Binûn

İbrâhîm — 4. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال الراغب: «قال بعضُهم:» أصلُ هذه الكلمةِ مِن القِناع، وهو ما يُغَطَّي الرأسَ، والقانِعُ مَنْ [لا] يُلحُّ في السؤال فَيَرْضَى بما يأتيه كقوله:

Râgıb şöyle demiştir: «Bazıları şöyle demiştir: Bu kelimenin aslı, başı örten şey anlamına gelen 'kınâ' (قِنَاع) kelimesindendir. 'Kāni'' (قَانِع) ise istemekte ısrarcı [olmayan] ve şairin şu sözünde olduğu gibi kendisine gelene razı olan kimsedir:

٢٩٠ - ٧-

290 - 7-

لَمالُ المَرْءِ يُصْلِحُهُ فَيُغْني ... مَفاقِرَه أعفُّ مِنَ القُنُوعِ

Kişinin ıslah edip yoksulluğunu giderdiği malı / Dilenip durmaktan [veya aza razı olmaktan] daha iffetlidir.

ورجل مَقْنَعٌ يُقْنِعُ به. قال:

Kendisiyle tatmin olunan/razı olunan adama da 'رَجُلٌ مَقْنَعٌ' denir. Şair şöyle demiştir:

٢٩٠ - ٨-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... شُهودِيْ على لَيْلَى عُدُولٌ مَقانِعُ

290 - 8- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . / Leylâ aleyhine şahitlerim adil ve razı olunan kimselerdir.

والرُّؤوس: جمع رَأْس وهو مؤنثٌ، ويُجْمَع في القلة على أَرْؤُس، وفي الكثرةِ على رُؤوس، والأَرْأَسُ: العظيم الرأسِ، ويُعَبَّر بها عن الرجل العظيم كالوجهِ، والرئيس مشتق مِنْ ذلك، ورِئاسُ السيفِ مَقْبَضُهُ، وشاةٌ رَأْساء اسْوَدَّت رأسُها.

Ruûs (الرُّؤُوس), müennes olan 're's' (رَأْس) kelimesinin çoğuludur; kıllet çoğulu (azlık çoğulu) 'e'rus' (أَرْؤُس), kesret çoğulu (çokluk çoğulu) ise 'ruûs' (رُؤُوس) şeklinde gelir. 'El-Er'as' (الأَرْأَسُ) başı büyük olan demektir; tıpkı 'vech' (yüz) kelimesi gibi onunla da büyük adam kastedilir. 'Reîs' (رَئِيس) kelimesi de bundan türemiştir. Kılıcın kabzasına 'riâsu's-seyf' (رِئَاسُ السَّيْفِ), başı siyah olan koyuna da 'şâtun ra'sâ'' (شَاةٌ رَأْسَاءُ) denir.

قوله: {لاَ يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ} في محلِّ نصب على الحال أيضاً من الضمير في «مُقْنِعِي» . ويجوز أن يكونَ بدلاً من «مُقْنِعي» كذا قال أبو البقاء، يعني أنه يَحُلُّ مَحَلَّه. ويجوز أن يكونَ استئنافاً.

Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ} “kendilerine dönmez” ifadesi, yine «مُقْنِعِي» kelimesindeki zamirden hâl olarak nasb mahallindedir. Ebu'l-Bekā'nın belirttiği gibi «مُقْنِعِي» kelimesinden bedel olması da caizdir; yani onun yerine geçer. İsti'nâf (yeni bir cümle) olması da caizdir.

والطَّرْفُ في الأصل مصدرٌ، وأُطْلِقَ على الفاعلِ لقولِهم: «ما فيهم عَيْنٌ تَطْرِفُ» ، [ولعلَّه] هنا العينُ. قال:

Tarf (الطَّرْف) aslında masdardır; Arapların 'مَا فِيهِمْ عَيْنٌ تَطْرِفُ' (Aralarında göz kırpan/canlı kimse yok) sözünden ötürü fâil (göz) yerine de kullanılmıştır; [muhtemelen] burada da gözdür. Şair şöyle demiştir:

٢٩٠ - ٩- وأَغُضُّ طَرْفي ما بَدَتْ لي جارَتي ... حتى يُواري جارَتي مَأْواها

290 - 9- Komşum bana göründüğünde gözümü sakınırım / Ta ki komşumu barınağı örtünceye kadar.

والطَّرْفُ: الجَفْنُ أيضاً، يقال: ما طَبَّق طَرْفَه - أي: جَفْنَه - على الآخر، والطَّرْفُ أيضاً تحريكُ الجَفْن.

Tarf (الطَّرْف) aynı zamanda gözkapağı demektir; 'مَا طَبَّقَ طَرْفَهُ عَلَى الْآخَرِ' yani gözkapağını diğerinin üzerine kapatmadı denir. Tarf ayrıca gözkapağını hareket ettirmek/kırpmak anlamına da gelir.

قوله: {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَآءٌ} يجوز أن يكونَ استئنافاً، وأن يكون حالاً، والعاملُ فيه: إمَّا «يَرْتَدُّ» ، وإمَّا ما قبله من العوامل. وأفرد «هواء» وإن كان خبراً عن جمعٍ لأنه في معنى: فارغة متخرِّقة، ولو لم يقصِدْ ذلك لقال: «أَهْوِيَة» ليُطابِقَ الخبرُ مبتدأه.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَآءٌ} “yürekleri bomboştur” ifadesinin isti'nâf olması da hâl olması da caizdir; buradaki âmil ise ya «يَرْتَدُّ» fiilidir ya da ondan önceki âmillerdir. Çoğulun haberi olmasına rağmen «هَوَاءٌ» kelimesi tekil getirilmiştir; çünkü 'bomboş, içi delik deşik' anlamındadır. Şayet bu kastedilmeseydi, haberin mübtedasına mutabık olması için «أَهْوِيَة» derdi.

والهواءُ: الخالي من الأجسام، ويُعَبَّر به عن الجبن، يقال: جَوْفُه هواءٌ، أي: فارغ، قال زهير:

Hevâ' (الْهَوَاء): Cisimlerden boş olan yerdir; korkaklık için de kinaye olarak kullanılır. 'جَوْفُهُ هَوَاءٌ' yani onun içi boştur denir. Züheyr şöyle demiştir:

٢٩١ - ٠- كأن ارَّحْلَ منها فوق صَعْلٍ ... من الظَّلْمَانِ جُؤْجُؤُه هَواءُ

291 - 0- Sanki devenin üzerindeki semer, erkek develerden göğsü boş / [Hızlı koşan] küçük başlı bir devekuşunun üzerindedir.

وقال حسان بن ثابت ﵁:

Hassân b. Sâbit radıyallâhu anh ise şöyle demiştir:

٢٩١ - ١-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وأنت مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هواءُ

291 - 1- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . / Sen ise içi boş, yüreksiz ve bomboş birisin.

النَّخِب: الذي أَخَذْتَ نُخْبَته، أي: خِيارَه.

En-Nahib (النَّخِب): Seçkinini, yani en hayırlı kısmını aldığın kimsedir [burada ise içi boşaltılmış, korkak manasındadır].

