قوله: {مِّنْ حَمَإٍ} فيه وجهان، أحدهما: أنه في محلِّ جرّ صفةً لصَلْصال، فيتعلَّقُ بمحذوف. والثاني: أنه بدلٌ من» صَلْصال «بإعادة الجارِّ.
Yüce Allah'ın: {مِّنْ حَمَإٍ} “balçıktan” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Mahallen mecrûr olup salsâl kelimesinin sıfatıdır; bu takdirde hazfedilmiş bir müteallaka bağlanır. İkincisi: Cer harfinin tekrarıyla salsâl kelimesinden bedeldir.
والحَمَأُ: الطينُ الأسودُ المُنْتِنُ. قال الليث:» واحدُه حَمَأة بتحريك العين «، جعله اسمَ جنسٍ، وقد غَلِط في ذلك؛ فإنَّ أهلَ اللغة قالوا: لا يُقال إلا» حَمْأة «بالإِسكان، ولا يُعْرَفُ التحريكُ، نصَّ عليه أبو عبيدة وجماعة، وأنشدوا لأبي الأسود:
El-Hame' (الحَمَأُ), kokuşmuş siyah çamurdur. Leys: «Tekili ayn harfinin harekelenmesiyle hameedir (حَمَأة)» diyerek onu cins ismi kabul etmiştir; fakat bunda hata etmiştir. Zira lügat âlimleri: «Yalnızca sükûn ile ham'e (حَمْأة) denir, harekelisi bilinmez» demişlerdir. Ebû Ubeyde ve bir grup âlim bunu açıkça belirtmiş ve Ebu'l-Esved'in şu beytini inşad etmişlerdir:
٢٩٣ - ٩- يجيءُ بِمِلْئِها طَوْراً وطَوْراً ... يَجِيءُ بِحَمْأَةٍ وقليلِ ماءِ
293 - 9- Kâh onun dolusunu getirir, kâh... / Balçık ve az bir su getirir.
فلا تكون» الحَمْأَةُ «واحدةَ» الحَمَأ «لاختلاف الوزنين.
Dolayısıyla vezinlerin farklı olması sebebiyle el-ham'e (الحَمْأَةُ), el-hame' (الحَمَأ) kelimesinin tekili olamaz.
والمَسْنُون: المَصْبوبُ مِنْ قولهم: سَنَنْتُ الشرابَ كأنَّه لرطوبتِهِ جُعِل مَصْبوباً كغيره من المائعات، فكأنَّ المعنى: أَفْرغ صورة إنسانٍ كما تُفْرَغُ الجواهرُ المُذابة. قال الزمخشري:» وحَقُّ مَسْنُون بمعنى مُصَوَّر أن يكون صفةً لصَلْصال، كأنه أًَفْرغ الحَمَأَ فَصَوَّر منه تمثالَ شخصٍ «. قلت: يعني أنه يصيرُ التقدير: مِنْ صَلْصالٍِ مُصَوَّر، ولكن يلزم تقديمُ الوصفِ المؤوَّلِ على الصريح إذا جَعَلْنَا {مِّنْ حَمَإٍ} صفةً لصَلْصال، أمَّا إذا جَعَلْنَاه بدلاً منه فلا. وقيل: مَسْنُون مُصَوَّر، مِنْ سُنَّةِ الوجهِ وهي صورتُه. قال الشاعر:
El-Mesnûn (المَسْنُون): İçeceği döktüm manasındaki senentü'ş-şerâbe (سَنَنْتُ الشرابَ) ifadesinden gelip 'dökülmüş' demektir. Sanki ıslaklığından ötürü diğer akışkan sıvılar gibi dökülmüş kılınmıştır; mana sanki: Eritilmiş madenlerin döküldüğü gibi insan suretinde döküldü, [şekillendirildi] demektir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Şekillendirilmiş (musavver) anlamındaki mesnûn kelimesinin hakkı, salsâl kelimesinin sıfatı olmasıdır; sanki balçığı döküp ondan bir şahıs heykeli şekillendirmiştir.» Derim ki: Yani takdir, 'şekillendirilmiş kuru bir çamurdan' (min salsâlin musavverin) şeklinde olur; ancak şayet {مِّنْ حَمَإٍ} kavlini salsâl kelimesine sıfat kılarsak, müevvel vasfın sarih vasıftan önce gelmesi gerekir. Fakat onu bedel kılarsak bu gerekmez. Bir görüşe göre mesnûn; yüzün şekli ve sureti demek olan sünnetü'l-vech (سُنَّةُ الوجهِ) terkibinden hareketle 'şekillendirilmiş' demektir. Şair şöyle demiştir:
٢٩٤ - ٠- تُريكَ سُنَّة وَجْهٍ غيرَ مُقْرِفَةٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
294 - 0- Sana kusursuz bir yüz şekli/güzelliği gösterir... / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقال الزمخشري:» مِنْ سَنَنْتُ الحجرَ بالحجر: إذا حَكَكْتُه به فالذي يَسِيل بينهما «سَنينٌ» ولا يكون إلا مُنْتِناً «. وقيل: المَسْنُون: المنسوبُ إليه، والمعنى: يُنْسَبُ إليه ذُرِّيَّةً، وكأن هذا القائلَ أخذه مِنَ الواقع. وقيل: هو من أسِن الماءُ إذا تَغَيَّر، وهذا غَلطٌ لاختلافِ المادتين.
Zemahşerî şöyle demiştir: «Taşı taşa sürttüğün zaman söylenen senentü'l-hacera bi'l-hacer (سَنَنْتُ الحجرَ بالحجر) ifadesinden gelir; bu durumda ikisi arasından süzülen şeye senîn (سَنين) denir ki bu da mutlaka kokuşmuş olur.» Bir görüşe göre el-mesnûn: Kendisine nispet edilen demektir; mana da: Kendisine bir zürriyet nispet edilir şeklindedir; sanki bu görüşü söyleyen kimse bunu vakıadan [gözlemden] almıştır. Bir diğer görüşe göre ise su bozulup değiştiğinde söylenen esine'l-mâu (أَسِنَ الماءُ) kökündendir; ancak kök harfleri farklı olduğundan bu hatalıdır.
قوله تعالى: {والجآن خَلَقْنَاهُ} : منصوبٌ على الاشتغال، ورُجِّح نصبُه لعطفِ جملتِه على جملةٍ فعلية. والجانُّ أو الجنُّ وهو إبليس كآدم أبي الإِنس. وقيل: اسمٌ لجنسِ الجِنِّ.
Yüce Allah'ın: {والجآن خَلَقْنَاهُ} “ve cânnı yarattık” kavlindeki isim iştigâl üzere mansûbdur; cümlesinin fiil cümlesine atfedilmiş olması sebebiyle nasb hali tercih edilmiştir. El-Cânn veya el-cinn; tıpkı insanların atası Âdem gibi İblis'tir. Cin cinsi için bir isim olduğu da söylenmiştir.
وقرأ الحسن «والجَأَنَّ» وقد تقدَّم القولُ في ذلك في أواخر الفاتحة.
Hasan [el-Basrî] hemze ile «ve'l-ceenne» (والجَأَنَّ) şeklinde okumuştur; buna dair açıklama Fâtiha'nın sonlarında geçmişti.
و {مِن قَبْلُ} و {مِن نَّارِ} متعلقان ب «خَلَقْنا» ؛ لأن الأولى لابتداءِ الغاية والثانيةَ للتبعيض، وفيه دليلٌ على أن «مِنْ» لابتداء الغايةِ في الزمانِ، وتأويلُ البصريين له ولنظائِره بعيدٌ.
{مِن قَبْلُ} “daha önce” ve {مِن نَّارِ} “ateşten” ifadeleri {خَلَقْنَاهُ} “onu yarattık” fiiline müteallıktır; zira birincisi gaye başlangıcı (ibtidâ-i gâye), ikincisi ise teb'îz içindir. Bunda «min» (مِنْ) edatının zamanda ibtidâ-i gâye ifade ettiğine dair delil vardır; Basralıların bunun ve benzerlerinin tevili konusundaki görüşleri ise uzaktır.
والسَّمومُ: ما يَقْتُل من إفراطِ الحَرِّ من شمسٍ أو ريحٍ أو نار؛/ لأنها تَدْخُل في المَسامِّ فتقتُل. وقيل: السَّموم ما كان ليلاً، والحَرُور ما كان نهاراً.
Es-Semûm (السَّموم): Güneşten, rüzgârdan veya ateşten gelen aşırı sıcağın öldürücü olanıdır; çünkü gözeneklere (mesâm) girer ve öldürür. Es-Semûm'un gece olanı, el-harûr'un ise gündüz olanı ifade ettiği de söylenmiştir.
قوله تعالى: {أَجْمَعُونَ} : تأكيدٌ ثانٍ، ولا يفيد الاجتماع في الوقت، خلافاً لبعضهم. قال أبو البقاء: «لكان حالاً [لا] توكيداً» يعني أنه يُفيد إفادةَ الحال مع أنه توكيدٌ، وفيه نظر؛ إذ لا منافاةَ بينهما بالنسبة إلى المعنى. ألا ترى أنه يجوز «جاؤوني جميعاً» مع إفادتِه للتوكيدِ، وقد تقدَّم لك تحريرُ هذا وحكايةُ ثعلب مع ابن قادم.
Yüce Allah'ın: {أَجْمَعُونَ} “hepsi toptan” kavli ikinci bir tekit olup bazılarının hilafına zamanda birliktelik (aynı anda toplanma) ifade etmez. Ebü'l-Bekâ: «[Tekit olmasaydı] tekit değil hâl olurdu» demiştir; yani tekit olmakla birlikte hâl anlamı da verir demek istemiştir. Ancak bunda tutarsızlık vardır; zira mana bakımından ikisi arasında bir çelişki yoktur. Görmez misin ki tekit anlamı taşımasıyla birlikte 'bana hepsi birden geldiler' (câûnî cemîan) demek caizdir. Bunun tahkiki ve Sa'leb'in İbn Kâdim ile geçen kıssası daha önce sana aktarılmıştı.
قوله تعالى: {لأَسْجُدَ} : هذه لامُ الجحودِ.
Yüce Allah'ın: {لأَسْجُدَ} “secde etmem için” kavlindeki lâm, inkâr bildiren lâm'dır (lâm-ı cuhûd).
وقوله: {فَقَعُواْ لَهُ} [الحجر: ٢٩] يجوز أن تتعلَّقَ اللامُ بالفعل قبلها، وأن تتعلَّق بساجدين. وقد تقدم نظائرُ ألفاظِ هذه القصة في البقرة والأعراف.
Yüce Allah'ın: {فَقَعُواْ لَهُ} [el-Hicr: 29] “onun için hemen yere kapanın” kavlindeki cer harfi olan lâm'ın (لَهُ), kendisinden önceki fiile bağlanması caiz olduğu gibi, 'secde edenler' (sâcidîn) kelimesine bağlanması da caizdir. Bu kıssanın lafızlarının benzerleri daha önce Bakara ve A'râf surelerinde geçmişti.
