sahihtir. «تجري» fiili ancak «أنْ» edatının düşürülmesi ve fiilin merfû kılınması esasına göre tevîl edilir; takdiri: "akmasıdır" (أَنْ تَجْري yani جَرَيانُها) şeklindedir.

وقال الزجَّاج: «مَثَل الجنَّة جَنَّةٌ تجري، على حَذْفِ الموصوفِ تمثيلاً لِما غاب عنَّا بما نشاهده» . ورَدَّ عليه أبو عليٍّ قال: «لا يَصِحُّ ما قال الزجاج، لا على معنى الصفة، ولا على معنى الشَّبَه؛ لأنَّ الجنَّةَ التي قَدَّرها جثةٌ ولا تكونُ الصفة، ولأنَّ الشَّبه عبارةٌ عن المماثلةِ التي بين المتماثلين وهو حَدَثٌ، والجنَّةُ جثَّةٌ فلا تكون المماثلةُ، والجمهورُ على أن المَثَلَ هنا بمعنى الصفة فليس هنا ضَرْبُ مَثَلٍ، فهو كقولِه تعالى: {وَلِلَّهِ المثل الأعلى} [النحل: ٦٠] وأنكر أبو علي أَنْ تكون بمعنى الصفة، وقال: معناه الشبه.

Zeccâc şöyle demiştir: «[Görmediğimiz ve] bize gayb olanı gördüklerimizle temsil etmek/örneklendirmek üzere mevsûfun hazfiyle [takdiri]: "Cennetin meseli, [altından ırmaklar] akan bir cennettir" (مَثَل الجنَّة جَنَّةٌ تجري) şeklindedir». Ebû Ali ise ona karşı çıkarak şöyle demiştir: «Zeccâc'ın söylediği şey ne sıfat manasına göre ne de şebeh (benzerlik) manasına göre sahih olur. Çünkü onun takdir ettiği cennet somut bir varlıktır (cüssesidir) ve sıfat olamaz; benzerlik (eş-şebeh) ise birbirine benzeyen iki şey arasındaki benzerlikten ibarettir ve bir arazdır (hades/anlamdır), cennet ise somut bir varlıktır, dolayısıyla benzerlik olamaz. Âlimlerin çoğunluğu (cumhûr) buradaki mesel lafzının sıfat anlamında olduğu, dolayısıyla burada bir temsil/mesel getirme (darb-ı mesel) bulunmadığı görüşündedir. Bu durum, Yüce Allah'ın: {وَلِلَّهِ المثل الأعلى} “En yüce sıfatlar Allah'ındır” [Nahl 60] kavli gibidir». Ancak Ebû Ali bunun sıfat manasında olduğunu reddetmiş ve manasının "benzerlik" olduğunu söylemiştir.

وقرأ عليٌّ وابن مسعود» أمثال الجنة «، أي: صفاتها.

Ali ve İbn Mes'ûd [radıyallâhu anhümâ] «أمثال الجنة» şeklinde okumuşlardır; yani: «onun sıfatları» demektir.

و {أُكُلُهَا دَآئِمٌ} كقوله» تَجْرِي «في الاستئناف التفسيري أو الخبرية أو الحالية. وقد تقدَّم خلافُ القرَّاءِ فيه في البقرة» .

{أُكُلُهَا دَآئِمٌ} “Yemişleri süreklidir” kavli de tefsirî istînâf, haber veya hâl olma hususunda «تَجْرِي» kavli gibidir. Kurrânın [«أُكُل» lafzının okunuşu konusundaki] ihtilafı Bakara sûresinde geçmişti.

قوله تعالى: [ {ولا أُشْرِكَ} ] : قرأ نافع في روايةٍ عنه برفع {ولا أُشْرِكُ} وهي تحتمل القطع، أي: وأنا لا أُشْرِك، وقيل: هي حالٌ. وفيه نظرٌ؛ لأنَّ المنفيَّ ب «لا» كالمُثْبِتِ في عدمِ مباشرة واوِ الحال له.

Yüce Allah'ın: [{ولا أُشْرِكَ}] “...ve ortak koşmamakla [emrolundum]” kavlinde: Nâfi', kendisinden gelen bir rivayette {ولا أُشْرِكُ} “...ve ortak koşmam” şeklinde raf' ile okumuştur. Bu, kat' ihtimalini taşır; yani: «Ve ben ortak koşmam» (وأنا لا أُشْرِك) demektir. Bir görüşe göre ise hâldir. Ancak bu görüş tartışmalıdır; çünkü «لا» ile olumsuz kılınan fiil, hâl vavının doğrudan başına gelememesi hususunda müspet (olumlu) fiil gibidir.