قوله تعالى: {يَوْمَ يَأْتِيهِمُ} : مفعولٌ ثانٍ ل «أَنْذِرْ» ، أي: خَوِّفْهم عذابَ يومٍ، كذا قدَّره أبو البقاء، وفيه نظرٌ؛ إذ يَؤُول إلى قولِك: أَنْذِرْ عذابَ يومِ يأتيهم العذابُ، فلا حاجةَ إلى ذلك. ولا جائزٌ أن يكونَ ظرفاً

Yüce Allah'ın: {يَوْمَ يَأْتِيهِمُ} “onlara geleceği gün” ifadesi: «أَنْذِرْ» [uyar] fiilinin ikinci mef'ûlüdür; yani onları bir günün azabıyla korkut demektir. Ebu'l-Bekā böyle takdir etmiştir ancak bu tartışmalıdır; zira bu durum 'azabın onlara geleceği günün azabıyla uyar' demene varır ki buna gerek yoktur. Bunun zarf olması da caiz değildir,

له، لأنَّ ذلك اليومَ لا إنذارَ فيه، سواءً قيل: إنه يومُ القيامةِ، أو يومٌ لهلاكهم، أو يومَ يلقاهم الملائكةُ. وقوله: «نُجِبْ» جوابُ الأمر.

çünkü o günde bir uyarı söz konusu değildir; ister kıyamet günü, ister helak edildikleri gün, isterse meleklerle karşılaştıkları gün olduğu söylensin fark etmez. «نُجِبْ» sözü ise emrin cevabıdır.

قوله: {أَوَلَمْ تكونوا} قال الزمخشريُّ: «على إرادةِ القول، وفيه وجهان: أن يقولوا ذلك بَطَراً وأَشَرَاً، وأَنْ يقولوه بلسان الحالِ حيث بَنَوْا شديداً وأمَّلوا بعيداً» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوَلَمْ تكونوا} “Siz değil miydiniz?” ifadesi hakkında Zemahşerî şöyle demiştir: «Sözün takdirine binaendir ve bunda iki vecih vardır: Bunu şımarıklık ve azgınlıktan bizzat söylemiş olmaları veya sağlam binalar yapıp uzak emellere kapıldıkları için hâl diliyle söylemiş olmalarıdır.»

و «مالكم» جوابُ القسمِ، وإنما جاء بلفظِ الخطابِ، لقوله: «أَقْسَمْتُمْ» ولو جاء بلفظِ المُقْسِمين لقيل: ما لنا. وقَدَّر الشيخ ذلك القولَ من قولِ الله تعالى أو الملائكةِ، أي: فيقال لهم: أو لم تكونوا. وهو عندي أظهرُ مِن الأول، أعني جَرَيانَ القولِ مِنْ غيرهم لا منهم.

«مَا لَكُمْ» ifadesi yeminin cevabıdır; «أَقْسَمْتُمْ» dendiği için hitap lafzıyla gelmiştir. Şayet yemin edenlerin lafzıyla gelseydi 'مَا لَنَا' denilirdi. Şeyh [İbn Hişâm/Ebû Hayyân], bu sözü Yüce Allah'ın veya meleklerin sözü olarak takdir etmiştir; yani onlara: 'Siz değil miydiniz?...' denilir. Bu görüş bence birincisinden, yani sözün onlardan değil de başkalarından sâdır olması görüşünden daha açıktır.

قوله تعالى: {وَسَكَنتُمْ فِي مساكن} : أصلُ «سَكَن» التعدِّي ب «في» كما في هذه الآيةِ، وقد يتعدَّى بنفسه. قال الزمخشريُّ: «السُّكْنَى مِن السكونِ الذي هو اللُّبْث، وأصلُ تَعَدِّيه ب» في «كقولك: قَرَّ/ في الدارِ، وأقامَ فيها، وغَنِي فيها، ولكنه لمَّا نُقِل إلى سكونٍ خاص تصَرَّفَ فيه، فقيل:» سَكَنَ الدارَ «كما قيل: تبوَّأَها وأَوْطَنها، ويجوز ان يكونَ مِن السُّكون، اي: قَرُّوا فيها واطمأنُّوا» .

Yüce Allah'ın: {وَسَكَنتُمْ فِي مساكن} “ve meskenlerinde oturdunuz” ifadesinde: «سَكَنَ» fiilinin aslı, bu ayette olduğu gibi «فِي» ile geçişli olmasıdır; bazen bizzat kendisi de geçişli olur. Zemahşerî şöyle demiştir: «Süknâ (oturmak), ikamet etmek anlamına gelen sükûndandır. Asıl geçişliliği ise 'قَرَّ فِي الدَّارِ' (evde yerleşti), 'أَقَامَ فِيهَا' (orada ikamet etti) ve 'غَنِيَ فِيهَا' (orada yaşadı) sözlerinde olduğu gibi «فِي» iledir. Fakat özel bir sükûna nakledilince tasarruf edilerek tıpkı 'تَبَوَّأَهَا' ve 'أَوْطَنَهَا' dendiği gibi 'سَكَنَ الدَّارَ' da denilmiştir. Sükûndan (hareketsizlikten/huzurdan) olması da caizdir, yani orada yerleşip mutmain oldular [demektir].»

قوله: «وتَبَيَّنَ» فاعلُه مضمرٌ لدلالةِ الكلامِ عليه، [أي] : حالُهم وخبرُهم وهلاكُهم. و «كيف» نَصْبٌ بفَعَلْنا، وجملةُ الاستفهامِ ليست معمولةً ل «تَبَيَّن» ؛ لأنه من الأفعال التي لا تُعَلَّق، ولا جائزٌ أن يكونَ «كيف» فاعلاً،؛

«تَبَيَّنَ» fiilinin fâili, sözün ona delalet etmesinden ötürü gizlidir; [yani]: onların hâli, haberleri ve helakleri [açıkça belli oldu]. «كَيْفَ» ise «فَعَلْنَا» ile mansubdur ve istifham cümlesi «تَبَيَّنَ» fiilinin ma'mûlü değildir; çünkü o ta'lîk edilmeyen (askıya alınmayan) fiillerdendir. «كَيْفَ» kelimesinin fâil olması da caiz değildir;

لأنها: إمَّا شرطيةٌ أو استفهاميةٌ، وكلاهما لا يعمل فيه ما تقدَّمه، والفاعلُ لا يتقدَّم عندنا.

çünkü o ya şart edatıdır ya da istifham edatıdır; her ikisinde de kendisinden önce geçen lafız amel edemez, fâil ise bize göre öne geçemez.

وقال بعض الكوفيين: «إنَّ جملةَ» كيف فَعَلْنا «هو الفاعلُ» ، وهم يُجيزون أن تكونَ الجملةُ فاعلاً، وقد تقدم هذا قريباً في قوله تعالى: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِّن بَعْدِ مَا رَأَوُاْ الآيات لَيَسْجُنُنَّهُ} [يوسف: ٣٥] .

Bazı Kûfeliler şöyle demiştir: «'كَيْفَ فَعَلْنَا' cümlesinin kendisi fâildir.» Nitekim onlar cümlenin fâil olmasını caiz görürler; bu husus az önce Yüce Allah'ın: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِّن بَعْدِ مَا رَأَوُاْ الآيات لَيَسْجُنُنَّهُ} “Sonra bu kadar delili gördükleri halde, yine de onu zindana atmaları kendilerine uygun göründü” [Yûsuf: 35] ayetinde geçmişti.