قوله تعالى: {إلى يَوْمِ} يجوز أن يتعلَّقَ بالاستقرار في «عليك» ، ويجوز أن يتعلَّقَ بنفسِ اللعنةِ.
Yüce Allah'ın: {إلى يَوْمِ} “gününe kadar” kavlinin {عَلَيْكَ} “senin üzerine” ifadesindeki istikrâr anlamına bağlanması caiz olduğu gibi, bizzat lanetin kendisine bağlanması da caizdir.
والضميرُ في: {لَهُمْ} لذرِّيَّةِ آدم، وإن لم يَجْرِ لهم ذِكْرٌ للعِلْمِ بهم.
{لَهُمْ} “onlara” kavlindeki zamir, daha önce lafzen zikirleri geçmemiş olsa bile bilindikleri için Âdem'in zürriyetine aittir.
قوله تعالى: {هَذَا صِرَاطٌ} : «هذا» إشارةٌ إلى الإِخلاص المفهومِ من «المُخْلَصين» . وقيل: «هذا» ، أي: انتفاءُ تَزْيينِه وإغوائه. و «عليَّ» ، أي: مَنْ مَرَّ عليه مَرَّ عليَّ، أي على رضواني وكرامتي. وقيل: على بمعنى إلى، نُقِل عن الحسن.
Yüce Allah'ın: {هَذَا صِرَاطٌ} “Bu bir yoldur” kavlindeki «hâzâ» (هذا), {المُخْلَصِينَ} “ihlasa erdirilmiş kullar” ifadesinden anlaşılan ihlasa bir işarettir. «Hâzâ»nın, [şeytanın] süslemesinin ve saptırmasının ortadan kalkması manasında olduğu da söylenmiştir. «Aleyye» (عليَّ) ifadesi ise; ona kim uğrarsa bana, yani rızama ve ikramıma uğramış olur demektir. Hasan [el-Basrî]'den «alâ»nın «ilâ» (إلى) manasında olduğu da nakledilmiştir.
وقرأ الضَّحاك وأبو رجاء وابن سيرين ويعقوب في آخرين: عَلِيٌّ «، أي: عالٍ مرتفعٌ.
Dahhâk, Ebû Recâ, İbn Sîrîn, Ya'kûb ve diğer bazı kurrâlar «aliyyun» (عَلِيٌّ) şeklinde okumuşlardır ki bu, yüce ve yüksek demektir.
قوله تعالى: {إِلاَّ مَنِ اتبعك مِنَ الغاوين} : فيه وجهان، أحدُهما: أنه استثناءٌ متصل، لأنَّ المرادَ بعبادي العمومُ طائعهم وعاصيهم، وحينئذ يَلْزَمُ استثناءُ الأكثرِ من الأقل، وهي مسالةُ خلافٍ.
Yüce Allah'ın: {إِلاَّ مَنِ اتبعك مِنَ الغاوين} “ancak sana uyan azgınlar müstesna” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Muttasıl istisnadır; zira kullarımdan murat, itaatkârıyla isyankârıyla umumdur; bu takdirde çoğunun azdan istisna edilmesi gerekir ki bu da ihtilaflı bir meseledir.
والثاني: أنه منقطعٌ؛ لأنَّ الغاوين لم يَنْدرجوا في «عبادي» ؛ إذ المرادُ بهم الخُلَّصُ، والإِضافةُ إضافةُ تشريفٍ.
İkincisi: Münkatı istisnadır; çünkü azgınlar {عِبَادِي} “kullarım” ifadesine dahil değillerdir; zira onlardan murat ihlaslı olanlardır ve tamlama teşrif (şereflendirme) izafetidir.
و {أَجْمَعِينَ} : تأكيدٌ. وقال ابن عطية: «تأكيدٌ فيه معنى الحال» وفيه جنوحٌ لِمَنْ يَرَى اتحادَ الوقت. قوله: {لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ} في «أجمعين» وجهان أظهرُهما: أنه تأكيدٌ للضمير. والثاني: أنه حالٌ منه، والعاملُ فيه معنى الإِضافة، قاله أبو البقاء. وقد عَرَفْتَ خلافَ الناس في مجيءِ الحالِ من المضافِ إليه. ولا يَعْمل فيها المَوْعِدُ إن أريد به المكانُ، فإن أُريد به المصدرُ جاز أَنْ يعملَ لأنه مصدرٌ، ولكن لا بُدَّ مِنْ حَذْفِ مضافٍ، أي: مكان موعدِهم.
{أَجْمَعِينَ} “hepsinin” kavli tekittir. İbn Atiyye: «Hâl manası içeren bir tekittir» demiştir ki bu, zamanın birliğini savunan kimselerin görüşüne bir meyil barındırır. Yüce Allah'ın: {لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ} “hepsinin buluşma yeridir” kavlindeki {أَجْمَعِينَ} lafzında iki vecih vardır; en açığı zamirin tekiti olmasıdır. İkincisi: Zamirden hâl olmasıdır, bu takdirde âmili izafet manasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. Muzafun ileyhten hâl gelmesi konusundaki âlimlerin ihtilafını daha önce öğrenmiştin. Şayet mekân kastedilirse el-mev'ıd (المَوْعِدُ) kelimesi onda amel etmez; şayet masdar kastedilirse masdar olduğu için amel etmesi caizdir, ancak bir muzafın hazfedilmesi zorunludur; yani: 'buluşma vakitlerinin/yerlerinin mekânı' (mekânu mev'ıdihim) takdirindedir.
قوله تعالى: {لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ} يجوز في هذه الجملةِ أن تكونَ مستأنفةً وهو الظاهرُُ، ويجوز أن تكونَ خبراً ثانياً، ولا يجوز أن تكونَ حالاً من «جهنم» لأنَّ «إنَّ» لا تعملُ في الحال، قاله أبو البقاء، وقياسُ ما ذكروه في ليت وكأنَّ ولعلَّ مِنْ أخواتها، مِنْ عملِها في الحال، لأنها بمعنى تَمَنَّيْتُ وشَبَّهْتُ وترجَّيْتُ: أن تعمل فيها «إنَّ» أيضاً؛ لأنها بمعنى أكَّدْتُ، ولذلك عَمِلَتْ عَمَلَ الفعلِ، وهي أصلُ البابِ.
Yüce Allah'ın: {لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ} “Onun yedi kapısı vardır” kavlindeki cümlenin müste'nefe olması caizdir ki zâhir olan da budur; ikinci bir haber olması da caizdir. {جَهَنَّمَ} “cehennem” lafzından hâl olması ise caiz değildir, çünkü «inne» (إنَّ) hâlde amel etmez; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. Ancak onun kardeşlerinden olan leyte (ليت), keenne (كأنَّ) ve lealle (لعلَّ) edatlarının temenni ettim, benzettim ve umdum manalarına geldikleri için hâlde amel ettiklerine dair belirttikleri kuralın kıyası; pekiştirdim manasına geldiğinden ötürü «inne»nin de hâlde amel etmesini gerektirir; nitekim fiil gibi amel etmiştir ve bu bâbın aslıdır.
قوله: «منهم» يجوز أن يكونَ حالاً مِنْ «جُزْء» لأنه في الأصل صفةٌ
{مِنْهُمْ} “onlardan” kavlinin {جُزْءٌ} “bir pay” kelimesinden hâl olması caizdir; çünkü aslen onun sıfatıdır,
له، فلمَّا قُدِّمَتْ انتصبَتْ حالاً. ويجوز أن تكونَ حالاً من الضميرِ المستترِ في الجارِّ، وهو «لكلِّ بابٍ» والعاملُ في هذه الحالِ ما عَمِل في هذا الجارَّ. ولا يجوز أن تكونَ حالاً من الضمير المستكنِّ في «مَقْسُوم» لأنَّ الصفةَ لا تعمل فيما قبل الموصوفِ. ولا يجوز أن تكونَ صفةً ل «باب» لأنَّ البابَ ليس من الناس.
öne geçirilince hâl olarak nasbedilmiştir. Car-mecrûr olan {لِّكُلِّ بَابٍ} “her kapı için” terkibindeki müstetir zamirden hâl olması da caizdir; bu durumda bu hâlin âmili, mezkûr car-mecrûrda amel eden unsurdur. {مَّقْسُومٌ} “ayrılmış” kelimesinde gizli olan zamirden hâl olması ise caiz değildir; zira sıfat, mevsûftan önce gelen bir unsurda amel etmez. Keza {بَابٍ} “kapı” kelimesinin sıfatı olması da caiz değildir; zira kapı insanlardan değildir.
وقرأ أبو جعفر بتشديد الزَّاي من غير همزٍ، كأنه ألقى حركةَ الهمزةِ على الزاي، ووَقَفَ عليها فَشَدَّدها، كقولهم: «خالدّْ» ، ثم أَجْرى الوصلَ مُجْرى الوقفِ.
Ebû Ca'fer, zâ harfini hemzesiz ve şeddeli olarak «cüzzin» (جُزٍّ) şeklinde okumuştur; sanki hemzenin harekesini zâ harfine aktarmış, üzerinde vakıf yaparak 'hâlid' (خالدّْ) demeleri gibi onu şeddelemiş, ardından vasıl (geçiş) halini vakıf hükmünde kılmıştır.
وكَسرَ عينَ {وَعُيُونٍ} : منكِّراً و «العِيون» مُعَرَّفاً حيث وقع ابنُ كثير والأخوان وأبو بكر وابن ذكوان. والباقون بالضمِّ وهو الأصل.
İbn Kesîr, el-Ahaveyn (Hamza ve Kisâî), Ebû Bekr ve İbn Zekvân, geçtiği her yerde nekre olarak {وَعُيُونٍ} ve marife olarak «el-'uyûn» (العِيون) kelimelerinin ayn harfini kesre ile [«'ıyûn» şeklinde] okumuşlardır. Diğer kurrâlar ise asıl olan zamme ile okumuşlardır.
قوله تعالى: {ادخلوها} : العامَّةُ على وَصْلِ الهمزةِ من دَخَل يَدْخُل. وقد تقدَّم خلافُ القرِّاء في حركةِ هذا التنوين/ لالتقاء الساكنين في البقرة. وقرأ يعقوب بفتح التنوين وكسرِ الخاء. وتوجيهُها: أنه أمرٌ مِنْ أَدْخَل يُدْخِل، فلمَّا وقع بعد «عيون» ألقى حركة الهمزةِ على التنوين لأنها همزةُ قطع، ثم حذفها. والأمرُ مِنَ الله تعالى للملائكةِ، أي أَدْخِلوها إياهم.
Yüce Allah'ın: {ادخلوها} “Oraya girin” kavlinde cumhurun kıraati, dehale-yedhulu fiilinden hareketle hemzenin vasıl olması üzeredir. İki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle bu tenvinin harekesine dair kurrâların ihtilafı Bakara suresinde geçmişti. Ya'kûb ise tenvinin fethası ve hı harfinin kesrası ile [«uyûneni'dhılûhâ»] şeklinde okumuştur. Bunun izahı şöyledir: Bu, edhale-yüdhılü fiilinden bir emirdir; «'uyûnin» kelimesinden sonra vaki olunca, kat' hemzesi olduğu için hemzenin harekesini tenvine aktarmış, sonra da hemzeyi hazfetmiştir. Emir Yüce Allah'tan meleklere yöneliktir; yani 'onları oraya girdirin' demektir.