و {حُكْماً} حال/ من مفعولِ «أنزلناه» . والكاف في «كذلك» نصب، أي: وكما يَسَّرنا هؤلاء للفرحِ، وهؤلاء لإِنكار البعضِ كذلك اَنْزَلْناه حُكْماً.

{حُكْماً} “...bir hüküm olarak...” kavli, «أنزلناه» fiilinin mef'ûlünden hâldir. «كذلك» ifadesindeki kâf harfi nasb mahallindedir; yani: «Biz bunları sevinmeye, şunları da bir kısmını inkâr etmeye sevk ettiğimiz gibi, onu da bir hüküm olarak öylece indirdik» demektir.

وقرأ أبو عمروٍ وابنُ كثيرٍ وعاصمٌ: «ويُثْبتُ» مخففاً مِنْ اَثْبَتَ، والباقون بالتشديد والتضعيف، والهمزةُ للتعدية. ولا يَصِحُّ ان يكونَ التضعيفُ للتكثير، إذ من شرطِه أن يكون متعدياً قبل ذلك. ومفعولُ «يُثْبِتُ» محذوفٌ، أي: ويُثْبِتُ ما يشاء.

Ebû Amr, İbn Kesîr ve Âsım, «أَثْبَتَ» fiilinden [türemiş olarak] şeddesiz (muhaffef) «ويُثْبِتُ» şeklinde okumuşlardır; diğer kurrâ ise teşdid/taz'îf ile [«ويُثَبِّتُ» şeklinde] okumuşlardır. [İlk okuyuşta] hemze teaddi (geçişlilik) içindir. [İkinci okuyuşta] taz'îfin teksir (çokluk) için olması sahih değildir; zira bunun şartı fiilin bundan önce de müteaddî olmasıdır. «يُثْبِتُ» fiilinin mef'ûlü mahzuftur; yani: «Ve dilediğini sabit bırakır» (ويُثْبِتُ ما يشاء) demektir.

قوله تعالى: {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ البلاغ} : جوابٌ للشرط قبله. قال الشيخ: «والذي تقدَّم شرطان؛ لأنَّ المعطوفَ على الشرط شرطٌ: فامَّا كونُه جواباً للشرط الأول فليس بظاهرٍ؛ لأنه لا يترتَّب عليه؛ إذ يصير

Yüce Allah'ın: {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ البلاغ} “Sana düşen sadece tebliğdir” kavli, öncesindeki şartın cevabıdır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Öncesinde geçen iki şart vardır; çünkü şarta matuf olan da şarttır. Bunun birinci şartın cevabı olması zâhir değildir; zira ona terettüp etmemektedir; çünkü...

المعنى: وإمَّا نُرِيَنَّك بعضَ ما نَعِدُهم من العذاب فإنَّما عليك البلاغُ، وأمَّا كونُه جواباً للشرطِ الثاني وهو {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} فكذلك؛ لأنه يصير التقدير: إنْ ما نَتَوَفَّيَنَّك فإنَّما عليك البلاغُ، ولا يترتَّب جوابُ التبليغِ عليه - على وفاتِه ﵇ لأنَّ التكليفَ ينقطعُ عند الوفاة فيُحتاج إلى تأويل: وهو أنْ يُقَدَّرَ لكلِّ شرطٍ ما يناسبُ أَنْ يكون جزاءً مترتباً عليه، والتقدير: وإمَّا نُرِيَنَّك بعضَ الذي نَعِدُهم فذلك شافيك مِنْ أعدائك، أو: إنْ نَتَوَفَّيَنَّك قبل خَلْقِه لهم فلا لَوْمَ عليك ولا عَتَبَ» .

...mana: "Onlara vadettiğimiz azabın bir kısmını sana gösterirsek sana düşen sadece tebliğdir" şeklinde olur. {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} “yahut senin canını alırsak...” şeklindeki ikinci şartın cevabı olması da aynı şekildedir; çünkü bu takdirde takdir: "Eğer senin canını alırsak sana düşen sadece tebliğdir" şeklinde olur. Halbuki tebliğ cevabı, onun -aleyhisselâm- vefatına terettüp etmez; çünkü vefat ile birlikte mükellefiyet sona erer. Bu durumda bir te'vile ihtiyaç duyulur: O da her bir şart için ona terettüp eden uygun bir cezanın (cevabın) takdir edilmesidir. Takdiri şöyledir: "Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana gösterirsek bu seni düşmanlarına karşı rahatlatacaktır; yahut onları [helak] etmeden önce senin canını alırsak sana hiçbir kınama ve sitem yoktur"».

