٢٨٨ - ٨- فلم أرَ مثلَهُم أبطالَ حربٍ ... غداةَ الرَّوْعِ إذ خِيْفَ البوارُ
288 - 8- Korku sabahında, helakten korkulduğu vakit, savaş kahramanı olarak onlar gibisini görmedim.
وأصلُه من الكَسادِ، كما قيل: كَسَد حتى فَسَد، ولَمَّا كان الكسادُ يؤدي إلى الفسادِ والهلاكِ أُطْلِقَ عليه البَوار. ويقال: بار يَبُورُ بَواراً وبُوراً، ورجل حائرٌ بائرٌ، وقوله تعالى: {وَكُنتُمْ قَوْماً بُوراً} [الفتح: ١٢] يحتمل أن يكونَ مصدراً وُصِفَ به الجمعُ، وأن يكونَ جمع بائر في المعنى. ومِنْ وقوعِ «بُور» على الواحد قوله:
Aslı kesatlıktan (durgunluk/elde kalma) gelir; nitekim «bozuluncaya kadar elde kaldı/satılmadı» denilir. Kesatlık fesada ve helake yol açtığı için ona *bevâr* (helak) denilmiştir. «بَارَ يَبُورُ بَوَاراً وَبُوراً» denilir. «رَجُلٌ حَائِرٌ بَائِرٌ» (şaşkın ve helak olmuş adam) da denir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكُنتُمْ قَوْماً بُوراً} [el-Feth: 12] “ve helake mahkûm bir topluluk oldunuz” kavlindeki [bûr lafzının], kendisiyle çoğulun nitelendiği bir masdar olması da, mana bakımından «bâir»in (helak olanın) çoğulu olması da muhtemeldir. «Bûr» lafzının tekil için kullanımına şairin şu sözü örnektir:
٢٨٨ - ٩- يا رسولَ المَليكِ إنَّ لساني ... راتِقٌ ما فَتَقْتُ إذ أنا بُوْرُ
288 - 9- Ey Hükümran'ın (Allah'ın) elçisi! Şüphesiz benim dilim, ben helak olmuş bir haldeyken yırttığım (bozduğum) şeyi tamir edicidir.
أي: هالِكٌ.
Yani: Helak olmuş [kimsedir].
قوله تعالى: {لِّيُضِلُّواْ} : قرأ ابن كثير وأبو عمرو هنا: {وَجَعَلُواْ للَّهِ أَندَاداً لِّيَضِلُّواْ} بفتح الياء، والباقون بضمِّها، مِنْ «أَضَلَّه» . واللامُ هي لامُ الجرِّ مضمرةً «أنْ» بعدها، وهي لامُ العاقبةِ لمَّا كان مآلُهم إلى كذلك. ويجوز أن تكونَ للتعليل. وقيل: هي مع فتحِ الياءِ للعاقبةِ فقط، ومع ضمِّها محتملةٌ للوجهين، كأنَّ هذا القائلَ تَوَهَّم أنهم لم يجعلوا الأندادَ لضلالِهم، وليس كما زَعَم؛ لأنَّ منهم مَنْ كفر عناداً، واتخذ الآلهةَ ليضلَّ بنفسِه.
Cenâb-ı Hakk'ın {لِّيُضِلُّواْ} “saptırmak için” kavli: İbn Kesîr ve Ebû Amr burada {وَجَعَلُواْ للَّهِ أَندَاداً لِّيَضِلُّواْ} “Allah'a ortaklar koştular ki sapsınlar diye” kısmını yâ harfinin fethasıyla okumuştur; diğer [kurrâ] ise «أَضَلَّهُ» (onu saptırdı) fiilinden hareketle yâ'nın dammesiyle okumuştur. Buradaki lâm, sonrasında «en» takdir edilen harf-i cer lâmıdır. Akıbetleri buna vardığı için akıbet lâmıdır. Ta'lil (sebep bildirme) lâmı olması da caizdir. Yâ'nın fethasıyla sadece akıbet için olduğu, dammesiyle ise her iki veche muhtemel olduğu da söylenmiştir; sanki bu sözü söyleyen kimse onların ortakları kendi sapıklıkları için edinmediklerini zannetmiştir. Oysa durum onun iddia ettiği gibi değildir; çünkü onlardan bazıları inat yüzünden küfre sapmış ve bizzat yoldan çıkmak için ilahlar edinmiştir.
قوله: {فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النار} «إلى النارِ» خبرُ «إنَّ» . و «المصير» مصدرٌ ل صار التامة، أي: فإنَّ مرجعَكم كائن إلى النار. وأجاز الحوفيُّ أَنْ يتعلقَ «إلى النار» ب «مصيرَكم» . وقد ردَّ هذا بعضُهم بأنه لو جعلناه مصدراً صار بمعنى انتقل، و «إلى النار» متعلقٌ به، بقيَتْ «إنَّ» بلا خبر، لا يقال: خبرُها حينئذ محذوفٌ؛ لأنَّ حَذْفَه في مثل هذا يَقِلُّ، وإنما يكثرُ حَذْفُه إذا كان الاسمُ نكرةً: والخبرُ ظرفاً أو جارَّاً كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın {فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النار} “şüphesiz varacağınız yer ateştir” kavlinde «إِلَى النَّارِ», «إنَّ»nin haberidir. «المَصِيرُ» tam fiil olan «صَارَ»nın masdarıdır; yani: «Şüphesiz dönüşünüz ateşe olacaktır.» Havfî «إِلَى النَّارِ» ifadesinin «مَصِيرَكُمْ» lafzına müteallık olmasını caiz görmüştür. Bazıları ise bunu şu gerekçeyle reddetmiştir: Eğer onu masdar yaparsak «intakale» (intikal etti/gitti) manasında olur, «إِلَى النَّارِ» de ona müteallık olursa, «إنَّ» habersiz kalır. Bu durumda haberinin mahzuf olduğu söylenemez; çünkü böylesi yerlerde onun hazfi azdır. Onun hazfi ancak isim nekre, haber de zarf veya câr-mecrûr olduğunda çokça vuku bulur; nitekim şair şöyle demiştir:
٢٨٩ - ٠- إنَّ مَحَلاًّ وإنْ مُرْتَحَلا ... وإنَّ في السَّفْرِ ما مَضَى مَهَلا
289 - 0- Muhakkak bir konaklama ve muhakkak bir göçme vardır / Ve şüphesiz yolculukta geçen süre için bir mühlet vardır.
قوله تعالى: {قُل لِّعِبَادِيَ الذين آمَنُواْ يُقِيمُواْ} فيه أوجهٌ، أحدُها: أنَّ «يُقيموا» مجزومٌ بلامِ أمرٍ محذوفةٍ تقديرُه: ليقيموا، فحُذِفَتْ وبقي عملُها، كما يُحْذَفُ الجارُّ ويبقى عملُه، كقولِه:
Cenâb-ı Hakk'ın {قُل لِّعِبَادِيَ الذين آمَنُواْ يُقِيمُواْ} “İman eden kullarıma söyle: Namazı dosdoğru kılsınlar” kavlinde [birkaç] vecih vardır. Birincisi: «يُقِيمُوا» lafzının takdiri «لِيُقِيمُوا» (kılsınlar) şeklinde olan mahzuf bir emir lâmı ile meczûm olmasıdır; [emir lâmı] hazfedilmiş fakat ameli baki kalmıştır; nitekim harf-i cer hazfedilip amelinin baki kalması gibi, şairin şu sözünde olduğu gibi:
٢٨٩ - ١- محمدُ تَفْدِ نفسَك كلُ نفسٍ ... إذا ما خِفْتَ مِنْ شيءٍ تَبالا
289 - 1- Ey Muhammed! Bir şeyin vebalinden korktuğun zaman, her can senin canına feda olsun!
يريد: لِتَفْدِ. أنشده سيبويه، إلا أنَّه خَصَّه بالشعر. قال الزمخشري: «ويجوزُ أن يكونَ» يُقيموا «و» يُنْفِقوا «بمعنى: لِيُقيموا ولِيُنْفقوا، ويكون هذا هو المَقُولَ. قالوا: وإنما جاز حَذْفُ اللامِ لأنَّ الأمرَ الذي هو» قُلْ «عِوَضٌ منها، ولو قيل: يقيموا الصلاة ويُنفقوا ابتداءً بحذف اللام لم يَجُزْ» . قلت: وإلى قريبٍ من هذا نحا ابن مالك فإنه جَعَلَ حَذْفَ
«لِتَفْدِ» (feda olsun) demek istemektedir. Bunu Sîbeveyh şiir olarak inşad etmiş, ancak bunu şiire has kılmıştır. Zemahşerî şöyle demiştir: ««يُقِيمُوا» ve «يُنْفِقُوا» lafızlarının «لِيُقِيمُوا» (kılsınlar) ve «لِيُنْفِقُوا» (infak etsinler) manasında olması ve makûlün (söylenen sözün) de bu olması caizdir. Dediler ki: Lâmın hazfedilmesi ancak emir olan «قُلْ» (söyle) lafzının ondan bedel (ivaz) olması sebebiyledir. Şayet lâm hazfedilerek baştan 'يقيموا الصلاة وينفقوا' denilseydi caiz olmazdı.» Derim ki: İbn Mâlik de buna yakın bir görüş benimsemiş ve bu lâmın hazfedilmesini
هذه اللامِ على أضربٍ: قليلٍ وكثيرٍ ومتوسطٍ. فالكثيرُ: أن يكونَ قبلَه قولٌ بصيغة الأمر كالآيةِ الكريمةِ، والقليلُ: أن لا يتقدَّمَ قولٌ كقوله: «محمدُ تَفْدِ» البيت، والمتوسط: أن يتقدَّمَ بغيرِ صيغةِ الأمرِ كقوله:
kısımlara ayırmıştır: Az, çok ve orta. Çok olanı: Ayet-i kerimede olduğu gibi kendisinden önce emir sîgasıyla bir sözün geçmesidir. Az olanı: «محمدُ تَفْدِ» beytinde olduğu gibi öncesinde bir sözün geçmemesidir. Orta olanı ise: Şairin şu sözünde olduğu gibi öncesinde emir sîgası dışında bir sözün geçmesidir:
٢٨٩ - ٢- قُلْتُ لبَوَّابٍ لديهِ دارُها ... تِيْذَنْ فإني حَمْؤُها وجارُها
289 - 2- Evi yanında bulunan bir kapıcıya: 'İzin versin, çünkü ben onun kayınbiraderi ve komşusuyum' dedim.