والعامَّةُ على «تَبَيَّن» فعلاً ماضياً. وقرأ عمر لن الخطاب والسُّلَمي في روايةٍ عنه: «ونُبَيِّنَ» بضمِّ النونِ الأولى والثانية، مضارع «بَيَّن» ، وهو خبرُ مبتدأ مضمرٍ، والجملةُ حالٌ، أي: ونحنُ نبيِّن. وقرأ السُّلَميُّ - فيما نقل المهدويُّ - كذلك إلاَّ أنه سَكَّن النونَ للجزمِ نَسَقاً على «تكونوا» ، فيكونُ داخلاً في حيِّز التقدير.

Cumhûr «تَبَيَّنَ» kelimesini mazi fiil olarak okumuştur. Ömer b. el-Hattâb ve ondan gelen bir rivayette es-Sülemî, birinci ve ikinci nûnun zammesiyle «بَيَّنَ» fiilinin muzarisi olarak «نُبَيِّنُ» şeklinde okumuşlardır; bu da gizli bir mübtedanın haberidir ve cümle hâldir, yani 'biz açıklarken' demektir. Mehdevî'nin aktardığına göre es-Sülemî aynı şekilde okumuş, ancak «تَكُونُوا» üzerine atıfla cezm için nûnu sâkin kılmıştır (نُبَيِّنْ); bu durumda takdirin kapsamına dâhil olur.

قوله تعالى: {وَعِندَ الله مَكْرُهُمْ} : يجوز أن يكونَ هذا المصدرُ مضافاً لفاله كالأولِ بمعنى: أنَّ مَكْرَهُمْ الذي مكروه جزاؤُه عند الله تعالى، أو للمفعولِ، بمعنى: أنَّ عند الله مَكْرَهم الذي يَمْكُرُهم به، أي: يُعَذِّبهم. قالهما الزمخشري. قال الشيخ: «وهذا لا يَصِحُّ إلا إنْ كان» مَكَرَ «يتعدَّى بنفسِه كما قال هو، إذ قدَّر: يمكرهم به، والمحفوظ أنَّ» مَكَر «لا يتعدَّى إلى مفعولٍ به بنفسِه. قال تعالى: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الذين كَفَرُواْ} [الأنفال: ٣٠] ، وتقول: زيدٌ ممكورٌ به، ولا يُحْفظ» زيدٌ ممكورٌ «بسبب كذا» .

Yüce Allah'ın: {وَعِندَ الله مَكْرُهُمْ} “Onların tuzakları Allah katındadır” ifadesinde: Bu masdarın, birincisi gibi fâiline muzaf olması caizdir; bu durumda mana: 'onların kurdukları tuzağın cezası Allah katındadır' şeklinde olur. Veya mef'ûle muzaf olması caizdir; bu durumda mana: 'Allah'ın onları tuzağa düşüreceği, yani kendilerini cezalandıracağı tuzak Allah katındadır' şeklinde olur. Bu iki görüşü Zemahşerî belirtmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Bu ancak 'مَكَرَ' fiilinin, onun takdir ettiği gibi bizzat geçişli olması durumunda sahih olur; zira o 'يَمْكُرُهُمْ بِهِ' şeklinde takdir etmiştir. Halbuki hafızalarda yer eden bilgiye göre 'مَكَرَ' fiili mef'ûlün bihe bizzat geçişli olmaz. Yüce Allah: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الذين كَفَرُواْ} “Hani inkâr edenler sana tuzak kuruyorlardı” [el-Enfâl: 30] buyurmuştur. 'زَيْدٌ مَمْكُورٌ بِهِ' dersin, falan sebepten ötürü 'زَيْدٌ مَمْكُورٌ' denildiği ise nakledilmemiştir.»

قوله «لِتَزُولَ» قرأ العامَّةُ بكسر اللام، والكسائيُّ بفتحِها فأمَّا القراءةُ الأولى ففيها ثلاثة أوجه، أحدُها: أنها نافيةٌ واللامُ لامُ الجحودِ؛ لأنها بعد كونٍ منفيّ، وفي «كان» حينئذٍ قولان، أحدُهما: أنها تامَّةٌ، والمعنى: تحقيرُ مَكْرِهم، أنه ما كان لتزولَ منه الشرائع التي كالجبالِ في ثبوتِها وقوتِها. ويؤيد كونَها نافيةً قراءةُ عبد الله: «وما كان مَكْرُهم» . القول الثاني: أنها ناقصةٌ، وفي خبرِها القولان المشهوران بين البصريين والكوفيين: هل هو محذوفٌ واللامُ متعلقةٌ به، وإليه ذهب البصريون، أو هذه اللام وما جَرَّتْه، كما هو مذهبُ الكوفيين، وقد تقرَّر هذا في آخر آل عمران.

«لِتَزُولَ» ifadesinde: Cumhûr lâm'ın kesresiyle (لِتَزُولَ), Kisâî ise fethiyle (لَتَزُولُ) okumuştur. Birinci kıraate gelince, onda üç vecih vardır: Birincisi: [«إنْ» edatının] nâfiye (olumsuzluk edatı), lâm'ın ise nefiy bildiren 'kevn'den (kâne'den) sonra geldiği için lâm-ı cuhûd olmasıdır. Bu durumda «كَانَ» hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Tâme (tam fiil) olmasıdır; mana ise onların tuzaklarını küçümsemektir; yani sabitliği ve gücü bakımından dağlar gibi olan şeriatlar onların tuzaklarıyla yıkılacak değildi. Abdullah [b. Mes'ûd]'un «وَمَا كَانَ مَكْرُهُمْ» şeklindeki kıraati de onun nâfiye olduğunu teyit eder. İkinci görüş: Nâkısa olmasıdır; haberinde ise Basralılar ile Kûfeliler arasında meşhur olan iki görüş vardır: Haber hazfedilmiş olup lâm ona mı taalluk etmektedir -ki Basralıların gittiği görüş budur- yoksa Kûfelilerin mezhebi olduğu üzere bu lâm ve cer ettiği kelime midir? Bu husus Âl-i İmrân'ın sonunda yerleşmişti.

الوجه الثاني: أن تكونَ المخففةَ من الثقيلة. قال الزمخشري: «وإنْ عَظُمَ مكرُهم وتبالغَ في الشدَّةِ، فضرب زوالَ الجبالِ منه مثلاً لشدَّته، أي: وإنْ كان مَكْرُهم مُعَدَّاً لذلك» . وقال ابن عطية: «ويحتمل عندي أن يكون معنى هذه القراءةِ: تَعظيمَ مَكْرِهم، أي: وإن كان شديداً، إنما يفعل لتذهب به عظامُ الأمور» فمفهومُ هذين الكلامين أنها مخففةٌ لأنه إثباتٌ.