وقرأ الحسن ويعقوب أيضاً «أُدْخِلوها» ماضياً مبنياً للمفعول، إلا أنَّ
Hasan [el-Basrî] ve Ya'kûb ayrıca meçhul mazi olarak «üdhılûhâ» (أُدْخِلوها) şeklinde de okumuşlardır; şu kadar var ki
يعقوبَ ضمَّ التنوين، ووجهُه: أنه أخذه مِنْ أَدْخَلَ رباعياً، فألقى حركَة همزةِ القطع على التنوين، كما ألقى حركةَ المفتوحةِ في قراءتِه الأولى. والحسن كَسَره على أصلِ التقاءِ الساكنين، ووجهُه: أن يكونَ أجرى همزةَ القطعِ مُجْرى همزةِ الوصلِ في الإِسقاط.
Ya'kûb tenvini zammeli okumuştur; bunun izahı: Onu dört harfli edhale fiilinden alıp, ilk kıraatindeki meftûh hemzenin harekesini aktardığı gibi kat' hemzesinin harekesini tenvine aktarmıştır. Hasan [el-Basrî] ise iki sâkinin birleşmesindeki asıl kural üzere tenvini kesrelemiştir; bunun izahı: Kat' hemzesini düşürülme hususunda vasıl hemzesi hükmünde kılmış olmasıdır.
وقراءةُ الأمرِ على إضمارِ القول، أي: يُقال لأهل الجنة: ادْخُلوها. أو يُقال للملائكة: أَدْخِلُوها إياهم. وعلى قراءة الإِخبار يكون مستأنفاً مِنْ غيرِ إضمارٍ قولٍ.
Emir kıraatine göre mana sözün takdiri (idmâr-ı kavl) üzeredir; yani: Cennet ehline 'oraya girin' denilir veya meleklere 'onları oraya girdirin' denilir. Haber kıraatine göre ise bir söz takdiri olmaksızın müste'nefe bir cümle olur.
قوله: «بسلامٍ» حالٌ، أي: ملتبسين بالسلامة، أو مُسلَّماً عليكم.
{بسلامٍ} “esenlikle” kavli hâldir; yani: Selamete bürünmüş olarak veya kendinize selam verilmiş olarak [girin] demektir.
قوله: آمِنين «حالٌ أخرى وهي بدلٌ مِمَّا قبلها: إمَّا بدلُ كلٍ من كلٍ، وإمَّا بدلُ اشتمال؛ لأنَّ الأَمْنَ مُشْتملٌ على التحيةِ أو بالعكس.
{آمِنين} “güven içinde” kavli diğer bir hâl olup kendisinden öncekinden bedeldir: Ya küllün külden bedelidir veya iştimal bedelidir; çünkü emniyet selamı içerir veya aksi geçerlidir.
قوله تعالى: {إِخْوَاناً} : يجوز فيه أن يكونَ حالاً من «هم» في «صدورِهم» ، وجاز ذلك لأنَّ المضافَ جزءُ المضاف إليه. وقال أبو البقاء: «والعاملُ فيها معنى الإِلصاق» . ويجوز أن يكونَ حالاً مِنْ فاعل «ادْخُلوها» على أنها حالٌ مقدرةٌ، كذا قال أبو البقاء، ولا حاجةَ إليه، بل هي حالٌ مقارِنةٌ، ويجوز أن يكونَ حالاً من الضمير في «آمِنين» ، وأن يكونَ حالاً مِنَ الضمير في قوله {فِي جَنَّاتٍ} .
Yüce Allah'ın: {إِخْوَاناً} “kardeşler olarak” kavlinin {صُدُورِهِم} “göğüslerindeki” terkibindeki «hüm» zamirinden hâl olması caizdir; bu da muzafın muzafun ileyhin bir cüzü olması sebebiyle caiz olmuştur. Ebü'l-Bekâ: «Ondaki âmil iltisâk (bitişme) manasıdır» demiştir. Mukadder bir hâl olmak üzere {ادْخُلُوهَا} “oraya girin” fiilinin failinden hâl olması da caizdir; Ebü'l-Bekâ böyle demiştir, ancak buna gerek yoktur, bilakis mukârin (eylemle eşzamanlı) bir hâldir. {آمِنِينَ} “güven içinde” kavlindeki zamirden hâl olması caiz olduğu gibi, {فِي جَنَّاتٍ} “cennetlerdedirler” kavlindeki zamirden hâl olması da caizdir.
قوله: {على سُرُرٍ} يجوز أن يتعلَّقَ بنفسِ «إخواناً» لأنه بمعنى متصافِّيْنَ على سُرُر. قاله أبو البقاء، وفيه نظرٌ من حيث تأويلُ جامدٍ بمشتق بعيدٍ
Yüce Allah'ın: {على سُرُرٍ} “tahtlar üzerinde” kavlinin bizzat {إِخْوَاناً} lafzına müteallık olması caizdir; zira 'tahtlar üzerinde karşılıklı dizilmiş kimseler' manasındadır. Bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir; ancak câmid bir kelimenin kendisinden uzak bir müştak ile tevil edilmesi bakımından bu görüşte tutarsızlık vardır.
منه. و «متقابلين» على هذا حالٌ من الضمير في «إخواناً» ، ويجوز أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه صفةٌ لإِخوان، وعلى هذا ف «متقابلين» حالٌ من الضميرِ المستكنِّ في الجارِّ. ويجوز أن يتعلَّقَ ب «متقابلين» ، أي: متقابلين على سُرُرٍ، وعلى هذا ف «متقابلين» حالٌ من الضمير في «إخواناً» أو صفةٌ ل «إخواناً» ويجوز نصبُه على المدح، يعني أنه لا يمكن أن يكونَ نعتاً للضمير فلذلك قُطِعَ.
Bu takdirde {مُتَقَابِلِينَ} “karşı karşıya” kavli, {إِخْوَاناً} lafzındaki zamirden hâl olur. {إِخْوَاناً} kelimesine sıfat olmak üzere mahzûfa müteallık olması da caizdir; buna göre {مُتَقَابِلِينَ} lafzı, car-mecrûrda gizli olan zamirden hâl olur. {مُتَقَابِلِينَ} kelimesine müteallık olması da caizdir, yani: Tahtlar üzerinde karşı karşıyadırlar; buna göre {مُتَقَابِلِينَ} lafzı {إِخْوَاناً} kelimesindeki zamirden hâl veya {إِخْوَاناً} için sıfattır. Medih üzere mansûb kılınması da caizdir; yani zamire sıfat olması mümkün olmadığı için [i'rabı] kesilmiştir (kat' yapılmıştır).
والسُّرُر: جمع سَرِيْر وهو معروفٌ. ويجوز في «سُرُر» ونحوِه ممَّا جُمِعَ على هذه الصيغةِ مِنْ مضاعَف فعيل فَتْحُ العين تخفيفاً، وهي لغةُ كلبٍ وتميم فيقولون: سُرَرٌ وذُلَلٌ في جمع: سَرير وذَليل.
Es-Surur (السُّرُر): Bilinen taht ve kerevet manasındaki serîr (سَرِيْر) kelimesinin çoğuludur. Serîr ve zelîl kelimelerinin çoğulunda Kelb ve Temîm kabilelerinin lügatinde hafifletmek maksadıyla faîl veznindeki müdâaf kelimelerin bu kalıptaki çoğullarında ayn harfinin fethalanması caizdir; nitekim sürerun (سُرَرٌ) ve zülelün (ذُلَلٌ) derler.
قوله تعالى: {لاَ يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ} : يجوز أن تكون هذه مستأنفةً، ويجوزُ أن تكونَ حالاً من الضمير في «متقابلين» . والنَّصَب: التَّعَبُ. يُقالا منه: نَصِبَ يَنْصِبُ فهو نَصِبٌ وناصِب، وأَنْصَبَني كذا. قال:
Yüce Allah'ın: {لاَ يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ} “Orada kendilerine hiçbir yorgunluk dokunmaz” kavlindeki bu cümlenin müste'nefe olması caiz olduğu gibi, {مُتَقَابِلِينَ} kelimesindeki zamirden hâl olması da caizdir. En-Nasab (النَّصَب): Yorgunluk (et-ta'ab) demektir. Bu kökten nasibe-yensıbü denir ki faili nasib ve nâsıb gelir; 'falan şey beni yordu' anlamında ensabenî kezâ denir. Şair şöyle demiştir:
٢٩٤ - ١- تأوَّبَني هَمٌّ مع الليلِ مُنْصِبُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
294 - 1- Geceyle birlikte beni yoran bir tasa çıkageldi... / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وهَمٌّ ناصِبٌ، أي: ذو نَصَب ك لا بنٍ وتامرٍ. قال النابغة:
Hemmun nâsıb (هَمٌّ ناصِبٌ); tıpkı süt sahibi anlamındaki lâbin (لابن) ve hurma sahibi anlamındaki tâmir (تامر) gibi 'yorgunluk veren tasa' demektir. Nâbiğa şöyle demiştir:
٢٩٤ - ٢- كِلِيْني لِهَمٍّ يا أُميمةُ ناصِبِ ... وليلٍ أقاسيه بَطِيْءِ الكواكبِ
294 - 2- Ey Ümeyme, beni yorucu bir tasayla baş başa bırak... / Ve yıldızları ağır ilerleyen, katlandığım bir geceyle!
و «منها» متعلقٌ ب «مُخْرَجِيْن» .
{مِّنْهَا} “oradan” kavli {بِمُخْرَجِينَ} “çıkarılacak değillerdir” lafzına müteallıktır.
قوله تعالى: {أَنَا الغفور} : يجوز في «أنا» أن يكونَ تأكيداً، وأن يكونَ مبتدأً، وأن يكونَ فصلاً.
Yüce Allah'ın: {أَنَا الغفور} “Benim çok bağışlayıcı olduğumu” kavlindeki «ene» (أنا) zamirinin tekit olması caiz olduğu gibi, mübteda veya fasıl zamiri olması da caizdir.
قوله تعالى: {هُوَ العذاب} : يجوز في «هو» الابتداء والفصلُ، ولا يجوزُ التوكيدُ؛ إذ المُظْهَرُ لا يُؤَكَّد بالمضمرِ.
Yüce Allah'ın: {هُوَ العذاب} “işte odur azap” kavlindeki «hüve» (هو) zamirinin mübteda veya fasıl zamiri olması caizdir; ancak tekit olması caiz değildir, zira zâhir isim zamir ile tekit edilmez.