الثاني: أنَّ «يُقيموا» مجزوم على جوابِ «قُلْ» ، وإليه نحا الأخفش والمبرد. وقد رَدَّ الناسُ عليهما هذا بأنه لا يلزمُ مِنْ قوله لهم: أقيموا «أَنْ يَفْعلوا، وكم مَنْ تخلَّف عن هذا الأمر. وقد أجيب عن هذا: بأنَّ المرادَ بالعباد المؤمنون، ولذلك أضافهم إليه تشريفاً، والمؤمنون متى أَمَرَهم امْتَثَلُوا.
İkincisi: «يُقِيمُوا» lafzının «قُلْ» emrinin cevabı olarak meczûm olmasıdır; Ahfeş ve el-Müberred bu görüşe meyletmiştir. İnsanlar (âlimler) onlara şu gerekçeyle karşı çıkmışlardır: Onlara «namazı kılın» denilmesinden bunu mutlaka yapmaları gerekmez; nitekim bu emre muhalefet eden nice kimseler vardır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Kullardan maksat müminlerdir, bu sebeple Allah onları şereflendirmek için Zatına izafe etmiştir; müminler ise kendilerine emredildiği vakit emre uyarlar.
الثالث: أنه مجزومٌ على جوابِ المقولِ المحذوفِ تقديره: قل لعبادي: أقيموا وأَنْفِقُوا، يُقيموا وينفقوا. قال أبو البقاء: وعزاه للمبرد-» كذا ذكره جماعة ولم يتعرَّضوا لإِفسادِه. وهو فاسد لوجهين، أحدُهما: أنَّ جوابَ الشرطِ يُخالِفُ الشرطَ: إمَّا في الفعلِ أو في الفاعل أو فيهما، فأمَّا إذا كان مثلَه في الفعلِ والفاعلِ فهو خطأٌ كقولِك: قم تقمْ، والتقديرُ على ما ذُكِرَ في هذا الوجه: إنْ يُقيموا يُقيموا. والوجه الثاني: أنَّ الأمرَ المقدَّرَ للمواجهة، و «يُقيموا» على لفظ الغَيْبَةِ وهو خطأٌ، إذا كان الفاعل
Üçüncüsü: Mahzuf makûlün (sözün) cevabı olarak meczûm olmasıdır; takdiri şöyledir: «Kullarıma: Kılın ve infak edin, de ki kılsınlar ve infak etsinler.» Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: Bunu el-Müberred'e nispet etmiştir- Bir topluluk bunu böyle zikretmiş ve fasit olduğuna değinmemiştir. Oysa bu iki yönden fasittir: Birincisi: Şartın cevabı, ya fiilde, ya failde ya da her ikisinde şarta muhalif olur. Fiil ve failde şartın aynısı olursa hata olur; nitekim «قم تقم» (kalk, kalkarsın) demen gibi. Bu vecihte zikredilen takdire göre mana: «Şayet kılarlarsa kılarlar» şeklinde olur. İkinci vecih: Takdir edilen emir muhatap içindir, «يُقِيمُوا» ise gâib lafzı üzeredir; fail tek olunca bu hatadır.
واحداً «. قلت: أمَّا الإِفسادُ الأولُ فقريبٌ، وأمَّا الثاني فليس بشيء؛ لأنه يجوز أن يقول: قل لعبدي أَطِعْني يُطِعْك، وإن كان للغَيْبة بعد المواجهة باعتبارِ حكايةِ الحال.
Derim ki: Birinci ifsad (itiraz) tutarlıdır; ikinciye gelince bir değer taşımaz; çünkü hâl hikâyesi itibarıyla hitaptan sonra gâib için olsa bile: «Kuluma bana itaat et de, sana itaat etsin» demesi caizdir.
الرابع: أنَّ التقديرَ: إن تَقُلْ لهم: أقيموا، يُقيموا، وهذا مَرْوِيٌّ عن سيبويه فيما حكاه ابن عطية. قلت: وهذا هو القولُ الثاني.
Dördüncüsü: Takdirin «Şayet onlara kılın dersen, kılarlar» şeklinde olmasıdır. İbn Atiyye'nin aktardığına göre bu Sîbeveyh'ten rivayet edilmiştir. Derim ki: Bu da ikinci görüştür.
الخامس: قال ابن عطية:» ويحتمل أن يكونَ «يُقيموا» جوابَ الأمرِ الذي يعطينا معناه قولُه «قُلْ» ؛ وذلك أن تجعلَ قولَه «قُلْ» في هذه الآيةِ بمعن بَلّغْ وأَدِّ الشريعةَ يُقيموا «.
Beşincisi: İbn Atiyye şöyle demiştir: ««يُقِيمُوا» lafzının, «قُلْ» kavlinin bize anlamını verdiği emrin cevabı olması muhtemeldir; bu da bu ayetteki «قُلْ» kavlini «Tebliğ et ve şeriatı ulaştır ki [namazı] kılsınlar» manasında kılmandır.»
السادس: قال الفراء:» الأمرُ معه شرطٌ مقدَّرٌ تقول: «أَطِعِ اللهَ يُدْخِلْكَ الجنَّةَ» .
Altıncısı: Ferrâ şöyle demiştir: «Emir ile birlikte mukadder bir şart vardır; nitekim: 'Allah'a itaat et, seni cennete koysun' dersin.»
والفرقُ بين هذا وبين ما قبله: أنَّ ما قبله ضُمِّن فيه الأمرُ نفسُه معنى الشرط، وفي هذا قُدر فعلُ الشرطِ بعد فعلِ الأمرِ مِنْ غيرِ تضمينٍ.
Bununla bir önceki arasındaki fark şudur: Bir öncekinde emrin bizzat kendisine şart anlamı yüklenmiştir; bunda ise tazmin olmaksızın emir fiilinden sonra şart fiili takdir edilmiştir.
السابع: قال الفارسيُّ: «إنَّه مضارعٌ صُرِف عن الأمرِ إلى الخبرِ ومعناه: أقيموا» . وهذا مردودٌ؛ لأنه كان ينبغي أن يُثْبِتَ نونَه الدالَّةَ على إعرابه. وأُجيبَ عن هذا بأنه بُني لوقوعِه موقعَ المبني، كما بُني المنادى في نحو: «يا زيدُ» لوقوعِه موقعَ الضمير، ولو قيل بأنه حُذِفَتْ نونُه تخفيفاً على
Yedincisi: Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: «Bu, emirden habere çevrilmiş bir muzaridir; anlamı ise 'kılın' demektir.» Bu görüş merduttur; zira irabını gösteren nun harfini sabit kılması gerekirdi. Buna şöyle cevap verilmiştir: Tıpkı «يَا زَيْدُ» örneğindeki münâdânın zamir yerine geçtiği için mebni kılınması gibi, o da mebni bir lafzın yerine geçtiği için mebni kılınmıştır. Şayet nun harfinin hafifletme (tahfif) amacıyla şu hadisteki hazif kabilinden hazfedildiği söylenseydi:
حَدِّ حَذْفها في قولِه: «لا تَدْخُلوا الجنَّة حتى تؤمنوا، ولا تؤمنوا حتى تحابُّوا» .
[Peygamber'in] «İman etmedikçe cennete giremezsiniz, birbirinizi sevmedikçe de [kâmil manada] iman etmiş olmazsınız» sözündeki nun hazfi kabilinden olduğu [söylenseydi daha uygun olurdu].
وفي معمول «قُلْ» ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: الأمرُ المقدَّرُ، أي: قُلْ لهم: أقيموا، يُقيموا، الثاني: أنه نفسُ «يُقيموا» على ما قاله ابنُ عطية الثالث: أنَّه الجملةُ من قولِه {الله الذي خَلَقَ} إلى آخره، قاله ابن عطية. وفيه تفكيكٌ للنَّظْم، وجَعْلُ الجملةِ «يُقيموا الصلاة» إلى آخره مُفلتاً ممَّا قبلَه وبعدَه، أو يكونُ جواباً فَصَل بين القولِ ومعمولِه، لكنه لا يترتَّبُ على قولِ ذلك إقامةُ الصلاةِ والإِنفاقُ، إلا بتأويلٍ بعيدٍ جداً.
«قُلْ» fiilinin ma'mûlünde üç vecih vardır: Birincisi: Mukadder olan emirdir, yani: «Onlara kılın de ki kılsınlar.» İkincisi: İbn Atiyye'nin dediğine göre bizzat «يُقِيمُوا» lafzıdır. Üçüncüsü: İbn Atiyye'nin belirttiği üzere {الله الذي خَلَقَ} “Allah O'dur ki yarattı...” kavlinden sonuna kadar olan cümledir. Fakat bunda nazmın (metin örgüsünün) dağılması ve «namazı kılsınlar»dan sonuna kadar olan cümlenin öncesinden ve sonrasından kopuk hale getirilmesi veya söz ile ma'mûlü arasına giren bir cevap olması durumu vardır; ancak bu sözün söylenmesine namaz kılmanın ve infak etmenin terettüp etmesi (bağlanması) son derece uzak bir tevil olmaksızın mümkün değildir.