İkinci vecih: [«إنْ» edatının] muhaffefe (şeddesi hafifletilmiş) olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Tuzakları pek büyük ve son derece şiddetli olsa bile; nitekim şiddetine binaen dağların onunla yerinden oynaması mesel yapılmıştır, yani onların tuzakları buna hazır/yetecek güçte olsa bile...» İbn Atiyye de şöyle demiştir: «Bana göre bu kıraatin manasının tuzaklarını büyütmek olması muhtemeldir; yani son derece şiddetli olsa da, ancak büyük işleri yok etmek için yapılır.» Bu iki ifadenin mefhûmu, olumluluk bildirdiği için onun muhaffefe olduğudur.

والثالث: أنها شرطيةٌ، وجوابُها محذوف، أي: وإنْ كان مكرُهم مُعَدَّاً لإِزالةِ أشباهِ الجبال الرواسي، وهي المعجزات والآيات، فالله مجازِيْهم بمكرٍ هو أعظمُ منه. وقد رُجَّح الوجهان الأخيران على الأول وهو أنها نافيةٌ؛ لأن فيه

Üçüncüsü: Şartiyye olmasıdır ve cevabı hazfedilmiştir; yani onların tuzakları sarsılmaz dağlar mesabesindeki mucizeleri ve ayetleri ortadan kaldırmaya hazır olsa bile, Allah onlara bundan daha büyük bir tuzakla [karşılık verip] cezalandıracaktır. Son iki vecih, birinci vecih olan nâfiye oluşuna tercih edilmiştir; çünkü onda,

معارضةً لقراءة الكسائي، وذلك أن قراءَته تُؤْذِنُ بالإِثباتِ، وقراءةَ غيره تُؤْذن بالنفي.

Kisâî'nin kıraatine muhalefet vardır; zira onun kıraati olumluluk bildirirken, diğerlerinin kıraati olumsuzluk bildirmektedir.

وقد أجاب بعضُهم عن ذلك بأنَّ الحالَ في قراءة الكسائي مُشارٌ بها إلى أمورٍ عظام غيرِ الإِسلامِ ومُعجزاتِه كمكرهم صلاحيةَ إزالتها، وفي قراءةِ الجماعةِ مُشارُ بها إلى ما جاء به النبيُّ ﷺ من الدين الحق، فلا تَعارُضَ، إذ لم يتواردا على معنى واحدٍ نفياً وإثباتاً.

Bazıları buna şöyle cevap vermiştir: Kisâî'nin kıraatindeki hâl ile, İslâm ve onun mucizeleri dışındaki büyük işlere ve onların tuzaklarının bunları ortadan kaldırma elverişliliğine işaret edilmektedir; topluluğun kıraatinde ise Peygamber ﷺ'in getirdiği hak dine işaret edilmektedir. Dolayısıyla nefiy ve ispat bakımından tek bir anlama yönelmedikleri için bir çelişki yoktur.

وأمَّا قراءةُ الكسائي ففي «إنْ» وجهان: مذهبُ البصريين، أنها المخففةُ واللام فارقة، ومذهبُ الكوفيين: أنها نافيةٌ واللامُ بمعنى «إلا» ، وقد تقدَّم تحقيقُ المذهبين.

Kisâî'nin kıraatine gelince, «إِنْ» hakkında iki vecih vardır: Basralıların mezhebine göre muhaffefedir ve lâm fârikadır (ayırt edicidir); Kûfelilerin mezhebine göre ise nâfiyedir ve lâm «إِلَّا» anlamındadır. İki mezhebin tahkiki daha önce geçmişti.

وقرأ عمرُ وعليٌّ وعبد الله وزيد بن علي وأبو سلمة وجماعة «وإن كاد مكرهم لَتزول» كقراءةِ الكسائي إلا أنهم جعلوا مكان نون «كان» دالاًّ فعلَ مقاربة، وتخريجها كما تقدَّم، ولكن الزوالَ غيرُ واقعٍ.

Ömer, Ali, Abdullah [b. Mes'ûd], Zeyd b. Ali, Ebû Seleme ve bir topluluk, Kisâî'nin kıraati gibi ancak «كَانَ» fiilinin nûn'u yerine mukārebe fiili olan dâl koyarak «وَإِنْ كَادَ مَكْرُهُمْ لَتَزُولُ» şeklinde okumuşlardır; bunun tahrîci de daha önce geçtiği gibidir, fakat dağların yerinden oynaması vaki olmamıştır.

وقُرِء «لَتَزُوْل» بفتح اللامين. وتخريجهما على إشكالها أنها جاءَتْ على لغةِ مَنْ يفتح لام «كي» .

Her iki lâm'ın fethasıyla «لَتَزُولَ» şeklinde de okunmuştur. Müşkil olmakla birlikte bunun tahrîci, «كَيْ» lâm'ını fethalı okuyanların lügatine göre gelmiş olmasıdır.

قوله تعالى: {مُخْلِفَ وَعْدِهِ} : العامَّةُ على إضافة «مُخْلِف» إلى «وعدِه» وفيها وجهان، أظهرهما: أن «مُخْلف» يَتَعَدَّى لاثنين كفعلِه، فقدَّم المفعولَ الثاني، وأُضيف إليه اسمُ الفاعل تخفيفاً نحو: «هذا

Yüce Allah'ın: {مُخْلِفَ وَعْدِهِ} “vaadinden cayan” ifadesinde: Cumhûr «مُخْلِفَ» kelimesinin «وَعْدِهِ» kelimesine izâfetiyle okumuştur ve bunda iki vecih vardır. En açığı: «مُخْلِف» fiili gibi iki mef'ûle geçişli olduğundan ikinci mef'ûlü öne almış ve tıpkı «هَذَا كَاسِي جُبَّةٍ زَيْداً» (Bu, Zeyd'e cübbe giydirendir) örneğinde olduğu gibi hafifletme amacıyla ism-i fâil ona muzaf kılınmıştır.

كاسِيْ جُبَّةٍ زيداً» قال الفراء وقطرب: «لمَّا تعدَّى/ إليهما جميعاً لم يُبَالَ بالتقديمِ والتأخير» . وقال الزمخشري: «فإن قلت: هلا قيل: مُخْلِفَ رسلِه وعدَه، ولِمَ قَدَّم المفعولَ الثاني على الأول؟ قلت: قَدَّمَ الوعدَ ليُعْلِمَ أنه لا يُخْلِفُ الوعدَ ثم قال» رسله «ليُؤْذِنَ أنه إذا لم يُخْلِفْ وعدَه أحداً - وليس من شأنِه إخلافُ المواعيد - كيف يُخْلِفُه رُسلَهُ» .

Ferrâ ve Kutrub şöyle demiştir: «Her ikisine birden geçişli olunca öne alma ve erteleme önemsenmemiştir.» Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Eğer: 'Neden 'مُخْلِفَ رُسُلِهِ وَعْدَهُ' denilmedi de ikinci mef'ûl birincinin önüne geçirildi?' dersen, derim ki: Vaadinden asla dönmeyeceğini bildirmek için 'el-va'd' kelimesini öne geçirdi, sonra da 'peygamberlerine' buyurdu ki; hiç kimseye vaadinden dönmeyen -ki vaadinden dönmek O'nun şanından değildir- bir zatın, peygamberlerine verdiği vaadinden nasıl döneceğini bildirsin.»