قوله تعالى: {إِذْ دَخَلُواْ} : في «إذ» وجهان: أحدُهما: أنه مفعولٌ بفعلٍ مقدَّر، أي: اذكر إذ دخلوا. والثاني: أنه ظرفٌ على بابِه. وفي العاملِ فيه وجهان، أحدُهما: أنه محذوفٌ تقديره: خبر «ضيفِ» . والثاني: أنه نفس «ضيف» . وفي توجيه ذلك وجهان، أحدُهما: أنه لمَّا كان في الأصل مصدراً اعتُبر ذلك فيه، ويدلُّ على اعتبار مصدريَّته بعد الوصفِ بِه عدمُ مطابقته لِما قبله تثنيةً وجمعاً وتانيثاً في الأغلب، ولأنه قائمٌ مَقامَ وصفٍ، والوصفُ يعمل. والثاني: أنه على حَذْفِ مضاف، أي: أصحاب ضيفِ إبراهيم، أي: ضيافته، فالمصدرُ باقٍ على حالِه فلذلك عَمِلَ.
Yüce Allah'ın: {إِذْ دَخَلُواْ} “Hani onlar girmişlerdi” kavlindeki «iz» (إذ) kelimesinde iki vecih vardır: Birincisi: Mukadder bir fiilin mef'ûlüdür; yani: Onların girdikleri vakti hatırla takdirindedir. İkincisi: Kendi aslı üzere zarftır. Bundaki âmil hakkında ise iki vecih vardır: Birincisi: Âmilin mahzûf olmasıdır ki takdiri: Dayf (misafir) kelimesinin haberidir. İkincisi: Âmilin bizzat dayf kelimesinin kendisi olmasıdır. Bunun gerekçelendirilmesinde iki vecih vardır: Birincisi: Aslında masdar olduğu için kendisinde bu özellik dikkate alınmıştır; sıfat yapıldıktan sonra dahi masdarlık vasfının gözetildiğine delil ise, çoğunlukla kendisinden öncekine tesniye, cemi ve müenneslikte uymamasıdır ve sıfat makamına kâim olmasıdır; sıfat ise amel eder. İkincisi: Bir muzafın hazfi üzeredir; yani: 'İbrahim'in misafirlerinin sahipleri', yani 'onun ziyafetinin [sahipleri]' takdirindedir; dolayısıyla masdar kendi halinde kalmıştır ve bu sebeple amel etmiştir.
وقال أبو البقاء: -بعد أنْ قَدَّر أصحابَ ضيافته -/ «والمصدرُ على هذا مضافٌ إلى المفعول» . قلت: وفيه نظر؛ إذ الظاهرُ إضافتُهُ لفاعِله، إذ النبيُّ ﷺ هو. . . . . . . .
Ebü'l-Bekâ -ziyafetinin sahipleri takdirini yaptıktan sonra- şöyle demiştir: «Bu takdire göre masdar mef'ûlüne muzaf olmuştur.» Derim ki: Bu görüşte tutarsızlık vardır; zira zâhir olan onun failine muzaf olmasıdır, çünkü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat kendisi . . . . . . . .
قوله تعالى: {لاَ تَوْجَلْ} : العامة على فتح التاء، مِنْ وَجِل كشَرِب يَشْرَب، والفتحُ قياسُ فَعِل، إلا أنَّ العربَ آثرَتْ يَفْعِل بالكسرِ في بعضِ الألفاظِ إذا كانت فاؤه واواً نحو: يَثِقُ.
Yüce Allah'ın: {لاَ تَوْجَلْ} “Korkma!” kavlinde cumhurun kıraati, tıpkı şeribe-yeşrabu gibi vecile fiilinden hareketle tâ harfinin fethasıyladır; fetha ise fa'ile vezninin kıyasıdır. Ne var ki Araplar fâ harfi vâv olduğu takdirde yesıku (يَثِقُ) gibi bazı lafızlarda kesre ile yef'ılü kalıbını tercih etmişlerdir.
وقرأ الحسن «تُوْجَل» مبنياً للمفعول من الإِيجال. وقُرِئ «لا تَاجَل»
Hasan [el-Basrî], korkutmak (îcâl) masdarından meçhul olarak «tûcel» (تُوْجَل) şeklinde okumuştur. «Lâ tâcel» (لا تَاجَل) şeklinde de okunmuştur.
والأصلُ «تَوْجَل» كقراءة العامَّةِ، إلاَّ أنه أبدل من الواو ألفاً لانفتاحِ ما قبلها، وإن لم تتحرَّكْ، كقولهم: تابة وصامة، في تَوْبة وصَوْمَة، وسُمِع:: اللهم تقبَّل تابتي وصامتي «. وقُرِئ أيضاً» لا تَوَاجَلْ «من المواجلة.
Bunun aslı da cumhurun kıraati gibi «tevcel» (تَوْجَل) şeklindedir; ancak harekeli olmasa dahi öncesi fethalı olduğu için vâv harfi elife dönüştürülmüştür; nitekim tevbe ve savme yerine tâbe ve sâme demeleri ve: «Allahım, tevbemi ve orucumu kabul eyle (Allâhümme tekabbel tâbetî ve sâmetî)» şeklinde işitilmiş olması böyledir. Karşılıklı korkuşmak (müvâcele) kökünden «lâ tevacel» (لا تَوَاجَلْ) şeklinde de okunmuştur.
قوله تعالى: {أَبَشَّرْتُمُونِي} قرأ الأعرج «بَشَّرْتموني» بإسقاطِ أداةِ الاستفهام، فتحتمل الإِخبارَ، وتحتمل الاستفهامَ وإنما حَذَفَ أداتَه للعلمِ بها.
Yüce Allah'ın: {أَبَشَّرْتُمُونِي} “Beni mi müjdelediniz?” kavlini A'rec, istifham edatını düşürerek «beşşertümûnî» (بَشَّرْتموني) şeklinde okumuştur; bu durumda cümle haber olma ihtimalini de taşır, istifham olma ihtimalini de taşır ve edatı yalnızca bilindiği için hazfetmiştir.
قوله: {على أَن مَّسَّنِيَ} في محلِّ نصبٍ على الحال. وقرأ ابنُ محيصن «الكُبْرُ» بزنةِ قُفْل.
{على أَن مَّسَّنِيَ} “bana dokunmuşken” kavli mahallen mansûb olup hâldir. İbn Muheysın {الكِبَرُ} “ihtiyarlık” kelimesini kufl (قُفْل) vezninde «el-kübrü» (الكُبْرُ) şeklinde okumuştur.
قوله: {فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} «بِمَ» متعلقٌ ب «تُبَشِّرون» ، وقُدِّم وجوباً لأنَّ له صدرَ الكلامِ. وقرأ العامَّةُ بفتح النون مخففةً على أنها نونُ الرفع، ولم يُذْكَرْ مفعولُ التبشير. وقرأ نافع بكسرها، والأصل «تُبَشِّرُوني» فَحَذَفَ الياءَ مجتزِئاً عنها بالكسرة. وقد غلَّطه أبو حاتم وقال: «هذا يكونُ في الشعرِ اضطراراً» .
Yüce Allah'ın: {فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} “Öyleyse beni ne ile müjdeliyorsunuz?” kavlinde «bime» (بِمَ), «tübeşşirûn» (تُبَشِّرون) fiiline müteallıktır; cümlenin başında gelme hakkına sahip (sadaret hakkı) olduğu için de zorunlu olarak öne geçirilmiştir. Cumhur, nûn harfini ref alâmeti olan nûn olarak şeddesiz ve fethalı okumuştur; bu durumda müjdelemenin mef'ûlü zikredilmemiştir. Nâfi' ise nûn harfini kesreli okumuştur; aslı «tübeşşirûnî» (تُبَشِّرُوني) olup kesre ile yetinilerek yâ harfi hazfedilmiştir. Ebû Hâtim onu hatalı bulmuş ve: «Bu ancak şiirde bir zaruret sebebiyle olur» demiştir.
وقال مكي: «وقد طَعَنَ في هذه القراءةِ قومٌ لبُعْدِ مَخْرَجِها في
Mekkî ise şöyle demiştir: «Bir topluluk bu kıraate, Arap dilindeki
العربيةِ؛ لأنَّ حَذْفَ النونِ التي تصحب الياءَ لا يَحْسُنُ إلا في شِعْرٍ، وإن قُدِّر حَذْفُ النونِ الأولى حَذَفْتَ عَلَمَ الرفعِ من غيرِ ناصبٍ ولا جازمٍ؛ ولأنَّ نونَ الرفعِ كَسْرُها قبيحٌ، إنما حَقُّها الفتح» . وهذا الطعنُ لا يُلتفت إليه لأنَّ ياءَ المتكلمِ قد كَثُرَ حَذْفُها مجتزَأً عنها بالكسرةِ، وقد قرئ بذلك في قوله: {أَفَغَيْرَ الله تأمروني} [الزمر: ٦٤] كما سيأتي بيانُه.
kullanım kurallarına uzaklığından ötürü itiraz etmiştir; zira yâ harfine eşlik eden nûn harfinin hazfedilmesi ancak şiirde hoş karşılanır; eğer birinci nûn harfinin hazfedildiği varsayılsa, nâsıb (nasb eden) ve câzim (cezm eden) bir edat olmaksızın ref alâmetini hazfetmiş olursun; ayrıca ref nûnunun kesrelenmesi çirkindir, onun hakkı ancak fethadır.» Bu itiraza itibar edilmez; çünkü mütekellim yâ'sının yerine kesre ile yetinilerek hazfedilmesi çok yaygındır. Nitekim Yüce Allah'ın: {أَفَغَيْرَ الله تأمروني} [Zümer: 64] “Bana Allah'tan başkasını mı emrediyorsunuz?” kavlinde de bu şekilde okunmuştur; açıklaması ileride gelecektir.
ووجهُه: أنه لَمَّا اجتمع نونان إحداهما للرفع، والأخرى نونُ الوقاية، استثقل اللفظ: فمنهم مَنْ أدغم، ومنهم مَنْ حذف. ثم اخْتُلِف في المحذوفة: هل هي في الأولى أو الثانية؟ وقد قدَّمْتُ دلائلَ كلِّ قولٍ مستوفاةً في سورةِ الأنعام. وقرأ ابن كثير بتشديدِها مكسورةً، أدغم الأولى في الثانية وحَذَف ياءَ الإِضافةِ. والحسن أثبت الياءَ مع تشديدِ النون. ويرجِّح قراءةَ مَنْ أثبت مفعولَ «تُبَشِّرون» وهو الياءُ قولُه: {قَالُواْ بَشَّرْنَاكَ} .
Bunun açıklaması şudur: Biri ref için diğeri vikâye nûnu olmak üzere iki nûn harfi yan yana gelince telaffuz ağırlaştı; bunun üzerine kimi idğâm yaptı, kimi de hazfetti. Sonra hazfedilen nûn harfinin birincisi mi yoksa ikincisi mi olduğu hususunda ihtilaf edildi. Her bir görüşün delillerini En'âm Suresi'nde eksiksiz olarak zikretmiştim. İbn Kesîr bu harfi kesreli ve şeddeli okumuştur; birinci nûn'u ikinciye idğâm etmiş ve izâfet yâ'sını hazfetmiştir. Hasan [el-Basrî] ise nûn harfini şeddeli kılmakla birlikte yâ harfini sabit bırakmıştır. «Tübeşşirûn» (تُبَشِّرون) fiilinin mef'ûlü olan yâ harfini sabit kılanların kıraatini: {قَالُواْ بَشَّرْنَاكَ} “«Seni müjdeledik» dediler” kavli tercih ettirmektedir.