قوله: «سِرَّاً وعلانِيَةً» في نصبِهِما ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُهما: أنهما حالان ممَّا تقدَّم، وفيهما ثلاثةُ التأويلاتِ في «زيد عَدْل» ، أي: ذوي سر وعلانية أو مُسِرِّين ومُعْلِنين، أو جُعِلوا نفسَ السِّرِّ والعَلانية مبالغةً. الثاني: أنهما منصوبان على الظرف، أي: وَقْتَيْ سِرٍّ وعلانية. الثالث: أنهما/ منصوبان على المصدرِ، أي إنفاق سرّ وإنفاق علانية.
«سِرّاً وَعَلاَنِيَةً» kavlinin nasbında üç vecih vardır: Birincisi: Önce geçen ifadeden hâl olmalarıdır; bunlarda «زَيْدٌ عَدْلٌ» ifadesindeki üç tevil geçerlidir; yani: «Gizlilik ve açıklık sahibi olarak» veya «gizleyenler ve açığa vuranlar olarak» ya da mübalağa yoluyla gizlilik ve açıklığın kendisi kılınmışlardır. İkincisi: Zarf olarak mansûb olmalarıdır, yani: «Gizlilik ve açıklık vakitlerinde». Üçüncüsü: Masdar olarak mansûb olmalarıdır, yani: «Gizli infak ve açık infak».
قوله: «مِنْ قبل» متعلِّقٌ ب «يُقيموا» و «يُنْفِقوا» ، أي: يفعلون ذلك قبل هذا اليوم.
«مِنْ قَبْلِ» kavli «يُقِيمُوا» ve «يُنْفِقُوا» fiillerine müteallıktır; yani: Bu günden önce bunu yaparlar.
وقد تقدَّم خلاف القراء في {لاَّ بَيْعٌ فِيهِ وَلاَ خِلاَلٌ} . والخِلال: المُخالَّة وهي المصاحبةُ. يقال: خالَلْتُه خِلالاً ومُخَالَّةً. قال طرفة:
Kurrânın {لاَّ بَيْعٌ فِيهِ وَلاَ خِلاَلٌ} “içinde hiçbir alışveriş ve hiçbir dostluğun olmadığı...” kavlindeki ihtilafı daha önce geçmişti. *el-Hilâl* (الْخِلَال), dostluk (*el-muhâlle*) yani arkadaşlık demektir. «خَالَلْتُهُ خِلاَلاً وَمُخَالَّةً» (onunla dost oldum) denilir. Tarafe şöyle demiştir:
٢٨٩ - ٣- كلُّ خليلٍ كنتُ خالَلْتُه ... لا تَرَكَ اللهُ له واضِحَهْ
289 - 3- Dostluk kurduğum her dostun / Allah [ağzında] parlayan tek bir ön dişini dahi bırakmasın!
وقال امرؤ القيس:
İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:
٢٨٩ - ٤- صَرَفْتُ الهَوَى عنهنَّ مِنْ خشيةِ الرَّدى ... ولستُ بمَقْلِيِّ الخِلالِ ولا قالِ
289 - 4- Helak korkusundan dolayı sevgiyi onlardan uzaklaştırdım / Oysa ben ne dostluğu terk edilenim ne de [dostluğu] terk edenim.
وقال الأخفش: «خِلال جمعاً لخُلَّة، نحو: بُرْمَة وبِرام» .
Ahfeş şöyle demiştir: «*Hilâl* (خِلَال), tıpkı *bürme-birâm* (tencere-tencereler) gibi *hulle* (خُلَّة / dostluk) kelimesinin çoğuludur.»
قوله تعالى: {مِنَ السمآء} يجوز أن يتعلَّق بأًنْزَل، و «مِنْ» لابتداءِ الغاية، وأن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه حالٌ مِنْ «ما» لأنه صفةٌ، في الأصل، وكذلك «مِن الثمرات» في الوجهين.
Cenâb-ı Hakk'ın {مِنَ السمآء} “gökten” kavlinin «أَنْزَلَ» fiiline müteallık olması ve «مِنْ» edatının ibtidâ-i gâye (başlangıç) bildirmesi caiz olduğu gibi; aslında sıfat olduğu için «مَاءً» lafzından hâl olarak mahzufa müteallık olması da caizdir. Aynı şekilde her iki vecihte {مِنَ الثَّمَرَاتِ} “ürünlerden” kavli de böyledir.
وجَوَّز الزمخشريُّ وابنُ عطيةَ أن تكونَ «مِنْ» لبيان الجنسِ، أي: رِزْقاً هو الثمرات. ويُرَدُّ عليهما: بأنَّ التي للبيان إنما تجيء بعد المبهم. وقد يُجاب عنهما: بأنهما أرادا ذلك من حيث المعنى لا الإِعراب. وقد تقدَّم الكلامُ في ذلك في البقرة.
Zemahşerî ve İbn Atiyye «مِنْ» harf-i cerinin cins beyanı için olmasını da caiz görmüşlerdir; yani: «Meyvelerden ibaret olan bir rızık». Onlara şu gerekçeyle itiraz edilir: Beyan için olan [min] ancak mübhem lafızdan sonra gelir. Onlara şöyle cevap verilebilir: Onlar bunu irap açısından değil mana açısından kastetmişlerdir. Buna dair açıklama daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.
و «بأَمْرِهِ» يجوز ان يكونَ متعلِّقاً ب «تَجْرِي» ، أي: بسببِه، أو بمحذوفٍ على أنها للحالِ، أي: ملتبسةً به.
«بِأَمْرِهِ» kavlinin «تَجْرِي» fiiline müteallık olması caizdir; yani: «O'nun emri/sebebiyle». Veya hâl olarak mahzufa müteallık olması da caizdir; yani: «O'nun emrine bağlı olarak».
قوله تعالى: و {دَآئِبَينَ} : حالٌ مِنَ الشمسِ والقمرِ، وتقدَّم اشتقاقُ الدَّأْبِ.
Cenâb-ı Hakk'ın {دَآئِبَينَ} “âdetleri üzere seyreden” kavli güneş ve aydan hâldir. *De'b* (دَأْب) kelimesinin iştikakı (türeyişi) daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {مِّن كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ} : العامَّةُ على إضافةِ «كُلّ» إلى «ما» وفي «مِنْ» قولان، أحدُهما: أنها زائدةٌ في المفعولِ الثاني، أي: كُلِّ ما سألمتموه، وهذا إنما يتأتَّى على قولِ الأخفش. والثاني: أن تكونَ تبعيضيَّةً، أي: آتاكم بعضَ جميعِ ما سالتموه نظراً لكم ولمصالحكم، وعلى هذا فالمفعولُ محذوفٌ، تقديرُه، وآتاكم شيئاً مِنْ كُلِّ ما سألتموه، وهو رأيُ سيبويه.
Cenâb-ı Hakk'ın {مِّن كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ} “kendisinden istediğiniz her şeyden...” kavlinde: Cumhur «كُلّ» lafzını «مَا» lafzına izafe ederek okumuştur. «مِنْ» hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İkinci mef'ûlde zâid olmasıdır; yani: «İstediğiniz her şeyi [verdi]». Bu ancak Ahfeş'in kavline göre mümkündür. İkincisi: Teb'îziyye (kısmîlik bildiren) olmasıdır; yani: Size ve maslahatlarınıza riayet ederek istediğiniz şeylerin tamamının bir kısmını size verdi. Buna göre mef'ûl mahzuftur, takdiri: «Kendisinden istediğiniz her şeyden bir şey verdi» şeklindedir ve bu Sîbeveyh'in görüşüdür.
و «ما» يجوز فيها أن تكونَ موصولةً اسمية أو حرفية أو نكرةً موصوفةً، والمصدرُ واقعٌ موقعَ المفعولِ، أي: مَسْؤولكم. فإن كانت مصدريَّةً فالضميرُ في «سَأَلْتموه» عائدٌ على الله تعالى، وإن كانتْ موصولةً أو موصوفةً كان عائداً عليها، ولا يجوزُ أن يكون عائداً على اللهِ تعالى، وعائدُ الموصولِ أو الموصوفِ محذوفٌ؛ لأنه: إمَّا أن يُقَدَّر متصلاً: سألتموهوه أو منفصلاً: سألتموه إياه، وكلاهما لا يجوز فيه الحَذْفُ لِما قدَّمْتُ لك أولَ البقرةِ في قوله {وَممَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} .
«مَا» lafzının ism-i mevsûl, harf-i mevsûl (masdariyye) veya sıfatlanmış nekre olması caizdir; masdar ise mef'ûl makamına kaimdir, yani: «İstediğiniz şeyi». Şayet masdariyye olursa «سَأَلْتُمُوهُ»deki zamir Cenâb-ı Hakk'a döner. Şayet ism-i mevsûl veya sıfatlanmış nekre olursa zamir «mâ»ya döner. Zamirin Cenâb-ı Hakk'a dönüp mevsûlün veya mevsûfun aid zamirinin mahzuf olması ise caiz değildir; çünkü [bu takdirde] aid zamiri ya muttasıl olarak 'سألتموهوه' şeklinde ya da munfasıl olarak 'سألتموه إياه' şeklinde takdir edilmelidir; Bakara Suresi'nin başında {وَممَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler” kavlinde sana açıkladığım gerekçeden ötürü her iki durumda da hazif caiz değildir.