وقال أبو البقاء: «هو قريب من قولهم:

Ebu'l-Bekā şöyle demiştir: «Bu, Arapların şu sözüne yakındır:

٢٩١ - ٢- يا سارقَ الليلةِ أهلَ الدارِ ... وأنشد بعضُهم نظيرَ الآيةِ الكريمة قولَ الشاعر:

291 - 2- Ey bu gece ev halkını soyan!... Bazıları ise bu yüce ayetin benzeri olarak şairin şu sözünü okumuştur:

٢٩١ - ٣- ترى الثورَ فيها مُدخِلَ الظلِ رأسَهُ ... وسائرُه بادٍ إلى الشمسِ أجمعُ

291 - 3- Orada boğayı, başını gölgeye sokmuş görürsün / Geri kalan bütün gövdesi ise güneşe açıktır.

والحُسبان هنا: الأمر المنتفي، كقوله:

Buradaki 'husbân' (sanmak) şairin şu sözünde olduğu gibi nefyedilen bir husustur:

٢٩١ - ٤- فلا تَحسَبَنْ أني أَضِلُّ مَنِيَّتي ... فكلُّ امرِئٍ كأسَ الحِمام يذوقُ

291 - 4- Ecelimi şaşıracağımı sakın sanma / Zira her insan ölüm kadehini tadacaktır.

الثاني: أنه متعدٍّ لواحدٍ، وهو» وعدِه «، وأمَّا» رُسُلَه «فمنصوبٌ بالمصدر، فإنه يَنْحَلُّ لحرفٍ مصدريٍّ وفعلٍ تقديرُه: مُخْلِفُ ما وعدَ رُسَلَه، ف» ما «مصدريةٌ لا بمعنى الذي.

İkincisi: Tek bir mef'ûle geçişli olmasıdır ki o da «وَعْدِهِ» kelimesidir; «رُسُلَهُ» ise masdar ile mansubdur; çünkü o harf-i masdarî ve fiile çözülür, takdiri de: 'مُخْلِفُ مَا وَعَدَ رُسُلَهُ' (peygamberlerine vaat ettiği şeyden cayan) şeklindedir; buradaki «مَا» ise 'ellezî' anlamında değil, masdariyyedir.

وقرأت جماعةٌ {مُخْلِفَ وَعْدَ رُسَلَهُ} بنصبِ» وعدَه «وجرِّ» رسلِه «فَصْلاً بالمفعولِ بين المتضايفين، وهي كقراءةِ ابن عامرٍ {قَتْلُ أَوْلاَدَهمْ شُرَكَآئِهِمْ} قال الزمخشري جرأةً منه:» وهذه في الضَّعْفِ كمَنْ قرأ {قَتْلُ أَوْلاَدَهمْ شُرَكَآئِهِمْ} .

Bir topluluk, mef'ûl ile muzaf ve muzafun ileyhin arasını ayırarak «وَعْدَهُ» kelimesinin nasbı ve «رُسُلِهِ» kelimesinin cerriyle {مُخْلِفَ وَعْدَ رُسُلِهِ} şeklinde okumuştur; bu da İbn Âmir'in {قَتْلُ أَوْلاَدَهُمْ شُرَكَآئِهِمْ} “ortaklarının çocuklarını öldürmesi” kıraati gibidir. Zemahşerî cüretkarlık göstererek şöyle demiştir: «Bu kıraat zayıflıkta, {قَتْلُ أَوْلاَدَهُمْ شُرَكَآئِهِمْ} şeklinde okuyanın kıraati gibidir.»

قوله تعالى: {يَوْمَ تُبَدَّلُ} : يجوز فيه عدةُ أوجهٍ، أحدُها: أن يكونَ منصوباً ب «انتقام» ، أي: يقع انتقامُهُ في ذلك اليوم. الثاني: أن ينتصبَ ب «اذكْر» . الثالث: ان ينتصبَ بما يتلخَّص مِنْ معنى {عَزِيزٌ ذُو انتقام} . الرابع: أن يكونَ بدلاً من {يَوْمَ يَأْتِيهِمُ} [إبراهيم: ٤٤] . الخامس: أن ينتصبَ ب «مُخْلِف» . السادس: أن ينتصبَ ب «وَعْدِه» ، و «إنَّ» وما بعدها اعتراضٌ. ومنع أبو البقاء هذين الأخيرين، قال «لأنَّ ما قبل» إنَّ «لا يعمل فيما بعدها» . وهذا غيرُ مانعٍ لأنه كما تقدَّم اعتراضٌ فلا يُبالَى به فاصلاً.

Yüce Allah'ın: {يَوْمَ تُبَدَّلُ} “Değiştirileceği gün” ifadesinde birkaç vecih caizdir: Birincisi: «انْتِقَام» masdarı ile mansub olmasıdır; yani O'nun intikamı o günde vuku bulur. İkincisi: Gizli bir «اذْكُرْ» (hatırla) fiili ile mansub olmasıdır. Üçüncüsü: {عَزِيزٌ ذُو انتقام} “mutlak güç sahibidir, intikam alıcıdır” ifadesinin anlamından özetlenen fiil ile mansub olmasıdır. Dördüncüsü: {يَوْمَ يَأْتِيهِمُ} [İbrâhîm: 44] ifadesinden bedel olmasıdır. Beşincisi: «مُخْلِف» ile mansub olmasıdır. Altıncısı: «وَعْدِهِ» ile mansub olmasıdır; «إِنَّ» ve sonrası ise itirâzî cümledir. Ebu'l-Bekā bu son iki vechi menederek: «Çünkü 'إنَّ'den öncesi sonrasında amel edemez» demiştir. Ancak bu bir engel değildir; çünkü daha önce geçtiği gibi o itirâzî bir cümledir ve araya giren fasıla olarak itibar edilmez.

وقوله: «والسماواتُ» تقديرُه: وتُبَدَّل السماواتُ غيرَ السماواتِ. وفي التبديلِ قولان: هل هو متعلِّقٌ بالذات أو بالصفة؟ وإلى الثاني مَيْلُ

«وَالسَّمَاوَاتُ» sözünün takdiri: 'Gökler de başka göklerle değiştirilir' şeklindedir. Değiştirmenin zâtla mı yoksa sıfatla mı ilgili olduğu hususunda iki görüş vardır. İbn Abbâs'ın meyli

ابنِ عباس، وأنشد:

ikincisinedir ve şu beyti okumuştur:

٢٩١ - ٥- فما الناسُ بالناسِ الذين عَهِدْتُهُمْ ... ولا الدارُ التي كنتُ تَعْلَمُ

291 - 5- Artık insanlar tanıdığım o insanlar değil / O yurt da bildiğin yurt değil.

وقرئ «نُبَدِّل» بالنون، «الأرضَ» نصباً، و «السماواتِ» نَسَقٌ عليه.

Nûn ile «نُبَدِّلُ», «الْأَرْضَ» nasb ile ve «السَّمَاوَاتِ» de onun üzerine mâtufe olarak [نُبَدِّلُ الْأَرْضَ ... وَالسَّمَاوَاتِ] şeklinde de okunmuştur.