و {بالحق} : متعلقٌ بالفعلِ قبله، ويَضْعُفُ أن يكون حالاً، أي: بَشَّرْناك ومعنا الحقُّ.
{بالحق} “gerçekle” kavli ise kendisinden önceki fiile müteallıktır; hâl olması ise zayıf bir ihtimaldir; yani: «Hak bizimle olduğu halde seni müjdeledik» [demek olur].
قوله تعالى: {وَمَن يَقْنَطُ} : هذا الاستفهامُ معناه النفي؛ ولذلك وقع بعده الإِيجابُ ب «إلا» . وقرأ أبو عمروٍ والكسائي «يَقْنِط» بكسرِ عينِ هذا المضارعِ حيث وقع، والباقون بفتحها، وزيدُ بن علي والأشهبُ بضمِّها. وفي الماضي لغتان: قَنِط بكسر النون، يَقْنَظ بفتحها،
Yüce Allah'ın: {وَمَن يَقْنَطُ} “Kim ümit keser?” kavlinde bu istifham nefiy (olumsuzluk) anlamındadır; bu yüzden kendisinden sonra «illâ» (إلا) ile ispat (olumlama) vaki olmuştur. Ebû Amr ve Kisâî, nerede geçerse geçsin bu muzari fiilin aynü'l-fiilini kesre ile «yeknıtı» (يَقْنِط) şeklinde, diğerleri ise fetha ile okumuşlardır; Zeyd b. Ali ve el-Eşheb ise damme ile okumuşlardır. Mazi fiilde iki lügat vardır: Nûn harfinin kesrasıyla kanita (قَنِط), muzarisi fetha ile yeknatu (يَقْنَط)
وقَنَط بفتحِها يَقْنِط بكسرِها، ولولا أنَّ القراءةَ سُنَّةٌ متبعةٌ لكان قياسُ مِنْ قرأ «يَقْنَطُ» بالفتح أن يقرأَ ماضيَه «قَنِط» بالكسر، لكنهم أَجْمعوا على فتحِه في قولِه تعالى في قوله: {مِن بَعْدِ مَا قَنَطُواْ} [الشورى: ٢٨] . والفتحُ في الماضي هو الأكثر ولذلك أُجْمِعَ عليه. ويُرَجِّح قراءَة «يَقْنَطُ» بالفتح قراءةُ أبي عمروٍ في بعض الروايات {فَلاَ تَكُن مِّنَ القانطين} كفَرِح يَفْرَحُ فهو فَرِح. والقُنُوط: شدةُ اليأسِ من الخير.
ve fetha ile kanata (قَنَط), muzarisi kesre ile yeknıtu (يَقْنِط). Şayet kıraat tâbi olunan bir sünnet olmasaydı, fetha ile «yeknatu» (يَقْنَطُ) okuyanın kıyası, onun mazisini kesre ile «kanita» (قَنِط) okumak olurdu; ne var ki Yüce Allah'ın: {مِن بَعْدِ مَا قَنَطُواْ} [Şûrâ: 28] “onlar ümit kestikten sonra” kavlinde mazisinin fethası üzerinde icmâ etmişlerdir. Mazide fetha en yaygın olanıdır, bundan dolayı üzerinde icmâ edilmiştir. Fetha ile «yeknatu» (يَقْنَطُ) kıraatini, Ebû Amr'ın bazı rivayetlerde gelen {فَلاَ تَكُن مِّنَ القانطين} “ümit kesenlerden olma!” kıraati tercih ettirmektedir; tıpkı feriha yefrahu fe hüve ferihun gibidir. Kunût (قُنُوط) ise hayırdan şiddetli bir şekilde ümit kesmektir.
قوله تعالى: {إِلاَّ آلَ لُوطٍ} : فيه [أوجهٌ] أحدُها: أنه مستثنى متصلٌ على أنه مستثنى من الضميرِ المستكنِّ في «مجرمين» بمعنى: أَجْرَموا كلُّهم إلا آلَ لوطٍ فإنهم لم يُجْرِموا، ويكونُ قولُه {إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ} / استئنافَ إخبارٍ بنجاتهم لكونِهم لم يُجْرِموا، ويكون الإِرسالُ حينئذ شاملاً للمجرمين ولآلِ لوط، لإِهلاكِ أولئك، وإنجاءِ هؤلاء.
Yüce Allah'ın: {إِلاَّ آلَ لُوطٍ} “Lût'un ailesi müstesna” kavlinde [birkaç vecih] vardır: Birincisi: «Mücrimîn» (مجرمين) kelimesinde müstetir olan zamirden müstesna olmak üzere muttasıl istisnadır; anlamı şöyledir: «Lût'un ailesi hariç hepsi suç işledi, zira onlar suç işlemediler.» Bu durumda {إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ} “Biz onları elbette kurtaracağız” kavli, suç işlemediklerinden dolayı kurtulacaklarını bildiren bir istînâf (başlangıç) cümlesi olur ve gönderilme işi o vakit hem mücrimleri hem de Lût ailesini kapsar; öncekileri helâk etmek, bunları ise kurtarmak için gönderilmişlerdir.
والثاني: أنه استثناءٌ منقطع؛ لأنَّ آل لوط لم يَنْدَرجوا في المجرمين البتَة. قال الشيخ: «وإذا كان استثناءً منقطعاً فهو ممِّا يجبُ فيه النصبُ، لأنه من الاستثناءِ الذي لا يمكن تَوَجُّه العاملِ إلى المستثنى فيه؛ لأنهم لم يُرْسَلوا إليهم، إنما أُرْسِلوا إلى القوم المجرمين خاصةً، ويكون قوله {إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ} جَرَى مجرى خبرِ» لكن «في اتصالِه بآلِ لوطٍ، لأنَّ المعنى: لكن آل لوطٍ مُنَجُّوهم. وقد زعم بعض النحويين في الاستثناءِ المنقطعِ المقدَّرِ ب» لكن «إذا لم يكن بعده ما يَصِحُّ أن يكونَ خبراً أنَّ الخبرَ محذوفٌ، وأنه في موضعِ رفعٍ لجريان» إلا «وتقديرها ب» لكن «.
İkincisi: Bunun istisnâ-i munkatı (kesintili istisna) olmasıdır; zira Lût ailesi hiçbir surette suçluların arasına dahil olmamıştır. Şeyh şöyle demiştir: «İstisnâ-i munkatı olduğunda, kendisinde nasbın vacip olduğu türdendir; çünkü bu, âmilin müstesnâya yönelmesinin mümkün olmadığı istisnalardandır; zira onlar [melekler] onlara gönderilmemiş, yalnızca suçlu topluluğa gönderilmişlerdir. { إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ } “Şüphesiz biz onları mutlaka kurtaracağız” buyruğu ise Lût ailesine bağlanması bakımından 'lâkinne'nin haberi konumundadır; zira mana: 'Fakat Lût ailesi [var ya], [biz] onları kurtarıcılarız' demektir. Bazı nahivciler ise 'lâkinne' takdirinde olan munkatı istisnada sonrasında haber olmaya elverişli bir ifade bulunmadığında haberin mahzuf olduğunu ve 'illâ'nın 'lâkinne' gibi işlem görmesi ve öyle takdir edilmesi sebebiyle onun ref konumunda olduğunu ileri sürmüşlerdir.»
قلت: وفيه نظرٌ؛ لأنَّ قولَهم: لا يتوجَّه عليه العاملُ، أي: لا يمكن، نحو:» ضحك القومُ إلا حمارَهم «، و» صَهِلَت الخيلُ إلا الإِبلَ «. وأمَّا هذا فيمكن الإِرسالُ إليهم مِنْ غيرِ مَنْعٍ. وأمَّا قولُه» لأنهم لم يُرْسَلُوا إليهم «فصحيحٌ لأنَّ حكمَ الاستثناءِ كلِّه هكذا، وهو أن يكونَ خارجاً عن ما حُكِم به الأولِ، لكنه لو تَسَلَّط عليه لَصَحَّ ذلك، بخلافِ ما ذكرْتُه مِنْ أمثلتِهم.
Derim ki: Bu görüşte tutarsızlık vardır; zira onların «Âmil ona yönelemez» sözü, imkânsız olan durumlar içindir; «Eşekleri hariç kavim güldü» veya «Develer hariç atlar kişnedi» örneklerinde olduğu gibi. Burada ise hiçbir engel olmaksızın onlara gönderilmiş olmaları mümkündür. «Onlara gönderilmediler» sözüne gelince, bu doğrudur; zira bütün istisnanın hükmü zaten böyledir, yani birincisi hakkında verilen hükmün dışına çıkmış olmasıdır; ancak şayet âmil ona yöneltilseydi bu caiz olurdu, oysa onların verdikleri örnekler böyle değildir.
قوله تعالى: {إِلاَّ امرأته} : فيه وجهان: أحدُهما: أنه استثناءٌ مِنْ آل لوط. قال أبو البقاء: «والاستثناءُ إذا جاء بعد الاستثناءِ كان الاستثناءُ الثاني مضافاً إلى المبتدأ كقولِك:» له عندي عشرةٌ إلا أربعةً إلا درهماً «فإنَّ الدرهمَ يُستثنى من الأربعة، فهو مضافٌ إلى العشرة، فكأنك قلت: أحد عشر إلا أربعةً، أو عشرة إلا ثلاثةً» .
Yüce Allah'ın: {إِلاَّ امرأته} “Karısı müstesna” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Lût ailesinden yapılmış bir istisnadır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «İstisna istisnadan sonra geldiğinde, ikinci istisna mübtedaya (ilk sayıya) eklenir; tıpkı: 'Ona olan on borcumdan dördü hariç, biri hariç' demen gibi; zira bir dirhem dörtten istisna edilir, dolayısıyla ona eklenir ve sanki: 'Dördü hariç on bir' veya 'üçü hariç on' demiş gibi olursun.»