وقرأ ابنُ عباس ومحمد بن علي وجعفر بن محمد والحسن والضحّاك وعمرو بن فائد وقتادة وسلام ويعقوب ونافع في روايةٍ، {مِّن كُلِّ} منونةً. وفي «ما» على هذه القراءة وجهان، أحدُهما: أنها نافية، وبه بدأ الزمخشري فقال: «وما سأَلْتُموه نفيٌ، ومحلُّه النصبُ على الحال، أي:
İbn Abbas, Muhammed b. Ali, Cafer b. Muhammed, Hasan, Dahhâk, Amr b. Fâid, Katâde, Sellâm, Ya'kûb ve bir rivayette Nâfi {مِّن كُلٍّ} şeklinde tenvinli okumuşlardır. Bu kıraate göre «مَا» hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Nâfiye (olumsuzluk eki) olmasıdır. Zemahşerî söze bununla başlayarak şöyle demiştir: ««وَمَا سَأَلْتُمُوهُ» nefiydir, mahalli hâl olarak nasbdır, yani:
آتاكم من جميعِ ذلك غيرَ سائِلية» . قلت: ويكون المفعولُ الثاني هو الجارِّ مِنْ قوله «مِنْ كُلٍ» ، كقوله: {وَأُوتِيَتْ مِن كُلِّ شَيْءٍ} [النمل: ٢٣] .
bütün bunlardan siz istemeksizin size verdi.» Derim ki: Bu durumda ikinci mef'ûl, {وَأُوتِيَتْ مِن كُلِّ شَيْءٍ} [en-Neml: 23] “ve ona her şeyden verilmiştir” kavlinde olduğu gibi «مِنْ كُلٍّ» ifadesindeki câr-mecrûr olur.
والثاني: أنها موصولةٌ بمعنى الذي، هي المفعول الثاني لآتاكم. وهذا التخريجُ الثاني أَوْلَى، لأنَّ في الأول منافاةً في الظاهر لقراءةِ العامَّة. قال الشيخ: «ولما أحسَّ الزمخشريُّ بظهورِ التنافي بين هذه القراءةِ وبين تلك قال:» ويجوز أن تكونَ «ما» موصولةً على: وآتاكم مِنْ كُلِّ ذلك ما احتجتم إليه، ولم تصلُحْ أحوالُكُم ولا معائِشُكم إلا به، فكأنكم طلبتموه أو سألتموه بلسانِ الحال، فتأوَّل «سَأَلْتموه» بمعنى ما احتجتم إليه «.
İkincisi: «الَّذِي» manasında ism-i mevsûl olup «آتَاكُمْ» fiilinin ikinci mef'ûlü olmasıdır. Bu ikinci tahrîc daha evlâdır; zira birincisinde zahirde cumhurun kıraatine bir zıtlık vardır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Zemahşerî bu kıraat ile diğeri arasındaki zahirî zıtlığı fark edince şöyle demiştir: '«مَا» lafzının: 'Bütün bunlardan ihtiyaç duyduğunuz, durumlarınızın ve maişetinizin ancak kendisiyle düzeldiği şeyleri size verdi; böylece sanki siz onu lisan-ı hâl ile talep ettiniz veya istediniz' manasında mevsûl olması da caizdir.' Böylece «سَأَلْتُمُوهُ» ifadesini 'ihtiyaç duyduğunuz şeyler' manasında tevil etmiştir.»
قول:» نعمةَ «في معنى المُنْعِمِ به، وخُتِمَتْ هذه ب {إِنَّ الإنسان لَظَلُومٌ} ، ونظيرتُها في النحل ب {إِنَّ الله لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ} [النحل: ١٨] ، لأنَّ في هذه تقدَّمَ قولُه {أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين بَدَّلُواْ نِعْمَةَ الله كُفْراً} [إبراهيم: ٢٨] ، وبعده {وَجَعَلُواْ للَّهِ أَندَاداً} [إبراهيم: ٣٠] ، فجاء قولُه {إِنَّ الإنسان} شاهداً بقُبْحِ مَنْ فَعَلَ ذلك، فناسَبَ خَتْمَها بذلك، والتي في النحل ذكر فيها عدةَ تفصيلاتٍ وبالَغَ فيها، وذكر قولَه {أَفَمَن يَخْلُقُ كَمَن لاَّ يَخْلُقُ} [النحل: ١٧] ، أي: مَنْ أوجَدَ هذه النِّعَمَ السابقَ ذكرُها كَمَنْ لم يَقْدِرْ منها على شيءٍ، فَذَكَرَ أيضاً أنَّ مِنْ جملة تَفَضُّلاتِه اتصافَه بهاتين الصفتين.
«نِعْمَةَ» kavli nimet olarak verilen şey (mün'am bih) anlamındadır. Bu ayet {إِنَّ الإنسان لَظَلُومٌ} “şüphesiz insan çok zalimdir...” ile biterken, Nahl Suresi'ndeki benzeri {إِنَّ الله لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ} [en-Nahl: 18] “şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” ile bitmiştir; çünkü bu surede öncesinde {أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين بَدَّلُواْ نِعْمَةَ الله كُفْراً} [İbrâhîm: 28] “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri görmedin mi?” kavli, sonrasında ise {وَجَعَلُواْ للَّهِ أَندَاداً} [İbrâhîm: 30] “ve Allah'a ortaklar koştular” kavli geçmiştir. Dolayısıyla {إِنَّ الإنسان} “şüphesiz insan...” kavli bunu yapan kimsenin çirkinliğini gösteren bir şahit olarak gelmiş ve ayetin bununla bitirilmesi uygun düşmüştür. Nahl Suresi'ndekinde ise birçok ayrıntı zikredilmiş ve bunlara vurgu yapılmış; ardından {أَفَمَن يَخْلُقُ كَمَن لاَّ يَخْلُقُ} [en-Nahl: 17] “Yaratan, yaratamayan gibi midir?” kavli zikredilmiştir; yani daha önce zikredilen bu nimetleri var eden kimse, bunlardan hiçbirine güç yetiremeyen gibi midir? Böylece O'nun lütufları cümlesinden olarak bu iki sıfatla nitelenmiş olduğunu da zikretmiştir.
قوله تعالى: {هذا البلد آمِناً} : مفعولا الجَعْلِ التصييري، وقد تقدَّم تحريرُه في البقرة. قال الزممخشري: «فإن قلت: أيُّ فَرْقٍ بين قولِه {اجعل هذا بَلَداً آمِناً} [البقرة: ١٢٦] وبين قولِه {هذا البلد آمِناً} ؟ قلت: قد سأل في الأول أن يجعلَه مِنْ جملة البلادِ التي يأْمَنُ أهلُها ولا يخافون، وفي الثاني أن يُخْرجَه مِنْ صفةٍ كان عليها من الخوفِ إلى ضِدِّها من الأمنِ، كأنه قال: هو بلدٌ مَخُوفٌ فاجْعَلْه آمِناً» .
Cenâb-ı Hakk'ın {هذا البلد آمِناً} “bu şehri güvenli [kıl]” kavli dönüştürme bildiren *ce'l* fiilinin iki mef'ûlüdür; bunun tahkiki daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'O'nun {اجعل هذا بَلَداً آمِناً} [el-Bakara: 126] “burayı güvenli bir şehir kıl” kavli ile {هذا البلد آمِناً} “bu şehri güvenli [kıl]” kavli arasındaki fark nedir?' dersen, derim ki: Birincisinde orayı ahalisinin güvende olduğu ve korkmadığı beldelerden biri kılmasını istemiştir; ikincisinde ise orayı üzerinde bulunduğu korku halinden çıkarıp zıddı olan güvenliğe kavuşturmasını istemiştir; sanki: 'Burası korkulu bir beldedir, onu güvenli kıl' demiştir.»
قوله: {واجنبني} يُقال: جَنَبَه شرَّاً، / وأَجْنَبَه إياه، ثلاثياً، ورباعياً، وهي لغةُ نجدٍ، وجَنِّبه إياه مشدداً، وهي لغةُ الحجازِ، وهو المَنْعُ، وأصلُه مِنَ الجانب. وقال الراغب: «وقولُه تعالى: {واجنبني وَبَنِيَّ} مِنْ جَنَبْتُه عن كذا، أي: أَبْعَدْتُه منه. وقيل: مِنْ جَنَبْتُ الفَرَسَ كأنما أن يقودَه عن جانبِ الشِّرْك بألطافٍ منه وأسبابٍ خفيَّةٍ» .
Cenâb-ı Hakk'ın {واجنبني} “beni uzak tut” kavli: Sülâsî (üç harfli) ve rubâî (dört harfli) olarak «جَنَبَهُ شَرّاً» ve «أَجْنَبَهُ إِيَّاهُ» denir ki bu Necid lügatidir; şeddeli olarak «جَنِّبْهُ إِيَّاهُ» denir ki bu da Hicaz lügatidir; anlamı ise menetmektir ve aslı *cânib* (yan/taraf) kelimesinden gelir. Râgıb şöyle demiştir: «Cenâb-ı Hakk'ın {واجنبني وَبَنِيَّ} “beni ve oğullarımı uzak tut” kavli «جَنَبْتُهُ عَنْ كَذَا» (onu şundan uzaklaştırdım) ifadesindendir. Şirk tarafından O'ndan lütuflar ve gizli sebeplerle onu çekip götürmesi kastedilerek «جَنَبْتُ الْفَرَسَ» (atı yedekte çektim) ifadesinden geldiği de söylenmiştir.»
و {أَن نَّعْبُدَ} على حَذْفِ الحرف، أي: عن أن. وقرأ الجحدريُّ وعيسى الثقفي «وأَجْنِبْني» بقطعِ الهمزة مِنْ أَجْنَبَ.
{أَن نَّعْبُدَ} “tapmamızdan” kavli harf-i cerin hazfi takdirindedir; yani: «عَنْ أَنْ» (tapmaktan). Cahderî ve Îsâ es-Sekafî «أَجْنَبَ» fiilinden hareketle hemzenin kat'ı ile «وَأَجْنِبْنِي» şeklinde okumuşlardır.