قوله: «وبَرَزوا» فيه وجهان: أحدُهما أنها جملةٌ مستأنفةٌ، أي: ويَبْرُزُون، كذا قدَّره أبو البقاء، يعني أنه ماضٍ يُراد به الاستقبالُ، والأحسنُ أنه مِثْلُ {ونادى أَصْحَابُ النار} [الأعراف: ٥٠] {ونادى أَصْحَابُ الجنة} [الأعراف: ٤٤] {رُّبَمَا يَوَدُّ الذين كَفَرُواْ} [الحجر: ٢] {أتى أَمْرُ الله} [النحل: ١] لتحقُّقِ ذلك.

«وَبَرَزُوا» ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: Müste'nefe bir cümle olmasıdır; yani 'ortaya çıkarlar' demektir; Ebu'l-Bekā böyle takdir etmiştir, yani mazi fiil ile gelecek zaman kastedilmiştir. Daha güzeli ise bunun kesin olarak gerçekleşeceğini bildirmek için {وَنَادَى أَصْحَابُ النار} “Cehennem ehli seslendi” [el-A'râf: 50], {وَنَادَى أَصْحَابُ الجنة} “Cennet ehli seslendi” [el-A'râf: 44], {رُّبَمَا يَوَدُّ الذين كَفَرُواْ} “İnkâr edenler çok arzu edecekler” [el-Hicr: 2] ve {أَتَى أَمْرُ الله} “Allah'ın emri geldi” [en-Nahl: 1] ayetleri gibi olmasıdır.

والثاني: أنها حالٌ من الأرض، و «قد» معها مُرادةٌ، قاله أبو البقاء، ويكون الضميرُ في «بَرَزوا» للخَلْق دَلَّ عليهم السياقُ، والرابطُ بين الحالِ وصاحِبِها الواوُ.

İkincisi: Yerden (arzdan) hâl olması ve beraberinde «قَدْ» edatının kastedilmiş olmasıdır; bunu Ebu'l-Bekā söylemiştir. «بَرَزُوا» fiilindeki zamir ise bağlamın delalet ettiği mahlûkata raci olur; hâl ile sahibi arasındaki bağlaç (râbıt) ise vâv harfidir.

وقرأ زيدُ بنُ علي «وبُرِّزوا» بضم الباءِ وكسر الراء مشددةً على التكثير في الفعلِ ومفعوله.

Zeyd b. Ali ise fiilde ve mefulünde çokluk bildirmek üzere bâ harfinin zammesi ve râ harfinin kesreli ve şeddeli kılınmasıyla «وَبُرِّزُوا» şeklinde okumuştur.

قوله تعالى: {مُّقَرَّنِينَ} : يجوز أن يكونَ حالاً على أنها بَصَرية، وأن يكونَ مفعولاً ثانياً على أنها عِلْمية. و {فِي الأصفاد} متعلِّقٌ به. وقيل: بمحذوفٍ على أنَّه حالٌ أو صفةٌ ل «مُقَرِّنين» . والمُقَرَّنُ: مَنْ جُمِعَ في القَرَن، وهو الحبلُ الذي يُرْبط به، قال:

Yüce Allah'ın: {مُّقَرَّنِينَ} “birbirine bağlanmış olarak” ifadesinin, [rü'yet fiilinin] kalbî değil gözle görme (basariyye) anlamında olmasına göre hâl olması; bilgi/kalp fiili (ilmiyye) olmasına göre ise ikinci meful olması caizdir. {فِي الأصفاد} “prangalarda” ifadesi de bu lafza mütealliktir. «مُقَرَّنِينَ» lafzının hâli veya sıfatı kabul edilerek mahzuf bir kelimeye müteallik olduğu da söylenmiştir. el-Mukarran (مُقَرَّن): İki şeyin bir arada bağlandığı kimsedir; bu da kendisiyle bağlanılan ip anlamındaki karân (قَرَن) kelimesinden gelir. [Şair] şöyle demiştir:

٢٩١ - ٦- وابنُ اللَّبونِ إذا ما لُزَّ في قَرَنٍ ... لم يَسْتَطِعْ صَوْلَةَ البُزْلِ القَناعِيٍسِ

291 - 6- İki yaşındaki deve yavrusu (ibnü'l-lebûn) bir iple bağlandığında / Güçlü, iri erkek develerin saldırısına karşı koyamaz.

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

٢٩١ - ٧- والخيرُ والشرُّ مَلْزُوْزان في قَرَنْ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

291 - 7- Hayır ile şer tek bir ipte birbirine bağlanmıştır...

وفي التفسير: أنَّ كلَّ كافرٍ يُقْرَنُ مع شيطانِه في سلسلة.

Tefsirde [şöyle] geçmektedir: Her inkârcı bir zincirde şeytanıyla birlikte birbirine bağlanır.

والأَصْفاد: جمعُ صَفَد وهوى الغِلُّ والقيد، يُقال: صَفَده يَصْفِدُه صَفْداً: قَيَّده، والاسمُ: الصَّفَد، وصَفَّده مشدداً للتكثير. قال:

el-Asfâd (الأَصْفَاد): Boyunduruk ve kelepçe demek olan safad (صَفَد) kelimesinin çoğuludur. صَفَدَهُ يَصْفِدُهُ صَفْداً denir ki bu «onu bağladı/kelepçeledi» demektir; ismi ise es-Safad (الصَّفَد)'dır. Çokluk ifade etmesi için şeddeli olarak صَفَّدَهُ de denir. [Şair] şöyle demiştir:

٢٩٨ - ١- فآبُوا بالنهَّائِبِ والسَّبايا ... وأُبْنا بالمُلوكِ مُصفَّدينا

298 - 1- Onlar ganimetler ve esirlerle geri döndüler / Biz ise zincire vurulmuş hükümdarlarla döndük.

والصِّفاد مثلُ الصَّفَدِ، وأَصْفَده، أي: أعطاه، فَفَرَّقوا بين فَعَل وأَفْعل. وقيل: بل يُستعملان في القَيْد وفي العطاء.

es-Sıfâd (الصِّفَاد) da es-Safad (الصَّفَد) gibidir. أَصْفَدَهُ ise «ona bağışta bulundu» demektir. Böylece فَعَلَ ile أَفْعَلَ kalıplarını birbirinden ayırmışlardır. Her ikisinin de hem bağlamak hem de bağışta bulunmak anlamında kullanıldığı da söylenmiştir.

قال النابغة:

en-Nâbiğa şöyle demiştir:

٢٩١ - ٩-. . . . . . . . . . . . . . . . . . ...

291 - 9- ...

فلم أُعَرِّض -أبيتَ اللَّعْنَ- بالصَّفَد

—Lanetten uzak olasın— ihsan peşinde olduğumu ima etmedim.

أي: بالإِعطاءِ، وسُمِّي العَطاءُ صَفَداً لأنه يُقَيِّدُ مَنْ يعطيه ومنه «أنا مَغْلولُ أياديك، وأَسِيْرُ نِعْمَتِك» .

Yani: İhsanda bulunmayı [kastettim]. Bağışa «safad» denmiştir; çünkü o, kendisine bağışta bulunulan kimseyi bağlar. «Ben senin iyiliklerinin mahkûmu, nimetinin esiriyim» sözü de bu kabildendir.