الثاني: أنَّها مستثناةٌ من الضمير المجرور في «مُنجُّوهم» . وقد مَنَعَ الزمخشريُّ الوجهَ الأول، وعَيَّن الثاني فقال: «فإن قلتَ: فقوله:» إلا امرأته «مِمَّ استثني؟ وهل هو استثناءٌ مِنْ استثناءٍ؟ قلت: مستثنى من الضمير المجرور في قوله» لمنجُّوهُمْ «وليس من الاستثناء من الاستثناء في شيءٍ؛ لأنَّ الاستثناءَ من الاستثناء إنما يكونُ فيما اتَّحد الحكمُ فيه، وأن يقالَ: أهلكناهم إلا آلَ لوطٍ إلا امرأتَه، كما اتحد في قولِ المُطْلَق: أنتِ طالقٌ ثلاثاً إلا اثنتين
İkincisi: «Müneccûhüm» (مُنجُّوهم) kelimesindeki mecrûr zamirden müstesna olmasıdır. Zemahşerî birinci vechi menedip ikinciyi tayin etmiş ve şöyle demiştir: «Şayet: '«İllâ'mraetehû» (إلا امرأته) neyden istisna edilmiştir? İstisnadan istisna mıdır?' dersen, derim ki: «Le-müneccûhüm» (لمنجُّوهُمْ) kavlindeki mecrûr zamirden müstesnadır ve kesinlikle istisnadan istisna kabilinden değildir; zira istisnadan istisna ancak hükmün bir olduğu yerlerde gerçekleşir; nitekim: 'Karısı hariç, Lût ailesi hariç onları helâk ettik' denilmesi gibi; tıpkı boşayan kimsenin: 'Biri hariç, ikisi hariç üç talakla boşsun' sözünde birleştiği gibi,
إلا واحدةً، وقولِ المُقِرِّ لفلان: عليَّ عشرةٌ إلا ثلاثةً إلا درهماً، وأمَّا الآيةُ فقد اختلف الحكمان لأنَّ {إِلاَّ آلَ لُوطٍ} متعلقٌ ب» أَرْسَلْنا «أو بمجرمين، و {إِلاَّ امرأته} قد تعلَّق بقولِه» لمنجُّوهم «فأنَّى يكون استثناءً من استثناء» ؟
ve ikrarda bulunan kimsenin: 'Bir dirhem hariç, üçü hariç filana on [dirhem] borcum var' sözünde olduğu gibi. Ayette ise iki hüküm farklılaşmıştır; çünkü {إِلاَّ آلَ لُوطٍ} “Lût'un ailesi müstesna” kavli «erselnâ» (أَرْسَلْنا) veya «mücrimîn» (مجرمين) kelimesine müteallıktır, {إِلاَّ امرأته} “karısı müstesna” kavli ise «le-müneccûhüm» (لمنجُّوهم) sözüne müteallıktır; o halde nasıl istisnadan istisna olsun ki?»
قال الشيخ: «ولمَّا استسلف الزمخشريُّ أن» امرأته «استثناءٌ من الضمير في لمنجُّوهم» أنى أن يكون استثناءً من استثناء؟ ومَنْ قال إنه استثناءٌ من استثناء فيمكن تصحيحُ قولِه بأحدِ وجهين، أحدُهما: أنَّه لمَّا كان «امرأتَه» مستثنى من الضمير في «لمُنجُّوهم» وهو عائدٌ على آلِ لوط صار كأنه مستثنى مِن آلِ لوط، لأنَّ المضمرَ هو الظاهر. والوجهُ الآخر: أن قولَه {إِلاَّ آلَ لُوطٍ} لمَّا حَكَمَ عليهم بغيرِ الحكم الذي حَكَم به على قومٍ مجرمين اقتضى ذلك نجاتَهم فجاء قولُه: {إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ} تاكيداً لمعنى الاستثناء، إذ المعنى: إلا آلَ لوط لم يُرْسَلْ إليهم بالعذاب، ونجاتُهم مترتبةٌ على عدمِ الإِرسال إليهم بالعذاب، فصار نظيرَ قولِك: «قام القومُ إلا زيداً لم يَقُمْ» ، أو «إلا زيداً فإنه لم يَقُمْ» ، فهذه الجملةُ تأكيدٌ لِما تَضَمَّن الاستثناءُ من الحكم على ما بعد إلاّ بضدِّ الحكم السابق على المستثنى منه، ف «إلا امرأته» على هذا التقريرِ الذي قَرَّرْناه مستثنى مِنْ آل لوط، لأنَّ الاستثناءَ ممَّا جيء به للتأسيسِ أَوْلَى من الاستثناءِ ممَّا جِيْءَ به للتأكيد «.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Zemahşerî, 'imraetehû' (امرأته) kelimesinin 'le-müneccûhüm'deki zamirden istisna olduğunu peşinen kabul ettiği için 'nasıl istisnadan istisna olsun?' demiştir. Onun istisnadan istisna olduğunu söyleyen kimsenin görüşü ise iki vecihten biriyle temellendirilebilir: Birincisi: 'İmraetehû' (امرأتَه) kelimesi 'le-müneccûhüm'deki zamirden müstesna olup bu zamir de Lût ailesine döndüğü için, sanki Lût ailesinden istisna edilmiş gibi olmuştur; zira zamir zâhir ismin kendisidir. Diğer vecih ise şudur: Yüce Allah'ın {إِلاَّ آلَ لُوطٍ} “Lût'un ailesi müstesna” kavli, onlar hakkında mücrim kavim hakkında verilen hükmün dışında bir hüküm tesis edince bu durum onların kurtulmasını gerektirdi; böylece {إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ} “Şüphesiz biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız” kavli istisnanın anlamını pekiştirmek (tekit) için geldi. Çünkü mânâ: 'Lût ailesi hariç, onlara azapla gönderilmedik' demektir ve onların kurtuluşu kendilerine azap gönderilmemesine bağlıdır. Dolayısıyla bu durum, 'Zeyd hariç kavim ayağa kalktı, o kalkmadı' yahut 'Zeyd hariç, çünkü o kalkmadı' sözünün benzeri olmuştur; bu cümle, istisnanın 'illâ'dan sonrakine müstesnâ minh hakkındaki önceki hükmün zıddıyla hükmetme anlamını tekit etmektedir. İşte yaptığımız bu açıklamaya göre «illâ'mraetehû» (إلا امرأته), Lût ailesinden yapılmış bir istisnadır; çünkü te'sis (yeni hüküm getirme) için zikredilen şeyden istisna yapmak, tekit için zikredilen şeyden istisna yapmaktan daha evlâdır.»
وقرأ الأخوان» لمُنَجُوْهم «مخفَّفاً، وكذلك خَفَّفا أيضاً فِعْلَ هذه الصفةِ في قولِه تعالى في العنكبوت: {لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ} [الآية: ٣٢] وكذلك خَفَّفا أيضاً
İki kardeş [Hamza ve Kisâî], şeddesiz olarak «lemüncûhüm» (لمُنَجُوْهم) şeklinde okumuşlardır; aynı şekilde Ankebût Suresi'ndeki: {لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ} [Ayet: 32] “onu ve ailesini mutlaka kurtaracağız” kavlinde bu sıfatın fiilini de hafif (şeddesiz) okumuşlardır; aynı şekilde yine o surede yer alan:
قولَه فيها: {إِنَّا مُنَجُّوكَ} [الآية: ٣٣] فهما جاريان على سَنَنٍ واحد.
{إِنَّا مُنَجُّوكَ} [Ayet: 33] “Şüphesiz biz seni kurtaracağız” kavlini de şeddesiz okumuşlardır; dolayısıyla ikisi tek bir usul üzere devam etmektedir.
وقد وافقهما ابنُ كثير/ وأبو بكر على تخفيف «مُنْجوك» كأنهما جمعا بين اللغتين. وباقي السبعة بتشديد الكلِّ، والتخفيفُ والتشديدُ لغتان مشهورتان مِنْ نَجَّى وأَنْجَى كأَنْزَلَ ونَزَّل، وقد نُطِقَ بفعلهما قال: {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ} [العنكبوت: ٦٥] وفي موضعٍ آخرَ {أَنجَاهُمْ} [يونس: ٢٣] .
İbn Kesîr ve Ebû Bekr, sanki iki lügati bir araya getirmiş gibi «müncûke» (مُنْجوك) kelimesinin şeddesiz okunmasında onlara muvafakat etmiştir. Yedi kıraat imamından geriye kalanlar ise hepsini şeddeli okumuşlardır. Şeddesiz ve şeddeli okunuş, tıpkı enzele (أَنْزَلَ) ve nezzele (نَزَّل) gibi neccâ (نَجَّى) ve encâ (أَنْجَى) fiillerinden gelen iki meşhur lügattir. Her iki fiille de telaffuz vaki olmuştur; Yüce Allah: {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ} [Ankebût: 65] “Onları kurtarınca” buyurmuş, bir başka yerde ise: {أَنجَاهُمْ} [Yûnus: 23] “onları kurtarınca” buyurmuştur.
قوله: «قَدَّرْناها» أبو بكر بتخفيف [الدال] والباقون بتشديدها، وهما لغتان: قَدَرَ وقدَّر، وهذا الخلافُ أيضاً جارٍ في سورة النمل.
«Kaddernâhâ» (قَدَّرْناها) kavlinde Ebû Bekr dâl harfini şeddesiz [«kadernâhâ» (قَدَرْناها)], diğerleri ise şeddeli okumuşlardır; bunlar kadera (قَدَرَ) ve kaddere (قدَّر) olmak üzere iki lügattir. Bu ihtilaf Neml Suresi'nde de geçerlidir.
قوله: «إنَّها» كُسِرتْ من أجلِ اللامِ في خبرها وهي معلِّقةٌ لِما قبلها، لأنَّ فِعْلَ التقديرِ يُعَلَّقُ إجراءً له مُجْرى العِلْم: إمَّا لكونِه بمعناه، وإمَّا لأنَّه مترتِّبٌ عليه. قال الزمخشري: «فإن قلتَ» لِمَ جاز تعليقُ فِعْلِ التقدير في قوله «قَدَّرْنَآ إِنَّهَا» ، والتعليق مِنْ خصائصِ أفعالِ القلوب؟ قلت: لتضمُّنِ فِعْلِ التقدير معنى العِلْمِ «. قال الشيخ:» وكُسِرَتْ «إنها» إجراءً لفعل التقدير مُجْرى العِلْم «. قلت: وهذا لا يَصِحُّ علةً لكسرِها، إنما يَصْلُحُ علةً لتعليقِها الفعلَ قبلها، والعلةُ في كسرِها ما قَدَّمْتُه في وجودِ اللامِ ولولاها لفُتِحَتْ.
«İnnehâ» (إنَّها) kavli, haberindeki lâm harfi sebebiyle kesrelenmiştir ve kendisinden öncekini amelden askıya almıştır (ta'lîk); zira takdir fiili, ya ilim anlamında olduğu ya da ilme bağlı bulunduğu için ilim fiili yerine konularak ta'lîk edilir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet: '«Kadderne inneha» (قَدَّرْنَآ إِنَّهَا) kavlinde ta'lîk kalp fiillerinin özelliklerinden olduğu halde takdir fiilinin ta'lîk edilmesi nasıl caiz oldu?' dersen, derim ki: 'Takdir fiili ilim anlamını içerdiği içindir.'» Şeyh [Ebû Hayyân] da: ««İnnehâ» (إنها), takdir fiilinin ilim fiili yerine konulması sebebiyle kesrelenmiştir» demiştir. Derim ki: Bu, kelimenin kesrelenmesinin gerekçesi olmaya elverişli değildir; ancak kendisinden önceki fiili ta'lîk etmesinin gerekçesi olabilir. Kesrelenmesinin gerekçesi ise daha önce belirttiğim gibi [haberdeki] lâm harfinin varlığıdır; o olmasaydı fethalanırdı.
قوله تعالى: {بَلْ جِئْنَاكَ} إضرابٌ عن المفعول المحذوفِ تقديرُه: ما جئناك بما يُنْكَرُ، بل جِئْناك.