والضميرُ في «إنَّهُنَّ» و «أَضْلَلْنَ» عائدٌ على الأصنامِ لأنها جمعُ تكسيرٍ غيرُ عاقلٍ. وقوله «مني» ، أي: من أشياعي.
«إِنَّهُنَّ» ve «أَضْلَلْنَ» lafızlarındaki zamir, gayr-ı âkıl (akılsız varlık) kırık çoğulu olduğu için putlara racidir. Cenâb-ı Hakk'ın «مِنِّي» kavli ise «benim taraftarlarımdan / benim yolumdan gidenlerden» demektir.
قوله: {وَمَنْ عَصَانِي} شرطٌ، ومحلُّ «مَنْ» الرفعُ بالابتداءِ، والجوابُ {فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} والعائدُ محذوفٌ، اي: له.
Cenâb-ı Hakk'ın {وَمَنْ عَصَانِي} “kim de bana karşı gelirse” kavli şarttır; «مَنْ» lafzının mahalli mübteda olarak refdir. Şartın cevabı ise {فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” kavlidir; aid zamiri mahzuftur, yani: «Ona karşı [çok bağışlayansın]».
قوله تعالى: {مِن ذُرِّيَّتِي} : يجوزُ أَنْ يكون المفعولُ محذوفاً، وهذا الجارُّ صفتُه، أي: أسكنْتُ ذريةً مِنْ ذريتي. ويجوز أن تكونَ «مِنْ» مزيدةً عند الأخفش.
Cenâb-ı Hakk'ın {مِن ذُرِّيَّتِي} “zürriyetimden bir kısmını” kavlinde: Mef'ûlün mahzuf olması ve bu câr-mecrûrun onun sıfatı olması caizdir; yani: «Zürriyetimden bir zürriyeti yerleştirdim.» Ahfeş'e göre «مِنْ» edatının zâid olması da caizdir.
قوله: «بوادٍ» ، أي: في وادٍ، نحو: هو بمكة.
«بِوَادٍ» kavli «فِي وَادٍ» (bir vadide) anlamındadır; nitekim «هُوَ بِمَكَّةَ» (o Mekke'dedir) denilmesi gibidir.
قوله: {عِندَ بَيْتِكَ} يجوز أن يكونَ صفةً ل «وادٍ» . وقال أبو البقاء: «ويجوز أن يكونَ بدلاً منه» ، يعني أنه يكونُ بدلَ بعضٍ مِنْ كُلّ، لأنَّ الواديَ أعمُّ مِنْ حضرةِ البيت. وفيه نظرٌ، من حيث إنَّ «عند» لا تتصرَّف.
Cenâb-ı Hakk'ın {عِندَ بَيْتِكَ} “Senin Beyt'inin yanında” kavlinin «وَادٍ» lafzı için sıfat olması caizdir. Ebu'l-Bekâ: «Ondan bedel olması da caizdir» demiştir; yani vadinin Beyt'in civarından daha genel olması sebebiyle bedel-i ba'z minel-kül olur. Ancak «عِنْدَ» lafzının gayr-ı mutasarrıf (tasarruf kabul etmeyen bir zarf) olması cihetiyle bunda tutarsızlık (nazar) vardır.
قوله: «ليُقِيموا» يجوز أَنْ تكونَ هذه اللامُ لامَ أمرٍ، وأن تكونَ لامَ علَّة. وفي متعلقها حينئذٍ وجهان، أحدُهما: أنها متعلقةٌ بأَسْكنْتُ وهو ظاهرٌ، ويكون النداءُ معترضاً. الثاني: أنها متعلقةٌ باجْنُبْني، أي: اجْنُبْهم الأصْنامَ ليُقِيموا، وفيه بُعْدٌ.
«لِيُقِيمُوا» kavli: Buradaki lâmın emir lâmı olması da illet (sebep) lâmı olması da caizdir. Bu takdirde müteallakında iki vecih vardır: Birincisi: «أَسْكَنْتُ» fiiline müteallık olmasıdır ki zahir olan da budur; bu durumda nida [cümlesi] mu'tarıza (ara cümle) olur. İkincisi: «اجْنُبْنِي» lafzına müteallık olmasıdır; yani: «Namazı kılsınlar diye onları putlardan uzak tut»; fakat bunda uzaklık vardır.
قوله: {أَفْئِدَةً مِّنَ الناس} العامَّةُ على «أفْئِدة» جمع «فُؤاد» كغُراب وأَغْربة. وقرأ هشام عن ابن عامر بياءٍ بعد الهمزة، فقيل: إشباع، كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın {أَفْئِدَةً مِّنَ الناس} “insanlardan bazı gönülleri...” kavlinde: Cumhur, tıpkı *gurâb-ağribe* (karga-kargalar) gibi *fuâd* (gönül) kelimesinin çoğulu olarak «أَفْئِدَةً» şeklinde okumuştur. Hişâm ise İbn Âmir'den rivayetle hemzeden sonra yâ ile [ef'iyde] okumuştur; bunun şairin şu sözünde olduğu gibi işbâ (uzatma) kabilinden olduğu söylenmiştir:
٢٨٩ - ٥-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... يُحِبَّك عَظْمٌ في الترابِ تَرِيْبُ
289 - 5- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . / Toprak içindeki tozlanmış kemik seni sevsin.
أي: تَرِب، وكقوله:
Yani: *terib* (تَرِب), nitekim şairin şu sözünde de böyledir:
٢٨٩ - ٦- أعوذُ باللهِ مِنَ العَقْرابِ ... الشائلاتِ عُقدَ الأَذْنابِ
289 - 6- Kuyruklarının düğümlerini kaldıran / Akreplerden Allah'a sığınırım.
وقد طعن جماعةٌ على هذه القراءةِ وقالوا: الإِشباعُ من ضرائرِ الشعر فكيف يُجْعَلُ في أفصحِ كلامٍ؟ وزعم بعضُهم أنَّ هشاماً إنَّما قرأ بتسهيلِ الهمزةِ بين بين، فظنَّها الراوي زيادةَ ياءٍ بعد الهمزة، قال: «كما تُوُهِّم عن أبي عمروٍ واختلاسُه في» بارئكم «و» يَأْمُركم «أنه سَكَّن» . وهذا ليس بشيءٍ فإنَّ الرواةَ أجلُّ من هذا.
Bir topluluk bu kıraate itiraz etmiş ve şöyle demiştir: 'İşbâ (uzatma) şiir zaruretlerindendir; en fasih kelamda nasıl bulunabilir?' Bazıları da Hişâm'ın hemzeyi beyne beyne (ikisi arası) teshîl ile okuduğunu, râvinin ise bunu hemzeden sonra zâid bir yâ zannettiğini ileri sürmüş ve şöyle demiştir: «Tıpkı Ebû Amr'ın {بَارِئِكُمْ} “Yaratıcınıza” ve {يَأْمُرُكُمْ} “size emreder” kelimelerindeki ihtilâsının (harekeyi hızlı geçmesinin), sükûn yaptığı şeklinde vehmedilmesi gibi.» Fakat bu tutarlı bir şey değildir; zira râviler bundan çok daha yücedir.
وقرأ زيدٌ بن عليّ «إفادة» بزنةِ «رِفادة» ، وفيها وجهان، أحدهما: أن يكونَ مصدراً لأِفاد كأَقام إقامةً، أي: ذوي إفادةٍ، وهم الناسُ الذين يُنْتَفَعُ بهم. والثاني: أن يكون أصلُها «وِفادة» فأُبْدِلَتِ الواوُ همزةً نحو: إشاح وإعاء.
Zeyd b. Ali «إِفَادَةً» şeklinde «رِفَادَة» vezninde okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Tıpkı *ekâme-ikâmeten* gibi *efâde* fiilinin masdarı olmasıdır; yani: Fayda sahibi [kıl], bunlar da kendilerinden istifade edilen insanlardır. İkincisi: Aslının «وِفَادَة» olup tıpkı *işâh* (إِشَاح) ve *i'â* (إِعَاء) kelimelerinde olduğu gibi vâv harfinin hemzeye dönüştürülmüş olmasıdır.
وقرأت أمُّ الهيثم «أَفْوِدَة» بواوٍ مكسورة، وفيها وجهان، أحدُهما: أن يكونَ جمع «فُوَاد» المُسَهًّل: وذلك أنَّ الهمزةَ المفتوحةَ المضمومَ ما قبلها يَطَّرِد قَلْبُها واواً نحو: جُوَن، ففُعِل في «فُؤاد» المفرد ذلك، فأُقِرَّت في الجمع على حالها. والثاني: قال صاحب «اللوامح» : «هي جمعُ وَفْد» . قلت: فكان ينبغي أن يكونَ اللفظ «أَوْفِدة» بتقديم الواو، إلا أن يُقال: إنه
Ümmü'l-Heysem esreli vâv ile «أَفْوِدَةً» şeklinde okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Teshîl edilmiş *füvâd* (فُوَاد) kelimesinin çoğulu olmasıdır; zira mâkabli (öncesi) zammeli olan meftuh hemzenin kurallı olarak vâv harfine kalbedilmesi (dönüşmesi) yaygındır, nitekim *cuven* (جُوَن) böyledir. Müfred olan «فُؤَاد» kelimesinde de bu yapılmış, çoğulda da olduğu gibi bırakılmıştır. İkincisi: el-Levâmih sahibi: «Bu, *vefd* (وَفْد) kelimesinin çoğuludur» demiştir. Derim ki: Bu durumda vâv harfinin öne alınmasıyla lafzın «أَوْفِدَة» olması gerekirdi; meğerki şöyle densin:
جَمَعَ «وَفْداً» على «أَوْفِدَة» ثم قلَبه فوزنه أَعْفِلَة، كقولهم: آرام في أرْآم وبابِه، إلا أنه يَقِلُّ جمعُ فَعْل على أفْعِلة نحو: نَجْد وأَنْجدة، وَوَهْي وأَوْهِيَة. وأمُّ الهيثمِ امرأةٌ نُقِلَ عنها شيءٌ من اللغة.