قوله تعالى: {نَنقُصُهَا} : حال: إمَّا مِنْ فاعل «نأتي» أو مِنْ مفعوله. وقرأ «نُنَقِّصُها» بالتضعيف الضحَّاكُ، عدَّاه بالتضعيف.

Yüce Allah'ın: {نَنقُصُهَا} “...onu eksiltirken...” kavli hâldir: Ya «نأتي» fiilinin fâilinden ya da mef'ûlündendir. Dahhâk ise fiili taz'îf (şedde) ile geçişli kılarak şeddeli olarak «نُنَقِّصُها» şeklinde okumuştur.

قوله: {لاَ مُعَقِّبَ} جملةٌ حالية، وهي لازمةٌ. والمُعَقِّبُ: الذي يكُرُّ على الشيء، فيُبْطله. قال لبيد.

{لاَ مُعَقِّبَ} “...bozacak / geri çevirecek kimse yoktur” kavli hâl cümlesidir ve [manayı tamamlayan] lâzım bir hâldir. Muakkıb (مُعَقِّب): Bir şeyin ardından gelip onu bozan/iptal eden kimsedir. Lebîd şöyle demiştir:

٢٨٦ - ٤-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... طَلَبُ المُعَقِّبِ حَقَّه المَظْلومُ

286 - 4- ...zulme uğramış kimsenin hakkını ardı ardına araması gibi.

قوله تعالى: {وَسَيَعْلَمُ} قرأ ابنُ عامرٍ والكوفيون «الكفَّار» جمعَ تكسير، والباقون «الكافر» بالإِفراد، ذهاباً إلى الجنس. وقرأ عبد الله «الكافرون» جمعَ سلامةٍ.

Yüce Allah'ın: {وَسَيَعْلَمُ} “Ve [yakında] bilecektir...” kavlinde: İbn Âmir ve Kûfeliler kurallı olmayan çoğul (cem'-i teksîr) olarak «الكفَّار» şeklinde okumuşlardır; diğer kurrâ ise cins bildirmesine binaen müfred olarak «الكافر» şeklinde okumuşlardır. Abdullah [b. Mes'ûd] ise kurallı müzekker çoğul (cem'-i selâme) olarak «الكافرون» şeklinde okumuştur.

قوله تعالى: {وَمَنْ عِندَهُ} : العامَّة [على فتح ميم] «مَنْ» ، وهي موصولةٌ، وفي محلِّها أوجهٌ، أحدُها: أنها مجرورةُ المحلِّ نَسَقاً على لفظ الجلالةِ، أي: بالله وبمَنْ عنده عِلْمُ الكتابِ كعبد الله بن سلام ونحوِه. والثاني: أنها في محلِّ رفعٍ عطفاً على محل [الجلالة، إذ هي] فاعلةٌ، والباءُ زائدةٌ فيها. الثالث: أن يكونَ مبتدأً، وخبرُه محذوف، أي: ومَنْ عنده عِلْم الكتاب أَعْدَلُ وأمضى قولاً.

Yüce Allah'ın: {وَمَنْ عِندَهُ} “...ve yanında [kitabın ilmi] bulunan kimse...” kavlinde: Kurrâ çoğunluğu (âmme) «مَنْ» lafzının mîm harfini fetha ile okumuştur ve bu bir ism-i mevsûldür. İ'rab mahalli hususunda çeşitli vecihler vardır: Birincisi; lafzatullaha atıfla cer mahallinde olmasıdır; yani: «Allah ve Abdullah b. Selâm ve benzeri, yanında Kitab'ın ilmi bulunan kimseler [şahittir]» demektir. İkincisi; lafzatullahın mahalli üzerine atıfla ref' mahallinde olmasıdır; zira lafzatullah fâildir ve başındaki bâ harfi zâiddir. Üçüncüsü; mübteda olup haberinin mahzuf olmasıdır; yani: «Yanında Kitab'ın ilmi bulunan kimse sözce daha âdil ve daha geçerlidir» demektir.

و {عِندَهُ عِلْمُ الكتاب} يجوز أن يكونَ الظرفُ صلةً، و «عِلْمُ» فاعلٌ به. واختاره الزمخشري، وتقدَّم تقريرُه، وأن يكونَ مبتدأً وما قبله الخبرُ، والجملةُ صلةٌ ل «مَنْ» .