Yüce Allah'ın: {بَلْ جِئْنَاكَ} “Bilakis biz sana geldik” kavli, takdiri: «Sana yadırganacak bir şeyle gelmedik, bilakis sana geldik» şeklinde olan mahzûf mef'ûlden yapılan bir idrâbdır (vazgeçip yeni bir söze başlamadır).
وقد تقدَّم الخلافُ في قولِه تعالى: {فَأَسْرِ} : قطعاً ووصلاً في هود. وقرأ اليمانيُّ فيما نقل ابن عطية وصاحب «اللوامح» «فَسِرْ» من السَّيْر. وقرأت فرقةٌ «بقِطَع» بفتح الطاء. وقد تَقَدَّم في يونس: أن الكسائيَّ وابنَ كثير قرآه بالسكون في قوله «قطعاً» ، والباقون بالفتح.
Yüce Allah'ın: {فَأَسْرِ} “hemen yola çıkar” kavlinde hemzenin kat'ı ve vaslı konusundaki ihtilaf Hûd Suresi'nde geçmişti. Yemânî, İbn Atıyye ve el-Levâmih sahibinin naklettiğine göre, yürümek (seyr) kökünden «fesir» (فَسِرْ) şeklinde okumuştur. Bir grup ise tı harfinin fethasıyla «bi-kıda'ın» (بقِطَع) şeklinde okumuştur. Yûnus Suresi'nde Kisâî ve İbn Kesîr'in {قِطْعًا} “bir parçasında” kavlinde sükûn ile, diğerlerinin ise fetha ile okudukları daha önce geçmişti.
قوله: {حَيْثُ تُؤْمَرُونَ} «حيث» على بابِها مِنْ كونِها ظرفَ مكانٍ مبهمٍ، ولإِبهامها تعدَّى إليها الفعلُ من غير واسطة على أنه قد جاء في الشعر تَعَدِّيْه إليها ب «في» كقولِه:
{حَيْثُ تُؤْمَرُونَ} “emrolunduğunuz yere” kavlinde «haysü» (حيث), müphem bir mekân zarfı olma aslı üzeredir; müphemliği sebebiyle de fiil ona vasıtasız olarak geçiş yapmıştır (müteaddî olmuştur); bununla birlikte şiirde fiilin ona «fî» (في) ile geçiş yaptığı da vaki olmuştur; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
٢٩٤ - ٣- فَأصْبَحَ في حيثُ التقَيْنا شريدُهُمْ ... طَليقٌ ومكتوفُ اليدين ومُزْعِفُ
294 - 3- «Böylece karşılaştığımız yerde onların kaçakları, serbest bırakılmış, elleri bağlı ve canı alınmış bir halde sabahladı.»
وزعم بعضُهم أنها هنا ظرفُ زمانٍ، مستدلاًّ بقولِه «بقِطْعٍ من الليل» ، ثم قال: {وامضوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ} ، أي: في ذلك الزمان. وهو ضعيفٌ، ولو كان كما قال لكان التركيبُ: حيث أُمِرْتم، على أنه لو جاء التركيب كذا لم يكن فيه دلالةٌ.
Bazıları, «gecenin bir vaktinde» kavlini delil gösterip ardından: {وامضوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ} “ve emrolunduğunuz yere gidin”, yani «o vakitte [gidin]» denilmesinden hareketle buradaki lafzın zaman zarfı olduğunu iddia etmiştir. Bu zayıf bir görüştür; zira onun dediği gibi olsaydı terkip «emrolunduğunuz zaman (haysü ümirtüm)» şeklinde olurdu; kaldı ki terkip böyle gelseydi dahi bu iddiaya delil teşkil etmezdi.
قوله تعالى: {وَقَضَيْنَآ إِلَيْهِ} ضَمَّن القضاءَ معنى الإِيحاء، فلذلك تَعَدَّى تعديتَه ب «إلى» ، ومثلُه: {وَقَضَيْنَآ إلى بَنِي إِسْرَائِيلَ} [الإِسراء: ٤] .
Yüce Allah'ın: {وَقَضَيْنَآ إِلَيْهِ} “Ve ona bildirdik/hükmettik” kavlinde kaza fiili vahiy anlamını içermiştir (tazmin); bu sebeple onun gibi «ilâ» (إلى) ile müteaddî olmuştur. Yüce Allah'ın: {وَقَضَيْنَآ إلى بَنِي إِسْرَائِيلَ} [İsrâ: 4] “Ve İsrailoğullarına bildirdik” kavli de bunun gibidir.
قوله: {ذَلِكَ الأمر} «ذلك» مفعولُ القضاء، والإِشارةُ به إلى ما وَعَدَ من إهلاكِ قومِه، و «الأمرَ» : إمَّا بدلٌ منه أو عطفُ بيانٍ له.
{ذَلِكَ الأمر} “şu işi” kavlinde «zâlike» (ذلك), kazâ fiilinin mef'ûlüdür; onunla işaret edilen şey kavminin helâk edileceğine dair vaaddir. «El-emr» (الأمر) ise ya ondan bedeldir yahut onun atf-ı beyânıdır.
قوله: {أَنَّ دَابِرَ} العامَّةُ على فتحِ «أنَّ» وفيها أوجهٌ، أحدُها: أنها بدلٌ مِنْ «ذلك» إذا قلنا: «الأمر» عطفُ بيان. الثاني: أنها بدل من «الأمر» سواء قلنا: إنها بيانٌ أو بدل ممَّا قبلَه. والثالث: أنه على حَذْفِ الجارِّ، أي: بأنَّ دابِرَ، ففيه الخلافُ المشهور.
{أَنَّ دَابِرَ} “arkasının kesileceğini” kavlinde cumhur «enne»yi (أنَّ) fetha ile okumuştur ve bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: «El-emr» kelimesine atf-ı beyân dersek «zâlike»den bedel olmasıdır. İkincisi: «El-emr» kelimesinin ister beyân ister kendisinden öncekinden bedel olduğunu söyleyelim, doğrudan «el-emr»den bedel olmasıdır. Üçüncüsü: Cer harfinin hazfi üzeredir, yani «bi-enne dâbira» (بأنَّ دابِرَ) takdirindedir; bu durumda meşhur ihtilaf geçerlidir.
وقرأ زيدُ بن علي بكسرِها؛ لأنه بمعنى القولِ، أو على إضمار القول. وعَلَّله الشيخُ بأنَّه لمَّا عَلَّق ما هو بمعنى العلم كُسِر. وفيه النظرُ المتقدم.
Zeyd b. Ali ise söz (kavl) anlamında olduğu için yahut sözün takdir edilmesi sebebiyle onu kesre ile [«inne» şeklinde] okumuştur. Şeyh [Ebû Hayyân] bunu, ilim anlamındaki bir fiil ta'lîk edildiğinde kesrelenmesiyle gerekçelendirmiştir; ancak bunda daha önce geçen tutarsızlık mevcuttur.
قوله: {مُّصْبِحِينَ} حالٌ من الضمير المستتر في «مقطوعٌ» وإنما جُمِع حَمْلاً على المعنى، وجعله الفراء وأبو عبيد خبراً ل «كان» مضمرة، قالا: «
{مُّصْبِحِينَ} “sabaha ererlerken” kavli, «maktû'un» (مقطوعٌ) kelimesindeki müstetir zamirden hâldir; mânâya hamledilerek cemi yapılmıştır. Ferrâ ve Ebû Ubeyd ise onu gizli bir «kâne»nin (كان) haberi yapmış ve şöyle demişlerdir: «
وتقديره: إذا كانوا مُصْبِحين نحو:» أنتَ ماشياً أحسنُ منك راكباً «. وهو تكلُّفٌ. و» مُصْبِحين «داخلين في الصَّباح فهي تامَّةٌ.
Takdiri: Tıpkı 'Yürür haldeyken sen, binitli halinden daha güzelsin' sözünde olduğu gibi 'sabaha girdikleri vakit (izâ kânû musbihîn)' şeklindedir.» Bu zorlama bir te'vildir. «Musbihîn» (مُصْبِحين) ise sabaha girenler demektir; dolayısıyla fiil tam fiildir.
قوله تعالى: و {يَسْتَبْشِرُونَ} : حال.
Yüce Allah'ın: {يَسْتَبْشِرُونَ} “birbirlerini müjdeliyorlardı” kavli hâldir.
قوله تعالى: {هَؤُلآءِ بَنَاتِي} : يجوز فيه أوجهٌ، أحدها: أن يكونَ «بناتي» مفعولاً بفعلٍ مقدرٍ، أي: تَزَوَّجوا هؤلاء. و «بناتي» بيانٌ أو بدلٌ. الثاني: أن يكونَ «هؤلاء بناتي» مبتدأً وخبراً ولا بُدَّ مِنْ شيءٍ محذوفٍ تَتِمُّ به الفائدةُ، أي: فَتَزَوَّجُوْهن. الثالث: أن يكونَ «هؤلاء» مبتدأً، و «بناتي» بدلٌ أو بيان، والخبرُ محذوفٌ، أي: هُنَّ أطهرُ لكم، كما جاء في نظيرتها.
Yüce Allah'ın: {هَؤُلآءِ بَنَاتِي} “İşte bunlar kızlarımdır” kavlinde birkaç vecih caizdir: Birincisi: «Benâtî» (بناتي) takdirî bir fiilin mef'ûlü olmasıdır; yani: «Bunlarla evlenin» takdirindedir; «kızlarım» kelimesi ise beyân veya bedeldir. İkincisi: «Hâülâi benâtî» (هؤلاء بناتي) mübteda ve haber olmasıdır; bu durumda cümlenin tamamlanması için mahzûf bir ögenin bulunması şarttır; yani: «onlarla evlenin» demektir. Üçüncüsü: «Hâülâi» mübteda, «benâtî» bedel veya beyân olup haberin mahzûf olmasıdır; yani benzeri ayette geldiği gibi: «Onlar sizin için daha temizdir» takdirindedir.
قوله: {فَلاَ تَفْضَحُونِ} [الحجر: ٦٨] : الفَضْحُ والفَضيْحَةُ البيان والظهور، ومنه فَضَحَه الصُّبْحُ قال:
{فَلاَ تَفْضَحُونِ} [Hicr: 68] “Beni rezil etmeyin!” kavlinde geçen fadh (الفَضْح) ve fadîha (الفَضيْحَةُ), açığa çıkmak ve görünmek demektir; «sabah onu açığa çıkardı (fedahahü's-subhu)» ifadesi de bundandır. Şair şöyle demiştir:
٢٩٤ - ٤- ولاحَ ضوءُ هِلالِ الليل يَفْضَحُنا ... مثلَ القُلامَةِ قد قُصَّتْ من الظُفُرِ
294 - 4- «Ve tırnaktan kesilmiş tırnak ucu gibi parlayan gece hilâlinin ışığı bizi açığa çıkararak belirdi.»
إلا أنَّ الفضيحةَ اختصَّتْ بما هو عارٌ على الإِنسانِ عند ظهورِه.
Ancak rezillik (fadîha), açığa çıktığında insana utanç ve ayıp veren şeylere has kılınmıştır.