«وَفْد» kelimesini «أَوْفِدَة» şeklinde çoğul yapmış, sonra kalb (harf yerini değiştirme) yaparak veznini *e'file* (أَعْفِلَة) kılmıştır; nitekim *er'âm* (أَرْآم) kelimesinde *ârâm* (آرَام) demeleri ve benzerleri gibi. Ne var ki *fa'l* (فَعْل) vezninin *ef'ile* (أَفْعِلَة) şeklinde çoğul yapılması azdır; nitekim *necd-encide* (نَجْد - أَنْجِدَة) ve *vehy-evhiye* (وَهْي - أَوْهِيَة) böyledir. Ümmü'l-Heysem ise kendisinden lügate dair nakiller yapılmış bir kadındır.
وقُرِىء «آفِدَة» بزِنَةِ ضارِبة، وهي تحتمل وجهين، أحدُهما: أن تكونَ مقلوبةً مِنْ أَفئدة بتقديم الهمزة على الفاء فَقُلِبَتْ الهمزةُ ألفاً، فوزنها أَعْفِلة كآرام في أرْآم.
Ayrıca *dâribe* (ضَارِبَة) vezninde «آفِدَةً» şeklinde de okunmuştur. Bu iki ihtimal taşır: Birincisi: Hemzenin fâ harfinin önüne geçirilmesiyle «أَفْئِدَة» lafzından maklûb (harfleri yer değiştirmiş) olmasıdır; böylece hemze elife dönüşmüştür, dolayısıyla vezni *er'âm*daki *ârâm* gibi *e'file* (أَعْفِلَة) olur.
والثاني: أنها اسمُ فاعلٍ مِنْ أَفِد يَأْفَدُ، أي: قَرُب ودَنا، والمعنى: جماعة آفِدَة، أو جماعات آفِدة.
İkincisi: «أَفِدَ يَأْفَدُ» (yaklaştı) fiilinden ism-i fâil olmasıdır. Mana ise: «Yaklaşan bir topluluk» veya «yaklaşan topluluklar» demektir.
وقُرِئ «آفِدَة» بالقَصْرِ، وفيها وجهان أيضاً، أحدُهما: أن يكونَ اسمَ فاعلٍ على فَعِل كفَرِحَ فهو فَرِح. [والثاني] : أن تكونَ محففةً من «أَفْئِدة» . بنَقْلِ حركةِ الهمزةِ إلى الساكن قبلها، وحَذْفِ الهمزةِ.
Ayrıca kasr ile (elif uzatılmaksızın) «أَفِدَةً» şeklinde de okunmuştur. Bunda da iki vecih vardır: Birincisi: Tıpkı *ferihâ fe hüve ferihun* gibi *fa'il* (فَعِل) vezninde bir ism-i fâil olmasıdır. [İkincisi]: Hemzenin harekesinin kendisinden önceki sâkine nakledilmesi ve hemzenin hazfedilmesi suretiyle «أَفْئِدَة» kelimesinden muhaffef (hafifletilmiş) olmasıdır.
و «من الناس» في «مِنْ» وجهان، أحدُهما: أنها لابتداءِ الغاية. قال الزمخشريُّ: «ويجوز أن تكونَ» مِنْ «لابتداءِ الغايةِ كقولك:» القلبُ مني سقيم «تريد: قلبي، كأنه قيل: أفئدةَ ناسٍ، وإنما نَكَّرْتَ المضافَ في هذا التمثيلِ لتنكيرِ» أَفْئدة «لأنها في الآية نكرةٌ، ليتناولَ بعضَ الأفئدةِ» . قال الشيخ: «ولا يَظْهر كونُها للغايةِ؛ لأنه ليس لنا فِعْلٌ يُبتدأ فيه بغايةٍ ينتهي إليها، إذ/ لا يَصِحُّ جَعْلُ ابتداءِ الأفئدة من الناس» .
«مِنَ النَّاسِ» ifadesindeki «مِنْ» edatında iki vecih vardır: Birincisi: İbtidâ-i gâye (başlangıç sınırı bildirmek) için olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Kalbim hastadır' anlamında 'الْقَلْبُ مِنِّي سَقِيمٌ' demen gibi, 'مِنْ' edatının ibtidâ-i gâye için olması caizdir; sanki 'أَفْئِدَةَ نَاسٍ' (insanlardan bir kısmının gönülleri) denilmiş gibidir. Bu temsilde muzâfı nekre yapman, ayetteki bazı gönülleri kapsasın diye nekre olan 'أَفْئِدَة' kelimesinin nekreliğinden ötürüdür.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Gâye için olması açık/zahîr değildir; çünkü elimizde kendisiyle başlayıp nihayete ereceği bir fiil yoktur; zira gönüllerin başlangıcını insanlardan kılmak sahih olmaz.»
والثاني: أنها للتبعيضِ، وفي التفسير: لو لم يقل «من الناس» لحجَّ الناسُ كلُّهم.
İkincisi: Teb'îz (kısmiyet bildirme) için olmasıdır. Tefsirde [şöyle] denilmiştir: Eğer «مِنَ النَّاسِ» demeseydi, bütün insanlar haccetmek zorunda kalırdı.
قوله: «تَهْوي» هذا هو المفعولُ الثاني للجَعْل. والعامَّة «تَهْوِي» بكسرِ العين بمعنى: تُسْرِعُ وتَطيرُ شوقاً إليهم. قال:
Cenâb-ı Hakk'ın «تَهْوِي» kavli: Bu, kılma/yapma fiilinin (ce'l) ikinci mef'ûlüdür. Cumhur, ayn harfinin kesresiyle «تَهْوِي» şeklinde okumuştur; bu da onlara duyulan şevkle koşmak, uçarcasına yönelmek anlamındadır. Şair şöyle demiştir:
٢٨٩ - ٧- وإذا رَمَيْتَ به الفِجاجَ رَأَيْتَه ... يَهْوي مخارمَها هُوِيَّ الأجْدَلِ
289 - 7- Onu geniş dağ yollarına sürdüğünde görürsün ki / Dağ geçitlerine doğanın süzülüşü gibi hızla süzülür.
وأصلُه أنْ يتعدَّى باللام، كقوله:
Aslında bu fiil lâm ile müteaddi olur; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٢٨٩ - ٨- حتى إذا ما هَوَتْ كفُّ الغلامِ لها ... طارَتْ وفي كَفِّه مِنْ ريشِها بِتَكُ
289 - 8- Nihayet çocuğun eli ona doğru uzanıp atıldığında / Kuş uçup gitti, elinde ise tüyünden bir parça kaldı.
وإنَّما عُدِّي ب «إلى» لأنه ضُمِّنَ معنى «تميل» ، كقوله:
Ayette «إِلَى» ile müteaddi kılınması ise «تَمِيلُ» (meyleder) anlamı tazammun ettiği (içerdiği) içindir; nitekim şairin şu sözünde de böyledir:
٢٨٩ - ٩- تَهْوي إلى مكَّةَ تَبْغي الهدى ... ما مُؤْمِنُ الجِنِّ كأَنْجاسِها
289 - 9- Doğru yolu arayarak Mekke'ye doğru hızla koşar / Cinlerin mümini, onların pislikleri gibi değildir.
وقرأ أميرُ المؤمنين علي وزيد بن علي ومحمد بن علي وجعفر ابن محمد ومجاهد بفتح الواو، وفيه قولان، أحدُهما: أنَّ «إلى» زائدةٌ، أي: تهواهم. والثاني: أنه ضُمِّنَ معنى تَنْزِعُ وتميل، ومصدرُ الأول على «هُوِيّ» ، كقوله:
Emîrü'l-Mü'minîn Ali, Zeyd b. Ali, Muhammed b. Ali, Ca'fer b. Muhammed ve Mücâhid vâv harfinin fethasıyla okumuşlardır. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: «إِلَى» edatının zâid olmasıdır; yani: «Onları sevsinler/arzulasınlar.» İkincisi: «Özler, meyleder» manasını tazammun etmesidir. Birinci [kıraatin] masdarı «هُوِيّ» veznindedir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
٢٩٠ - ٠-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...
290 - 0- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . /
يَهْوي مخارِمَها هُوِيَّ الأجْدَل
... Dağ geçitlerine doğanın süzülüşü gibi hızla süzülür.
والثاني على «هَوَى» . وقال أبو البقاء: «معناهما متقاربان إلاَّ أَنَّ هَوَى - يعني بفتح الواو- متعدٍّ بنفسه، وإنما عُدِّيَ بإلى حَمْلاً على تميل» .
İkincisinin [masdarı] ise «هَوَى» veznindedir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «İkisinin anlamı birbirine yakındır; şu kadar var ki *hevâ* -yani vâv harfinin fethasıyla- bizzat müteaddidir; 'ilâ' ile müteaddi kılınması ise 'meyleder' manasına hamledilmesindendir.»
وقرأ مسلمة بن عبد الله: «تُهْوَى» بضم التاء وفتح الواو مبنياً للمفعول مِنْ «أهوى» المنقول مِنْ «هَوِيَ» اللازمِ، أي: يُسْرَع بها إلى إليهم.
Mesleme b. Abdillâh ise lâzım olan «هَوِيَ» fiilinden nakledilmiş «أَهْوَى» fiilinden meçhul sîgada, tâ harfinin zammesi ve vâv harfinin fethasıyla «تُهْوَى» şeklinde okumuştur; yani: «Onlara doğru hızla sevk edilsinler / ulaştırılsınlar.»