قوله تعالى: {سَرَابِيلُهُم مِّن قَطِرَانٍ} : مبتدأ وخبر في محلِّ نصبٍ على الحال: إمَّا من «المجرمين» ، وإمَّا من «مُقَرَّنين» ، وإمَّا مِنْ ضميره. ويجوز أن تكونَ مستانفةً، وهو الظاهر.

Yüce Allah'ın: {سَرَابِيلُهُم مِّن قَطِرَانٍ} “Gömlekleri katrandandır” ifadesi, mübteda ve haber olup; ya «المُجْرِمِينَ» lafzından, ya «مُقَرَّنِينَ» lafzından ya da onun zamirinden hâl olarak mahallen mansubdur. Müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olması da caizdir ki zahir olan da budur.

والسَّرابيلُ: الثياب. وسَرْبَلْتُه، أي: أَلْبَسْتَه السِّربال. قال:

es-Serâbîl (السَّرَابِيل): Elbiseler demektir. سَرْبَلْتُهُ «ona gömlek giydirdim» demektir. [Şair] şöyle demiştir:

٢٩٢ - ٠- أَوْدَى بنَعْلَيَّ وسِرْباليَهْ ... ويُطلقُ على ما يُحَصَّنُ في الحَرْب، من الدِّرْع وشبهِه، قال تعالى: {وَسَرَابِيلَ تَقِيكُم بَأْسَكُمْ} [النحل: ٨١] .

292 - 0- Pabuçlarımı da elbisemi de helak etti... Bu kelime zırh ve benzeri savaşta korunulan şeyler için de kullanılır. Nitekim Yüce Allah: {وَسَرَابِيلَ تَقِيكُم بَأْسَكُمْ} “ve sizi savaşınızda koruyacak zırhlar” [en-Nahl: 81] buyurmuştur.

والقَطِران: ما يُسْتَخْرج مِنْ شجرٍ، فيُطبخ وتُطْلَى به الإِبلُ الجُرُبُ لِيَذْهَبَ جَرْبُها بِحِدَّته، وهو أفضلُ الأشياءِ للاشتعال به. وفيه لغاتٌ: قَطِران بفتح/ القاف وكسر الطاء، وهي قراءةُ العامَّة. وقَطْران بزنة سَكْران وبها قرأ عمر بن الخطاب وعلي بن أبي طالب. وقال أبو النجم:

el-Katırân (القَطِرَان): Ağaçtan çıkarılan, kaynatılarak yakıcılığı sayesinde uyuzları gitsin diye uyuz develere sürülen bir maddedir; aynı zamanda tutuşturulmaya en elverişli şeydir. Bu kelimede farklı lehçeler vardır: Kaf harfinin fethası ve tî harfinin kesresiyle قَطِرَان şeklindedir ki bu umumun kıraatidir. سَكْرَان vezninde قَطْرَان şeklindedir; Ömer b. el-Hattâb ve Ali b. Ebî Tâlib bu şekilde okumuştur. Ebü'n-Necm şöyle demiştir:

٢٩٢ - ١- لَبَّسَه القَطْرانَ والمُسُوحَا ...

292 - 1- Ona katranı ve çulları giydirdi...

وقِطْران بكسر القافِ وسكونِ الطاء بزنة سِرْحان، ولم يُقْرأ بها فيما عَلِمْت.

سِرْحَان vezninde kaf harfinin kesresi ve tî harfinin sükûnu ile قِطْرَان şeklindedir; bildiğim kadarıyla bu şekilde bir kıraat yoktur.

وقرأ جماعةٌ كثيرة منهم عليُّ بن أبي طالب وابن عباس وأبو هريرة والحسَن «بَقَطِرٍ» بفتح القافِ وكسرِ الطاءِ وتنوينِ الراء، «آنٍ» بوزن عانٍ، جعلوهما كلمتين والقَطِر: النحاس، والآني: اسمُ فاعل مِنْ أَنَى يَأْني، أي: تناهى في الحرارةِ كقوله: {وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} [الرحمن: ٤٤] ، وعن عمرَ ﵁ «ليس بالقَطْران، ولكنه النحاسُ الذي يَصير بلَوْنِه» .

Aralarında Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs, Ebû Hüreyre ve el-Hasan'ın da bulunduğu kalabalık bir topluluk kaf harfinin fethası, tî harfinin kesresi ve râ harfinin tenviniyle «بِقَطِرٍ», عَانٍ vezninde «آنٍ» şeklinde okumuş ve bunları iki ayrı kelime yapmışlardır. el-Katır (القَطِر): Bakır demektir. el-Ânî (الآني) ise أَنَى يَأْنِي fiilinden ism-i fail olup Yüce Allah'ın: {وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} “ve son derece kaynar su arasında” [er-Rahmân: 44] ayetindeki gibi 'sıcaklığı son dereceye ulaşmış' demektir. Ömer radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Bu katran değildir; aksine onun rengine bürünen bakırdır.»

وقرىء: «وتَغَشَّى» بتشديدِ الشينِ، أي: وتَتَغشَّى، فحذف إحدى التاءين.

Şîn harfinin şeddesiyle «وَتَغَشَّى» şeklinde de okunmuştur; yani iki tâ harfinden birinin hazfedilmesiyle 'وَتَتَغَشَّى' demektir.

وقُرِئ برفعِ «وجوهُهم» ونصبِ «النار» على سبيلِ المجاز، جَعَلَ ورودَ الوجوهِ النارَ غِشْياناً.

Mecaz yoluyla «وجوهُهم» lafzının ref'i ve «النَّارَ» lafzının nasbı ile de okunmuştur; yüzlerin ateşe girmesi 'bürüme' olarak kabul edilmiştir.

والجملةُ من قوله «وتَغْشى» قال أبو البقاء: «حالٌ أيضاً» ، يعني أنها معطوفةٌ على الحال، ولا يَعْني أنها حالٌ، والواوُ للحال؛ لأنه مضارعٌ مثبتٌ.

«وَتَغْشَى» cümlesi için Ebu'l-Bekā: «Bu da hâldir» demiştir. Yani hâl cümlesine matuftur demek istemiştir; yoksa bizzat kendisinin müstakil bir hâl olduğunu ve vâv'ın hâl vâv'ı olduğunu kastetmemiştir; zira o olumlu muzari bir fiildir.

قوله تعالى: {لِيَجْزِيَ} : في هذه الآيةِ وجهان. أولاهما: أن يتعلَّق ب «بَرَزُوا» ، وعلى هذا فقولُه «وَتَرَى» جملةٌ معترضةٌ بين المتعلِّق والمتعلِّق به. والثاني: أنها تتعلَّقُ بمحذوفٍ، أي: فَعَلْنا بالمجرمين

Yüce Allah'ın: {لِيَجْزِيَ} “cezalandırmak / karşılığını vermek için” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: «بَرَزُوا» fiiline müteallik olmasıdır. Buna göre «وَتَرَى» ifadesi müteallik ile müteallakün bih arasında yer alan itirâzî bir cümledir. İkincisi ise: Mahzuf bir fiile müteallik olmasıdır; yani 'Biz suçlulara

ذلك ليَجْزي كلَّ نفس؛ لأنه إذا عاقب المجرمَ أثاب الطائعَ.

bunu herkese karşılığını vermek için yaptık' takdirindedir. Çünkü O, günahkârı cezalandırdığında itaatkârı da mükâfatlandırır.