قوله تعالى: {لَعَمْرُكَ} : مبتدأٌ، محذوفٌُ الخبر وجوباً، ومثلُه: لايْمُنُ الله. و «إنهم» وما في حَيِّزه جوابُ القسمِ تقديرُه:
Yüce Allah'ın: {لَعَمْرُكَ} “Ömrüne andolsun ki” kavli, haberi zorunlu olarak hazfedilmiş bir mübtedadır; «le-eymunullâhi» (لايْمُنُ الله) sözü de bunun gibidir. «İnnehüm» (إنهم) ve onun kapsamındakiler ise kasemin (yeminin) cevabıdır; takdiri şöyledir:
لَعَمْرك قسمي أو يميني إنهم. والعَمْر والعُمْر بالفتح والضم هو البقاء، إلا أنهم التزموا الفتح في القسم. قال/ الزجاج: «لأنَّه أَخَفُّ عليهم، وهم يُكْثرون القَسَم ب» لَعَمْري «و» لَعَمْرك «. وله أحكامٌ كثيرة منها: أنه متى اقترن بلامِ الابتداء لَزِم فيه الرفعُ بالابتداءِ، وحُذِفَ خبرُه، لِسَدِّ جوابِ القسم مَسَدَّه. ومنها: أنه يصير صريحاً في القسم، أي: يَتَعَيَّن فيه، بخلافِ غيرِه نحو: عهدُ الله وميثاقُه. ومنها: أنه يَلْزَمُ فَتْحُ عينِه، فإن لم يقترنْ به لامُ الابتداء جاز نصبُهُ بفعل مقدر نحو: عَمْرَ اللهِ لأفعلنَّ، ويجوز حينئذ في الجلالةِ وجهان: النصبُ والرفعُ، فالنصبُ على أنه مصدرٌ مضافٌ لفاعله وفي ذلك معنيان، أحدهمل: أنَّ الأصلَ: أسألُكَ بتعميرك اللهَ. أي: بوصِفك اللهَ تعالى بالبقاء، ثم حُذِف زوائدُ المصدرِ. والثاني: أن المعنى: عبادتك الله، والعَمْر: العبادة، حكى ابن الأعرابي» عَمَرْتُ ربي «، أي: عَبَدْته، وفلانٌ عامِرٌ ربِّه، أي: عابدُه.
«Ömrüne andolsun ki bu benim kasemimdir/yeminimdir, şüphesiz onlar...» Fetha ve damme ile 'amr (العَمْر) ve 'umr (العُمْر), bekâ (yaşam/ömür) demektir; ancak yeminde sadece fethalı kullanımı tercih etmişlerdir. Zeccâc şöyle demiştir: «Çünkü bu onlara daha hafif gelmektedir ve onlar 'le-'amrî' (لَعَمْري) ve 'le-'amruke' (لَعَمْرك) ile çokça yemin ederler.» Bunun pek çok hükmü vardır: Birincisi: İbtidâ lâmı ile birlikte geldiğinde mübteda olarak merfû olması zorunludur ve kasemin cevabı onun yerine geçtiği için haberi hazfedilir. İkincisi: Yeminde sarîh (açık) hale gelir, yani yemine tahsis edilir; «Allah'ın ahdi» ve «O'nun misakı» gibi diğer lafızlar ise böyle değildir. Üçüncüsü: Aynü'l-fiilinin fethalanması zorunludur. Eğer ibtidâ lâmı ona bitişmezse, «Amrallâhi le-ef'alenne» (عَمْرَ اللهِ لأفعلنَّ) gibi takdirî bir fiille mansûb olması caizdir; bu durumda lafzatullâhta iki vecih caiz olur: Nasb ve ref. Nasb olması, masdarın failine muzaf olması yönüyledir ve bunda iki anlam vardır: Birincisi: Aslı «Allah'ı ta'mîr etmen hakkı için senden dilerim», yani «Allah Teâlâ'yı bekâ ile vasfetmen hakkı için» takdirindedir, ardından masdarın zevâidi hazfedilmiştir. İkincisi: Mânâ «Allah'a ibadet etmen» demektir; 'amr (العَمْر) ibadet manasınadır; İbnü'l-A'râbî: «Rabbime ibadet ettim ('amertü rabbî)», yani «O'na kulluk ettim» ve «Falan kişi Rabbine ibadet edendir ('âmirun rabbehû)», yani «O'nun âbididir» kullanımlarını nakletmiştir.
وأمَّا الرفعُ: فعلى أنه مضافٌ لمفعولِه. قال الفارسي:» معناه: عَمَّرَك اللهُ تَعْميراً «. وقال الأخفش:» أصله: أسألك بتعميرك اللهَ، فحُذِفَ زوائدُ المصدرِ والفعلُ والباءُ فانتصب، وجاز أيضاً ذِكْرُ خبرِهِ فتقول: عَمْرُك قَسَمي لأقومَنَّ، وجاز أيضاً ضَمُّ عينِه، ويُنْشِدُ بالوجهين قولُه:
Ref vechine gelince: Masdarın mef'ûlüne muzaf olması yönüyledir. Fârisî şöyle demiştir: «Anlamı: Allah sana uzun ömür versin ('ammerakallâhu ta'mîran) demektir.» Ahfeş ise şöyle demiştir: «Aslı: 'Allah'ı ta'mîr etmen hakkı için senden dilerim' şeklindedir; masdarın fazlalıkları, fiil ve bâ harfi hazfedilmiş, böylece mansûb olmuştur. Ayrıca haberinin zikredilmesi de caizdir; nitekim: 'Ömrün kasemimdir ki elbette kalkacağım ('amruke kasemî le-ekûmenne)' dersin; aynü'l-fiilinin dammelenmesi de caizdir; nitekim şairin şu sözü iki vecihle de inşad edilir:
٢٩٤ - ٥- أيُّها المُنْكِحُ الثُّرَيَّا سُهَيْلاً ... عَمْرَكَ اللهَ كيفَ يلتقيانِ
294 - 5- «Ey Süreyyâ'yı Süheyl ile nikâhlayan kişi! Allah'ın bekâsı hakkı için söyle, onlar nasıl bir araya gelirler?»
ويجوزُ دخولُ باءِ الجرِّ عليه، نحو: بعَمْرِكَ لأفعلَنَّ. قال:
Başına cer harfi olan bâ'nın dahil olması da caizdir; «Bi-'amrike le-ef'alenne» (بعَمْرِكَ لأفعلَنَّ) gibi. Şair şöyle demiştir:
٢٩٤ - ٦- رُقَيَّ بعَمْرِكُمْ لا تَهْجُرِينا ... ومَنَّيْنا المُنَى ثم امْطُلِينا
294 - 6- «Ey Rukayye! Ömrünüz hakkı için bizi terk etme; bize umutlar verip sonra bizi oyala [yine de bizi bırakma]!»
وهو من الأسماء اللازمة للإِضافة، فلا يُقطع عنها، ويُضاف لكلِّ شيءٍ. وزعم بعضُهم أنه لا يُضاف إلى الله. قيل: كأنَّ قائل هذا تَوَهَّم أنه لا يُسْتعمل إلا في الانقطاع، وقد سُمع إضافُته للباري تعالى. قال الشاعر:
Bu lafız izâfetten ayrılmayan isimlerdendir; izâfetten kesilemez ve her şeye muzaf olabilir. Bazıları onun Allah'a muzaf olamayacağını iddia etmiştir. Denildi ki: Sanki bunu söyleyen kişi, onun ancak fani varlıklar hakkında kullanılabileceğini zannetmiştir; oysa Bârî Teâlâ'ya muzaf kılındığı da işitilmiştir. Şair şöyle demiştir:
٢٩٤ - ٧- إذا رَضِيَتْ عليَّ بنو قُشَيْرٍ ... لعَمْرُ اللهِ أَعْجبني رِضاها
294 - 7- «Kuşeyroğulları benden razı olursa, Allah'ın bekâsına andolsun ki onların rızası beni hoşnut eder.»
ومَنَع بعضُهم إضافتَه إلى ياءِ المتكلمِ قال: لأنه حَلْفٌ بحياة المُقْسِم، وقد وَرَدَ ذلك، قال النابغة:
Bazıları ise yemin edenin kendi hayatı üzerine yemin etmesi anlamına geleceği gerekçesiyle mütekellim yâ'sına muzaf kılınmasını menettiler; oysa bu kullanım vârid olmuştur; Nâbiğa şöyle demiştir:
٢٩٤ - ٣- لَعَمْري -وما عَمْري عليَّ بهَيِّنٍ- ... لقد نَطَقَتْ بُطْلاً عَلَيَّ الأقارِعُ
294 - 3- «Ömrüme andolsun ki -ki benim ömrüm benim için değersiz değildir- Akra'oğulları hakkımda kesinlikle bâtıl sözler söylediler.»
وقد قَلَبَتْه العربُ بتقديمِ رائِه على لامه فقالوا: «رَعَمْلي» ، وهي ردئيةٌ.
Araplar r harfini l harfinin önüne geçirerek kalp (harf değiştirme) yapmış ve «ra'amlî» (رَعَمْلي) demişlerdir; ancak bu bozuk/kötü bir kullanımdır.
والعامَّة على كسرِ «إنَّ» لوقوعِ اللامِ في خبرها. وقرأ أبو عمروٍ في روايةِ الجَهْضَمِيِّ بفتحها. وتخريجُها على زيادةِ اللامِ وهي كقراءة
Cumhur, haberinde lâm harfi bulunduğu için «inne»yi (إنَّ) kesreli okumuştur. Ebû Amr ise Cahdamî rivayetinde fethalı okumuştur. Bunun açıklaması lâm harfinin zâid olmasına dayanır; bu da
ابن جبير: {إِلاَّ إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطعام} [الفرقان: ٢٠] بالفتح.
İbn Cübeyr'in {إِلاَّ إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطعام} [Furkân: 20] “mutlaka yemek yerlerdi” kavlini fetha ile okuması gibidir.
والأعمش: «سَكْرِهم» دون تاءٍ. وابن أبي عبلة «سَكَراتهم» جمعاً. والأشهبُ «سُكْرَتِهم» بضم السين.
A'meş tâ harfi olmaksızın «sekrihim» (سَكْرِهم); İbn Ebî Able cemi olarak «sekerâtihim» (سَكَراتهم); el-Eşheb ise sîn harfinin dammesiyle «sükretihim» (سُكْرَتِهم) şeklinde okumuştur.
و «يَعْمَهُون» حالٌ من الضميرِ المستكنِّ في الجارِّ، وإمَّا من الضميرِ المجرورِ بالإِضافةِ. والعامل: إمَّا نفسُ «سَكْرَة» لأنها مصدرٌ، وإمَّا معنى الإِضافة.
«Ya'mehûn» (يَعْمَهُون) ise ya câr ve mecrûrun içindeki müstetir (gizli) zamirden yahut izâfetle mecrûr olan zamirden hâldir. Âmil de ya masdar olduğu için bizzat «sekrat» (سَكْرَة) lafzı yahut izâfet manasıdır.