قوله تعالى: {عَلَى الكبر} : فيه وجهان، أحدُهما: أنَّ «على» على بابها من الاستعلاءِ المجازيِّ. والثاني: أنها بمعنى مع كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın {عَلَى الكبر} “ihtiyarlık halime rağmen” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: «عَلَى» edatının mecâzî isti'lâ olarak kendi asıl manasında olmasıdır. İkincisi: Şairin şu sözünde olduğu gibi «مَعَ» (birlikte/rağmen) manasında olmasıdır:
٢٩٠ - ١- إنِّي على ما تَرَيْنَ من كِبَري ... أعلمُ مِنْ تُؤْكَلُ الكَتِفَ
290 - 1- Gördüğün bu ihtiyarlığıma rağmen ben / Kürek etinin nasıl yeneceğini iyi bilirim.
قاله الزمخشري. ومحلُّ هذا الجارِّ النصبُ على الحالِ من الباء في «هَبْ لي» .
Bunu Zemahşerî söylemiştir. Bu câr-mecrûrun mahalli, «هَبْ لِي» lafzındaki zamirden hâl olarak nasbdır.
قوله: {لَسَمِيعُ الدعآء} فيه أوجه، أحدُها: أن يكون فعيل مثالَ مبالغةٍ مضافاً إلى مفعولِه، وإضافتُه مِنْ نصبٍ، وهذا دليلٌ لسيبويه على أن فَعِيلاً يعملُ عملَ اسمِ الفاعل، وإن كان قد خالف جمهور البصريين والكوفيين.
Cenâb-ı Hakk'ın {لَسَمِيعُ الدعآء} “şüphesiz duaları hakkıyla işitendir” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: *Fa'îl* (فَعِيل) vezninin mef'ûlüne muzâf olmuş bir mübalağa sîgası olmasıdır; izâfeti nasb takdirindedir. Bu, Basralıların ve Kûfelilerin cumhuruna muhalefet etmiş olsa da *fa'îl* vezninin ism-i fâil gibi amel ettiğine dair Sîbeveyh için bir delildir.
الثاني: انَّ الإِضافةَ ليسَتْ مِنْ نصبٍ، وإنما هو كقولك: «هذا ضاربُ زيدٍ أمس» . الثالث: أنَّ سميعاً مضافٌ لمرفوعه ويُجْعَلُ دعاءُ الله سميعاً على المجاز، والمراد سماع الله، قاله الزمخشري.
İkincisi: İzâfetin nasb takdirinde olmamasıdır; nitekim «هَذَا ضَارِبُ زَيْدٍ أَمْسِ» (Bu, dün Zeyd'i vurandır) demen gibidir. Üçüncüsü: «سَمِيع» lafzının merfûuna muzâf olması ve Allah'ın duasının (kula icabetinin) mecazen işiten kılınmasıdır; kastedilen ise Allah'ın işitmesidir. Bunu Zemahşerî söylemiştir.
قال الشيخ: «وهو بعيدٌ لاستلزامِهِ أن يكونَ من الصفة المشبهة والصفةُ متعديةُ، وهذا إنما يتأتَّى على قولِ الفارسيِّ فإنه يُجيز أن تكونَ الصفةُ المشبهة من الفعلِ المتعدِّي بشرطِ أَمْنِ اللَّبْس نحو:» زيد ظالمُ العبيد «إذا عُلِم أن له عبيداً ظالمين، وأمَّا هنا فالَّبْسُ حاصلٌ؛ إذ الظاهرُ أنه من إضافةِ المثالِ للمفعولِ لا للفاعل» .
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu uzaktır; zira sıfat-ı müşebbehe olmasını gerektirir, sıfat ise müteaddidir. Bu ancak Fârisî'nin görüşüne göre mümkündür; çünkü o, iltibas (karışıklık) olmaması şartıyla sıfat-ı müşebbehenin müteaddi fiilden gelmesini caiz görür; nitekim zalim köleleri olduğu bilindiğinde 'زَيْدٌ ظَالِمُ الْعَبِيدِ' (Zeyd zalim kölelerin sahibidir) denilmesi böyledir. Burada ise iltibas mevcuttur; zira zahir olan, mübalağa sîgasının fâile değil mef'ûle izâfetidir.»
قلت: واللَّبْسُ أيضاً هنا مُنْتَفٍ لأن المعنى على الإِسناد المجازي كما تقرَّر فانتفى اللَّبْسُ.
Derim ki: Burada da iltibas ortadan kalkmıştır; zira sabit olduğu üzere mana mecâzî isnad üzerinedir, dolayısıyla iltibas bertaraf edilmiştir.
قوله تعالى: {وَمِن ذُرِّيَتِي} : عطفٌ على المفعولِ الأول ل «اجعلني» ، أي: واجعل بعضَ ذرِّيَّتي مقيمَ الصلاة. وهذا الجارُّ في الحقيقة صفةٌ لذلك المحذوفِ، أي: وبعضاً من ذريتي.
Cenâb-ı Hakk'ın {وَمِن ذُرِّيَتِي} “zürriyetimden de...” kavli: «اجْعَلْنِي» fiilinin birinci mef'ûlüne matuftur; yani: «Zürriyetimin bir kısmını da namazı dosdoğru kılan eyle.» Bu câr-mecrûr ise hakikatte o mahzuf mef'ûlün sıfatıdır; yani: «Zürriyetimden bir kısmını da.»
قوله: {وَتَقَبَّلْ دُعَآءِ} قرأ أو عمروٍ وحمزةُ وورشٌ بإثبات الياء وصلاً وحَذْفِها وقفاً، والبزيُّ بإثباتها في الحالين، والباقون بحذفها وصلاً ووقفاً، وقد روي بعضُهم إثباتَها وقفاً أيضاً.
Cenâb-ı Hakk'ın {وَتَقَبَّلْ دُعَآءِ} “ve duamı kabul buyur” kavlinde: Ebû Amr, Hamza ve Verş vasıl (geçiş) halinde yâ harfini ispatla (okuyarak), vakıf (durma) halinde ise hazfederek okumuşlardır. el-Bezzî her iki durumda da yâ'yı ispatla okumuştur. Diğer kıraat imamları ise hem vasıl hem vakıf halinde hazfederek okumuşlardır. Bazıları vakıf halinde de ispat edildiğini rivayet etmiştir.
قوله تعالى: {وَلِوَالِدَيَّ} : العامَّةُ على «والِدَيَّ» بألفٍ
Cenâb-ı Hakk'ın {وَلِوَالِدَيَّ} “ve anne babama da...” kavlinde: Cumhur, vâv harfinden sonra elif
بعد الواو وتشديدِ الياء، وابن جبير كذلك، إلا أنه سَكَّن الياءَ أراد والده وحدّه كقولِه {واغفر لأبي} [الشعراء: ٨٦] .
ve yâ harfinin şeddesiyle «وَالِدَيَّ» şeklinde okumuştur. İbn Cübeyr de böyledir; ancak o yâ harfini sükûn ile okumuştur; bununla {واغفر لأبي} “Babamı da bağışla” [Şuarâ: 86] ayetinde olduğu gibi yalnızca babasını kastetmiştir.
وقرأ الحسين بن علي ومحمد وزيد ابنا علي بن الحسين وابن يعمر «ولولدي» دون ألف، تثنية وَلَد، ويعني بهما إسماعيل وإسحاق، وأنكرها الجحدريُّ بأنَّ في مصحف أُبَيّ «ولأبويَّ» فهي مفسِّرةٌ لقراءةِ العامَّة.
Hüseyin b. Ali, Ali b. el-Hüseyin'in oğulları Muhammed ve Zeyd ile İbn Ya'mer elifsiz olarak *veled* kelimesinin tesniyesiyle «وَلِوَلَدَيَّ» (ve iki çocuğuma) şeklinde okumuşlardır; bununla İsmâil ve İshâk'ı kastetmiştir. Cahderî ise Übey'in mushafında «وَلأَبَوَيَّ» şeklinde yer aldığını ve bunun cumhurun kıraatini tefsir ettiğini belirterek bu kıraate karşı çıkmıştır.
ورُوي عن ابنِ يعمر أنَّه قرأ «ولِوُلْدي» بضمِّ الواو وسكونِ الياء، وفيها تأويلان، أحدُهما: أنه جمع «وَلَد» كأُسْد في «أَسَد» ، وأنْ يكونَ لغةً في الوَلَد كالحُزْن والحَزَن، والعَدَم والعُدْم، والبُخْل والبَخَل، وعليه قول الشاعر:
İbn Ya'mer'den vâv harfinin zammesi ve lâm harfinin sükûnu ile «وَلِوُلْدِي» şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Bunda iki tevîl vardır: Birincisi: Tıpkı *esed*in çoğulunun *üsd* olması gibi *veled*in çoğulu olmasıdır; ikincisi ise *huzn-hazen*, *adem-udm*, *buhl-bahal* kelimelerinde olduğu gibi *veled* kelimesinde bir lügat olmasıdır. Şairin şu sözü de buna göredir:
٢٩٠ - ٢- فليتَ زياداً كان في بَطْنِ أمِّه ... وليت زياداً كان وُلْدَ حمارِ
290 - 2- Keşke Ziyâd anasının karnında kalsaydı / Keşke Ziyâd bir eşeğin yavrusu olsaydı!
وقد قُرِئَ بذلك في مريم والزخرف ونوح في السبعة، كما سيأتي إن شاء اللهُ تعالى. و «يومَ» نصبٌ ب «اغفر» .