{عِندَهُ عِلْمُ الكتاب} “...yanında Kitab'ın ilmi bulunan...” terkibinde, zarfın sıla cümlesi olması ve «عِلْمُ» lafzının onunla merfû fâil olması caizdir. Zemahşerî bunu tercih etmiştir ve açıklaması daha önce geçmişti. Zarfın haber, öncesindeki kısmın değil de «عِلْمُ» lafzının mübteda-i muahhar ve öncesinin mukaddem haber olması ve bu cümlenin «مَنْ» mevsûlünün sılası olması da caizdir.

والمراد بمَنْ عنده عِلْمُ الكتاب: إمَّا ابنُ سَلام أو جبريلُ أو اللهُ تعالى. قال ابن عطية: «ويُعْتَرض هذا القولُ بأنَّ فيه عطفَ الصفة على الموصوف ولا يجوز، وإنما تُعْطَفُ الصفاتُُ» . واعترض الشيخُ عليه بأنَّ «مَنْ» لا يُوصَفُ بها

«Yanında Kitab'ın ilmi bulunan» kimseden kasıt; ya İbn Selâm ya Cibrîl ya da Yüce Allah'tır. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bu görüşe, sıfatın mevsûf üzerine atfedilmesini içerdiği gerekçesiyle itiraz edilir; bu ise caiz değildir, ancak sıfatlar birbirine atfedilebilir». Şeyh [Ebû Hayyân] ise ona itiraz ederek «مَنْ» lafzının sıfat olarak kullanılamayacağını...

ولا بغيرِها من الموصولات إلاَّ ما اسْتُثْني، وبأنَّ عطفَ الصفاتِ بعضِها على بعض لا يجوز إلا بشرطِ الاختلاف.

...istisna edilenler hariç diğer ism-i mevsûllerin de sıfat olamayacağını ve sıfatların birbirine atfedilmesinin ancak farklılık (muğayeret) şartıyla caiz olacağını belirtmiştir.

قلت: ابن عطية إنما عَنَى الوصفَ المعنويَّ لا الصناعيَّ، وأمَّا شرطُ الاختلافِ فمعلومٌ.

Ben derim ki: İbn Atıyye lafzî/nahvî vasfı (sıfatı) değil ancak manevî vasfı kastetmiştir; farklılık (muğayeret) şartı ise zaten malumdur.

وقرأ عليٌّ وأُبَيٌّ وابنُ عباس وعكرمة وابن جبير وعبد الرحمن ابن أبي بكرة والضحاك وابن أبي إسحاق ومجاهد في خَلْق كثير {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الكتاب} جعلوا «مِنْ» حرفَ جرّ، و «عندِه» مجرورٌ بها، وهذا الجارُّ هو خبرٌ مقدَّمٌ، و «عِلْم» مبتدأ مؤخر. وقرأ عليٌّ أيضاً والحسن وابن السَّمَيْفع {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الكتاب} يجعلون «مِنْ» جارَّةً، و «عُلِمَ» مبنياً للمفعول، و «الكتابُ» رفعٌ به. وقُرئ كذلك إلاَّ انه بتشديد «عُلِّم» . والضمير في «عنده» على هذه القراءاتِ لله تعالى فقط. وقُرئَ أيضاً «وبمَن» بإعادةِ الباءِ الداخلةِ على الجلالة.

Ali, Übey, İbn Abbâs, İkrime, İbn Cübeyr, Abdurrahman b. Ebî Bekre, Dahhâk, İbn Ebî İshâk, Mücâhid ve daha pek çok kimse {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الكتاب} “...ve katından Kitab'ın ilmi...” ayetini «مِنْ» lafzını harf-i cer, «عندِه» lafzını onunla mecrur kılarak okumuşlardır; bu câr-mecrûr mukaddem haber, «عِلْمُ» lafzı ise muahhar mübtedadır. Ali, Hasan ve İbnü's-Semeyfa' da {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الكتاب} şeklinde «مِنْ» lafzını harf-i cer, «عُلِمَ» fiilini meçhul ve «الكتابُ» lafzını da onun nâib-i fâili olarak merfû kılıp okumuşlardır. «عُلِّمَ» fiilinin şeddelenmesi hariç aynı şekilde de okunmuştur. Bu kırâatlere göre «عنده» lafzındaki zamir yalnızca Yüce Allah'a aittir. Ayrıca lafzatullaha dâhil olan bâ harfinin tekrarıyla «وبمَنْ» şeklinde de okunmuştur.