وقوله تعالى: {هذا} إشارةٌ إلى ما تقدَّم مِن قوله: {فَلاَ تَحْسَبَنَّ} [إبراهيم: ٤٧] إلى هنا، أو إلى كلِّ القرآن نُزِّل مَنْزِلةَ الحاضر.

Yüce Allah'ın: {هَذَا} “İşte bu” ifadesi, {فَلاَ تَحْسَبَنَّ} “Sakın sanma” [İbrâhîm: 47] ayetinden buraya kadar geçen kısımlara bir işarettir; ya da hazır konumunda sayılarak Kur'an'ın tamamına bir işarettir.

قوله: «وَلِيُنْذَروا» فيه أوجهٌ، أحدُها: أنه متعلقٌ بمحذوفٍ، أي: وليُنْذِرُوا به أَنْزَلْنا عليك.

«وَلِيُنْذَرُوا» ifadesinde vecihler vardır: Birincisi: Mahzuf bir fiile müteallik olmasıdır; yani 'onunla uyarılsınlar diye sana indirdik' demektir.

الثاني: أنه معطوفٌ على محذوفٍ، ذلك المحذوفُ متعلقٌ ب «بلاغ» ، تقديره: ليُنْصَحوا ولِيُنْذَروا. الثالث: أن الواوَ مزيدةٌ و «لِيُنْذَروا» متعلقٌ ب «بلاغ» ، وهو رأيُ الأخفش، نقله الماوردي. الرابع: أنه محمولٌ على المعنى، أي: ليُبَلَّغُوا ولِيُنْذَرُوا. الخامس: أن اللامَ لامُ الأمر. قال بعضُهم: وهو حسنٌ لولا قولُه «ولِيَذَّكَّر» فإنه منصوبٌ فقط. قلت: لا محذورَ في ذلك فإنَّ قولَه «ولِيَذَّكَّرَ» ليس معطوفاً على ما تقدَّمه، بل متعلِّقٌ بفعلٍ مقدر، أي: ولِيَذَّكَّر أَنْزَلْناه وأَوْحيناه. السادس: أنه خبرُ مبتدأ مضمرٍ. التقدير: هذا بلاغٌ وهو ليذَّكَّر، قاله ابن عطية. السابع: أنه عطفُ مفردٍ على مفردٍ، أي: هذا بلاغٌ وإنذار، قاله المبرد، وهو تفسيرُ معنى لا إعرابٍ.

İkincisi: «بَلَاغٌ» lafzına müteallik olan mahzuf bir kelimeye matuf olmasıdır; takdiri: 'Nasihat edilsinler ve uyarılsınlar diye' şeklindedir. Üçüncüsü: Vâv'ın zâit olup «لِيُنْذَرُوا» lafzının «بَلَاغٌ» kelimesine müteallik olmasıdır; bu el-Ahfeş'in görüşü olup el-Mâverdî nakletmiştir. Dördüncüsü: Manaya hamledilmiş olmasıdır; yani 'kendilerine tebliğ edilsin ve uyarılsınlar diye' demektir. Beşincisi: Lâm'ın emir lâmı olmasıdır. Bazıları: «Eğer 'وَلِيَذَّكَّرَ' ifadesi olmasaydı bu güzel olurdu, zira o sadece mansubdur» demişlerdir. Derim ki: Bunda bir sakınca yoktur; çünkü «وَلِيَذَّكَّرَ» sözü kendisinden öncekine matuf olmayıp takdir edilen bir fiile mütealliktir; yani 'öğüt alsınlar diye onu indirdik ve vahyettik' demektir. Altıncısı: Gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır. Takdiri: 'Bu bir tebliğdir ve öğüt alınması içindir' şeklindedir; bunu İbn Atiyye söylemiştir. Yedincisi: Müfredin müfrede atfedilmesi olmasıdır; yani 'Bu bir tebliğ ve uyarıdır' demektir; bunu el-Muberred söylemiştir ve bu bir i'rab değil mana açıklamasıdır.

الثامن: أنه معطوفٌ على قوله {لِتُخْرِجَ الناس} [إبراهيم: ١] في أولِ السورة. وهذا

Sekizincisi: Surenin başındaki {لِتُخْرِجَ الناس} “insanları çıkarasın diye” [İbrâhîm: 1] ifadesine matuf olmasıdır. Bu ise

غريبٌ جداً. التاسع: قاله أبو البقاء: «المعنى: هذا بلاغٌ للناسِ وللإِنذار، فتعلَّق بالبلاغ أو بمحذوف إذا جَعَلْتَ» الناس «صفةً، ويجوز أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ تقديره: ولِيُنْذَروا به أُنْزِل وتُلِي» . قلت: فيؤدي التقدير إلى أَنْ يَبْقى التركيبُ: هذا بلاغٌ للإِنذار، والإِنذارُ لا يتأتَّى فيه ذلك.

oldukça gariptir. Dokuzuncusu: Ebu'l-Bekā'nın şu sözüdür: «Mana: 'Bu, insanlar için ve uyarı için bir tebliğdir' şeklindedir. Böylece eğer 'الناس' lafzını sıfat yaparsan 'tebliğ'e veya mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Takdiri 'onunla uyarılsınlar diye indirildi ve okundu' şeklinde olan mahzuf bir fiile taalluk etmesi de caizdir.» Derim ki: Bu takdir terkibin 'Bu, uyarı için bir tebliğdir' şeklinde kalmasına yol açar ki uyarı için bu durum uygun düşmez.

وقرأ العامَّة: «لِيُنْذَرُوا» مبنياً للمفعول، وقرأ مجاهد وحميد بن قيس: «ولِتُنْذِرُوا» بتاءٍ مضمومة وكسرِ الذال، كأنَّ البلاغَ للعموم والإِنذار للمخاطبين.

Cumhur meçhul sîgasıyla «لِيُنْذَرُوا» şeklinde okumuştur. Mücâhid ve Humeyd b. Kays ise zammeli tâ ve kesreli zâl ile «وَلِتُنْذِرُوا» şeklinde okumuşlardır; sanki tebliğ genele, uyarı ise muhataplara yöneliktir.

وقرأ يحيى بن عُمارة الذارع عن أبيه، وأحمد بن يزيد بن أسيد السلمي. «ولِيُنْذَرُوا» بفتح الياء والذال مِنْ نَذَر بالشيء، أي: عَلِم به فاستعدَّ له، قالوا: ولم يُعرف له مصدرٌ فهو كَعَسَى وغيرِها من الأفعالِ التي لا مصادرَ لها.

Yahya b. Umâre ez-Zâri' babasından, Ahmed b. Yezîd b. Useyd es-Sülemî de yâ ve zâl harflerinin fethasıyla, نَذَرَ بِالشَّيْءِ (bir şeyi bildi ve ona hazırlandı) fiilinden «وَلِيَنْذَرُوا» şeklinde okumuşlardır. Âlimler: «Bunun bir masdarı bilinmemektedir; dolayısıyla عَسَى ve masdarı bulunmayan diğer fiiller gibidir» demişlerdir.