Yedi kıraat imamınca Meryem, Zuhruf ve Nûh surelerinde bu şekilde okunmuştur; inşâallâhu teâlâ gelecektir. «يَوْمَ» lafzı ise «اغْفِرْ» fiiliyle mensubdur.
قوله تعالى: {لِيَوْمٍ} : أي: لأَجْلِ يومٍ، فاللامُ للعلَّة وقيل: بمعنى إلى، أي: للغاية. وقرأ العامَّة «يُؤَخِّرُهم» بالياء لتقدُّم اسمِ الله
Cenâb-ı Hakk'ın {لِيَوْمٍ} “bir güne [erteliyor]” kavli: Yani: «Bir gün için»; buradaki lâm harfi illet (sebep) içindir; «إِلَى» (kadar) anlamında gâye için olduğu da söylenmiştir. Cumhur, yüce Allah'ın isminin önce geçmesinden ötürü
الكريم. وقرأ الحسن والسلميُّ والأعرج وخلائق - وتُروى عن أبي عمرو - «نَؤَخِّرُهم» بنون العظمة. و «تَشْخَصُ» صفةٌ ل «يوم» ومعنى شُخُوصِ البصر حِدّةُ النظرِ وعَدَمُ استقرارِه في مكانِه، ويقال: شَخَص سَهْمُهُ وبَصَرُه وأشخصَهما صاحبُهما، وشَخَصَ بصرُه: لم يَطْرِفْ جَفْنُه، ويقال: شَخَص/ مِنْ بلدِه، أي: بَعُدَ، والشَّخْص: سوادُ الإِنسانِ المَرْئِيِّ من بعيد.
yâ ile «يُؤَخِّرُهُمْ» şeklinde okumuştur. Hasan, Sülemî, A'rec ve pek çok kişi -Ebû Amr'dan da rivayetle- azamet nûnu ile «نُؤَخِّرُهُمْ» şeklinde okumuşlardır. «تَشْخَصُ» lafzı «يَوْمٍ» için sıfattır. Gözün şuhûsu (dikilip kalması); bakışın keskinleşmesi ve bir yerde sabit duramaması (dehşetten donakalması) demektir. 'شَخَصَ سَهْمُهُ وَبَصَرُهُ' (oku hedeften saptı / gözü dikildi) ve 'أَشْخَصَهُمَا صَاحِبُهُمَا' denir. 'شَخَصَ بَصَرُهُ' dendiğinde göz kapağını kırpmaması kastedilir. 'شَخَصَ مِنْ بَلَدِهِ' dendiğinde 'memleketinden uzaklaştı' anlamına gelir. Şahıs ise uzaktan görünen insan karaltısıdır.
قوله تعالى: {مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} : حالان من المضافِ المحذوفِ؛ إذ التقديرُ: أصحاب الأبصار، إذ يُقال: شَخَصَ زيدٌ بصرَه، أو تكون الأبصارُ دلَّتْ على أربابِها فجاءت الحالُ مِن المدلولِ عليه، قالهما أبو البقاء. وقيل: «مُهْطِعين» منصوبٌ بفعلٍ مقدَّرٍ، اي: يُبْصِرُهم مُهْطِعين. ويجوز في «مُقْنِعي» أن يكونَ حالاً من الضمير في «مُهْطِعين» فتكون حالاً متداخلةً. وإضافة «مُقْنعي» غيرُ حقيقيةٍ فلذلك وَقَعَتْ حالاً.
Cenâb-ı Hakk'ın {مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} “başlarını dikerek koşarlar” kavli: Mahzuf muzâftan iki hâldir; zira takdir: «Gözlerin sahipleri [koşarlar]» şeklindedir; nitekim 'شَخَصَ زَيْدٌ بَصَرَهُ' (Zeyd gözünü dikti) denir. Yahut gözler sahiplerine delalet etmiş, böylece hâl delalet edilen kimseden gelmiştir; bu iki vechi Ebu'l-Bekâ söylemiştir. «مُهْطِعِينَ» lafzının mukadder bir fiille mensub olduğu da söylenmiştir; yani: «Onları başlarını dikip koşar vaziyette görür.» «مُقْنِعِي» lafzının «مُهْطِعِينَ» lafzındaki zamirden hâl olması da caizdir, bu durumda mütedâhil (iç içe geçmiş) hâl olur. «مُقْنِعِي» lafzının izâfeti ise gayr-ı hakikîdir (lafzî izâfettir), bu yüzden hâl olarak vaki olmuştur.
والإِهطاع: قيل: الإِسراعُ في المشي قال:
İhtâ' (إِهْطَاع): Yürüyüşte hızlanmak, koşmak olduğu söylenmiştir; şair şöyle demiştir:
٢٩٠ - ٣- إذا دعانا فأَهْطَعْنا لدَعْوَته ... داعٍ سميعٌ فَلَفُّونا وساقُوْنا
290 - 3- İşiten bir davetçi bizi çağırdığında ve biz onun davetine koştuğumuzda / Bizi kuşatıp sürdüler.
وقال:
Şair yine şöyle demiştir:
٢٩٠ - ٤- وبمُهْطِعٍ سُرُحٍ كأن عِنَانَه ... في [رأس] جَذْعٍ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
290 - 4- Hızlı koşan ve akıcı yürüyen [bir at] ile; sanki dizgini / Bir kütüğün [tepesinde] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقال أبو عبيدة: «قد يكون الإِسراعَ وإدامةَ النظر» . وقال الراغب: «هَطَع الرجلُ ببصره إذا صَوَّبه، وبعيرٌ مُهْطِعٌ إذا صَوَّب عُنُقَه» . وقال الأخفش: «هو الإِقبالُ على الإِصغاء» وأنشد:
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Hızlı gitmek ve bakışı sürekli kılmak manasına da gelebilir.» Râgıb ise şöyle demiştir: «Kişi gözünü dikip sabit tuttuğunda 'هَطَعَ الرَّجُلُ بِبَصَرِهِ' denir; deve boynunu düz uzattığında da 'بَعِيرٌ مُهْطِعٌ' denir.» Ahfeş ise: «Kulak vererek yönelmektir» demiş ve şu beyti okumuştur:
٢٩٠ - ٥- بِدِجْلَةَ دارُهُمْ ولقد أراهُمْ ... بِدِجْلِةَ مُهْطِعِيْن إلى السَّماعِ
290 - 5- Yurtları Dicle kenarındadır; onları / Dicle'de çağrıyı işitmeye kulak kabartıp koşarken görürdüm.
والمعنى: مُقْبِلِيْن برؤوسهم إلى سَماع الدَّاعي. وقالَ ثعلب: «أَهْطِع الرجلُ إذا نظر بِذُلٍّ وخُشُوعِ، لا يُقْلِعُ ببصره» ، وهذا موافِقٌ لقول أبي عبيدٍ فقد سُمِعَ فيه: أَهْطَعَ وهَطَعَ رباعياً وثلاثياً.
Mana: «Başlarıyla çağırıcının sesini işitmeye yönelenler» demektir. Sa'leb ise şöyle demiştir: «Kişi gözünü ayırmaksızın zillet ve huşû ile baktığında 'أَهْطَعَ الرَّجُلُ' denir.» Bu da Ebû Ubeyd'in sözüne uygundur; nitekim bu fiil rubâî olarak *ehta'a* (أَهْطَعَ) ve sülâsî olarak *heta'a* (هَطَعَ) şeklinde işitilmiştir.
والإِقناع: رَفْعُ الرأسِ وإدامةُ النظر من غيرِ التفاتٍ إل غيرِه، قاله القتبيُّ وابنُ عرفة، ومنه قولُه يَصِفُ إبلاً ترعى أعالي الشجر فترفع رؤوسها:
İknâ' (إِقْنَاع): Başka tarafa bakmaksızın başı kaldırmak ve bakışı dikmektir; bunu İbn Kuteybe ve İbn Arefe söylemiştir. Ağaçların üst kısımlarını otlayıp başlarını kaldıran develeri tavsif eden şairin şu sözü de bundandır:
٢٩٠ - ٦- يُباكِرْن العِضَاهَ بمُقْنَعاتٍ ... نواجِذُهُنَّ كالِحَدأ الوَقيع
290 - 6- Dikenli ağaçlara sabah erkenden başlarını kaldırarak varırlar / Azı dişleri bilenmiş keskin baltalar gibidir.
ويقال: أَقْنَعَ رأسَه، أي: طَأْطَأها ونَكَّسها فهو من الأضداد، والقَناعَةُ: الاجتِزاءُ باليسير، ومعنى قَنِع بكذا: ارتفع رأسُه عن السؤال، وفَمٌ مُقَنَّع: مَعْطُوفُ الأسنان داخله ورجلٌ مُقَنَّعٌ بالتشديد. ويقال: قَنِعَ يَقْنَعُ قَناعةً وقَنَعاً إذا رَضِيَ، وقَنَعَ قُنُوعاً إذا سَأَل، فوقع الفرقُ بالمصدر.
'أَقْنَعَ رَأْسَهُ' dendiğinde başını eğdi, öne büktü manasına da gelir; dolayısıyla ezdâd (zıt anlamlı kelimeler)dendir. Kanâat (قَنَاعَة) ise az ile yetinmektir. 'قَنِعَ بِكَذَا' dendiğinde istemekten/dilenmekten başını müstağni kıldı demektir. 'فَمٌ مُقَنَّعٌ' dendiğinde dişleri içeriye doğru eğrilmiş ağız, 'رَجُلٌ مُقَنَّعٌ' (şeddeli olarak) ise [miğferli/örtülü] adam demektir. Razı olduğunda 'قَنِعَ يَقْنَعُ قَنَاعَةً وَقَنَعاً', dilenip istediğinde ise 'قَنَعَ قُنُوعاً' denir; böylece fark masdar ile ortaya konmuş olur.